Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 378 5210252 5153482 2026-10-02T09:32:46Z Autumndancer 168015 /* Памерлі */ 5210252 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на чэрвень}}</noinclude> '''17 чэрвеня''' — сто шэсцьдзесят восьмы (сто шэсцьдзесят дзявяты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1397]]: Пачатак [[Кальмарская унія|Кальмарскай уніі]] паміж [[Данія]]й, [[Нарвегія]]й і [[Швецыя]]й. * [[1416]]: [[Канстанцкі сабор]] прыняў рашэнне, паводле якога [[Жамойць]] у адміністрацыйным дачыненні падпарадкоўвалася імператару [[Жыгімонт Карыбутавіч|Жыгімонту]], а ў царкоўным — польскім і літоўскім біскупам. * [[1649]]: Войска [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] пад камандаю [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]] разбіла аддзел украінскіх казакоў каля [[Загалле (Хойніцкі раён)|Загалля]] на [[Прыпяць|Прыпяці]]. * [[1793]]: У [[Гродна|Гародні]] пачаўся апошні сойм [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. * [[1855]]: У гавань [[Нью-Ёрк]]а прыбыла [[Статуя Свабоды]] — падарунак французскага народа [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаным Штатам Амерыкі]]. * [[1907]]: На з’ездзе ў [[Вільня|Вільні]] створана [[Краёвая партыя Літвы і Беларусі]]. * [[1940]]: [[СССР|Савецкія]] войскі ўвайшлі ў [[Латвія|Латвію]] і [[Эстонія|Эстонію]]. * [[1944]]: [[Ісландыя]] становіцца незалежнай ад [[Данія|Даніі]]. * [[1988]]: Фірма «[[Microsoft]]» выпусціла аперацыйную сістэму «MS DOS 4.0». * [[1991]]: У [[ПАР|Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліцы]] адменены закон, што патрабаваў рэгістрацыі немаўлят па [[раса]]вай прыкмеце. == Нарадзіліся == * [[1660]]: [[Ян ван Мірыс]], нідэрландскі мастак * [[1802]]: [[Герман Маер Саламон Гольдшміт]], нямецкі астраном * [[1818]]: [[Шарль Франсуа Гуно]], французскі [[кампазітар]] * [[1856]]: [[Франц Аляксеевіч Рубо|Франц Рубо]], рускі мастак-панараміст * [[1880]]: [[Карл ван Вехтэн]], амерыканскі [[пісьменнік]] і фатограф * [[1882]]: [[Павел Вент]], беларускі вайсковы дзеяч * [[1882]]: [[Ігар Стравінскі]], расійскі кампазітар * [[1898]]: [[Морыц Карнеліс Эшэр]], нідэрландскі мастак * [[1920]]: [[Франсуа Жакоб]], французскі мікрабіёлаг * [[1936]]: [[Кен Лоўч]], брытанскі кінарэжысёр * [[1939]]: [[Кшыштаф Занусі]], польскі кінарэжысёр * [[1990]]: [[Хансл Парчмент]], ямайскі лёгкаатлет == Памерлі == * [[656]]: [[Асман ібн Афан]], трэці праведны халіф * [[1025]]: [[Баляслаў I Храбры]], [[Каралі польскія|кароль польскі]] (нар. ~967) * [[1501]]: [[Ян I Ольбрахт]], кароль польскі (нар. 27.12.[[1459]]) * [[1631]]: [[Мумтаз-Махал]], любімая жонка ўладара [[Імперыя Вялікіх Маголаў|Імперыі Вялікіх Маголаў]] [[Шах-Джахан]]а * [[1696]]: [[Ян Сабескі]], кароль польскі і вялікі князь літоўскі (нар. [[17.8]].[[1629]]) * [[1848]]: [[Максімільян Станіслаў Рыла]], [[філосаф]], [[археолаг]], арыенталіст, каталіцкі місіянер на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] і ў [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]] (нар. 31.12.[[1802]]) * [[1938]]: [[Аркадзь Смоліч]], беларускі навуковец, палітычны і грамадскі дзеяч (нар. [[29.9]].[[1891]]) * [[1940]]: [[Артур Гардэн]], англійскі біяхімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (1929) * [[1954]]: [[Барыс Мікуліч]], беларускі [[пісьменнік]], празаік, крытык (нар. 6(19).8.[[1912]]) * [[1974]]: [[Рабэ Энкель]], фінскі пісьменнік * [[2022]]: [[Жан-Луі Трэнціньян]], французскі акцёр == Святкуюць == * {{Сцяг ААН}} [[Сусветны дзень барацьбы з апустыньваннем і засухай]] * {{Сцяг Арменіі}} [[Арменія]]: Дзень авіяцыі * {{Сцяг Германіі}} [[Германія]]: Дзень германскага адзінства * {{Сцяг Гватэмалы}} [[Гватэмала]], {{Сцяг Сальвадора}} [[Сальвадор]]: Дзень бацькі * {{Сцяг Інданезіі}} [[Інданезія]]: Дзень дзяцей * {{Сцяг Ісландыі}} [[Ісландыя]]: Дзень незалежнасці * {{Сцяг Латвіі}} [[Латвія]]: Дзень савецкай акупацыі <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|617]] </noinclude> [[Катэгорыя:17 чэрвеня| ]] auhvnd8idag3rxz44j1qmmvmj8237ua 0 493 5210232 5185799 2026-10-02T08:29:15Z Autumndancer 168015 /* Памерлі */ 5210232 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на люты}}</noinclude> '''21 лютага''' — пяцьдзясят другі дзень [[год]]а па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]] == Падзеі == * [[1613]]: Земскі сабор абраў рускім царом [[Міхаіл Фёдаравіч|Міхаіла Фёдаравіча]] * [[1649]]: Месцічы [[Бабруйск]]а адчынілі гарадскія вароты перад войскамі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], скончылася [[Абарона Бабруйска (1649)|абарона Бабруйска]] ў ходзе [[Паўстанне Хмяльніцкага|казацкага паўстання 1648—1651 гадоў]]. * [[1779]]: Рэшткі [[Джэймс Кук|Джэймса Кука]], які загінуў на [[Гавайскія астравы|Гавайскіх астравах]], пахаваны ў водах [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]] * [[1804]]: У [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] [[паравоз]] упершыню праехаў з [[ваганетка]]мі, тым самым правёўшы першы ў свеце [[цягнік]] * [[1916]]: У ходзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] пачалася [[бітва пры Вердэне]] ([[Францыя]]) * [[1918]]: [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда]] апублікаваў [[Першая Устаўная грамата|I Устаўную грамату]], якой абвясціў сябе часовым урадам Беларусі. Нямецкія войскі ўвайшлі ў [[Мінск]]. СНК РСФСР прыняў дэкрэт-заяву «Сацыялістычная Айчына ў небяспецы!» * [[1946]]: Выйшаў першы нумар газеты «[[Die Zeit]]» * [[1960]]: [[Фідэль Кастра]] нацыяналізаваў увесь бізнес на [[Куба|Кубе]] * [[1973]]: Суб’ектамі грамадзянскай вайны ў [[Лаос]]е падпісана пагадненне аб аднаўленні міру і дасягненні нацыянальнай згоды * [[2018]]: Нарвежская [[лыжныя гонкі|лыжніца]] [[Марыт Б’ёрген]] выйграла 14-ы алімпійскі медаль і стала самай тытулаванай спартсменкай у гісторыі Алімпіяд. == Нарадзіліся == * [[1728]]: [[Пётр III]], імператар расійскі (пам. [[17.7]].[[1762]]) * [[1791]]: [[Карл Чэрні]], аўстрыйскі [[кампазітар]] (пам. [[15.7]].[[1857]]) * [[1815]]: [[Жан-Луі-Эрнэст Месанье]], французскі мастак * [[1844]]: [[Шарль-Мары Відор]], французскі кампазітар * [[1875]]: [[Шарль Герэн (мастак)]] * [[1885]]: [[Саша Гітры]], французскі акцёр, драматург * [[1895]]: [[Хенрык Карл Петэр Дам]], дацкі біяхімік і фізіёлаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1943) (пам. [[17.4]].[[1976]]) * [[1900]]: [[Мадлен Рэно]], французская актрыса * [[1903]]: [[Анаіс Нін]], амерыканская і французская пісьменніца (пам. [[14.1]].[[1977]]) * [[1905]]: [[Філафей (Нарко)]], іерарх [[БАПЦ]] (пам. [[24.9]].[[1986]]) * [[1907]]: [[Уістан Х’ю Одэн]], англа-амерыканскі паэт (пам. 29.9.[[1973]]) * [[1909]]: [[Ханс Эрні]], швейцарскі [[мастак]] і [[скульптар]] * [[1927]]: [[Поль Прэбуа]], французскі акцёр * [[1946]]: [[Алан Рыкман]], брытанскі акцёр (пам. [[14 студзеня|14.01]].[[2016]]) * [[1946]]: [[Энтані Дэніелс]], брытанскі акцёр * [[1950]]: [[Сахле-Ворк Зеўдэ]], эфіопскі прэзідэнт * [[1952]]: [[Мікалай Паграноўскі]], беларускі мастацтвазнавец * [[1969]]: [[Анжаню Эліс]], амерыканская актрыса * [[1979]]: [[Джэніфер Лаў Х’юіт]], амерыканская актрыса і спявачка * [[1980]]: [[Джыгмэ Кхесар Намг’ял Вангчук]], пяты кароль [[Бутан]]а * [[1989]]: [[Корбін Блю]], амерыканскі акцёр, танцор і спявак * [[1991]]: [[Джо Элвін]], брытанскі акцёр == Памерлі == [[Файл:Margot Fonteyn (1968).jpg|thumb|100px|[[Марго Фонтэйн]]]] * [[1513]]: [[Юлій II]], Папа Рымскі (нар. [[5.12]].[[1443]]) * [[1624]]: [[Дзірк ван Бабюрэн]], нідэрландкі мастак * [[1677]]: [[Бенедыкт Спіноза]], нідэрландскі [[філосаф]] (нар. [[24.11]].[[1632]]) * [[1730]]: [[Бенедыкт XIII]], Папа Рымскі (нар. [[2.2]].[[1649]]) * [[1881]]: [[Язэп Ходзька]], расійскі геадэзіст, географ (нар. [[6.12]].[[1800]]) * [[1926]]: [[Хейке Камерлінг-Онес]], галандскі [[фізік]] (нар. [[21.9]].[[1853]]) * [[1934]]: [[Аўгуста Сесар Сандзіна]], нікарагуанскі палітычны дзеяч * [[1967]]: [[Юрый Віктаравіч Тарыч|Юрый Тарыч]], беларускі кінарэжысёр, сцэнарыст, заснавальнік беларускай мастацкай кінематаграфіі (нар. [[1885]]) * [[1968]]: [[Павел Варфаламеевіч Кузняцоў]], расійскі мастак * [[1991]]: [[Марго Фонтэйн]], англійская артыстка [[балет]]а (нар. [[18.5]].[[1919]]) * [[1995]]: [[Юхан Війдынг]], эстонскі паэт, акцёр * [[1995]]: [[Роберт Болт]], брытанскі драматург, кінасцэнарыст * [[2023]]: [[Гунарс Асарыс]], латвійскі архітэктар * [[2024]]: [[Мішлін Прэль]], французская актрыса == Святкуюць == * {{Сцяг ЮНЕСКА}} [[Міжнародны дзень роднай мовы]] <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|221]] </noinclude> [[Катэгорыя:21 лютага| ]] aktdpwo5ioq1kphrpdqbsuqkbe2r43e 0 541 5210274 5157441 2026-10-02T10:15:32Z Autumndancer 168015 /* Памерлі */ 5210274 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на лістапад}}</noinclude> '''23 лістапада''' — трыста дваццаць сёмы (трыста дваццаць восьмы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1793]]: Рашэннем [[Гарадзенскі сойм (1793)|Гарадзенскага сойма]] скасавана дзеянне [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая]] і створаных на яе аснове органаў улады. * 1793: [[Жамойцкае староства]] [[ВКЛ]] пераўтворана ў [[Жамойцкае ваяводства]]. * [[1906]]: У [[Вільня|Вільні]] выйшаў першы нумар беларускай газеты [[Наша ніва (1906)|«Наша Ніва»]]. * [[1924]]: [[The New York Times]] апублікавала доказы [[Эдвін Хабл|Эдвіна Хабла]], аб тым, што [[туманнасць Андрамеды]], якая раней лічылася часткай [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]], на самай справе з’яўляецца іншай [[галактыка]]й. * [[1944]]: Сфарміравана 1-я дывізія [[Руская вызваленчая армія|Рускай вызваленчай арміі]]. * [[1953]]: Уведзена ў эксплуатацыю [[Асіповіцкая ГЭС]] на рацэ [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]]. * [[1959]]: Прэзідэнт [[Францыя|Францыі]] [[Шарль дэ Голь]] дэкларуе лозунг «''Еўропа ад Атлантыкі да Урала''». * 1959: [[Крывіцкае навуковае таварыства]] атрымала правы культурнай і навуковай установы ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. * [[1990]]: Першая выключна жаночая (12 расіянак, 3 амерыканкі, японка) экспедыцыя дасягнула на лыжах [[Паўднёвы полюс|Паўднёвага полюса]]. * [[2007]]: [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] нададзены герб і сцяг. == Нарадзіліся == * [[912]]: [[Атон I Вялікі]], герцаг [[Герцагства Саксонія|Саксоніі]], кароль Усходне-Франкскага каралеўства, імператар [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]], кароль Італіі (пам. 7.5.973) * [[1221]]: [[Альфонса X Кастыльскі|Альфонса X]] (Альфонса Мудры), кароль [[Каралеўства Леон|Леона]] і [[Кастылія|Кастыліі]] (з 1252) * [[1798]]: [[Франц Тэабальд Хорні]], нямецкі мастак * [[1869]]: [[Вальдэмар Поўльсен]], [[Данія|дацскі]] [[фізік]], [[інжынер]] * [[1871]]: [[Уладзімір Васілевіч Тэраўскі|Уладзімір Тэраўскі]], беларускі [[дырыжор]], [[кампазітар]], фалькларыст (пам. 10.11.1938) * [[1876]]: [[Шарль Дзюфрэн]], французскі мастак * [[1898]]: [[Радзівон Якаўлевіч Маліноўскі|Радзівон Маліноўскі]], савецкі военачальнік і дзяржаўны дзеяч (пам. 31.3.1967) * [[1906]]: [[Бэці Альвер]], эстонская [[паэт]]ка, празаік, перакладчыца (пам. 27.2.1989) * [[1921]]: [[Отамар Крэйча]], чэшскі [[акцёр]] і [[рэжысёр]] * [[1936]]: [[Матс Траат]], эстонскі пісьменнік * [[1941]]: [[Франка Нера]], італьянскі акцёр * [[1953]]: [[Стывен Балбус]], амерыкана-брытанскі астрафізік * [[1955]]: [[Людавіка Эйнаўдзі]], італьянскі кампазітар * [[1957]]: [[Алена Юраўна Сідарава|Алена Сідарава]], беларуская актрыса * [[1958]]: [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|Аляксандр Дабравольскі]], беларускі палітык * [[1966]]: [[Міхась Скобла]], беларускі паэт, парадыст, перакладчык, [[эсэ]]іст == Памерлі == * [[955]]: [[Эдрэд]], кароль Англіі * [[1682]]: [[Клод Ларэн]], французскі мастак * [[1774]]: Готфрыд Бернхард Гёц, нямецкі мастак * [[1833]]: [[Жан-Батыст Журдан]], маршал [[Францыя|Францыі]] * [[1848]]: [[Джон Бараў, 1-ы баранет]], англійскі падарожнік, палітык * [[1937]]: [[Джордж Альберт Буленджэр]], бельгійска-брытанскі заолаг * [[1946]]: [[Артур Гарфілд Даў]], амерыканскі мастак * [[1970]]: [[Яўген Карлавіч Цікоцкі|Яўген Цікоцкі]], беларускі кампазітар (нар. 26.12.1893) * [[1990]]: [[Роальд Даль]], англійскі пісьменнік * [[1999]]: [[Арві Сійг]], эстонскі паэт * [[2002]]: [[Раберта Себасцьян Мата]], чылійскі мастак * [[2004]]: [[Рафаэль Эйтан]], ізраільскі ваенны і палітычны дзеяч * [[2006]]: [[Філіп Нуарэ]], французскі акцёр == Святкуюць == * {{GEO}}: Дзень [[Георгій Перамаганосец|святога Георгія Перамаганосца]] * {{KAZ}}: Дзень дарожнай паліцыі * {{LTU}}: Дзень воінаў * {{SLO}}: Дзень [[Рудольф Майстэр|Рудольфа Майстэра]] * {{JPN}}: Дзень удзячнасці працы <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|Л23]] </noinclude> [[Катэгорыя:23 лістапада| ]] 3fue773s406phic6pwryumylas6el7k 0 546 5210231 5173094 2026-10-02T08:28:52Z Autumndancer 168015 /* Нарадзіліся */ 5210231 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на чэрвень}} </noinclude> '''23 чэрвеня''' — сто семдзесят чацвёрты (сто семдзесят пяты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1101]]: [[Ламбардыя|Ламбардскія]] крыжакі захапілі [[Анкара|Анкару]] і перадалі яе [[Візантыя|візантыйцам]]. * [[1314]]: [[Шатландыя|Шатландскія]] войскі перамаглі англічан у [[Бітва пры Бэнакберне|бітве пры Бэнакберне]]. * [[1773]]: Каля [[Балаклава|Балаклавы]] руская эскадра разбіла турэцкі флот. * [[1894]]: Заснаваны [[Міжнародны алімпійскі камітэт]]. * [[1941]]: Войскі [[Нацызм|нацысцкай]] Германіі занялі гарады [[Беласток]] і [[Гродна]]. * 1941: Утворана Стаўка галоўнага камандавання ўзброеных сіл [[СССР]] ([[8 жніўня]] ператворана ў Стаўку вярхоўнага галоўнакамандавання). * [[1944]]: Савецкія войскі пачалі [[Аперацыя Баграціён|аперацыю «Баграціён»]]. * [[1946]]: Заснавана [[Крывіцкае (Беларускае) навуковае таварыства]]. * [[1952]]: Болей за 500 амерыканскіх [[самалёт]]аў разбурылі пяць буйнейшых [[ГЭС|гідраэлектрастанцый]] [[Паўночная Карэя|Паўночнай Карэі]]. * [[1956]]: [[Гамаль Абдул Насер|Гамаль Абдэль Насэр]] абраны прэзідэнтам [[Егіпет|Егіпта]]. == Нарадзіліся == * [[1456]]: [[Маргарыта Дацкая (каралева Шатландыі)|Маргарыта Дацкая]], каралева [[Шатландыя|Шатландыі]] (пам. [[14.7]].[[1486]]) * [[1534]]: [[Ода Набунага]], ваенна-палітычны лідар Японіі перыяду Сэнгоку * [[1668]]: [[Джамбатыста Віка]], італьянскі мысляр і [[філосаф]] (нар. 23.1.[[1744]]) * [[1846]]: [[Гастон Масперо]], французскі [[егіпталогія|егіптолаг]] * [[1889]]: [[Ганна Ахматава]], руская паэтэса (пам. 5.3.[[1966]]) * [[1907]]: [[Джэймс Мід]], англійскі эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (1977) * [[1910]]: [[Жан Ануй]], французскі [[драматург]] * [[1933]]: [[Мікеланджэла Пісталета]], італьянскі мастак * [[1934]]: [[Гунарс Асарыс]], латвійскі архітэктар * [[1936]]: [[Рычард Бах]], амерыканскі [[пісьменнік]] * [[1938]]: [[Юрый Хадыка]], беларускі грамадскі і культурны дзеяч, навуковец * [[1956]]: [[Пітэр Шульц]], амерыканскі хімік * [[1964]]: [[Джос Уідан]], амерыканскі рэжысёр, сцэнарыст * [[1970]]: [[Аляксандр Сяргеевіч Агароднікаў]], беларускі дзяржаўны дзеяч, дыпламат * [[1972]]: [[Зінэдзін Зідан]], французскі футбаліст * [[1981]]: [[Брэндан Флаўэрз]], амерыканскі музыкант, спявак == Памерлі == * [[1824]]: [[Франц Тэабальд Хорні]], нямецкі мастак * [[1933]]: [[Мікалай (Шамяціла)]], беларускі праваслаўны дзеяч, епіскап Слуцкі (1923—1933). * [[1961]]: [[Вернер Гілес]], нямецкі мастак * [[1967]]: [[Мікалай Іванавіч Дзямідаў|Мікалай Дзямідаў]], беларускі грамадска-палітычны і ваенны дзеяч (нар. 10.12.[[1888]]) * [[1986]]: [[Ежы Путрамант]], польскі пісьменнік і грамадскі дзеяч (нар. [[14.11]].[[1910]]) * [[2011]]: [[Пітэр Фальк]], амерыканскі [[акцёр]] * [[2015]]: [[Магалі Наэль]], французская актрыса * [[2020]]: [[Мікалай Барысавіч Фадзеечаў]], расійскі артыст балета == Святкуюць == * {{Сцяг|ААН}} [[ААН]]: Дзень дзяржаўнай службы ААН * [[File:Olympic Rings.svg|25px]] [[Міжнародны алімпійскі камітэт|МАК]]: Міжнародны Алімпійскі Дзень * {{Сцяг|Казахстан}} [[Казахстан]]: Дзень паліцыі * {{Сцяг|Канада}} [[Канада]]: Дзень памяці ахвяр тэрарызму * {{Сцяг|Латвія}} [[Латвія]]: Фестываль Jāņi * {{Сцяг|Люксембург}} [[Люксембург]]: Дзень нараджэння Вялікага герцага * {{Сцяг|Малдова}} [[Малдова]]: Дзень суверэнітэту * {{Сцяг|Эстонія}} [[Эстонія]]: Дзень перамогі <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|623]] </noinclude> [[Катэгорыя:23 чэрвеня| ]] 9qt9qgin8jvqvb4op2qvxy4tkfe5gbb 0 1132 5210273 5170900 2026-10-02T10:15:01Z Autumndancer 168015 /* Нарадзіліся */ 5210273 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на лістапад}}</noinclude> '''8 лістапада''' — трыста дванаццаты (трыста трынаццаты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Louvre at night centered.jpg|thumb|right|150px|Луўр]] * [[324]]: Рымскі імператар [[Канстанцін Вялікі]] на месцы грэчаскага горада [[Візантый]] заснаваў [[Канстанцінопаль]]. * [[1519]]: Іспанцы ўвайшлі ў [[Тэначтытлан]], адбылася сустрэча [[Эрнан Картэс|Эрнана Картэса]] з [[тлатаані]] ацтэкаў [[Мантэсума II|Мантэсумам II]]. * [[1620]]: У час [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]] адбылася [[бітва на Белай Гары]]. * [[1648]]: Заснаванне першай [[Францыя|французскай]] калоніі на востраве [[Мары-Галан]]. * [[1772]]: Патраская бітва паміж флатамі [[Расійская імперыя|Расійскай]] і [[Асманская імперыя|Асманскай]] імперыямі, у якой перамагла Расія. * [[1793]]: Адкрыццё [[Луўр]]а (Францыя). * [[1923]]: [[Піўны путч]] у [[Мюнхен]]е, спроба захопу ўлады нацыстамі ў Германіі. * [[1948]]: Зарэгістраваны [[Злучаны беларуска-амерыканскі дапамаговы камітэт]] — першая паваенная арганізацыя беларусаў у [[ЗША]]. * [[1956]]: Адкрыццё [[Музей абароны Брэсцкай крэпасці-героя|Музея абароны Брэсцкай крэпасці]]. * [[1961]]: Першы выпуск праграмы «КВЗ» на савецкім тэлебачанні. * [[1968]]: Прынята [[Венская канвенцыя аб дарожных знаках і сігналах]]. * [[1984]]: Заснаванне расійскай групы «[[Гражданская оборона]]» == Нарадзіліся == [[Файл:Edmund Halley.gif|thumb|120px|[[Эдмунд Галей]]]] * [[1656]]: [[Эдмунд Галей]], англійскі [[астраном]] і дэмограф * [[1719]]: [[Франц Марцін Кюн]], нямецкі мастак * [[1784]]: [[Тэадор Нарбут]], гісторык, [[археолаг]], інжынер (пам. 14(26).11.1864) * [[1858]]: [[Тадэвуш Урублеўскі]], адвакат, грамадскі дзеяч (пам. 7.7.1925) * [[1867]]: [[Ільмары Крон]], фінскі кампазітар, музыказнавец * [[1874]]: [[Яўген Тарле]], рускі гісторык * [[1877]]: [[Аляксій I (Патрыярх Маскоўскі)|Аляксій I]], [[Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі]] (пам. 17.4.1970) * [[1883]]: [[Чарлз Дэмут]], амерыканскі мастак * [[1883]]: [[Вацлаў Ластоўскі]], беларускі пісьменнік, грамадскі і палітычны дзеяч, гісторык, філолаг, літаратуразнавец (пам. 23.1.1938) * [[1900]]: [[Маргарэт Мітчэл]], амерыканская пісьменніца (пам. 16.8.1949) * [[1908]]: [[Міхась Багун]], беларускі [[паэт]], перакладчык (пам. 17.2.1938) * [[1936]]: [[Вірна Лізі]], італьянская актрыса * [[1938]]: [[Арві Сійг]], эстонскі паэт * [[1946]]: [[Аляксандр Якаўлевіч Варшаўскі]], амерыканскі біяхімік * [[1958]]: [[Ёаў Галант]], ізраільскі дзяржаўны дзеяч * [[1960]]: [[Алег Яўгенавіч Меньшыкаў|Алег Меньшыкаў]], расійскі акцёр тэатра і кіно * [[1968]]: [[Паркер Поўзі]], амерыканская кінаактрыса * [[1980]]: [[Канстанцін Аляксандравіч Касцючэнка|Канстанцін Касцючэнка]], сучасны беларускі скульптар == Памерлі == [[Файл:Buninturzhansky.jpg|thumb|right|120px|[[Іван Аляксеевіч Бунін]]]] * [[397]]: [[Марцін Турскі]], хрысціянскі святы * [[1226]]: [[Людовік VIII Леў]], кароль Францыі * [[1308]]: [[Іаан Дунс Скот]], англійскі тэолаг, філосаф * [[1628]]: [[Бальдасарэ Крочэ]], італьянскі мастак * [[1828]]: [[Томас Б'юік]], англійскі мастак * [[1953]]: [[Іван Аляксеевіч Бунін|Іван Бунін]], рускі пісьменнік і паэт * [[1986]]: [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Вячаслаў Молатаў]], савецкі палітычны дзеяч, дыпламат * [[1998]]: [[Жан Марэ]], французскі акцёр, каскадзёр, пастаноўшчык, мастак * [[2010]]: [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі|Міхаіл Савіцкі]], народны мастак Беларусі * [[2010]]: [[Джэк Левін]], амерыканскі мастак == Святкуюць == * [[Дзень піяніста]] {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|Л08]] </noinclude> [[Катэгорыя:8 лістапада| ]] rzhf5ddes7u2p7j92x14rl21odntjjd 0 1416 5209861 5147588 2026-10-01T12:38:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5209861 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Родны склон =Бангладэш |Назва гімна =Амар шонар Бангла |Форма праўлення =[[Парламенцкая рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія =[[іслам]] ([[Сунізм|суніцкага накірунку]]) |lat_dir = N|lat_deg = 24|lat_min = 1|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 89|lon_min = 52|lon_sec = 0 |Заснавана = |Дата незалежнасці =[[26 сакавіка]] [[1971]] (абвешчана)<br />[[16 снежня]] [[1971]] (прызнана)<ref name="constitution-V-1-66">[http://www.parliament.gov.bd/Constitution_English/index.htm Constitution of Bangladesh] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120306083926/http://www.parliament.gov.bd/Constitution_English/index.htm |date=6 сакавіка 2012 }}, Part V, Chapter 1, Article 66; University of Minnesota, retrieved: 2010-08-28</ref> |Незалежнасць ад =[[Пакістан]]а |Найбуйнейшыя гарады =Дака, [[Чытагонг]], [[Кхулна]] |Пасады кіраўнікоў =[[Спіс прэзідэнтаў Бангладэш|Прэзідэнт]]<br />[[Спіс прэм'ер-міністраў Бангладэш|Прэм'ер-міністр]] |Кіраўнікі =[[Абдул Хамід]]<br />[[Мухамад Юнус]] |Месца па плошчы =92 |Плошча =144 000 |Працэнт вады =7% |Месца па насельніцтву =8 |Насельніцтва = 169 828 911<ref>http://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2023-04-18-08-42-4f13d316f798b9e5fd3a4c61eae4bfef.pdf</ref> |Год ацэнкі = 2022 |Насельніцтва па перапісу= 149 772 |Год перапісу = 2011 |Шчыльнасць насельніцтва =1125 |ВУП (ППЗ) = 741,949 млрд.<ref name=imf2>{{cite web | url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/weodata/weorept.aspx?sy=2012&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=41&pr1.y=8&c=513&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CPCPIPCH%2CLP&grp=0&a= | title=Bangladesh| publisher=International Monetary Fund | access-date=5 May 2014}}</ref> |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2018 |Месца па ВУП (ППЗ) = 31 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 4579 |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 139 |ВУП (намінал) = 141,275 млрд.<ref name=imf2 /> |Год разліку ВУП (намінал)= 2013 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 903,8<ref name=imf2 /> |ІРЧП = {{рост}} 0.608<ref>http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf</ref> |Год разліку ІРЧП = 2018 |Месца па ІРЧП = 136 }} '''Бангладэ́ш''' ({{lang-bn|বাংলাদেশ}}), '''Наро́дная Рэспу́бліка Бангладэ́ш''' ({{lang-bn|গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ}}) — дзяржава на паўночным усходзе [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]]. Мяжуе на захадзе, поўначы і паўночным усходзе з [[Індыя]]й, на паўднёвым усходзе з [[М’янма]]й. На поўдні абмываецца цёплымі водамі [[Бенгальскі заліў|Бенгальскага заліва]]. Краіна займае ўсходнюю ўскраіну [[Інда-Гангская раўніна|Інда-Ганскай нізіны]], нізоўі і дэльту рэк Ганг і Брахмапутра — найвялікшую [[Дэльта (рака)|дэльту]] ў свеце. Тэрыторыя ўяўляе сабой плоскую алювіяльную раўніну, рассечаную густой сеткай рэк. На паўднёва-ўсходнім узбярэжжы знаходзіцца найвялікшы ў свеце мангравы лес Сундарбан. Нягледзячы на татальнае ператварэнне прыродных ландшафтаў, Бангладэш здолела захаваць відавае багацце жывёл. Нацыянальны сімвал краіны — бенгальскі тыгр. Уваходзіць у першую дзясятку краін па колькасці насельніцтва. Самая густанаселеная (больш за 1100 чал/кв.км.) краіна свету, без уліку «карлікаў». Такая вялікая маса пераважна сельскага насельніцва з’яўляецца для Бангладэш адначасова і вялікай праблемай і вялікім патэнцыялам. Супольнасць бангладэшцы ўключае ў сябе шмат народаў, пры гэтым 98 % жыхароў краіны — [[бенгальцы]], а адзіная дзяржаўная мова — [[бенгальская мова|бенгальская]]. Большасць бангладэшцаў вызнаюць [[іслам]], які з’яўляецца дзяржаўнай рэлігіяй. Па колькасці мусульман Бангладэш саступае толькі [[Пакістан]]у і [[Інданезія|Інданезіі]]. У мінулым — частка [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]], што пасля сыходу еўрапейцаў стала ўсходняй правінцыяй [[Пакістан]]а. Незалежны Бангладэш з’явіўся на карце ў 26 сакавіка 1971, гэтая дата была абвешчана Днём незалежнасці. Бангладэш — адзін з заснавальнікаў і сябра такіх рэгіянальных арганізацый як СААРК (паўднёваазіяцкае супрацоўніцтва), Ініцыятыва Бенгальскага заліва па шматгаліновай тэхнічна-эканамічнай кааперацыі, Форум Бангладэш-Індыя-Кітай-М’янма і інш. Бангладэш з’яўляецца сябрам [[Садружнасць нацый|Садружнасці нацый]], [[Рух недалучэння|Руху недалучэння]], [[Сусветная гандлёвая арганізацыя|СГА]], да таго ж робіць вялікі чалавечы ўнёсак у [[Міратворчыя сілы ААН]]. Бангладэш — краіна з нізкім узроўнем даходу нацыянальнай эканомікі і слаба развітым рынкам. Аднак у ХХІ стагоддзі прыцягненне замежнага капіталу з выкарыстаннем таннай працоўнай сілы дазволіла стварыць магутную швейную і тэкстыльную прамысловасць, а Бангладэш увайшла у лік буйнейшых у свеце экспарцёраў тэкстылю і адзення. Аснову сельскай гаспадаркі, у якой занята амаль палова насельніцтва, складае вырошванне [[рыс]]у і [[джут]]у. Прызнаючы вялікі патэнцыял краіны, эканамісты адносяць Бангладэш да групы «N-11» (Наступныя 11 эканомік). == Этымалогія == У перакладзе з бенгальскай мовы Бангладэш азначае «краіна бенгальцаў». Гэты этнонім быў уведзены ва ўжытак бенгальскімі патрыётамі на пачатку ХХ стагоддзя, яго можна знайсці ў песнях «Namo Namo Bangladesh Momo» Казі Назрул Іслама і «Aaji Bangladesher Hridoy» [[Рабіндранат Тагор|Рабіндраната Тагора]]. У першай палове ХХ стагоддзя назва часта пісалася ў два словы: Бангла Дэш. Корань «Бангла», што азначае зямлю і мову бенгальцаў, куды старэйшы: яго першае ўжыванне датуецца 805 годам н.э. == Геаграфія == {{main|Геаграфія Бангладэш}} === Геаграфічнае становішча === [[Файл:Cox's Bazar sea beach 01.jpg|thumb|Кокс-Базар]] Знаходзіцца на поўначы ад [[Бенгальскі заліў|Бенгальскага заліву]] ва ўсходняй частцы старажытнай [[Бенгалія|Бенгаліі]]. Цераз краіну праходзіць [[Паўночны тропік]]. Практычна па ўсім сваім перыметры ў 4000 км абкружаны Індыяй, на паўднёвым усходзе праходзіць невялічкая мяжа з М’янмай (193 км). Бенгальскае ўзбярэжа цягнецца на 580 км. Да поўдня ад Чытагонга раскінуўся самы доўгі пляж у свеце — [[Кокс-Базар]], які распасціраецца на сто дваццаць кіламетраў. Густа засеяная астраўкамі і каралавымі рыфамі акваторыя Бенгальскага заліва, што належыць Бангладэш, прыблізна роўная яго сухапутнай тэрыторыі.<ref>https://thediplomat.com/2016/12/the-bay-of-bengal-naval-arms-race/</ref> Бангладэш размешчана ў [[Дэльта Ганга|дэльце рэк Брахмапутра і Ганг]](мясцовыя назвы — Джамуна і [[Падма]] адпаведна), [[рака Мегхна|Мегхна]] і іх прытокаў. Падма зліваецца з Джамунай і затым, зліўшыся з Мегхнай, упадае ў Бенгальскі заліў. Бангладэш мае 58 трансгранічных рэк і таму пытанні, якія ўзнікаюць пры выкарыстанні водных рэсурсаў, з’яўляюцца вельмі вострымі пры абмеркаванні з Індыяй. На паўднёвым усходзе краіны, пачынаючы з [[1960-я|шасцідзесятых гадоў дваццатага стагоддзя]], праводзяцца работы па ўзвядзенні дамбаў, што разам з наносамі прыводзіць да з’яўлення новых участкаў сушы.<ref>{{cite web|url=http://pulitzercenter.org/articles/bangladesh-fights-survival-against-climate-change|title="Bangladesh fights for survival against climate change," by William Wheeler and Anna - Katarina Gravgaard, The Washington Times|publisher=Pulitzercenter.org|access-date=2010-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20110817131655/http://pulitzercenter.org/articles/bangladesh-fights-survival-against-climate-change|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. === Прырода === Большая частка краіны ўяўляе сабой алювіяльную нізіну, створаную адкладамі рэк (іх каля 700). [[Алювіяльныя адклады]] ствараюць у дэльце найбольш угноеныя плантацыі ў свеце. Большая частка краіны размешчана ніжэй за дванаццаць метраў над ўзроўнем мора і паводле разлікаў 10 % краіны будзе затоплена пры павышэнні ўзроўню мора на адзін метр <ref name="ali">{{cite journal | last = Ali | first = A | year = 1996 | title = Vulnerability of Bangladesh to climate change and sea level rise through tropical cyclones and storm surges | url = http://www.springerlink.com/content/l842n0822t6077q0/ | doi = 10.1007/BF00175563 | journal = Water , Air , & Soil Pollution | volume = 92 | issue = 1-2 | pages = 171-179 | access-date = 5 мая 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200218031027/http://www.springerlink.com/content/l842n0822t6077q0/ | archive-date = 18 лютага 2020 | url-status = dead |issn = 0049-6979 }}</ref>. Паўночны захад і цэнтр краіны зайнятыя плато Мадхупар і Барынд. Найвышэйшым пунктам Бангладэш з’яўляецца гара Маўдок вышынёй 1052 метры над узроўнем мора на паўднёвым усходзе краіны ў горным ланцугу на мяжы з М’янмай.<ref>[http://www.sol.co.uk/v/viewfinder/elevmisquotes.html # keok Summit Elevations : Frequent Internet Errors] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130725020735/http://www.sol.co.uk/v/viewfinder/elevmisquotes.html |date=25 ліпеня 2013 }}. Retrieved 2006-04-13</ref>. Бангладэш знаходзіцца ў сейсманебяспечнай зоне. У нетрах Бенгаліі выяўленыя даволі вялікія запасы [[Прыродны газ|прыроднага газу]] (385 млрд куб м., 37 месца ў свеце ў 2016).<ref>https://bdnews24.com/economy/2018/01/15/bapex-pins-hopes-on-new-gas-field-in-bhola</ref>. У Бангладэш пануе [[субэкватарыяльны]] [[Мусонны клімат|мусонны]] клімат з мяккаю зімою з кастрычніка па сакавік і гарачым, вільготным летам з сакавіка па чэрвень. Гарачы і вільготны сезон [[мусон]]аў, у ходзе якога выпадае вялікая колькасць ападкаў, працягваецца з чэрвеня па кастрычнік. Па колькасці ападкаў краіна займае адно з першых месцаў у свеце. У сярэднім за год выпадае звыш 1900 мм ападкаў, асабліва вялікая іх колькасць на паўночным усходзе (больш за 3000 мм). [[Файл:Panthera tigris tigris.jpg|міні|Бенгальскі тыгр]] У краіне растуць вільготныя трапічныя і [[мангры|мангравыя лясы]]; [[Цік, дрэва|цік]] , [[Сал, расліна|сал]] , [[бамбук]], баньянавае дрэва, [[архідэі]]. Жывёльны свет багаты: [[тыгр|бенгальскія тыгры]] , [[леапард]]ы , [[азіяцкі слон|азіяцкія сланы]] , [[мангусты]] , [[кракадзіл]]ы , [[пітон]]ы і інш. У 1997 годзе была зроблена заява, згодна з якой рэгіён мангравых зараснікаў [[Сундарбан]] знаходзіцца пад пагрозай знікнення <ref name="sundarbans">{{cite journal | last = IUCN | year = 1997 | title = Sundarban wildlife sanctuaries Bangladesh | journal = World Heritage Nomination - IUCN Technical Evaluation}}</ref>. Шырока ўжываным «птушыным» нацыянальным сімвалам краіны з’яўляецца дрозд, які выкарыстоўваецца на банкнотах і ў гонар якой названая адна з славутасцяў ў Дацы — Doyel Chatwar. Нацыянальным «кветкавым» сімвалам краіны з’яўляецца [[Гарлачык|водная лілея]], вядомая як Шапла (Shapla), а «пладовым» сімвалам з’яўляецца джэкфрут — усходнеіндыйскае [[хлебнае дрэва]], вядомае як Катхал (Kathal) у бенгальскай мове. У 2010 ўрад краіны выбраў [[Манга (род раслін)|мангавыя дрэвы]] ў якасці драўнянага сімвала <ref name="Xinhua news on National Tree of Bangladesh">{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english2010/|title=Bangladeshi gov't selects mango tree as national|publisher=Xinhuanet.com|access-date=2010-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115190822/http://news.xinhuanet.com/english2010/|archive-date=15 лістапада 2016|url-status=dead}}</ref>. Краіна пастаянна падвяргаецца ўздзеянню [[стыхійнае бедства|стыхійных бедстваў]], такіх як [[паводка|паводкі]], [[трапічны цыклон|трапічныя цыклоны]], [[тарнада]] і бары, якія ўзмацняюцца эфектам абезлясення (высечка лясоў), размывам глебаў і эрозіяй <ref name="NatDis">{{cite book | last = Alexander | first = David E. | title = Natural Disasters | orig-year = 1993 | url = http://books.google.com/?id=gWHsuGTcF34C&pg=PA532&dq=bangladesh+natural+disasters | access-date = 2008-05 - 02 | year = 1999 | publisher = Kluwer Academic Publishers | location = Dordrecht | isbn = 0412047519 | oclc = 27.974.924 43.782.866 | page = 532 | chapter = The Third World }}</ref>. У 1991 годзе ад наступстваў цыклона загінула парадку 140 000 чалавек <ref>«[http://articles.latimes.com/2005/feb/27/news/adfg-bangla27 Beset by Bay’s Killer Storms , Bangladesh Prepares and Hopes]». Los Angeles Times. February 27, 2005</ref>. У верасні 1998 года Бангладэш падвергнулася самай разбуральнай паводцы ў найноўшай гісторыі. Падчас разліву рэк Ганга, Брахмапутры і Мегхны было затоплена 300 000 дамоў, 9700 кіламетраў дарог і 2700 кіламетраў набярэжных, 50 км² было цалкам разбурана, а 11 000 кіламетраў дарог часткова пашкоджана або разбурана. У выніку паводкі загінула каля 1000 чалавек, каля 30 мільёнаў (!) засталіся без жылля. Загінула парадку 137000 галоў буйной рагатай жывёлы. Дзве траціны краіны апынуліся пад вадой.<ref name="EWG">{{cite book | last = Haggett | first = Peter | title = Encyclopedia of World Geography | orig-year = 2002 | url = http://books.google.com/?id=IROIY4ONOSEC&pg=PA2634&dq=bangladesh+flood+reason | access-date = 2008 - 05/02 | publisher = Marshall Cavendish | year = 2002 | location = New York | isbn = 0761473084 | oclc = 46.578.454 | pages = 2 , 634 | chapter = The Indian Subcontinent }}</ref>. У цяперашні час Бангладэш лічыцца найбольш уразлівай да змены клімату краінай у свеце.<ref>[http://www.moef.gov.bd/moef.pdf Bangladesh Climate Change Strategy and Action Plan 2008] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091007060017/http://www.moef.gov.bd/moef.pdf |date=7 кастрычніка 2009 }} Ministry of Environment and Forests Government of the People’s Republic of Bangladesh, September, 2008.</ref><ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/12784349/ cyclone relief effort hampered ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120724131009/http://www.msnbc.msn.com/id/12784349/ |date=24 ліпеня 2012 }} updated 11/17/2007 associated press</ref><ref>[http://www.searo.who.int/LinkFiles/Country_Emergency_Situation_Profiles_Bangladesh.pdf Country Emergency Situation Profile : Bangladesh] prone areas</ref>. Ёсць меркаванне, што ў будучым дзесяцігоддзі павелічэнне ўзроўню мора прывядзе да з’яўлення 20 млн <ref>[ http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/JBRN-7R4G47?OpenDocument {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110320203735/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/JBRN-7R4G47?OpenDocument |date=20 сакавіка 2011 }} The Climate refugee Challenge ] , ReliefWeb , 2009-04-14</ref> «{{нп3| кліматычныя ўцекачы | кліматычных бежанцаў |en|Environmental migrant}}» <ref>[http://www.pbs.org/newshour/bb/environment/jan-june08/ bangladesh_03-28.html «Another Major Cyclone, Bangladesh Worries About Climate Change»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120228222327/http://www.pbs.org/newshour/bb/environment/jan-june08/ |date=28 лютага 2012 }}, PBS News Hour, 2008</ref> Водныя рэсурсы Бангладэш часта падвяргаюцца атручванню [[мыш'як]]ом з-за яго высокага ўтрымання ў глебе. Да 77 млн чалавек падвяргаюцца атручванню мыш’яком праз ужыванне забруджанай вады <ref>{{cite news | author = By Brian Walker , CNN | url = http://www.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/06/20/bangladesh .arsenic.poisoning/index.html ? hpt = T1 | title = Study: Millions in Bangladesh exposed to arsenic in drinking water | publisher = CNN.com | date = 2010-06-21 | access-date = 2010-07-03}}</ref><ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/south_asia/10358063.stm | title = Bangladesh : 77m poisoned by arsenic in drinking water | publisher = BBC News | date = 2010-06-19 | access-date = 2010-07-03}}</ref>. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Бангладэш}} Археалагічныя даследаванні ў Бангладэша выявілі некалькі старажытных гарадоў, якія мелі міжнародныя гандлёвыя сувязі на працягу тысячагоддзяў. Першая пісьмовая згадка пра існаванне дзяржавы на тэрыторыі цяперашняй Бангладэша адносіцца да V—IV стст. да н.э. У антычных гісторыкаў усходнеіндыйскі субкантынент быў вядомы пад назвай Гангарыдай. У той час гэта была тэрыторыя [[імперыя Маур'яў|імперый Маур’яў]] і [[імперыя Гупта|Гупта]]. [[Файл:AtlasMiller BNF Indian Ganges.jpg|thumb|Бенгалія ў партугальскім атласе Мілера, 1519]] У наступныя стагоддзі Усходняя Бенгалія з’яўлялася цэнтрам імперыі Палаў і дзяржавы Сенаў, уваходзіла ў склад Дэлійскага султаната і [[Імперыя Вялікіх Маголаў|імперыі Вялікіх Маголаў]]. У XIV—XVIII стст. шматлікія княствы Бенгаліі аб’ядналася пад сцягам ісламскай дзяржавы Бенгальскі султанат. Яе гарады былі важнымі цэнтрамі гандлю муслінам і шоўкам. З 1757 да 1947 Усходняя Бенгалія знаходзілася ў складзе [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]]. У канцы ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя Бангладэш стаў адным з цэнтраў бенгальскага адраджэння і антыкаланіяльнага руху. У выніку падзелу Індыі па рэлігійным прынцыпе (1947) Усходняя Бенгалія адышла да [[Пакістан]]а, і на яе тэрыторыі была створаная правінцыя [[Усходні Пакістан]]. Бенгальцы не жадалі жыць у чарговай каланіяльнай залежнасці. У 1952 годзе быў створаны Рух за наданне бенгальскай мове статусу дзяржаўнай. У снежні 1970 на ўсеагульных выбарах, якія адбыліся ў адзіным Пакістане, перамагла Народная ліга (НЛ), што выступала з праграмай надання Усходняму Пакістану рэгіянальнай аўтаноміі. Спроба пакістанскіх улад сілай не дапусціць прыходу НЛ да ўлады прывяла да абвяшчэння незалежнасці Бангладэш (26 сакавіка [[1971]]) і да пачатку ўзброенай барацьбы, у якой фарміраванні прыхільнікаў незалежнасці атрымалі ваенную падтрымку з боку Індыі. Вызваленчая вайна завяршылася 16 снежня 1971 капітуляцыяй усходне-бенгальскай групоўкі ўзброеных сіл Пакістана. Нованароджаная дзяржава стала парламенцкай рэспублікай, аднак ужо ў 1975 годзе Бангладэш абірае прэзідэнцкую форму кіравання. У 1990 краіна зноў вярнулася да парламенцкай дэмакратыі. За гады незалежнасці адбыліся 4 дзяржаўныя перавароты, змянілася 18 прэзідэнтаў, двое з якіх былі забіты. Звыш 8 гадоў краіна жыла ва ўмовах ваеннага рэжыму, уплыў ваенных па-ранейшаму надзвычай высокі. == Дзяржаўны лад == {{main|Дзяржаўны лад Бангладэш}} [[Файл:Jatiyo Sangshad Bhaban (Roehl).jpg|thumb|225px|справа|Будынак парламенту Бангладэш]] Бангладэш — [[унітарная дзяржава|унітарная]] [[парламенцкая рэспубліка|рэспубліка з парламенцкай формай кіравання]]. Афіцыйная мова — бенгальская, выкарыстоўваецца таксама [[англійская мова]]. Дзейнічае Канстытуцыя 1972 (з наступнымі зменамі). Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт (з 22 красавіка 2013 — Абдул Хамід), які абіраецца парламентам на тэрмін 5 гадоў. Парламент — аднапалатная Нацыянальная Асамблея (Джацья Шангшад), якая складаецца з 345 дэпутатаў (300 дэпутатаў абіраюцца на аснове мажарытарнай сістэмы па аднамандатных акругах, а 45 месцаў рэзервуюцца для жанчын—парламентарыяў па адмысловай квоце). Тэрмін паўнамоцтваў парламента — 5 гадоў. У краіне дзейнічае звыш 100 палітычных партый — ад [[фундаменталізм|фундаменталісцкіх]] да [[Левыя (палітыка)|ультралевых]]. Найбольш уплывовымі з’яўляюцца [[Нацыяналістычная партыя Бангладэш]] (НПБ) і Народная Ліга (НЛ). НПБ заснаваная ў 1978 (у 1978—1982, 1991—1996 і 2001—2006 знаходзілася ва ўладзе). Кіруецца ідэямі «бангладэшскага нацыяналізму». У цяперашні час фактычна падзеленая на дзве фракцыі. НЛ, узначаленая Шэйх Хасінай, была заснавана ў 1949 (у 1972—1975 і 1996—2001 знаходзілася пры ўладзе). Выступае, у цэлым, з [[Секулярызацыя (сацыялогія)|секулярысцкіх]], шмат у чым — цэнтрысцкіх пазіцый. == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Bangladesh divisions english.svg|thumb|170px|справа|Адміністрацыйны падзел Бангладэш]] Бангладэш — унітарная дзяржава, адміністрацыйна падзеленая на 7 адмістрацыйных раёнаў (дывізіёнаў), кожны з якіх носіць назву ягонага буйнейшага горада: * [[Дака]] * [[Чытагонг]] * [[Кхулна]] * [[Нараянгандж]] * [[Раджшахі]] * [[Сілхет]] * [[Барысал]] * [[Рангпур]] == Знешняя палітыка == {{main|Знешняя палітыка Бангладэш}} Бангладэш — член [[ААН]] з 1974, была ініцыятарам стварэння ў 1985 Асацыяцыі рэгіянальнага супрацоўніцтва краін Паўднёвай Азіі ([[СААРК]]), а ў 2006—2007 старшынствавала ў Асацыяцыі. З’яўляецца таксама членам [[Садружнасць нацый|Садружнасці, узначаленай Вялікабрытаніяй]], [[Рух недалучэння|Руху недалучэння]], [[Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва|Арганізацыі Ісламская Канферэнцыя]], Групы 77-і, арганізацыі «Ісламская васьмёрка», паўднёва—азіяцкага «чатырохкутніка росту», групы эканамічнага супрацоўніцтва БІМСТЭК (краіны, што атачаюць Бенгальскі заліў: Бангладэш, Індыя, М’янма, [[Шры-Ланка]], [[Тайланд]], [[Непал]], [[Бутан]]) і Дыялогу па супрацоўніцтве ў Азіі. У 2005 стала ўдзельнікам Азіяцкага рэгіянальнага форума (АРФ). Знешнепалітычны курс сфакусаваны на задачы забеспячэння спрыяльных міжнародных умоў для пераадолення сацыяльна-эканамічнай адсталасці краіны шляхам максімальнага прыцягнення інвестыцый, замежнай дапамогі (каля 1,2 млрд дол. штогод), захаванні і набыцці гандлёвых палёгак. Асноўны прынцып знешняй палітыкі — «сяброўства са ўсімі, варожасць ні з кім». Бангладэш выступае за захаванне ролі [[ААН]] як галоўнага гаранта падтрымання міру і бяспекі. З 1988 бангладэшскія ваенныя прымаюць удзел у аперацыях ААН па падтрыманні міру. Бангладэш актыўна працуе ў фармаце Канферэнцыі па раззбраенні. === Адносіны з Беларуссю === Дыпламатычныя адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і народнай Рэспублікай Бангладэш усталяваны 21 лютага 1992 г. Пасол Бангладэш у Расійскай Федэрацыі Сайфул Хок акрэдытаваны ў Беларусі па сумяшчальніцтве з чэрвеня 2010 г. Пасол Рэспублікі Беларусь у Індыі Прыма В. А. акрэдытаваны ў Бангладэш у 2013 годзе. У верасні 2014 г. «на палях» Саміту ААН па пытаннях змяненняў клімату адбылася сустрэча [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь]] [[М. У. Мясніковіч|Мясніковіча М. У.]] з бангладэшскім калегай. У 2017 годзе ў Дацы было ўрачыста адкрыта сумеснае прадпрыесмтва «Амкадор-Палаш».<ref name="india.mfa.gov.by">http://india.mfa.gov.by/ru/bangladesh_bilateral/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180904070203/http://india.mfa.gov.by/ru/bangladesh_bilateral/ |date=4 верасня 2018 }}</ref> == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Бангладэш}} [[Файл:Languages of Bangladesh map.svg|міні|Мовы Бангладэш]] Насельніцтва Бангладэш у другой палове ХХ ст. расло вельмі хутка: у 1951 яго колькасць складала 44 млн, да канца ж стагоддзя яна наблізілася да 150 млн. Па колькасці насельніцтва (больш за 160 млн чал.) сённяшняя Бангладэш займае восьмае месца ў свеце, адпусціўшы далёка наперад [[Нігерыя|Нігерыю]], і пакінуўшы ззаду Расію. У ХХІ ст сярэднегадавыя тэмпы росту насельніцтва істотна запаволіліся (гэта стала вынікам у тым ліку і [[дэмаграфічная палітыка|дэмаграфічнай палітыкі]], распачатай у 1980-х) і ў 2017 складаюць каля 1 % (натуральны прырост — 1,3 %, міграцыйны — −0,3 %), ды ў абсалютных лічбах гэта ўсё адно + 1,5 млн чалавек штогод. [[Сумарны каэфіцыент нараджальнасці|На адну жанчыну]] цяпер прыходзіцца 2,17 дзіцяці, што акурат адпавядае простаму ўзнаўленню насельніцтва. Палічыць бангладэшскі народ — справа няпростая. Паводле афіцыйных дадзеных перапісу 2011 г. у Бангладэш жылі 142 319 000 чалавек, паводле незалежных ацэнак — больш за 150 млн. На 2017 год можна сустрэць лічбы ад 158 да 167 млн, але і меншая з іх азначае неверагодную перанаселенасць краіны. На 1 кв.км. прыпадае каля 1100 бангладэшцаў, што з’яўляецца сусветным [[Спіс краін паводле шчыльнасці насельніцтва|рэкордам шчыльнасці насельніцтва]], калі адкінуць дзяржавы плошчай меней за 1000 кв км. Насельніцтва размеркавана па тэрыторыі краіны даволі раўнамерна, па сутнасці Бангладэш — вялікая вёска, з раскіданымі там-сям гарадамі, буйнейшыя з якіх — Дака (14 млн чал, у агламерацыі — 20), [[Чытагонг]] (4,8 млн), [[Кхулна]] (975 тыс.чал.), Нараянганж. Узровень урбанізацыі складае 36 % — адзін з самых нізкіх у Азіі<ref name="cia.gov">https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/bg.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190609174603/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/bg.html |date=9 чэрвеня 2019 }}</ref>. [[Файл:Chowkbazar Dhaka.jpg|thumb|left|На сталічным базары падчас рамадану]] Насельніцтва монаэтнічнае: 98 % — [[бенгальцы]], якія гавораць на [[Бенгальская мова|бенгальскай мове]] (належыць да [[Індаарыйскія мовы|індаарыйскай групы]] [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай сям’і]]). Бенгальская мова мае шмат дыялектаў, некаторыя з якіх часам нават разглядаюцца як асобныя мовы. Астатнія 2 % жыхароў Бангладэш — роднасныя бенгальцам выхадцы з паўночных раёнаў Індыі (т.зв. «біхарцы»), якія гавораць на мове [[урду]] той жа самай сям’і; а таксама малыя [[мангалоідная раса|мангалоідныя]] плямённыя народнасці: чакма, санталы, марма, трыпура, гара, танчанг’я, мронг і інш., якія жывуць пераважна на паўднёвым усходзе краіны. Дзяржаўная рэлігія — [[іслам]] (95 % — [[суніты]]), яго вызнаюць 89 % насельніцтва (бенгальцы пачалі масава прымаць [[іслам]] у [[13 ст.]]); [[індуізм]] — 8,5 %, 0,6 % — [[будызм]], 0,4 % — [[хрысціянства]], 0,1 % — іншыя рэлігіі і традыцыйныя [[анімізм|анімістычныя]] плямённыя культы. == Эканоміка == {{main|Эканоміка Бангладэш}} Паводле класіфікацыі ААН Бангладэш доўгі час уваходзіла ў лік найменш развітых краін свету. У 2000-2010-я гг.. Бангладэш, нягледзячы на карупцыю, палітычную нестабільнасць і інш., дэманстравала адныя з найвышэйшых тэмпаў росту ВУП у свеце (у 2015—2017 — у сярэднім 7 % штогод)<ref name="cia.gov"/>. Тым не менш, 24 % насельніцтва краіны ўсё яшчэ жыве ніжэй міжнароднай рысы беднасці на менш чым $ 1,25 у дзень(у 2007 такіх было нашмат больш — 42 %). Аб’ём [[ВУП]] па парытэце пакупніцкай здольнасці ў 2017 склаў 687 млрд дол. (у 2015—600 млрд.) на душу насельніцтва — 4600 дол. ЗША. [[Файл:Agriculture of Bangladesh 11.jpg|thumb|240px|злева|Рабочыя на [[рыс]]авым полі — амаль палова насельніцтва Бангладэш занята ў сельскай гаспадарцы]] Вядучая галіна эканомікі — [[сельская гаспадарка]] з рысавым ухілам, у якой занята каля 43 % насельніцтва. З У апошнія гады сельская гаспадарка дасягнула значных поспехаў: аднаго рысу збіраецца больш за 50 млн тон штогод, а яшчэ Бангладэш уваходзіць у першую дзясятку краін па зборы бульбы — 8 млн тон у 2018, па гэтым паказчыку бангладэшскія аграрыі апярэдзілі беларускіх! Галоўныя тэхнічныя культуры: [[джут]], па вырошванні якога Бангладэш з’яўляецца сусветным лідарам, а таксама чай. Сельская гаспадарка краіны падвяргаецца шматлікім пагрозам: напрыклад, у 2017 частка ўраджаю рысу была страчана ў выніку рэкорднае паводкі, яшчэ частку з’елі 700 тыс. бежанцаў з М’янмы. Па прычыне аграрнай перанаселенасці адною з найвялікшых праблем краіны з’яўляецца [[беззямелле]]. Беззямельныя сяляне часта перасяляюцца ў гарады, асабліва Даку, дзе цяжка знайсці працу і жытло. Іншыя незаконна перабіраюцца ў Індыю. У Бангладэш вядзецца здабыча [[прыродны газ|прыроднага газу]] (запасы ацэньваюцца ад 360 да 657 млрд куб.м.), [[нафта|нафты]]. У 2018 годзе быў адрыты тэрмінал і пачаўся экспарт [[звадкаваны прыродны газ|звадкаванага прыроднага газу]]. [[Гідраэнергія|Гідраэнергетычныя рэсурсы]] выкарыстоўваюцца практычна поўнасцю. У 2017 пачалося будаўніцтва АЭС «Рупур» у 160 км на захад ад Дакі. Праектная магутнасць АЭС — 2400 МВт, адкрыццё плануецца ў 2023 годзе, будаўніцтва вядзе расійскі «Атамбудэкспарт». У 2000-10-х у Бангладэш адбылася індустрыялізацыя са швейным ухілам. Удзельная вага прамысловасці, у якой занята 20 % насельніцтва, у канцы 2010-х складае 29 % ВУП (у 2005 — усяго 12 %). Яе аснова — тэкстыльныя, швейныя, [[джут]]авыя і гарбарныя прадпрыемствы. Падмуркам для выбуховага росту прамысловасці стала палітыка заахвочвання прыватнага капіталу (праводзіцца з пачатку 1990-х). Асабліва спрыяльныя ўмовы для замежных капіталаўкладанняў створаныя ў свабодных экспартных зонах, колькасць якіх павялічваецца з кожным годам. На канец 2007 іх было дзевяць. Аб’ёмы экспарту ў 2016 склалі 39,4 млрд дол., імпарту — 49,4 млрд дол. Асноўныя экспартныя тавары Бангладэш — прадукцыя лёгкай прамысловасці (тканіны, швейныя вырабы і [[трыкатаж]], джут і вырабы з яго, [[абутак]], 85 % экспарту), а таксама марожаныя морапрадукты, кераміка, [[чай]], медыкаменты. У наменклатуры імпарту пераважаюць прадукты харчавання, бавоўна, энерганосьбіты, машыны і абсталяванне, сыравіна і розныя спажывецкія тавары. Найбуйнейшыя імпарцёры бангладэшскай прадукцыі — [[ЗША]], [[Вялікабрытанія]], [[Германія]] і [[Францыя]], а асноўныя пастаўшчыкі тавараў у Бангладэш — [[Кітай]], Індыя, [[Сінгапур]], [[Японія]].<ref>http://atlas.cid.harvard.edu/explore/?country=22&partner=undefined&product=undefined&productClass=HS&startYear=undefined&target=Product&year=2016</ref> Гандлёвы абарот з Беларуссю ў 2016 склаў 155 млн долараў. 97 % беларускага экспарту прыйшлося на калійныя ўгнаенні. Падпісаныя пагадненні аб пастаўцы тэхнікі «[[Амкадор]]» на 50 млн долараў.<ref name="india.mfa.gov.by"/> Асноўны марскі порт і гандлёва-прамысловы цэнтр са свабоднай экспартнай зонай — [[Чытагонг]] (4 млн чал.). Становішча ў нізоўях буйнейшых рэк рэгіёна дорыць Бангладэш больш за 8000 км унутраных водных шляхоў, таму рачны транспарт тут мае вялікае значэнне. == Культура == [[Файл:Pohela boishakh 2.jpg|thumb|200px|справа|Свята ў [[Дака|Дацы]]]] Нацыянальнае свята — 26 сакавіка — Дзень незалежнасці (1971). Шырока адзначаюцца Дзень перамогі (16 снежня), [[Міжнародны дзень роднай мовы|Дзень роднай мовы]] (21 лютага) і рэлігійныя (у асноўным мусульманскія) святы. Бангладэш самастойна выпускае каля 80 [[фільм]]аў у год<ref>Logan Stephen Asian communication handbook 2008. — AMIC, 2008. — P. 115. — ISBN 981-4136-10-7</ref>, аднак вялікай папулярнасцю ў насельніцтва карыстаюцца таксама і фільмы суседняй [[Індыя|Індыі]]<ref>[http://www.newindpress.com/NewsItems.asp?ID=IE420060925014228&Page=4&Title=Features+-+People+%26+Lifestyle&Topic=0 Cinemas in Bangladesh, Pakistan squeezed by Bollywood]. NewIndPress.Com</ref>. Агульная колькасць перыядычных выданняў складае звыш 1,5 тыс., у т.л. больш 200 штодзённых газет на бенгальскай і англійскай мовах. Найбуйнейшыя бенгаламоўныя штодзённыя газеты — «Ітэфак», «Джанаконтха»; «Інкілаб»; англамоўныя — «Бангладэш абзэрвер», «Індэпендэнт». На перыяд надзвычайнага становішча ўведзеныя абмежаванні на крытыку дзейнасці кіраўніцтва краіны. Маюцца тры дзеючых інфармацыйных агенцтва: дзяржаўнае Бі-Эс-Эс, а таксама прыватныя Ю-Эн-Бі і «Бі-Дзі-Ньюс 24». Дзяржаўнае тэлебачанне і радыёвяшчанне маюць па адным канале, якія вяшчаюць на бенгальскай і часткова на англійскай мовах. Існуе 10 прыватных кабельных тэлеканалаў і 6 радыёстанцый. == Адукацыя == З прычыны масавай [[непісьменнасць|непісьменнасці]] насельніцтва Бангладэш дзяржава прымае меры па яе скарэйшай ліквідацыі. Створана асобнае міністэрства ўсеагульнай пачатковай адукацыі, дадзены дазвол на дзейнасць у краіне шматлікіх бангладэшскіх і замежных няўрадавых грамадскіх арганізацый у сферы адукацыі. Адмысловае месца займаюць духоўныя ісламскія навучальныя ўстановы, афіцыйная колькасць якіх перавышае 12 тысяч. У краіне налічваецца некалькі дзесяткаў дзяржаўных і прыватных (больш 60 тысяч) ВНУ. Вялікая частка з іх размешчаная ў сталіцы краіны Дацы. Празмерна актыўны ўдзел студэнтаў і выкладчыкаў у палітычнай дзейнасці адмоўна адбіваецца на навучальным працэсе. Недахоп навучальнай і навуковай базы і невысокі прэстыж бангладэшскіх дыпломаў у іншых краінах змушае студэнтаў працягваць сваю адукацыю за мяжой. {{rq|sources|wikify|translate}} == Гл. таксама == * [[Бангладэшскія стралкі]] * [[Востраў Бхола]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1996. — 480 с.: іл. {{Commons|Category:Bangladesh}} {{Бангладэш у тэмах}} {{Краіны Азіі}} {{Садружнасць нацый}} {{Паўднёвая Азія}} {{АСЕАН}} {{АІК}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бангладэш| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Садружнасць нацый]] h9xfo35v3gzj4t9p4fi3dufjj7ts8lp 0 1632 5209858 5080619 2026-10-01T12:37:54Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Вяршыні вышынёй ад 1000 да 2000 метраў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5209858 wikitext text/x-wiki {{Вулкан |Назва = Везувій |Нацыянальная назва = |Выява = Napoli - Maschio Angioino - 202209302342 3.jpg |Подпіс = Неапаль і Везувій |Каардынаты = |Краіна = Італія |Рэгіён = |Раён = |Востраў = |Нябеснае цела = |Горная сістэма = |Хрыбет ці масіў = |Форма вулкана = [[стратавулкан]] |Дыяметр кратара = |Глыбіня кратара = |Перыяд утварэння = |Апошняе вывяржэнне = [[1944]] |Тып вывяржэння = |Склад = |Вышыня = 1281 |Крыніца вышыні = |Адносная вышыня = <!-- у м --> |Першае ўзыходжанне = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = }} '''Везувій''' ({{lang-it|Vesuvio}}, {{lang-la|Vesuvius}}) — дзеючы [[вулкан]] на поўдні [[Італія|Італіі]] у рэгіёне [[Кампанія (Італія)|Кампанія]] непадалёку ад [[Неапаль|Неапаля]]. Вышыня — 1281 метраў (1944). Адзін з трох дзеючых вулканаў Італіі, адзіны дзеючы вулкан на ўласна [[Еўропа|Еўрапейскім кантыненце]]. Вядомы тым, што пры вывяржэнні [[79]] г. былі знішчаны [[Старажытны Рым|рымскія]] гарады [[Пампеі]] і [[Геркуланум]]. Лічыцца адным з самых небяспечных вулканаў свету. У [[Вулканічны кратар|кратары]] і на свежых [[Магма|лававых]] патоках час ад часу вырываюцца вадзяныя пары і газы тэмпературай да 400 [[Градус Цэльсія|°C]]. Лава і [[туф]]ы у працэсе вывятрэння стварылі ўрадлівыя глебы схілаў Везувія. На ніжняй частцы схілаў знаходзяцца фруктовыя сады і [[Вінаград культурны|вінаграднікі]], прыблізна да вышыні 800 метраў — [[Сасна|сасновы]] [[гай]]. Першае ''дакументальна'' зафіксаванае вывяржэнне вулкана адбылося [[24 жніўня]] ў [[79]] годзе н. э. == Авелінскае вывяржэнне каля 1740 года да н.э == Шэраг новых археалагічных знаходак на сённяшні дзень несумненна сцвярджае факт існавання Авелінскага вывяржэння Везувія. Яно адбылося прыкладна ў 1740 годзе да н.э (± 150 гадоў), і праходзіла ў паўночна-заходнім кірунку праз сённяшнія мястэчкі [[Авеліна]] ''Avellino'', [[Нола]] ''Nola'' і вёску [[Сан Паола Бел Сіта]] ''San Paolo Bel Sito''. Наваколле Авеліна у адлегласці 35 кіламетраў ад вулкана было пакрыта 50-сантыметравым слоем попелу. У непасрэднай блізасці вулкана таўшчыня слою попелу дасягала некалькіх метраў. У час закладкі фундаменту новага аўтабана каля Авеліна ў 1972 г. былі знойдзены прадметы керамікі бронзавага перыяду пад узніклымі ў выніку вывяржэння вулкана старымі слаямі попелу. == Іншыя звесткі == На схілах Везувія [[Спартак]] нагалаву разбіў войска аднаго з [[Легат (Старажытны Рым)|легатаў]] [[прэтор]]а Варынія, знішчыў войскі двух іншых легатаў, а пасля гэтага і войска самога прэтора ў час [[Войны рабоў|Трэцяй вайны рабоў]]. == Цікавыя факты == У гонар вулкана названы мінерал [[везувіян]]. == Спасылкі == {{Commons|Vesuvius}} * {{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=0101-02=|title=Vesuvius|publisher=Global Volcanism Program|accessdate=24.09.2009|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110124200710/http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=0101-02=|archivedate=24 студзеня 2011|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/627039/Vesuvius|title=Vesuvius|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=24.09.2009|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928071117/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/627039/Vesuvius|archivedate=28 верасня 2011|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.ov.ingv.it/|title=Osservatorio Vesuviano|publisher=Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia|accessdate=25.09.2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110902151426/http://www.ov.ingv.it/|archivedate=2 верасня 2011|url-status=dead}} {{ref-it}}{{ref-en}} * {{cite web|url=http://www.vesuviopark.it/pnv/comunicazione/comunicatiStampa.asp|title=Parco Nazionale del Vesuvio|accessdate=21.05.2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/61BojDGck?url=http://www.vesuviopark.it/pnv/comunicazione/comunicatiStampa.asp|archivedate=25 жніўня 2011|url-status=dead}} {{ref-it}}{{ref-en}} * {{cite web|url=http://www.parconazionaledelvesuvio.it/grancono/changeLocale.asp?locale=ru|title=Нацыянальны Парк Везувія|accessdate=21.05.2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/61Bok6mbQ?url=http://www.parconazionaledelvesuvio.it/grancono/hlib_checkBrowser.asp|archivedate=25 жніўня 2011|url-status=dead}} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вулканы Італіі]] [[Катэгорыя:Стратавулканы]] [[Катэгорыя:Актыўныя вулканы]] [[Катэгорыя:Горы Італіі]] so5ygs03mjql9ggk1bz50dlp0zhbdw2 0 1916 5210234 5183984 2026-10-02T08:41:19Z Ziv 148479 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of the President of Czechoslovakia (1918-1939, 1945-1960).png]] → [[File:Flag of the President of Czechoslovakia (1920-1939, 1945-1960).png]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 5210234 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Другая сусветная вайна |выява = Infobox collage for WWII.PNG |памер = 350px |загаловак = <small>'''Па гадзіннікавай стрэлцы з верхняй левай выявы''': Кітайскія войскі ў [[Бітва пры Ваньцзяліне|бітве пры Ваньцзяліне]]; Аўстралійскія гарматы [[Ordnance QF 25-pounder|25-pounder]] у [[Першая бітва за Эль-Аламейн|першай бітве за Эль-Аламейн]]; нямецкія пікіруючыя бамбардзіроўшчыкі [[Junkers Ju 87]] на [[Усходні фронт, Другая сусветная вайна|Усходнім фроце]] ў снежні 1943; Ваенна-марскія сілы ЗША ў [[Заліў Лінгаен|заліве Лінгаен]]; [[Вільгельм Кейтэль]] падпісвае [[акт капітуляцыі Германіі]]; Войскі СССР у [[Сталінградская бітва|Сталінградскай бітве]].</small> |дата = 1 верасня 1939 — 2 верасня 1945 |месца = [[Еўропа]], [[Усходняя Азія|Усходняя]] і [[Паўднёва-Усходняя Азія]], [[Паўночная Афрыка|Паўночная]] і [[Заходняя Афрыка]], [[Блізкі Усход]], [[Атлантычны акіян|Атлантычны]], [[Індыйскі акіян|Індыйскі]], [[Ціхі акіян|Ціхі]] і [[Паўночны Ледавіты акіян]]ы, [[Міжземнамор’е]] |прычына = [[Прычыны Другой сусветнай вайны|Імкненні многіх дзяржаў; наступствы Версальска-Вашынгтонскай сістэмы; сусветны эканамічны крызіс]] |вынік = Перамога антыгітлераўскай кааліцыі. Стварэнне [[ААН]]. Забарона і асуджэнне ідэалогій [[фашызм]]у і [[нацызм]]у. [[СССР]] і [[ЗША]] становяцца [[звышдзяржава]]мі. Змяншэнне ролі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Францыя|Францыі]] ў сусветнай палітыцы. Раскол свету на два лагеры; пачатак [[Халодная вайна|Халоднай вайны]]. [[Дэкаланізацыя]] вялізных каланіяльных імперый |праціўнік1 = '''<small>[[Антыгітлераўская кааліцыя]] (Асноўныя ўдзельнікі):</small>''' {{Сцягафікацыя|СССР}}<br /> '''<small>і дзяржавы-</small>''' {{Collapsible list |bullets =yes |title ='''<small> сатэліты:</small>''' |• {{Сцягафікацыя|Манголія}} |• {{Сцягафікацыя|Тува|1941}} }}(з 22 чэрвеня 1941 г.) <br/> {{Сцягафікацыя|ЗША|1912}}<br />(з 8 снежня 1941 г.) <br /> {{Сцягафікацыя|Брытанская імперыя}}<br /> {{Collapsible list |bullets =yes |title = '''<small>і дамініёны:</small>''' |• {{Сцягафікацыя|Аўстралія}} |• {{Сцягафікацыя|Брытанская Індыя|Індыя}} |• {{Сцягафікацыя|Канада|1921}} |• {{Сцягафікацыя|Новая Зеландыя}} |• {{Сцягафікацыя|ПАС}} }} {{Сцягафікацыя|Кітайская Рэспубліка|Кітай}}<br />(з 7 ліпеня 1937 г.)<br /> {{Сцягафікацыя|Трэцяя французская рэспубліка|Францыя}} (1939—1940) <br /> {{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча}}<br /> {{Сцягафікацыя|Бельгія}} (1940)<br /> {{Сцягафікацыя|Нідэрланды}} (1940—1942)<br /> {{Сцягафікацыя|Люксембург}} (1940)<br /> {{Сцягафікацыя|Нарвегія}} (1940)<br /> {{Сцягафікацыя|Каралеўства Югаславія|Югаславія}}<br /> {{Сцягафікацыя|Данія}} (1940)<br /> {{Сцягафікацыя|Каралеўства Грэцыя|Грэцыя}} (1940—1941)<br /> {{Сцягафікацыя|Чэхаславакія}}<br /> {{Сцягафікацыя|Бразілія|1889}}<br /> {{Сцягафікацыя|Мексіка|1934}}<br /> {{Сцягафікацыя|Эфіопская імперыя|Эфіопія}}<br /> ---- '''<small>[[Рух Супраціўлення|Рухі Супраціўлення]]<br /> на акупіраваных<br /> тэрыторыях:</small>'''<br>{{Сцяг|СССР}} [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|Савецкія партызаны]]<br /> {{Сцягафікацыя|Свабодная Францыя|Свабодная Францыя}}<br /> [[Выява:Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg|border|22px]] [[Народна-вызваленчая армія Югаславіі|Народна-вызваленчая<br /> армія Югаславіі]]{{efn|Таксама вялі баявыя дзеянні супраць Югаслаўскіх войскаў на радзіме}}<br /> {{Collapsible list |bullets =yes |title = '''Поўны спіс''' |[[Выява:Flag of Ukraine.svg|border|22px]] [[УПА|Украінская паўстанчая армія]] (перыядычна)<ref>[http://www.polissya.eu/2011/09/olevska-respublika-bulba-borovec-taras.html Олевська Республіка та Поліська січ: партизани в роки II Світової війні. Володимир Гінда]</ref><ref>[http://www.sbu.gov.ua/sbu/doccatalog/document?id=42832 ТАРАС БОРОВЕЦЬ І "ПОЛІСЬКА СІЧ" - УПА(Б-Б) І РАДЯНСЬКІ ПАРТИЗАНИ. Володимир Дзьобак]</ref> |[[Выява:Chetniks Flag.svg|border|22px]] [[Югаслаўскія войскі на радзіме|Югаслаўскія<br /> войскі на радзіме]]{{efn|Таксама вялі баявыя дзеянні супраць Народна-вызваленчай арміі Югаславіі}} |[[Выява:Flaga PPP.svg|border|22px]] [[Армія Краёва]] |[[Выява:Flag of Greece (1822-1978).svg|border|22px]] [[Народна-вызваленчая армія Грэцыі]] (1941—1944) |[[File:Flag of the Philippines (navy blue).svg|border|22px]] [[:ru:Хукбалахап|Хукбалахап]] |і іншыя }} ---- '''<small>Дзяржавы, якія выйшлі з нацысцкага блоку:</small>'''<br /> {{Сцягафікацыя|Каралеўства Румынія|Румынія}} (1944—1945)<br /> {{Сцягафікацыя|Трэцяе Балгарскае царства|Балгарыя}} (1944—1945)<br /> {{Сцягафікацыя|Каралеўства Італія (1861—1946)|Італія}}<br /> {{Сцягафікацыя|Фінляндыя}} (1944—1945)<br /> {{Сцягафікацыя|Каралеўства Ірак|Ірак}} (1941—1945)<br /> ---- '''<small>Аб’явілі вайну Германіі,</small>''' {{Collapsible list |bullets =yes |title = '''<small>але не ваявалі:</small>''' |{{Сцягафікацыя|Непал}} |{{Сцягафікацыя|Панама}} |{{Сцягафікацыя|Аргенціна}} |{{Сцягафікацыя|Чылі}} |{{Сцягафікацыя|Куба|1902}} |{{Сцягафікацыя|Перу}} |{{Сцягафікацыя|Гватэмала}} |{{Сцягафікацыя|Калумбія}} |{{Сцягафікацыя|Парагвай|1842}} |{{Сцягафікацыя|Эквадор}} |{{Сцягафікацыя|Коста-Рыка}} |{{Сцягафікацыя|Сан-Марына}} |{{Сцягафікацыя|Гандурас|1898}} |{{Сцягафікацыя|Сальвадор}} |{{Сцягафікацыя|Гаіці}} |{{Сцягафікацыя|Нікарагуа}} |{{Сцягафікацыя|Ліберыя}} |{{Сцягафікацыя|Саудаўская Аравія|1938}} |{{Сцягафікацыя|Уругвай}} |{{Сцягафікацыя|Ліван|1920}} |{{Сцягафікацыя|Венесуэла|1930}} |{{Сцягафікацыя|Балівія}} }} |праціўнік2 = '''<small>[[Краіны Восі]]:</small>''' {{Сцягафікацыя|Трэці рэйх|Германія}}<br /> '''<small>і дзяржавы-</small>''' {{Collapsible list |bullets =yes |title ='''<small>сатэліты:</small>''' |• {{Сцягафікацыя|Першая Славацкая рэспубліка|Славакія}} |• {{Сцягафікацыя|Нарвегія}} (1940—1945) |• {{Сцягафікацыя|Незалежная дзяржава Харватыя|Харватыя}} |• {{Сцягафікацыя|Сербія|1941}} |• {{Сцягафікацыя|Грэчаская дзяржава (1941—1944)|Грэцыя}} (1941—1944) |• {{Сцягафікацыя|Італьянская сацыяльная рэспубліка|Італія}} (1943—1945) |• [[Выява:Flag of German occupied Albania.svg|border|22px]] [[Нямецкая акупацыя Албаніі|Албанія]] (1943—1944) (1943—1944) |• {{Сцягафікацыя|Каралеўства Чарнагорыя|Чарнагорыя}} (1943—1944) |• [[Выява:Flag IMARO.svg|border|22px]] [[Незалежная рэспубліка Македонія|Македонія]] |• [[Выява:Flag of Hungary (1920–1946).svg|border|22px]] [[Венгерская дзяржава|Венгрыя]] (1944—1945) }} {{Сцягафікацыя|Японская імперыя|Японія}}<br /> '''<small>і дзяржавы-</small>''' {{Collapsible list |bullets =yes |title ='''<small>сатэліты:</small>''' |• {{Сцягафікацыя|Дзяржава Бірма|Бірма}} |• {{Сцягафікацыя|Рэжым Ван Цзінвэя|Кітайская рэспубліка}} |• {{Сцягафікацыя|Камбоджа|1942}} |• {{Сцягафікацыя|Лаос|1893}} |• {{Сцягафікацыя|Маньчжоу-го}} |• {{Сцягафікацыя|Мэнцзян}} |• [[Выява:1931 Flag of India.svg|border|22px]] [[Азад Хінд|Свабодная Індыя]] |• [[Выява:Philippines Flag Original.svg|border|22px]] [[Другая Філіпінская Рэспубліка|Філіпіны]] |• {{Сцягафікацыя|В’етнам|1945}} }} {{Сцягафікацыя|Каралеўства Італія (1861—1946)|Італія}} (1940—1943) <br /> '''<small>і дзяржавы-</small>''' {{Collapsible list |bullets =yes |title ='''<small>сатэліты:</small>''' |• [[Выява:Flag of Albania (1939).svg|border|22px]] [[Албанскае каралеўства|Албанія]] (1939—1943) |• [[Выява:Flag of Montenegro (1905-1918 & 1941-1944).svg|border|22px]] [[Незалежная дзяржава Чарнагорыя|Чарнагорыя]] (1941—1943) }} {{Сцягафікацыя|Каралеўства Венгрыя|Венгрыя}} (1941—1944)<br /> {{Сцягафікацыя|Фінляндыя}} (1941—1944) <br /> {{Сцягафікацыя|Каралеўства Румынія|Румынія}} (1941—1944)<br /> {{Сцягафікацыя|Рэжым Вішы|Францыя}} (1940—1945)<br /> {{Сцягафікацыя|Трэцяе Балгарскае царства|Балгарыя}} (1941—1944)<br /> {{Сцягафікацыя|Тайланд}}<br /> {{Сцягафікацыя|Каралеўства Ірак|Ірак}} (1941)<br /> ---- '''<small>[[Калабарацыянізм|Калабарацыянісцкія]] воінскія фарміраванні:</small>'''<br /> [[Выява:Naval Ensign of Russia.svg|border|22px]] [[Руская вызваленчая армія]] {{Collapsible list |bullets =yes |title = '''Поўны спіс''' |[[Выява:Flag of Ukrainian People's Republic 1917.svg|border|22px]] [[Украінская вызваленчая армія]] |[[Выява:Flag of Ukrainian People's Republic 1917.svg|border|22px]] [[Украінская паўстанчая армія]] (перыядычна)<ref>Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія. Інститут історії НАН України.2004р [http://web.archive.org/web/20121104221752/http://history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/14.pdf Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія], Раздел 4 стр.190-198 {{ref-uk}}</ref> |[[Выява:Flag of Belarus (1918, 1991-1995).svg|border|22px]] [[Беларуская краёвая абарона]] |[[Выява:Flag of Latvia.svg|border|22px]] [[Латышскі дабравольчы легіён СС|Латышскі легіён]] |[[Выява:Flag of Georgia (1918-1921).svg|border|22px]] [[Грузінскі легіён]] |[[Выява:Flag of Armenia.svg|border|22px]] [[Армянскі легіён вермахта|Армянскі легіён]] |[[Выява:Flag of Azerbaijan.svg|border|22px]] [[Азербайджанскі легіён]] |[[Выява:Flag of the Turkestan (Kokand) Autonomy.svg|border|22px]] [[Туркестанскі легіён]] |[[Выява:Idel-ural.png|border|22px]] [[Легіён «Ідэль-Урал»]] |[[Выява:Flag of the Slovene Home Guard.svg|border|22px]] [[Славенскае дамабранства]] |і іншыя }} ---- '''<small>Праціўнікі дзяржаў<br /> Антыгітлераўскай кааліцыі,<br /> якія не ўваходзілі ў Вось:</small>'''<br /> [[Выява:State Flag of Iran (1925).svg|22px]] [[Іран]] (1941)<br /> ---- '''<small>Дзяржавы, якія падтрымлівалі Вось:</small>'''<br /> [[Выява:Flag of Spain under Franco 1938 1945.svg|border|20px]] [[Іспанія]]{{efn|Адпраўка «[[Блакітная дывізія|Блакітнай дывізіі]]» на Усходні фронт і запраўка нямецкіх падводных лодак у іспанскіх партах}}<br /> |камандзір1 = [[Выява:Flag of the Soviet Union.svg|22px|border]] [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] [[Выява:Flag of the United Kingdom.svg|22px|border]] [[Уінстан Чэрчыль]] <br /> [[Выява:Flag of the President of the United States (1916–1945).svg|22px]] [[Франклін Рузвельт]] †<br /> [[Выява:Flag of the Republic of China.svg|22px|border]] [[Чан Кайшы]]<br /> {{Collapsible list |bullets =yes |title = '''Поўны спіс''' |[[Выява:Flag of the Republic of China.svg|22px|border]] [[Маа Цзэдун]] |[[Выява:Flag of France.svg|22px|border]] [[Альбер Лебрэн]] |[[Выява:Flag of France.svg|22px|border]] [[Марыс Гамелен]] |[[Выява:Flag of Free France 1940-1944.svg|border|22px]] [[Шарль дэ Голь]] |[[Выява:Flag of the President of Poland.svg|border|22px]] [[Ігнацы Масціцкі]] |[[Выява:Flag of Poland.svg|22px|border]] [[Эдвард Рыдз-Сміглы]] † |[[Выява:Flag of Poland.svg|22px|border]] [[Уладзіслаў Сікорскі]] † |[[Выява:Flag of Poland.svg|22px|border]] [[Станіслаў Мікалайчык]] |[[Выява:Flag of Poland.svg|22px|border]] [[Томаш Арчышэўскі]] |[[Выява:Flaga PPP.svg|border|22px]] [[Стэфан Равецкі]] † |[[Выява:Flaga PPP.svg|border|22px]] [[Тадэвуш Камароўскі]] |[[Выява:Flaga PPP.svg|border|22px]] [[Леапольд Акуліцкі]] |[[Выява:Flag of Belgium (civil).svg|22px|border]] [[Леапольд III (кароль Бельгіі)|Леапольд III]] |[[Выява:Royal Standard of the Netherlands.svg|border|22px]] [[Вільгельміна]] |[[Выява:Flag of the Netherlands.svg|22px|border]] [[Генры Вінкельман]] |[[Выява:Royal Standard of Norway.svg|border|22px]] [[Хокан VII]] |[[Выява:Royal Standard of the Queen of Yugoslavia (1937–1941).svg|border|22px]] [[Пётр II Карагеоргіевіч]] |[[Выява:Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg|22px|border]] [[Душан Сімавіч]] |[[Выява:Flag of SFR Yugoslavia.svg|border|22px]] [[Ёсіп Броз Ціта]] |[[Выява:Chetniks Flag.svg|border|22px]] [[Драгалюб Міхаілавіч]] |[[Выява:Royal Standard of Denmark.svg|border|22px]] [[Крысціян X]] |[[Выява:Standard of members of the Greek Royal Family (1936-1967).svg|border|22px]] [[Георг II, кароль грэчаскі|Георг II]] |[[Выява:Hellenic Kingdom Flag 1935.svg|border|22px]] [[Іааніс Метаксас]] † |[[Выява:Flag of Greece (1822-1978).svg|border|22px]] [[Арыс Велухіоціс]] † |[[Выява:Flag of the President of Czechoslovakia (1920-1939, 1945-1960).png|border|22px]] [[Эдвард Бенеш]] |[[Выява:Presidential Standard of Brazil.svg|border|22px]] [[Жэтуліу Варгас]] |[[Выява:Mexican Presidential Standard.svg|border|22px]] [[Мануэль Авіла Камача]] |[[Выява:Ethiopian imperial standard of Haile Selassie I (obverse).svg|border|22px]] [[Хайле Селасіе I]] |[[Выява:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|border|22px]] [[Харлагійн Чойбалсан]] |[[Выява:Flag of the Tuvan People's Republic (1933-1939).svg|22px]] [[Салчак Калбакхарэкавіч Тока]] |[[Выява:Flag of Australia.svg|22px]] [[Джон Кёрцін]] † |[[Выява:British Raj Red Ensign.svg|22px]] [[Арчыбальд Уэйвел]] |[[Выява:Canadian Red Ensign 1921-1957.svg|22px]] [[Уільям Лайан Макензі Кінг]] |[[Выява:Flag of New Zealand.svg|22px]] [[Майкл Джозэф Сэвідж]] † |[[Выява:Flag of South Africa 1928-1994.svg|22px]] [[Ян Крысціян Смэтс]] |[[Выява:Royal standard of Romania (King, 1922 model).svg|border|22px]] [[Міхай I]] |[[Выява:Flag of Bulgaria (1878-1944).svg|border|22px]] '''<small>Рэгенцкі савет:</small>''' |• [[Тодар Паўлаў]] |• [[Венелін Ганеў]] |• [[Цвятко Бабашэўскі]] |[[Выява:Flag of the President of Finland (1944-1946).svg|border|22px]] [[Карл Густаў Эміль Манергейм|Карл Манергейм]] |[[Выява:Flag of Iraq (1921–1959).svg|22px]] [[Абд аль-Ілах]] }} |камандзір2 = [[Выява:Standarte Adolf Hitlers.svg|22px]] [[Адольф Гітлер]] † [[Выява:Flag of the Japanese Emperor.svg|22px]] [[Хірахіта]]<br /> [[Выява:Flag of Mussolini as Capo del governo of Fascist Italy.svg|22px]] [[Беніта Мусаліні]] †<br /> {{Collapsible list |bullets =yes |title = '''Поўны спіс''' |[[Выява:Flag of Philippe Pétain, Chief of State of Vichy France.svg|22px]] [[Анры Філіп Петэн]] |[[Выява:Flag of the Supreme Warlord of the Royal Hungarian Defence Forces (1939-1945, on land).svg|22px]] [[Міклаш Хорці]] |[[Выява:Coat of arms of Hungary (1945).svg|22px]] [[Ферэнц Салашы]] |[[Выява:Presidential Standard of Finland (1920-1944 1946-1978).svg|22px]] [[Рыста Руці]] |[[Выява:Flag of the President of Finland (1944-1946).svg|22px]] [[Карл Густаў Эміль Манергейм|Карл Манергейм]] |[[Выява:Standard of Marshal Ion Antonescu.svg|22px]] [[Іон Антанэску]] |[[Выява:Tsar of Bulgaria standard.svg|22px]] [[Барыс III]] † |[[Выява:Flag of Bulgaria (1878-1944).svg|border|22px]] '''<small>Рэгенцкі савет:</small>''' |• [[Кірыл, князь Прэслаўскі]] † |• [[Багдан Філаў]] † |• [[Нікола Міхаў]] † |[[Выява:King's Standard of Thailand.svg|22px]] [[Рама VIII]] |[[Выява:Flag of the Prime Minister of Thailand.svg|border|22px]] [[Плек Пібунсанграм]] |[[Выява:Flag of Iraq (1921–1959).svg|22px]] [[Рашыд Алі аль-Гайлані]] |[[Выява:Flag of the President of Slovakia (1939-1945).svg|22px]] [[Іозеф Ціса]] |[[Выява:Flag of Norway.svg|border|22px]] [[Відкун Квіслінг]] |[[Выява:Standard of the Poglavnik of NDH.svg|22px]] [[Антэ Павеліч]] |[[Выява:Flag of Serbia (1941-1944).svg|border|22px]] [[Мілан Недзіч]] |[[Выява:Flag of Greece (1822-1978).svg|border|22px]] [[Георгіяс Цалакаглу]] |[[Выява:Flag of Greece (1822-1978).svg|border|22px]] [[Канстанцінас Лагафетопулас]] |[[Выява:Flag of Greece (1822-1978).svg|border|22px]] [[Іааніс Раліс]] |[[Выява:Flag IMARO.svg|border|22px]] [[Спіра Кітанчаў]] |[[Выява:Flag of Burma 1943.svg|border|20px]] [[Ба Мо]] |[[Выява:Flag of Cambodia under Japanese occupation.svg|border|22px]] [[Сон Нгок Тхань]] |[[Выява:Flag of the Republic of China-Nanjing (Peace, Anti-Communism, National Construction).svg|border|22px]] [[Ван Цзінвэй]] † |[[Выява:Flag of the Republic of China-Nanjing (Peace, Anti-Communism, National Construction).svg|border|22px]] [[Чэнь Гунбо]] |[[Выява:Flag of the Emperor of Manchukuo.svg|22px]] [[Пу І]] |[[Выява:Flag of French Laos.svg|border|22px]] [[Пхетсараз Ратанвангса]] |[[Выява:Flag of the Mengjiang.svg|border|22px]] [[Дэ Ван Дэмчыгданроў]] |[[Выява:1931 Flag of India.svg|border|22px]] [[Субхас Чандра Бос]] † |[[Выява:Philippines Flag Original.svg|border|22px]] [[Хасэ Пацыяна Лаурэль]] |[[Выява:Flag of the Empire of Vietnam (1945).svg|border|22px]] [[Баа Дай]] |[[Выява:Flag of Albania (1939).svg|border|22px]][[Выява:Flag of German occupied Albania.svg|border|22px]] [[Шэфкет Верладжы]] |[[Выява:Flag of Montenegro (1905-1918 & 1941-1944).svg|border|22px]] [[Секула Дрлевіч]] |[[Выява:Flag of Montenegro (1905-1918 & 1941-1944).svg|border|22px]] [[Блажа Джуканавіч]] † |[[Выява:Flag of Montenegro (1905-1918 & 1941-1944).svg|border|22px]] [[Люба Вукчэвіч]] ---- |[[Выява:State Flag of Iran (1925).svg|22px]] [[Рэза Пехлеві]] † }} |страты1 = '''Страты сярод ваенных''': <br/>14-16 млн. чалавек<br/> '''Страты сярод грамадзянскага насельніцтва''': <br/>36-45 млн. чалавек<br/> '''Усяго''': 50-61 млн. чалавек (1937-1945) |страты2 = '''Страты сярод ваенных''': <br/>8 млн. чалавек<br/> '''Страты сярод грамадзянскага насельніцтва''': <br/>4 млн. чалавек<br/> '''Усяго''': 12 млн. чалавек (1937-1945) }} '''Другая сусветная вайна''' — [[Сусветная вайна|узброены канфлікт планетарнага маштабу]] з удзелам дзвюх сусветных ваенна-палітычных кааліцый, які стаў найбуйнейшым у гісторыі чалавецтва ([[1 верасня]] [[1939]] — [[2 верасня]] [[1945]]), але звязаныя канфлікты пачаліся раней. У ёй прымала ўдзел [[Другая сусветная вайна паводле краін|пераважная большасць краін свету]] — у тым ліку ўсе [[вялікія дзяржавы|буйныя дзяржавы]] — якія ў канчатковым выніку ўтварылі два супрацьлеглыя [[Ваенны блок|ваенныя лагеры]]: «[[Антыгітлераўская кааліцыя|саюзнікі]]» ({{lang-en|Allies}}) і [[краіны Восі]]. Гэта была найбуйнейшая вайна ў гісторыі чалавецтва, непасрэдны ўдзел у якой прынялі больш за 100 мільёнаў чалавек з больш чым 30 краін. У стане «[[Татальная вайна|татальнай вайны]]» асноўныя ўдзельнікі кінулі ўсе свае эканамічныя, прамысловыя і навуковыя магчымасці на ваенныя дзеянні, сцёршы грань паміж грамадзянскімі і ваеннымі рэсурсамі. Вайна была адзначана масавай гібеллю грамадзянскага насельніцтва, у тым ліку [[Халакост]]ам (у выніку якога загінулі каля 11 мільёнаў чалавек) і [[Стратэгічнае бамбардзіраванне падчас Другой сусветнай вайны|стратэгічнымі бамбардзіроўкамі прамысловых і населеных пунктаў]] (у якіх былі забітыя каля мільёна чалавек і якія ўключалі ў сябе [[атамныя бамбардзіроўкі Хірасімы і Нагасакі]]), што прывяло, паводле ацэнак, да агульнай колькасці загінулых [[Страты ў Другой сусветнай вайне|ад 50 да 80 мільёнаў]]. Гэта зрабіла Другую сусветную вайну [[Спіс войнаў і антрапагенных катастроф паводле колькасці загінулых|самым смяротным канфліктам]] у [[Сусветная гісторыя|гісторыі чалавецтва]]. [[Японская імперыя]] задалася мэтай дамінавання ў [[Азія|Азіі]] і [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]] і ўжо ў 1937 годзе знаходзілася ў [[Другая япона-кітайская вайна|стане вайны]] з [[Кітайская Рэспубліка (1912—1949)|Кітайскай Рэспублікай]]. Але звычайна лічыцца, што 2-я сусветная вайна пачалася 1 верасня 1939 года з [[Польская абарончая вайна (1939)|уварвання]] [[Трэці рэйх|Германіі]] ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]] і наступнага аб’яўлення [[Трэцяя Французская рэспубліка|Францыяй]] і [[Вялікабрытанія]]й вайны Германіі. З канца 1939 да пачатку 1941 года, дзякуючы серыі кампаній і [[Берлінскі пакт, 1940|дамоў]], Германія захапіла або кантралявала вялікую частку кантынентальнай Еўропы і сфармавала альянс Восі з [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італіяй]] і [[Японская імперыя|Японіяй]]. На падставе [[Пакт Молатава — Рыбентропа|пакта Молатава-Рыбентропа]] ў жніўні 1939 года Германія і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] падзялілі і далучылі да сябе тэрыторыі сваіх еўрапейскіх суседзяў: [[Уварванне СССР у Польшчу|Польшчы]], [[Савецкая акупацыя Бесарабіі і Паўночнай Букавіны|Румыніі]], [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|Фінляндыі]] і [[Акупацыя Балтыйскіх дзяржаў|краін Балтыі]]. Вайна працягвалася, перш за ўсё, паміж краінамі Восі і кааліцыяй Вялікабрытаніі і [[Садружнасць нацый|Брытанскай Садружнасці]], і ўключала ў сябе [[Кампанія ў Заходняй пустыні|заходнеафрыканскую]] і [[Усходнеафрыканская кампанія|ўсходнеафрыканскую]] кампаніі, [[Бітва за Брытанію|бітву за Брытанію]], [[Бліц|кампанію бамбардзіровак «бліц»]], [[Балканская кампанія, Другая сусветная вайна|балканскую кампанію]] і працяглую [[Бітва за Атлантыку (1939—1945)|бітву за Атлантыку]]. У чэрвені 1941 года войскі краін Восі распачалі [[План Барбароса|ўварванне ў СССР]], адкрываючы [[Усходні фронт Другой сусветнай вайны|найвялікшы тэатр ваенных дзеянняў у гісторыі]], які ўцягнуў вялікую частку ваенных сілаў Восі ў [[Вайна на знясіленне|вайну на знясіленне]]. У снежні 1941 года Японія [[Напад на Пёрл-Харбар|напала на ЗША]] і [[Уварванне Японіі ў Малаю|еўрапейскія тэрыторыі]] ў Ціхім акіяне і хутка падпарадкавала яго заходнюю частку. Еўрапейская вайна ператварылася ў канфлікт планетарнага маштабу. Прасоўванне Восі было спынена ў 1942 годзе, калі Японія пацярпела паражэнне ў [[Бітва за Мідуэй|бітве за Мідуэй]] недалёка ад [[Гаваі|Гаваяў]], а Германія была пераможана ў [[Сталінградская бітва|бітве за Сталінград]] у СССР, а таксама [[Другая бітва за Эль-Аламейн|ў Паўночнай Афрыцы]]. У 1943 годзе пасля шэрагу паразаў Германіі на [[Усходні фронт Другой сусветнай вайны|Усходнім фронце]], [[Аперацыя Хаскі|уварвання саюзных войскаў у Італію]], што прывяло да капітуляцыі Італіі, і перамог саюзнікаў у Ціхім акіяне, краіны Восі страцілі ініцыятыву і пачалі стратэгічнае адступленне на ўсіх франтах. У 1944 годзе заходнія саюзныя войскі здзейснілі [[Аперацыя «Нептун»|ўварванне ў захопленую Германіяй Францыю]] ў той час, як СССР аднавіў усе свае тэрытарыяльныя страты і пачаў наступленне на тэрыторыю Германіі і яе саюзнікаў. Цягам 1944 і 1945 гадоў Японія панесла буйныя страты ў мацерыковай Азіі, у [[Другая Гуансійская кампанія|паўднёвым Кітаі]] і [[Бірманская кампанія|Бірме]], а саюзнікі знішчылі [[Імперскі флот Японіі|японскі флот]] і авалодалі ключавымі выспамі ў заходняй частцы Ціхага акіяна. Вайна ў Еўропе скончылася [[Цэнтральна-Еўрапейская аперацыя|ўварваннем заходніх саюзнікаў і СССР у Германію]], якое прывяло да [[Бітва за Берлін|ўзяцця Берліна]] войскамі СССР і Польшчы і наступнай [[Акт капітуляцыі Германіі|безумоўнай капітуляцыі Германіі]] [[Дзень Перамогі ў Еўропе|8 мая 1945 года]]. Пасля апублікавання [[Патсдамская дэкларацыя (1945)|Патсдамскай дэкларацыі]] 26 ліпеня 1945 года і адмовы Японіі капітуляваць на яе ўмовах ЗША [[Атамныя бамбардзіроўкі Хірасімы і Нагасакі|скінулі атамныя бомбы]] на японскія гарады [[Хірасіма|Хірасіму]] і [[Нагасакі|Нагасікі]] 6 і 9 жніўня адпаведна. Пасля [[Савецка-японская вайна|аб’яўлення СССР вайны Японіі]] і [[Маньчжурская аперацыя|ўварвання ў Маньчжурыю]] і з улікам [[Аперацыя «Даўнфол»|непазбежнага ўварвання ў японскі архіпелаг]], а таксама магчымасці іншых атамных бамбардзіровак [[Капітуляцыя Японіі|Японія капітулявала]] 15 жніўня 1945 года. Такім чынам, скончылася вайна ў Азіі, замацаваўшы агульную перамогу саюзнікаў у вайне. Другая сусветная вайна змяніла палітычную расстаноўку і сацыяльную структуру свету. Дзеля садзейнічання развіццю міжнароднага супрацоўніцтва і прадухілення будучых канфліктаў была створана [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] (ААН). [[Вялікія дзяржавы]]-пераможцы — ЗША, Вялікабрытанія, Францыя, СССР і Кітай — сталі [[Пастаянныя члены Савета Бяспекі ААН|пастаяннымі членамі]] [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]]. ЗША і СССР сталі канкуруючымі [[звышдзяржава]]мі і праціўнікамі ў [[Халодная вайна|халоднай вайне]], якая доўжылася на працягу наступных 46 гадоў. Між тым сусветны ўплыў еўрапейскіх дзяржаў саслабеў разам з пачаткам [[Дэкаланізацыя|дэкаланізацыі]] [[Дэкаланізацыя Азіі|Азіі]] і [[Дэкаланізацыя Афрыкі|Афрыкі]]. == Храналогія == {{main|Храналогія Другой сусветнай вайны}} Пачаткам вайны ў Еўропе звычайна лічыцца 1 верасня 1939 года<ref>Weinberg, Gerhard L. (2005) ''A World at Arms: A Global History of World War II'' (2nd ed.). Cambridge University Press. pp. 6.</ref><ref>Wells, Anne Sharp (2014) ''Historical Dictionary of World War II: The War against Germany and Italy''. Rowman & Littlefield Publishing. pp. 7.</ref> — [[Польская кампанія|напад Нацысцкай Германіі на Польшчу]]; Вялікабрытанія і Францыя абвясцілі Германіі вайну праз два дні. Датамі пачатку вайны ў Ціхім акіяне часам называюць пачатак [[Другая япона-кітайская вайна|Другой япона-кітайскай вайны]] 7 ліпеня 1937 года<ref name="För&Ges 2005 64">{{Harvnb|Förster|Gessler|2005|p=64}}.</ref> і нават [[Японская інтэрвенцыя ў Маньчжурыю (1931)|японскую інтэрвенцыю ў Маньчжурыю]] 19 верасня 1931 года<ref>Ghuhl, Wernar (2007) ''Imperial Japan’s World War Two'' Transaction Publishers pg 7, pg. 30</ref><ref>Polmar, Norman; Thomas B. Allen (1991) World War II: America at war, 1941—1945 ISBN 978-0394585307</ref>. Адзін з вядучых брытанскіх гісторыкаў [[Алан Тэйлар (гісторык)|Алан Тэйлар]] лічыў, што япона-кітайская вайна і вайна ў Еўропе і яе калоніях праходзілі адначасова, і зліліся ў адну ў 1941 годзе<ref>{{кніга|аўтар=Taylor, A.J.P.|загаловак=How wars begin|месца=New York|Atheneum=Rosen Pub. Group|год=1979|старонак=180|старонкі=124}}</ref>. Іншыя даты пачатку Другой сусветнай вайны часам уключаюць [[Другая італа-эфіёпская вайна|ўварванне Італіі ў Абісінію]] 3 кастрычніка 1935 года<ref>{{Harvnb|Ben-Horin|1943|p=169}}; {{Harvnb|Taylor|1979|p=124}}; Yisreelit, Hevrah Mizrahit (1965). ''Asian and African Studies'', p. 191.<br /> For 1941 see {{Harvnb|Taylor|1961|p=vii}}; Kellogg, William O (2003). ''American History the Easy Way''. Barron’s Educational Series. p. 236 ISBN 0-7641-1973-7.<br /> There is also the viewpoint that both World War&nbsp;I and World War&nbsp;II are part of the same «[[European Civil War]]» or «[[Second Thirty Years War]]»: {{Harvnb|Canfora|2006|p=155}}; {{Harvnb|Prins|2002|p=11}}.</ref>. Брытанскі гісторык [[Энтані Бівар]] разглядае пачатак Другой сусветнай вайны як [[баі на рацэ Халхін-Гол]] паміж Японіяй і войскамі [[Манголія|Манголіі]] і СССР, якія адбываліся з мая па верасень 1939 года<ref name="Beevor 2012 10">{{Harvnb|Beevor|2012|p=10}}.</ref>. Дата заканчэння вайны таксама дакладна не ўзгоднена. Апроч самай распаўсюджанай версіі, якой з’яўлецца дата фармальнай капітуляцыі Японіі (2 верасня 1945 года), шырока разглядаецца дзень падпісання [[Перамір'е|перамір’я]] 14 жніўня 1945 года. У 1951 годзе быў падпісаны [[Сан-Францыскі дагавор|мірны дагавор з Японіяй]], які афіцыйна вызначыў прававы статус пераможаных краін, а таксама кампенсацыі, якія выплачваліся саюзным ваеннапалонным, якія сталі ахвярамі зверстваў<ref name="Masaya 1990 4">{{Harvnb|Masaya|1990|p=4}}.</ref>. [[Дагавор аб канчатковым урэгуляванні ў адносінах да Германіі|Дагавор аб будучыні Германіі]] 1990 года [[Аб’яднанне Германіі (1990)|дазволіў уз’яднацца]] [[Усходняя Германія|Усходняй]] і [[Заходняя Германія|Заходняй]] Германіям, а таксама вырашыў іншыя пасляваенныя пытанні<ref>{{cite web|title=History of German-American Relations » 1989–1994 – Reunification » "Two-plus-Four-Treaty": Treaty on the Final Settlement with Respect to Germany, September 12, 1990|url=http://usa.usembassy.de/etexts/2plusfour8994e.htm|publisher=usa.usembassy.de|access-date=6 May 2012}}</ref>. == Удзельнікі == {{main|Удзельнікі Другой сусветнай вайны}} Колькасць дзяржаў-удзельніц змянялася на працягу вайны. Некаторыя з іх вялі актыўныя баявыя дзеянні, другія дапамагалі сваім саюзнікам пастаўкамі зброі, матэрыялаў і харчавання. Астатнія ж удзельнічалі ў вайне толькі намінальна. У [[Антыгітлераўская кааліцыя|антыгітлераўскую кааліцыю]] ўваходзілі: [[Польшча]], [[Вялікабрытанія]], [[Францыя]] (з 1939 года), [[СССР]], [[ЗША]] (з 1941), [[Кітай]], [[Аўстралія]], [[Канада]], [[Югаславія]], [[Нідэрланды]], [[Нарвегія]], [[Новая Зеландыя]], [[Паўднёва-Афрыканскі Саюз]], [[Чэхаславакія]], [[Бельгія]], [[Грэцыя]], [[Эфіопія]], [[Данія]], [[Бразілія]], [[Мексіка]], [[Манголія]], [[Люксембург]], [[Непал]], [[Панама]], [[Аргенціна]], [[Чылі]], [[Куба]], [[Перу]], [[Гватэмала]], [[Калумбія]], [[Коста-Рыка]], [[Дамініканская рэспубліка]], [[Албанія]], [[Гандурас]], [[Сальвадор]], [[Рэспубліка Гаіці|Гаіці]], [[Парагвай]], [[Эквадор]], [[Сан-Марына]], [[Турцыя]], [[Уругвай]], [[Венесуэла]], [[Ліван]], [[Саудаўская Аравія]], [[Нікарагуа]], [[Ліберыя]], [[Балівія]]. У ходзе вайны да іх далучыліся некаторыя дзяржавы, якія выйшлі з нацысцкага блоку: [[Іран]], [[Ірак]] (з 1941 года), [[Італія]] (з 1943), [[Румынія]] (з 1944), [[Балгарыя]] (з 1944), [[Фінляндыя]] (у 1945). З іншага боку ў вайне ўдзельнічалі [[Краіны Восі|краіны нацысцкага блока]]: [[Трэці рэйх|Германія]], [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італія]] (да 1943 года), [[Японская імперыя|Японія]], [[Фінляндыя]] (да 1944), [[Трэцяе Балгарскае царства|Балгарыя]], [[Каралеўства Румынія|Румынія]] (да 1944), [[Каралеўства Ірак|Ірак]] (да 1941), [[Харцісцкая Венгрыя|Венгрыя]], [[Першая Славацкая рэспубліка|Славакія]], [[Тайланд]], [[Маньчжоу-Го]], [[Незалежная дзяржава Харватыя|Харватыя]], а таксама (да 1941 года) [[Іран]], які не ўваходзіў у нацысцкі блок. На тэрыторыі акупаваных краін ствараліся марыянетачныя дзяржавы, якія па сваім сэнсе не з’яўляліся паўнавартаснымі ўдзельнікамі вайны і далучаліся да фашысцкай кааліцыі: [[Рэжым Вішы|Вішысцкая Францыя]], [[Грэчаская дзяржава]], [[Італьянская сацыяльная рэспубліка]], [[Венгерская дзяржава]], [[Сербія]], [[Албанскае каралеўства|Албанія]], [[Незалежная дзяржава Чарнагорыя|Чарнагорыя]], [[Незалежная рэспубліка Македонія|Македонія]], [[Мэнцзян]], [[Дзяржава Бірма|Бірма]], [[Другая Філіпінская рэспубліка|Філіпіны]], [[В’етнамская імперыя|В’етнам]], [[Камбоджа]], [[Лаос]]. На боку Германіі і Японіі змагалася таксама мноства калабарацыянісцкіх войскаў, створаных з грамадзян краін-праціўнікаў: [[РВА]], замежныя дывізіі [[СС]] (руская, украінская, эстонская, 2 латышскія, нарвежска-дацкая, 2 галандскія, 2 бельгійскія, 2 баснійскія, франузская, албанская), шэраг замежных легіёнаў і іншыя фарміраванні. Таксама ва ўзброеных сілах краін нацысцкага блока змагаліся добраахвотныя фарміраванні дзяржаў, якія фармальна заставаліся нейтральнымі: [[Іспанія|Іспаніі]] ([[Блакітная дывізія]]), [[Швецыя|Швецыі]] і [[Партугалія|Партугаліі]]. == Прычыны вайны == Перадумовы Другой сусветнай вайны непасрэдна выцякаюць з г. зв. [[Версальска-Вашынгтонская сістэма міжнародных адносін|Версальска-Вашынгтонскай сістэмы]] — міравога парадку, які склаўся пасля заканчэння [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Галоўныя пераможцы ([[Францыя]], [[Вялікабрытанія]], [[ЗША]]) не здолелі стварыць новую сістэму светаўпарадкавання ўстойлівай — пераможаныя былі максімальна прыніжаныя, дзве ключавыя дзяржавы-супраціўнікі ([[Аўстра-Венгрыя]] і [[Асманская імперыя]]) падзеленыя. [[Германія]] была пазбаўлена магчымасці паўнавартасна ўдзельнічаць у міжнародных справах, абмежаваная ў стварэнні паўнавартасных узброеных сіл і абкладзеная значнай [[кантрыбуцыя]]й, але не была падзелена. Пасля таго як [[7 мая]] [[1919]] года сталі вядомыя ўмовы [[Версальскі дагавор|мірнага дагавора]] ў Версалі, на наступны ж дзень прэзідэнт [[Фрыдрых Эберт|Эберт]] заявіў, што гэтыя ўмовы і рэпарацыі, якія ў іх агавораныя, не могуць быць выкананыя нямецкім народам нават пры крайнім напружанні сіл. Ён падкрэсліў, што на такіх умовах немагчыма забеспечыць захаванне працяглага міру ў Еўропе на базе супрацоўніцтва паміж народамі, і што новая кравапралітная вайна стане непазбежнай<ref name="GB">Gerhart Binder Epoche der Entscheidungen (Eine Geschichte des 20 Jahrhunderts mit Dokumenten in Text und Bild) −6 Auflage Stuttgart-Degerloch: Seewald Verlag. 1960</ref>. Між тым у стане краін-пераможцаў таксама не было адзінага погляду на пасляваеннае ўпарадкаванне. Італьянскі прэм’ер міністр [[Віторыа Арланда]] дэманстратыўна пакінуў [[Парыжская мірная канферэнцыя|Парыжскую канферэнцыю]] пасля адмовы іншых пераможцаў задаволіць усе тэрытарыяльныя прэтэнзіі Італіі, а [[Кангрэс ЗША]] адмовіўся ратыфікаваць пагадненне аб стварэнні [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]] — новага міжнароднага органа, які павінен быў вырашаць міжнародныя спрэчкі. Пры гэтым перад пераможцамі паўстала складаная дваякая задача — ліквідаваць пагрозу з боку Германіі і новую небяспеку — распаўсюджванне [[камунізм]]у з Савецкай Расіі. Выхад быў знойдзены ў стварэнні буферных дзяржаў — былі ўзаконены распад [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]], незалежнасць [[Венгрыя|Венгрыі]], стварэнне [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. Было прызнана ўзнаўленне [[Польшча|Польшчы]] (яе незалежнасць, па іроніі лёсу, была абвешчана яшчэ ў [[1916]] годзе нямецкімі акупантамі), якой былі перададзены некаторыя ўсходнегерманскія землі і выдзелены «калідор» да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. Былі прызнаныя прыбалтыйскія дзяржавы, якія аддзяліліся ад Расіі. У той жа час [[Віленскі край]], большасць насельніцтва ў якім складалі [[беларусы]] і [[палякі]]<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=32 Вынікі перапісу 1897 года па Віленскай губерні]</ref><ref>{{Cite book|author= Michał Eustachy Brensztejn|year=1919 |title=Spisy ludności m. Wilna za okupacji niemieckiej od. 1 listopada 1915 r. |publisher=Biblioteka Delegacji Rad Polskich Litwy i Białej Rusi, Warszawa }}</ref>, першапачаткова перададзены [[Літва|Літве]], у выніку апынуўся ў складзе Польшчы, а нямецкі [[Мемельскі край]], наадварот адышоў да Літвы. [[Румынія]] атрымала [[Трансільванія|Трансільванію]] — рэгіён, населены пераважна [[венгры|венграмі]]. Яшчэ адзін венгерскі рэгіён — [[Ваяводзіна]] — апынуўся ў складзе новаўтворанага [[Каралеўства Югаславія|Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў]] — будучай [[Югаславія|Югаславіі]]. Такім чынам, была створана крыніца пастаяннага напружання для Германіі на ўсходзе і бальшавісцкай Расіі на захадзе. Расія была наогул выключаная з Версальскага працэсу. Заходнія краіны лічылі бальшавікоў часовым, нелегітымным і да таго ж варожым урадам, і не збіраліся надаваць ім дадатковую легітымнасць, запрашаючы ў Парыж. «Белыя» ж на працягу канферэнцыі цярпелі паражэнні ад «чырвоных», пры гэтым моцна залежалі ад замежнай дапамогі і не ўяўлялі сабой выразнага суб’екта. Акрамя таго, Расія з-за заключэння [[Брэсцкі мір|сепаратнага міру]] лічылася краінай, якая прайграла вайну. [[Турцыя]] была пазбаўлена тэрыторый за межамі [[Малая Азія|Малой Азі]], а ў ходзе канферэнцыі ледзь не згубіла дзяржаўнасць. У выніку атрымалася, што ледзь не ўсе краіны [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] маюць прэтэнзіі адна да адной. Таксама па-за межамі канферэнцыі засталася сітуацыя ў Азіі — японскія захады на кіраванне Кітаем, які ў той час стаяў на шляху бязладдзя і хаосу. Увогуле, пытанне пра прычыны Другой сусветнай вайны з’яўляецца ў гістарычнай навуцы досыць дыскусійным і неадназным. Але большасць даследчыкаў вылучаюць наступныя прычыны: * Версальска-Вашынгтонская сістэма, якая ўстанавіла несправядлівыя межы, што ігнаравалі этнічны прынцып, і такую ж несправядлівую сістэму эканамічных і палітычных узаемаадносін; * падрыхтоўка СССР да [[Сусветная рэвалюцыя|сусветнай рэвалюцыі]]; * неэфектыўнасць Лігі Нацый; * фашысцкія і мілітарысцкія дзяржавы на чале з Германіяй, Італіяй і Японіяй былі незадаволены склаўшымся сусветным парадкам і праглі новага перадзелу свету, каб захапіць новыя калоніі, крыніцы сыравіны і рынкі збыту, якія знаходзіліся пераважна пад кантролем Вялікабрытаніі, Францыі і ЗША; * абвастрэнне супярэчнасцей паміж вялікімі дзяржавамі пасля пачатку [[Вялікая дэпрэсія|сусветнага эканамічнага крызісу]]; * «[[палітыка замірэння]]» агрэсараў, якую праводзілі Вялікабрытанія і Францыя, спадзяючыся, што сваімі ўчынкамі яны задаволяць іх апетыты.; == Перадумовы == [[Першая сусветная вайна]], пасля паражэння [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральных дзяржаў]] ([[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]], [[Германія|Германіі]] і [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]) і захопу ўлады ў [[Расія|Расіі]] [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза#Бальшавікі ў РСДРП|бальшавікамі]] ў [[1917]] годзе, карэнным чынам змяніла дыпламатычную і палітычную сітуацыю ў [[Еўразія|Еўразіі]] і [[Афрыка|Афрыцы]]. Да таго ж поспехі сіл аб’яднанай [[Антанта|Антанты]] ([[Вялікабрытанія]], [[Францыя]], [[ЗША]], [[Італія]], [[Сербія]] і [[Румынія]]) і стварэнне новых дзяржаў пасля распаду Аўстра-Венгрыі і [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] прывялі да фундаментальных змен на карце [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]. У пасляваенны перыяд распачаўся значны рост хваляванняў у Еўропе, асабліва на глебе [[Ірэдэнтызм|ірэдэнтысцкага]] і [[Рэваншызм|рэваншысцкага]] нацыяналізму і класавай барацьбы. Асаблівую моц ірэдэнтызм і рэваншызм набылі ў Германіі як галоўнай прайграўшай краіне. Згодна з умовамі [[Версальскі дагавор|Версальскага дагавора]] Германія згубіла 13 % еўрапейскай тэрыторыі, [[Германская каланіяльная імперыя|усе калоніі]] ды ўсе анексіі, зробленыя падчас вайны. Да таго ж на яе былі накладзены значныя рэпарацыі і абмежаванні на памер і баяздольнасць узброеных сіл<ref>Kantowicz, Edward R (1999). The rage of nations. Wm. B. Eerdmans Publishing. ISBN 0802844553.</ref>. [[Грамадзянская вайна ў Расіі]] прывяла да стварэння першай камуністычнай дзяржавы — [[СССР]]. Пасля смерці [[Ленін]]а ў 1924 годзе і прыходу да ўлады [[Сталін]]а дзяржава ўзяла курс на паскораныя індустрыялізацыю і мілітарызацыю<ref>Davies, Norman (2008). No Simple Victory: World War II in Europe, 1939—1945. Penguin Group. ISBN 0143114093</ref>. Германская імперыя падчас [[Лістападаўская рэвалюцыя|Лістападаўскай рэвалюцыі]] была ліквідавана, краіна перайшла да рэжыму парламенцкай дэмакратыі вядомага як [[Веймарская рэспубліка]]. У міжваенны час асноўныя ўнутраныя грамадзянскія канфлікты адбываліся ў Германіі з удзелам нацыяналістаў і рэакцыянераў з аднаго боку, і камуністаў і ўмераных дэмакратаў — з іншага. Па гэтым жа сцэнарыі адбываліся падзеі і ў Італіі. Хоць Італія як удзельнік Антанты і зрабіла некаторыя тэрытарыяльныя набыткі, італьянскія нацыяналісты былі абураны тым, што ўмовы [[Лонданскі дагавор, 1915|Лонданскага дагавора]], па якому краіна згадзілася ўступіць і Першую сусветную вайну, не былі выкананы пасля яе заканчэння. З 1922 па 1925 год італьянскія фашысты пад кіраўніцтвам [[Беніта Мусаліні]] захапілі ўладу ў Італіі і стварылі нацыяналістычны, таталітарны і [[Карпаратывізм|карпаратывісцкі]] рэжым. Ён скасаваў прадстаўнічую дэмакратыю, пачаў рэпрэсіі супраць палітычных сіл, якія падтрымлівалі класавую барацьбу і лібералізм, і звярнуўся да агрэсіўнай знешняй палітыкі, накіраванай на пераўтварэнне Італіі ў сусветную сілу і стварэнне «[[Італьянская каланіяльная імперыя|Новай Рымскай імперыі]]»<ref>Shaw, Anthony (2000). World War II Day by Day. MBI Publishing Company. ISBN 0760309396.</ref>. [[НСДАП|Нацысцкая партыя]] на чале з [[Адольф Гітлер|Адольфам Гітлерам]] дамагалася стварэння такога ж фашысцкага ўрада ў Германіі. З пачаткам [[Вялікая дэпрэсія|Вялікай дэпрэсіі]], якая асабліва моцна закранула Германію, падтрымка нацыстаў у грамадстве пачала хутка расці, у выніку чаго ў 1933 годзе Гітлер быў прызначаны кіраўніком урада — канцлерам Германіі. Пасля зладжанай правакацыі — [[Падпал Рэйхстага|падпалу Рэйхстага]], нацысты здолелі ліквідаваць усе апазіцыйныя сілы і стварыць таталітарную аднапартыйную сістэму<ref>Bullock, A. (1962). Hitler: A Study in Tyranny. Penguin Books. ISBN 0140135642</ref>. Партыя [[Гаміньдан]] у [[Кітай|Кітаі]] арганізавала [[Паўночны паход|аб’яднальную кампанію]] супраць г. зв. [[Бэянскія мілітарысты|Бэянскіх мілітарыстаў]] і фактычна аб’яднала Кітай у сярэдзіне [[1920-я|1920-х]] гадоў, але разрыў саюза з [[Камуністычная партыя Кітая|камуністамі]] выклікаў пачатак [[Грамадзянская вайна ў Кітаі|грамадзянскай вайны]] ў 1927 годзе<ref>Preston, Peter (1998). 'Pacific Asia in the global system: an introduction, Wiley-Blackwell. Oxford: Blackwell. p. 104. ISBN 0631202382.</ref>. У 1931 годзе [[Японская імперыя|Японія]], якая працягвала хуткую мілітарызацыю і доўгі час шукала падстаў для пашырэння свайго ўплыву ў Кітаі як першага кроку да рэалізацыі [[:en:Hakko ichiu|права на панаванне ў Азіі]], выкарыстала [[Мукдэнскі інцыдэнт]] як апраўданне ўварвання ў [[Маньчжурыя|Маньчжурыю]], дзе стварыла [[Марыянетачная дзяржава|марыянетачную дзяржаву]] [[Маньчжоу-Го]]<ref>Smith, Winston; Steadman, Ralph (2004). All Riot on the Western Front, Volume 3. Last Gasp. ISBN 0867196165.</ref>. Занадта слабы для супраціву Японіі, Кітай папрасіў дапамогі ў [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]]. Японія выйшла з Лігі Нацый пасля яе [[Справаздача Літана|асуджэння]] за ўварванне ў Маньчжурыю. [[Перамір'е Тангу|Мірны дагавор]] паміж дзвюма краінамі быў падпісаны ў 1933 годзе, але і пасля гэтага асобныя антыяпонскія фарміраванні працягвалі супраціў у Маньчжурыі і [[Унутраная Манголія|Унутранай Манголіі]]<ref>{{Cite journal|title=The Volunteer Armies of Northeast China|url=http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5000186948 |first=Anthony|last=Coogan|journal=History Today|volume=43|date=July 1993|access-date=14 November 2009|quote= Although some Chinese troops in the Northeast managed to retreat south, others were trapped by the advancing Japanese Army and were faced with the choice of resistance in defiance of orders, or surrender. A few commanders submitted, receiving high office in the puppet government, but others took up arms against the invader. The forces they commanded were the first of the volunteer armies}}</ref>. Гітлер, пасля [[Піўны путч|няўдалай спробы захопу ўлады]] ў 1923 годзе і некалькіх гадоў турэмнага зняволення, у 1933 годзе стаў германскім канцлерам. Ён ліквідаваў дэмакратыю, падтрымаў радыкальны, расава матываваны перагляд сусветнага парадку — г. зв. «[[:en:New Order (Nazism)|Новы парадак]]», і ў хуткім часе пачаў масіраваную кампанію па пераўзбраенні Германіі<ref>Brody, J Kenneth (1999). The Avoidable War: Pierre Laval and the Politics of Reality, 1935—1936. Transaction Publishers. p. 4. ISBN 0765806223.</ref>. У той жа час Францыя, спадзяючыся на дапамогу Італіі ў справе памяншэння пагрозы з боку Германіі, падпісвае з ёй [[Франка-італьянскае пагадненне|саюзнае пагадненне]] і, тым самым, развязвае рукі італьянскім мілітарыстам, які праз некалькі месяцаў [[Другая італа-эфіопская вайна|захопліваюць Эфіопію]]. Сітуацыя яшчэ больш пагоршылася ў пачатку 1935 года, калі ў выніку плебісцыту [[Саар|тэрыторыя Саарскага басейна]] была вернутая ў склад Германіі. Амаль адразу пасля гэтага Гітлер канчаткова перастаў зважаць увагу на ўмовы Версальскага дагавора, паскараючы ўласную праграму пераўзбраення і ўвядзення воінскай павіннасці<ref>Zalampas, Michael (1989). Adolf Hitler and the Third Reich in American magazines, 1923—1939. Bowling Green University Popular Press. ISBN 0879724625.</ref>. Спадзяючыся стрымаць Германію, Злучанае Каралеўства, Францыя і Італія ствараюць «[[Фронт Стрэзы]]». Савецкі Саюз, занепакоены памкненнямі Германіі да [[Націск на ўсход|захопу вялікіх тэрыторый ва Усходняй Еўропе]], падпісаў [[Франка-савецкі пакт аб узаемадапамозе|дагавор аб узаемадапамозе з Францыяй]], які, аднак, для пачатку свайго дзеяння павінен быў быць ухвалены Лігай Нацый і з’яўляўся па сутнасці дэкларатыўным<ref>Record, Jeffery (2005) (PDF). [http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/PUB622.pdf Appeasement Reconsidered: Investigating the Mythology of the 1930s] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100411104102/http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/PUB622.pdf|date=11 красавіка 2010}}. DIANE Publishing. p. 50. ISBN 1584872160. Retrieved 15 November 2009.</ref><ref>Mandelbaum, Michael (1988). The Fate of Nations: The Search for National Security in the Nineteenth and Twentieth Centuries. Cambridge University Press. p. 96. ISBN 052135790X.</ref>. У той жа час, у чэрвені 1935 года, Злучанае Каралеўства заключыла з Германіяй [[Англа-германскае марское пагадненне 1935 года|незалежнае марское пагадненне]], якое фактычна ліквідавала абмежаванні, накладзеныя на флот Германіі згодна з умовамі Версальскага дагавора. Злучаныя Штаты, устрывожаныя ростам напружанасці ў Еўропе, ратыфікуюць серыю [[Акты аб нейтралітэце, 1930-я|Актаў аб нейтралітэце]], накіраваных на прадухіленне ўцягвання ЗША ў замежныя канфлікты<ref>{{Cite book|last=Schmitz |first=David F |title= The First Wise Man|publisher= Rowman & Littlefield|year= 2001|isbn= 0842026320|page=124}}</ref>. У кастрычніку 1935 года Італія ўварвалася ў Эфіопію; Германія стала адзінай з асноўных еўрапейскіх краін, якая падтрымала ўварванне. Пасля гэтага Італія зняла свае пярэчанні па намерах Гітлера па паглынанню [[Аўстрыя|Аўстрыі]]<ref>Kitson, Alison (2001). Germany 1858—1990: Hope, Terror, and Revival. Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780199134175.</ref>. Гітлер кінуў выклік версальскім і [[Лакарнскія дагаворы|лакарнскім]] дамовам, пачаўшы [[Рэмілітарызацыя Рэйнскай вобласці|рэмілітарызацыю Рэйнскай вобласці]] ў сакавіку 1936 года, і паспяхова перамог, атрымаўшы ў адказ толькі нязначныя пратэсты<ref>Adamthwaite, Anthony P (1992). The Making of the Second World War. New York: Routledge. ISBN 0415907160.</ref>. Калі ў ліпені ўспыхнула [[грамадзянская вайна ў Іспаніі]], Гітлер і Мусаліні падтрымалі барацьбу нацыяналістычных сіл на чале з генералісімусам [[Франсіска Франка]] (франкістаў) супраць [[Другая Іспанская рэспубліка|Іспанскай рэспублікі]], якая падтрымлівалася СССР. Абедзве стараны выкарыстоўвалі канфлікт для тэсціравання новых узбраенняў і метадаў вядзення вайны<ref>Graham, Helen (2005). The Spanish Civil War: A Very Short Introduction. Oxford University Press, USA. ISBN 0192803778.</ref>. У пачатку 1939 года нацыяналісты перамаглі ў вайне і ў краіне ўсталявалася дыктатура Франка. Нарастанне напружанасці прывяло да некалькіх спроб па кансалідацыі сіл. У кастрычніку 1936 года Германія і Італія стварылі «Вось Рым-Берлін». Месяцам пазней Германія і Японія падпісалі [[Антыкамінтэрнаўскі пакт]], да якога ў 1937 годзе далучылася Італія. У Кітаі пасля [[Сіаньскі інцыдэнт|Сіаньскага інцыдэнту]] Гаміньдан і камуністы дамовіліся аб узаемным спыненні агню, каб выступіць супраць Японіі [[Другі аб'яднаны фронт|адзіным фронтам]]<ref>Busky, Donald F (2002). Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas. Praeger Publishers. ISBN 0275977331.</ref>. З 1938 года падзеі пачынаюць развівацца ўсё хутчэй. 12-13 сакавіка Германія з маўклівай згоды Лігі Нацый [[Аншлюс|анексіруе Аўстрыю]]. Пасля першай няўдалай спробы ў сакавіку далучыць да Германіі [[Судэцкая вобласць|Судэцкую вобласць]] [[Чэхаславакія|Чэхаславікіі]], населеную пераважна немцамі, у верасні Гітлер праводзіць паспяховую анексію, заканадаўча аформленую [[Мюнхенскі дагавор 1938 года|Мюнхенскага дагавора]]. Гэта стала пачаткам канца для Чэхаславакіі: 30 верасня [[Польшча]] акупіравала [[Цешынская Сілезія|Цешынскую вобласць]], пад германскім ціскам чэхаславацкі ўрад быў вымушаны даць аўтаномію [[Славакія|Славакіі]] і [[Падкарпацкая Русь|Падкарпацкай Русі]], якія ў сакавіку 1939 года абвясцілі сваю незалежнасць, 30 лістапада згодна з умовамі [[Першы Венскі арбітраж|Першага Венскага арбітражу]] да [[Венгрыя|Венгрыі]] адышлі паўднёвыя раёны Славакіі і Падкарпацкай русі, а 14 сакавіка 1939 года [[Чэхія]], вымушаная прыняць умовы ўльтыматума, згадзілася на акупацыю Германіяй; на яе тэрыторыі быў створаны [[пратэктарат Багеміі і Маравіі]]. Мюнхенскі дагавор стала кульмінацыяй англійскай «[[палітыка замірэння|палітыкі замірэння]]», якая дазволіла Гітлеру значна ўзмацніць Германію і беспакарана захапіць значную частку Еўропы. Адзінай буйной еўрапейскай краінай, якая выказала пратэст супраць расчлянення Чэхаславакіі і яе фактычнай анексіі, стаў СССР<ref>[[Служба знешняй разведкі Расійскай Федэрацыі|СЗР РФ]]: [http://svr.gov.ru/smi/2009/delvt20090915.htm «Польский след в трагедии XX века. Служба внешней разведки РФ опубликовала архивные материалы, относящиеся к внешнеполитическим маневрам Варшавы в период 1935—1945 годов»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181011073217/http://svr.gov.ru/smi/2009/delvt20090915.htm|date=11 кастрычніка 2018}}, 15 сентября 2009</ref><ref name="Сіпалс">''Я. В. Сиполс.'' [http://militera.lib.ru/research/sipols1/01.html «Дипломатическая борьба накануне второй мировой войны»]</ref>. Японія, якая здаўна планіравала анексію [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]], вымушаная была адмовіцца ад сваіх планаў пасля паражэння ў пагранічных сутыкненнях з савецкімі войскамі [[Хасанскія баі, 1938|каля возера Хасан]] (ліпень-жнівень 1938 года) і на [[Баі на Халхін-Голе|Халхін-Голе]] (вясна-восень 1939 года). Японцы пераканаліся, што не ў стане весці паўнамаштабную вайну з СССР<ref>[https://web.archive.org/web/20100429013416/http://www.expert.ru/printissues/expert/2010/17/chudesa_i_anomalii_velikoi_voiny?esr=17 ''Максим Рубченко'' Чудеса и аномалии великой войны// Эксперт ONLINE]: Через несколько дней после получения советской разведкой информации о том, что весной 1941 года в Берлине немцы и японцы обсуждают возможность одновременного нападения на СССР летом 1941 года, посол Японии в СССР Мацуока был приглашен на беседу к наркому иностранных дел Вячеславу Молотову. В этой беседе беседе участвовал и начальник Генерального штаба Георгий Жуков, которого японцы хорошо знали по Халхин-Голу. Молотов и Жуков напрямую обвинили Японию в тайном сговоре с Гитлером с целью агрессии против Советского Союза. По-видимому в ходе беседы у Мацуоки сложилось впечатление, что, во-первых, советская разведка посвящена во все секреты Гитлера, во-вторых, Красная армия готова принять превентивные меры, устроив японцам второй Халхин-Гол. Прямым результатом этого стало подписание 13 апреля 1941 года советско-японского Договора о ненападении — основного фактора, удержавшего Японию от вступления в войну против СССР.</ref>. У сакавіку 1939 года Германія анексіруе [[Мемельскі край]] [[Літва|Літвы]], а яшчэ ў кастрычніку 1938 года Германія запатрабавала ўключэння [[Вольны горад Данцыг|вольнага горада Данцыга]] ў склад Рэйха і стварэння да яго сухапутнага калідора па тэрыторыі Польшчы, што апошняя катэгарычна адхіліла. Стала зразумела, што вайна Германіі з Польшчай непазбежная і з’яўляецца толькі пытаннем часу<ref name="Shirer-Poland">[http://wunderwaffe.narod.ru/HistoryBook/Rise_Fall/Poland.htm Уильям Ширер. Взлет и падение Третьего рейха. На очереди — Польша]</ref>. Адчуваючы нарастаючую пагрозу з боку Германіі, паспрабаваў стварыць траісты саюз з Англіяй і Францыяй, які б, да таго ж, прадугледжваў гарантыі для малых краін Еўропы, але правал [[Маскоўскія перамовы 1939 года|Маскоўскіх перамоў]] прывёў да падпісання 23 жніўня 1939 года паміж Германіяй і СССР [[Пакт Молатава-Рыбентропа|пакта аб ненападзе]], які да таго ж, прадугледжваў падпісанне сакрэтных пратаколаў аб размежаванні сфер уплыву ва Усходняй Еўропе<ref>Ю. В. Рубцов. [http://www.naukaxxi.ru/materials/154/ «Клим, Коба сказал, чтобы ты сворачивал шарманку» Почему сорвалось подписание военной конвенции СССР, Великобритании и Франции в августе 1939 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110322082322/http://naukaxxi.ru/materials/154/ |date=22 сакавіка 2011 }}</ref><ref>[http://ru.wikisource.org/wiki/Секретный_дополнительный_протокол_к_Договору_о_ненападении_между_Германией_и_СССР Секретный дополнительный протокол к Договору о ненападении между Германией и Советским Союзом]</ref>. Ліквідаваўшы пагрозу з боку Савецкага Саюза, 1 верасня 1939 года Германія напала на Польшчу. == Кароткі агляд == [[Файл:Second world war europe animation small.gif|thumb|Ход вайны ў Еўропе (анімацыя)]] [[Файл:Landings at St Aubin-sur-Mer.jpg|thumb|Еўропа: высадка брытанскіх салдат у Нармандыі, 6 чэрвеня 1944 года]] [[Файл:Sixteen-inch guns of the USS Iowa firing.jpg|thumb|Ціхі акіян: залпавы агонь з амерыканскага ваеннага карабля [[USS Iowa]], 1944]] Пачаткам вайны ў [[Еўропа|Еўропе]] стаў напад гітлераўскай [[Германія|Германіі]] [[1 верасня]] [[1939]] года без папярэдняга аб’яўлення вайны на [[Польшча|Польшчу]], на [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]] — японскай арміі на амерыканскую базу [[Пёрл–Харбар]] [[7 снежня]] [[1941]] года. Некаторыя даследчыкі кропкай адліку Другой сусветнай вайны ў [[Азія|Азіі]] называюць пачатак [[Другая япона-кітайская вайна|Другой япона-кітайскай вайны]] [[7 ліпеня]] [[1937]] года. Вайна скончылася [[8 мая]] [[1945]] года ў Еўропе і [[2 верасня]] 1945 года ў Азіі падпісаннем [[капітуляцыя|капітуляцыі]] адпаведна Германіі і [[Японія|Японіі]]. Ініцыятарам вайны стала так званая «[[краіны Восі|Вось]]» — Германія, [[Італія]] і Японія, якія ставілі перад сабой мэту захопу тэрыторый суседніх краін і іх падпарадкаванне ўласным інтарэсам. Асноўным іх ваенным супраціўнікам на пачатковым этапе канфлікту з’яўляліся [[Францыя]], [[Вялікабрытанія]] і [[Рэспубліка Кітай]]. Савецкі Саюз з свайго боку пачаў рабіць першыя крокі да шырокасштабнай экспансіі на захад, падрыхтоўкай да якой стала падпісанне пакта паміж [[Сталін]]ам і [[Гітлер]]ам, больш вядомага пад назвай [[Пакт Молатава-Рыбентропа]]: у [[верасень|верасні]] 1939 года [[СССР]] анексіруе ўсходнюю Польшчу, у [[сакавік]]у 1940 года — частку [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і затым у [[красавік]]у [[1940]] года — [[Прыбалтыка|краіны Прыбалтыкі]] ([[Літва|Літву]], [[Латвія|Латвію]] і [[Эстонія|Эстонію]]), а таксама частку [[Румынія|Румыніі]] ([[Бесарабія]] і [[Букавіна]]). Пасля заканчэння «[[Зімняя вайна|зімняй вайны]]» ў Фінляндыі ў сакавіку 1940 года, [[анексія|анексіі]] краін Прыбалтыкі і румынскіх тэрыторый галоўныя ваенныя мэты і тэрытарыяльныя амбіцыі Савецкага Саюза на той час былі задаволены і ваенныя дзеянні з боку СССР былі спынены. Пасля парушэння дасягнутага Гітлерам і Сталінам пагаднення з боку Германіі — пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у далейшае развіццё ваенных дзеянняў уцягваецца і Савецкі Саюз. Апошні з буйных удзельнікаў — ЗША — уступіў у вайну пасля нападзення на яго Японіі. У Другой сусветнай вайны загінула ад [[Ахвяры Другой сусветнай вайны|55 да 60 мільёнаў чалавек]]. З боку краін Восі канфлікт вызначаўся развітой [[расізм|расісцкай]] [[ідэалогія]]й, што выклікала неверагодную колькасць [[ваеннае злачынства|ваенных злачынстваў]] і жорсткае, гвалтоўнае і пераважна сістэматычнае вынішчэнне грамадзянскага насельніцтва. Адной з прычын значнага павелічэння колькасці ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва ў параўнанні з [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайной]] стала акрамя таго дынамічнае развіццё [[Ваенна-прамысловы комплекс|ваенна-прамысловага комплексу]]. Развіццё ваеннай прамысловасці дазваляла шырокамасштабныя бамбардзіроўкі цэлых жылых кварталаў гарадоў Еўропы і Азіі, асабліва ў апошнія гады вайны. == Першы перыяд вайны (1939—1941) == === Уварванне ў Польшчу === {{Асноўны артыкул|Польская кампанія вермахта, 1939}} {{Асноўны артыкул|Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну, 1939}} [[Файл:Polish border 1939.jpg|thumb|Немцы пераходзяць польскую мяжу]] [[Файл:23425565672 polish army.jpg|thumb|Польская пяхота на маршы, 1939]] [[23 мая]] [[1939]] года ў кабінеце Гітлера ў прысутнасці шэрагу вышэйшых афіцэраў адбылася нарада. Было адзначана, што польская праблема цесна звязана з непазбежным канфліктам з Англіяй і Францыяй, хуткая перамога над якімі будзе праблематычнай. Пры гэтым Польшча наўрад ці зможа выконваць ролю бар’ера супраць бальшавікоў. На той час у сферы знешняй палітыкі Германіі прыярытэтнымі задачамі былі пашырэнне жыццёвай прасторы на Усход, забеспячэнне харчаваннем насельніцтвам і ліквідацыя пагрозы з Усходу. [[31 жніўня]] нямецкія медыі паведамілі аб [[Глейвіцкі інцыдэнт|нападзенні]] войска польскага на [[радыёстанцыя ў Глейвіцах|радыёстанцыю]] ў [[Глейвіцы|Глейвіцах]]. На самой справе гэта былі пераапрануты ў польскую форму [[СС|эсэсаўцы]] на чале з [[Ота Скарцэні]], якія правакавалі Польшчу на вайну. [[1 верасня]] ў 4 гадзіны 45 хвілін у [[Данцыг]] прыбыў з сяброўскім візітам і з натхненнем сустрэчы з мясцовым насельніцтвам нямецкі вучэбны карабель — састарэлы браняносец «Шлезвіг-Гольштэйн», які неўзабаве адкрыў агонь па польскім умацаванням на [[Вестэрплатэ]]. Узброеныя сілы Германіі ўрываюцца ў Польшчу. У баявых дзеяннях на баку [[Вермахт]]а прымаюць удзел войскі [[Славакія|Славакіі]]. У той жа дзень у [[Рэйхстаг (Веймарская рэспубліка)|Рэйхстагу]] Гітлер выступае ў ваенным мундзіры. Галоўнай прычынай вайны ён называе інцыдэнт у Глейвіцах, пры гэтым ён старанна пазбягае тэрміна «вайна», асцерагаючыся ўступлення ў канфлікт Англіі і Францыі, якія далі Польшчы адпаведныя гарантыі. У выдадзеным ім загадзе гаварылася толькі аб «актыўнай абароне» супраць польскай агрэсіі. [[Беніта Мусаліні|Мусаліні]] прапанаваў склікаць канферэнцыю дзеля мірнага вырашэння польскага пытання, што сустрэла падтрымку з боку заходніх дзяржаў, але Гітлер адмовіўся, заявіўшы, што нядобра прадстаўляць атрыманым дыпламатыяй тое, што заваявана зброяй<ref>Christian Zentner/ CHRONICK ZWEITER WELTKRIEG / Otus Verlag AG, St.Gallen, S. 20-22, 2007 ISBN 978-3-907200-56-8</ref>. 1 верасня ў Савецкім Саюзе была ўведзена ўсеагульная ваенная павіннасць. Пры гэтым узрост вылучэння ў войска быў зніжаны з 21 да 19 гадоў, а для некаторых катэгорый — да 18 гадоў. Закон неадкладна ўступіў у сілу і ў кароткі час колькасны склад войска дасягнуў 5 мільёнаў чалавек, што склала каля 3 % насельніцтва. Гітлер і яго набліжэнне да апошняга дня спадзяваліся, што саюзнікі не вырашацца ўступіць у вайну і справа скончыцца другім [[Мюнхен]]ам. Галоўны перакладчык міністэрства замежных спраў Германіі апісваў стан шоку, у які прыйшоў Гітлер, калі пасол Брытаніі, з’явіўшыся ў Рэйхсканцылярыі а 9 гадзіне раніцы 3 верасня, перадаў ультыматум свайго ўрада з патрабаваннем адвесці войскі з польскай тэрыторыі на зыходныя пазіцыі. Толькі прысутны пры гэтым [[Герман Герынг|Герынг]] здолеў вымавіць: «Калі мы прайграем гэту вайну, то нам застанецца спадзявацца толькі на ласку Божую»<ref>Gerhart Binder. Epoche der Entscheidungen/ Eine Geschichte des 20. Jahrhunderts. Sechste Auflage. Stuttgart-Degerloch: Seewald Verlag. 1960.</ref>. У той дзень Англія, а праз пару гадзін і Францыя абвясцілі вайну Германіі. Да іх далучыліся таксама [[Аўстралія]] і [[Новая Зеландыя]]. На працягу некалькіх дзён да іх далучаюцца [[Канада]], [[Ньюфаўндленд]], [[Паўднёва-Афрыканскі Саюз]] і [[Непал]]<ref>II. Weltkrieg / Dokumentation Das III.Reich. Gütersloch : Mohndruck Graphische Betriebe GmbH,. 1989 ISBN 3-88199-536-6</ref>. [[3 верасня]] ў горадзе ва ўсходняй [[Прусія|Прусіі]] [[Быдгашч]] (былы Бромберг), які паводле [[Версальскі дагавор 1919 года|Версальскага дагавора]] перайшоў да Польшчы, адбылося масавае забойства па нацыянальнай прыкмеце — [[Бромбергскі пагром]]. У горадзе, насельніцтва якога на 3/4 складалася з немцаў, было забіта некалькі сотняў чалавек грамадзянскага насельніцтва нямецкага паходжання. Іхняя колькасць вар’іравалася ад адной да трох сотняў загінулых — паводле польскай версіі<ref>Christopher R. Browning, [http://books.google.com/books?id=jHQdRHNdK44C&pg=PA441&dq=Das+Unternehmen+%E2%80%9EBromberger+Blutsonntag%22.&sig=Kgo7LnFcaIRepczO6wr7mMmAzPQ#PPA441,M1 The Origins of the Final Solution: The Evolution of Nazi Jewish Policy, University of Nebraska Press], ст.441</ref>, і ад адной да пяці тысяч — паводле версіі нямецкага боку<ref>Reinhard Pözorny (Hg). Deutsches National -Lexicon- DSZ-Verlag ISBN 3-925924-09-4</ref>. Таксама па-рознаму трактаваліся чыннікі гвалту. Польскі бок настойваў на тым, што частка забітых польскіх грамадзян нямецкага паходжання стала ахвярай ваенных удараў па горадзе, а іншая частка апынулася «[[пятая калона|пятай калонай]]» і пачала страляць у спіну польскім салдатам — і тым самым, дэ-факта, стаўшы [[камбатант]]най з адпаведнай рэакцыяй польскага насельніцтва і ваенных. Нямецкі бок прытрымліваўся пункт гледжання, што ўсе загінулыя былі выключна мірнымі грамадзянамі, цалкам лаяльнымі да польскай дзяржавы. Міністэрства прапаганды [[Іозеф Гебельс|Гебельса]] выкарыстоўвала гэту трагічную гісторыю дзеля ўзмацнення антыпольскіх настрояў у Германіі і апраўдання вайны супраць Польшчы. Наступ нямецкіх войскаў развіваўся па плане. Польскія войскі апынуліся слабой ваеннай сілай у параўнанні з узгоднена дзеючымі [[танк]]авымі злучэннямі і [[люфтвафэ]]. Аднак на Заходнім фронце саюзныя англа-французскія войскі не прымалі ніякіх актыўных дзеянняў, распачаўшы гэтым самым чынам гэтак званую [[Дзіўная вайна|Дзіўную вайну]]. Толькі на моры вайна пачалася адразу ж: [[3 верасня]] нямецкая падводная лодка [[U-30]] без папярэджання нападае на англійскі пасажырскі лайнер «Атэнія». [[5 верасня]] ЗША і Японія абвясцілі аб сваім нейтралітэце ў еўрапейскай вайне. У Польшчы за першы тыдзень баёў нямецкія войскі ў некалькіх месцах рассяклі польскі фронт і часткова занялі [[Мазовія|Мазовію]], заходнюю Прусію, [[Сілезія|Верхнесілезскі]] прамысловы раён і заходнюю [[Галіцыя|Галіцыю]]. Да [[9 верасня]] немцы здолелі зламаць польскі супраціўленне па ўсёй лініі фронту і падысці да [[Варшава|Варшавы]]. [[10 верасня]] польскі галоўнакамандуючы [[Эдвард Рыдз-Сміглы]] аддаў загад аб агульным адступленні ў паўднёва-ўсходнюю Польшчу, але асноўная частка яго войскаў, не здолеўшы адысці за [[Вісла|Віслу]], аказваецца ў апанаванні. Да сярэдзіны верасня, так і не атрымаўшы падтрымкі з захаду, узброеныя сілы Польшчы перастаюць існаваць як адзінае цэлае; захоўваюцца толькі лакальныя цэнтры супраціўлення. [[14 верасня]] актывізаваліся савецкія войскі, 19-й танкавы корпус Гудэрыяна кідком з усходняй Прусіі захапіў [[Брэст]], але польскія войскі пад камандаваннем генерала Плісоўскага яшчэ на працягу некалькіх сутак абаранялі [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкую крэпасць]]. У ноч на 17 верасня яе абаронцы ў арганізаваным парадку пакідаюць форт і адыходзяць за [[Заходні Буг]]. [[16 верасня]] пасольствару Польшчы ў СССР было заяўлена, што, паколькі польская дзяржава і яго ўрад перасталі існаваць, Савецкі Саюз бярэ пад сваю абарону жыццё і маёмасць насельніцтва [[Заходняя Украіна|Заходняй Украіны]] і [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. [[17 верасня]] ў 6 гадзін раніцы савецкія войскі дзвюма ваенным групамі пераходзяць дзяржаўную мяжу. Гэтым жа днём [[Вячаслаў Молатаў|Молатаў]] паслаў пасольствару Германіі ў СССР віншаванне з нагоды «бліскучага поспеху вермахта»<ref>Габриэль Городецкий [http://scepsis.ru/library/id_451.html «Миф „Ледокола“: Накануне войны»]</ref>. Увечары таго ж дня польскі ўрад і вярхоўнае камандаванне збегла ў [[Румынія|Румынію]]. [[28 верасня]] немцы занялі Варшаву. У гэты ж дзень у [[Масква|Маскве]] быў падпісаны [[Дагавор аб дружбе і мяжы]] паміж СССР і Германіяй, які ўсталяваў лінію размежавання паміж нямецкімі і савецкімі войскамі на тэрыторыі былой Польшчы прыкладна па «[[лінія Керзона|лініі Керзона]]». [[6 кастрычніка]] капітулююць апошнія падраздзяленні польскай арміі. Частка заходніх польскіх земляў пераходзіць у склад [[Трэці Рэйх|Трэцяга рэйха]]. Гэтыя землі падлягалі так званай «германізацыі». Польскае і яўрэйскае насельніцтва дэпартуюць адсюль у цэнтральныя раёны Польшчы, дзе ствараецца [[генерал-губернатарства]]. Праводзяцца масавыя рэпрэсіі супраць польскага народа. Самым цяжкім становіцца становішча яўрэяў, якіх сагналі ў гета. Тэрыторыі, якія адышлі ў зону ўплыву СССР, былі ўключаны ў склад [[Украінская ССР|Украінскай ССР]], [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] і незалежнай на той момант [[Літва|Літвы]]. На тэрыторыях, далучанных да СССР, усталявалася Савецкая ўлада, праводзіліся сацыялістычныя пераўтварэнні (нацыяналізацыя прамысловасці, калектывізацыя сялянства), што суправаджаецца масавымі дэпартацыямі і рэпрэсіямі прадстаўнікоў буржуазіі, памешчыцтва, заможных сялян, часткі інтэлігенцыі. 6 кастрычніка [[1939]] года, пасля заканчэння ўсіх ваенных дзеянняў, Гітлер выступіў з прапановай аб скліканні мірнай канферэнцыі пры ўдзеле ўсіх найбуйнейшых дзяржаў дзеля ўрэгулявання наяўных супярэчнасцей. Францыя і Вялікабрытанія заявілі, што пагадзяцца на канферэнцыю, толькі калі немцы неадкладна выведуць свае войскі з Польшчы і Чэхіі і вернуць гэтым краінам незалежнасць. Германія адхіліла гэтыя ўмовы, і ў выніку мірная канферэнцыя так і не адбылася. === Бітва за Атлантыку === {{Асноўны артыкул|Бітва за Атлантыку (1939—1945)}} === Савецка-фінская вайна === {{Асноўны артыкул|Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)}} [[Файл:Finnish areas ceded in 1940 RUS.png|thumb|Вынікі савецка-фінскай вайны]] У ходзе савецка-фінскіх перамоў [[1938]]—[[1939]] гадоў СССР спрабуе дамагчыся ад [[Фінляндыя|Фінляндыі]] саступкі часткі [[Карэльскі перашыек|Карэльскага перашыека]], а таксама перадачы ў арэнду некалькіх астравоў і часткі паўвострава [[Ханко]] пад ваенныя базы. Фінляндыя, не жадаючы саступаць тэрыторыю і прымаць на сябе абавязнасці ваеннага характару, настойвала на заключэнні гандлёвага пагаднення і згоды на рэмілітарызацыю [[Аландскія астравы|Аландскіх астравоў]]. [[30 лістапада]] [[1939]] года СССР урываецца ў Фінляндыю. [[14 снежня]] за развязванне вайны СССР быў выключаны з [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]]. Са снежня па люты савецкія войскі ў складзе 15 савецкіх стралковых дывізій прадпрымалі мноства спробаў прарваць «[[Лінія Манергейма|Лінію Манергейма]]», якую абаранялі 15 пяхотных дывізій фінаў. Катастрофай у [[Суомусалмі]] сканчваецца спроба разрэзаць тэрыторыю Фінляндыі і выйсці на [[Оўлу]]<ref>Энгл. Э,Паананен. Советско-финская война. Прорыв линии Маннергейма. 1939—1940/Пер.с англ. О. А. Федяева-М.:ЗАО Центрполиграф. 2004.-253 с. ISBN 5-9524-1467-2</ref>. У далейшым ішло бесперапыннае нарошчванне сіл Чырвонай Арміі на ўсіх напрамках. Вялікабрытанія і Францыя прымаюць рашэнне падрыхтаваць дэсант на [[Скандынаўскі паўвостраў|Скандынаўскую паўвостраў]], каб не дапусціць захопу Германіяй радовішчаў шведскай [[жалезная руда|жалезнай руды]] і адначасова забяспечыць шляхі будучага перакідання сваіх войскаў на дапамогу Фінляндыі. Аднак [[Швецыя]] і [[Нарвегія]], імкнучыся захаваць нейтралітэт, катэгарычна адмаўляюцца прыняць на сваёй тэрыторыі англа-французскія войскі. Напачатку сакавіка [[1940]] года савецкія войскі прарвалі «лінію Манергейма» і захапілі [[Выбарг]]. [[13 сакавіка]] 1940 года ў Маскве быў падпісаны мірны дагавор паміж Фінляндыяй і СССР, па якім былі задаволены ўсе савецкія патрабаванні: мяжа на Карэльскім перашыеку ў раёне [[Ленінград]]а была адсунута на паўночны захад з 32 да 150 кіламетраў, да СССР адышоў шэраг астравоў у [[Фінскі заліў|Фінскім заліве]]<ref>[http://heninen.net/sopimus/1940.htm Мирный договор между Союзом Советских Социалистических Республик и Финляндской Республикой], Москва, 12 марта 1940</ref>. За час савецка-фінскай вайны фінамі быў вынайдзены «[[Кактэйль Молатава]]». === Еўрапейскі бліцкрыг === {{Асноўны артыкул|Дацка-нарвежская аперацыя вермахта}} {{Асноўны артыкул|Французская кампанія вермахта}} [[Файл:HMS Warspite, Norway 1940.jpg|thumb|Марскія баі каля берагоў Нарвегіі]] [[Файл:Rotterdam, Laurenskerk, na bombardement van mei 1940.jpg|thumb|Цэнтр Ротэрдаму пасля бамбардзіровак]] [[Файл:Nazi-parading-in-elysian-fields-paris-desert-1940.png|thumb|Нямецкія войскі ля Трыўмфальнай аркі. Парыж 1940]] У канцы [[1939]]—пачатку [[1940]] у кіравальных колах [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Францыя|Францыі]] існавала думка, што вайну можна выйграць, не пачынаючы шырокамаштабных ваенных дзеянняў, а толькі трымаючы эканамічную [[Блакада|блакаду]] [[Трэці Рэйх|Германіі]]. Меркавалася, што час працуе супраць Германіі<ref>Taylor, A.J.P.The Second World war: An ill. history / A.J.P. Taylor. — London: Hamish Hamilton, 1975. — 234, [6] p. — P.404, 405. — ISBN 0-241-89205-8.</ref>. Аднак, з аднаго боку, саюзніцкія ацэнкі магчымасцей Германіі былі моцна заніжаныя, з іншага, [[эмбарга]] парушалі [[Італія]] і [[СССР]] (якія ў той час фармальна не былі «ў стане вайны»). Распрацоўваліся і сілавыя варыянты блакады. Напрыклад, каб адрэзаць Германію ад паставак высокаякаснай [[Швецыя|шведскай]] [[Жалезная руда|жалезнай руды]], [[Уінстан Чэрчыль|Чэрчыль]] (у той час яшчэ не прэм’ер-міністр) прапаноўваў паслаць [[Каралеўскі ваенна-марскі флот Вялікабрытаніі|брытанскі флот]] у [[Балтыйскае мора]] ({{нп3|Аперацыя Катрын|аперацыя «Катрын»|en|Operation Catherine}}), потым прапанаваў [[марская міна|мінную]] блакаду або захоп порту [[Нарвік]] нейтральнай [[Нарвегія|Нарвегіі]] (але гэты праект быў адхілены {{нп3|Другі ўрад Невіла Чэмберлена|кабінетам міністраў|en|Chamberlain war ministry}})<ref>Taylor, A.J.P.The Second World war… — P. 406.</ref>. Французы прапаноўвалі «пазбавіць Германію каўказскай нафты» і адначасна аслабіць [[СССР|Савецкі Саюз]], разбамбіўшы [[Бакінскі нафтагазаносны раён|нафтаздабыўныя комплексы Баку]]. Гэты праект быў цалкам нерэальным, бо не ўлічваў шэрагу ваенна-тэхнічных фактараў, і скончыўся адзінкавым пралётам французскага самалёта-разведніка<ref name="ReferenceA">Taylor, A.J.P.The Second World war… — P. 405.</ref>. {{Асноўны артыкул|Бітва ля Ла-Платы}} У гэты ж час Брытанія несла страты ў марскім гандлёвым абароце ад дзеянняў нямецкіх ваенна-марскіх сіл, быў страчаны шэраг баявых караблёў. Магчымасці актыўных ваенных дзеянняў, якія разглядаліся ў гэты перыяд, былі пераважна перыферыйнага плану, напрыклад, меркаваныя кампанія саюзнікаў (Брытанія з [[Егіпет|Егіпту]], Францыя з [[Сірыя|Сірыі]]) супраць Італіі, або фронт балканскіх дзяржаў ([[Турцыя]], [[Грэцыя]], [[Румынія]], [[Югаславія]]) супраць Германіі («паход на Вену сотні балканскіх дывізій»)<ref name="ReferenceA"/>, або план высылкі экспедыцыйнага корпуса ў [[Фінляндыя|Фінляндыю]] ў час [[савецка-фінляндская вайна|савецка-фінляндскай вайны]] (што рэальна цягнула б за сабой парушэнне нейтралітэту [[Нарвегія|Нарвегіі]] і [[Швецыя|Швецыі]], і нават ваенныя дзеянні з імі)<ref>Taylor, A.J.P.The Second World war… — P. 406, 407</ref>. {{Асноўны артыкул|Інцыдэнт Альтмарк}} Кіраўніцтва Германіі ў пачатку вайны лічылі нейтралітэт Нарвегіі і Швецыі карысным для сябе, і былі ўстрывожаны магчымасцю ўмяшальніцтва саюзнікаў у [[Фінляндыя|Фінляндыю]] і [[Нарвегія|Нарвегію]]. Гітлер загадаў распрацаваць захоп Нарвегіі і [[Данія|Даніі]] [[1 сакавіка]] [[1940]]. Тым часам, пасля змены французскага [[Пяты ўрад Даладзье|ўрада Э. Даладзье]] на [[Урад Рэйно|ўрад прыхільнікаў актыўных ваенных і дыпламатычных дзеянняў]] на чале з [[Поль|П. Рэйно]], і пасля страты саюзнікамі прэстыжу з-за іх заяўленага, але няздзейсненага ўмяшальніцтва ў Польшчы, быў актывізаваны план саюзніцкага ўмяшальніцтва ў Нарвегію. Мініраванне нарвежскіх водаў пачалося [[8 красавіка]] [[1940]], і быў падрыхтаваны саюзніцкі экспедыцыйны корпус, для магчымай абароны супраць нямецкай арміі. Аднак, нямецкае камандаванне апярэдзіла дзеянні саюзнікаў «на 24 гадзіны», і брытанскі ўрад Н. Чэмберлена пайшоў у адстаўку, а прэм’ер-міністрам стаў [[Уінстан Чэрчыль|У. Чэрчыль]]<ref>Taylor, A.J.P.The Second World war… — P. 407—409.</ref>. [[9 красавіка]] [[1940]] года Германія ўрываецца ў [[Данія|Данію]] і [[Нарвегія|Нарвегію]]. У Даніі немцы марскім і паветраным дэсантамі безьперашкодна займаюць усе найважнейшыя гарады і за некалькі гадзін знішчаюць дацкую авіяцыю. Пад пагрозай бамбардзіровак грамадзянскага насельніцтва дацкі кароль [[Крысціян X]] вымушаны быў падпісаць капітуляцыю і аддаць загад арміі аб здачы зброі. У Нарвегіі немцы [[9 красавіка|9]]—[[10 красавіка]] захопліваюць галоўныя нарвежскія парты [[Осла]], [[Тронхейм]], [[Берген]], [[Нарвік]]. [[14 красавіка]] англа-французскі дэсант высадзіўся пад Нарвікам, [[16 красавіка]] — у [[Намсус]]е, [[17 красавіка]] — у [[Ондальснес]]е. [[19 красавіка]] саюзнікі разгортваюць наступ на Тронхейм, але церпяць няўдачу і ў пачатку мая вымушаны вывесці свае сілы з цэнтральнай Нарвегіі. Пасля шэрагу баёў за Нарвік саюзнікі ў пачатку чэрвеня таксама эвакуіруюцца з паўночнай частцы краіны. [[10 чэрвеня]] 1940 года капітулююць апошнія часці нарвежскай арміі. Нарвегія аказваецца пад кіраваннем нямецкай акупацыйнай адміністрацыі ([[Рэйхскамісарыят Нарвегія|Рэйхскамісарыят]]), у той час калі Данія, абвешчаная нямецкім пратэктаратам, змагла захаваць частковую самастойнасць ва ўнутраных справах. Пасля акупацыі Даніі брытанскія і амерыканскія войскі, каб не дапусціць уварванне Германіі на дацкія некантынентальныя ўладанні, акупавалі яе заморскія тэрыторыі, якія маюць важнае стратэгічнае значэнне — [[Фарэрскія астравы]], [[Ісландыя|Ісландыю]] і [[Грэнландыя|Грэнландыю]]. [[Вярхоўнае камандаванне сухапутных войск|Вярхоўнае камандаванне сухапутных войск (ОКХ)]] выношвала план акупацыі [[Францыя|Францыі]], [[Бельгія|Бельгіі]], [[Нідэрландаў]] і [[Люксембурга]] яшчэ ў кастрычніку [[1939]]. Задачай германскіх войскаў з’яўлялася разгром значнай часткі саюзніцкіх армій і захоп тэрыторыі Нідэрландаў, Бельгіі, Люксембурга і паўночнай Францыі, што павінна было забяспечыць правядзенне паспяховых паветраных і марскіх аперацый супраць Вялікабрытаніі, а таксама стварыць шырокую ахоўную зону для [[Рурская вобласць|Рурскай вобласці]]. Гэты план нагадваў [[План Шліфена|план]] графа [[Альфрэд фон Шліфен|А. фон Шліфена]] часоў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Спачатку планавала ажыцявіць план [[12 лістапада]] [[1939]], але потым дата была перанесена на студзень 1940. Саюзнікі меркавалі, што Германія захопіць Бельгію, так як лабавая атака на [[Лінія Мажыно|французскія прыгранічныя ўмацавання Мажыно]] была нерэальная. Французы, якія панеслі найцяжэйшыя страты ў Першай сусветнай вайне, не хацелі, каб на іх зямлі разгарнуліся новыя кровапралітныя бітвы. Таму было вырашана, што абарончыя баі павінны весціся ўздоўж ўмацаванняў «лініі Мажыно». Але не ўсе военачальнікі былі задаволены планам ОКХ, у т.л. і сам [[А. Гітлер]]. Таму, начальнікам штаба [[Група армій «A»|групы армій «А»]] [[Эрых фон Манштэйн|Э. фон Манштэйнам]] былі зроблены некаторыя значныя змены: наступ праз [[Ардэны]]. [[10 мая]] 1940 года нацысцкая Германія сіламі 135 дывізій урываецца ў [[Бельгія|Бельгію]], [[Нідэрланды]] і [[Люксембург]]. 1-я група саюзных армій высоўваецца на тэрыторыю Бельгіі, але яны не паспяваюць на дапамогу Нідэрландам, паколькі нямецкая [[Група армій «B»|група армій «В»]] ажыццяўляе імклівы кідок у паўднёвую частку краіны і ўжо [[12 мая]] захоплівае [[Ротэрдам]]. [[15 мая]] Нідэрланды капітулююць. [[Другі ўрад дэ Гера|Галандскі ўрад]] [[Дырк Ян дэ Гер|Д. Я. дэ Гера]] і каралеўская сям’я выехалі ў Вялікабрытанію. Лічылася, што ў адплату за нечаканы для немцаў упарты супраціўленне нідэрландцаў, Гітлер ужо пасля падпісання акта аб капітуляцыі загадаў падвергнуць бамбаванням Ротэрдам, што не было выклікана ваеннай неабходнасцю і прывяло да велізарных разбурэнняў і ахвяр сярод мірнага насельніцтва. На [[Нюрнбергскі працэс|Нюрнбергскім працэсе]] высветлілася, што бамбардзіроўка Ротэрдама адбывалася [[14 мая]], а ўрад Нідэрландаў капітуляваў толькі пасля бамбардзіроўкі і пагрозы бамбардзіровак [[Амстэрдам]]а і [[Гаага|Гаагі]]. У Бельгіі нямецкія дэсантнікі [[10 мая]] захапілі масты праз [[Альберт-канал]], што дало магчымасць буйным нямецкім танкавым сілам фарсіраваць яго да падыходу саюзнікаў і выйсці на бельгійскую раўніну. [[17 мая]] капітулюваў [[Брусель]]. Але галоўны ўдар нанесла [[Група армій «A»|група армій «А»]]. Акупаваўшы [[10 мая]] Люксембург, тры танкавых дывізіі Гудэрыяна перасяклі паўднёвыя [[Ардэны]] і [[14 мая]] пераправіліся праз раку [[Маас (рака)|Маас]] з захаду ад [[Седан (горад)|Седана]]. Адначасова танкавы корпус [[Герман Гот|Г. Гота]] прарываецца праз цяжкапраходныя для цяжкай тэхнікі паўночныя Ардэны і [[13 мая]] фарсіруе раку Маас на поўнач ад [[Дзінан]]а. Нямецкая танкавая армада накіроўваецца на захад. Запозненыя атакі французаў, для якіх прарыў немцаў праз [[Ардэны]] аказваецца поўнай нечаканасцю, не ў стане стрымаць яе. Фартыфікацыйныя ўмацаванні, на якія ўскладаліся вялікія спадзяванні, [[Штурм форта Эбен-Эмаэль|выявіліся малакарыснымі]]. [[16 мая]] часці Гудэрыяна дасягаюць Уазы; [[20 мая]] яны выходзяць да ўзбярэжжа [[Па-дэ-Кале]] недалёка ад [[Абвіль|Абвіля]] і паварочваюць на поўнач у тыл саюзным войскам. 28 англа-франка-бельгійскіх дывізій аказваюцца ў апанаванні. Спроба французскага камандавання арганізаваць [[21 мая|21]]—[[23 мая]] контрудар у [[Арас]]а магла б быць паспяховай, але Гудэрыян коштам амаль цалкам знішчанага танкавага батальёна спыняе яе. [[22 мая]] Гудэрыян адразае саюзнікам шляхі адступлення да [[Булонь-сюр-Мер|Булоні]], [[23 мая]] — да Кале і выходзіць да [[Граўлін]]а ў 10 кіламетрох ад [[Дзюнкерк]]а, апошняга порта, праз які англа-французскія войскі маглі эвакуіравацца, аднак [[24 мая]] ён вымушаны спыніць наступ на двое сутак па цяжкавытлумачальным асабістым загадзе Гітлера («Цуд пад Дзюнкеркам», па іншай версіі, прычынай прыпынку быў не загад Гітлера, а ўваход танкаў у зону дзеяння карабельнай артылерыі англійскага флоту, якая магла расстрэльваць немцаў практычна беспакарана). Перапынак дазволіў саюзнікам умацаваць абарону Дзюнкерка і пачаць [[Дзюнкеркская аперацыя|аперацыю «Дынама»]] па эвакуацыі сваіх сіл морам. [[26 мая]] нямецкія войскі прарываюць бельгійскі фронт у Заходняй [[Фландрыя|Фландрыі]], і [[28 мая]] Бельгія насуперак патрабаванням саюзнікам капітулюе. [[Трэці ўрад П'ерло|Бельгійскі ўрад]] [[Юбер П'ерло|Ю. П’ерло]] выехаў у Францыю, потым у Вялікабрытанію; а кароль [[Леапольд III (кароль Бельгіі)|Леапольд III]] застаўся ў краіне ў якасці [[Ваеннапалонны|ваеннапалоннага]]. У той жа дзень у раёне [[Ліль]] немцы атачаюць буйную французскую групоўку, якая здаецца [[31 мая]]. Частка французскіх войскаў і амаль уся англійская армія (224 тыс.) былі вывезены на брытанскіх караблях праз Дзюнкерк. Немцы захопліваюць усю брытанскую і французскую артылерыю і бронітэхніку, транспартныя сродкі, кінутыя саюзнікамі пры адступленні. Пасля Дзюнкерка Вялікабрытанія апынулася практычна бяззбройнай, нягледзячы на тое, што захавала асабісты склад арміі. Аднак некаторыя замежныя гісторыкі схільныя да думкі, што менавіта пад Дзюнкеркам Германія прайграла вайну. Французы лічылі, што Вялікабрытанія прыкладае мала намаганняў да абароны Францыі, напр., ашчаджае свае паветраныя сілы і экспедыцыйны корпус. Брытанцы лічылі, што важней працягваць вайну, а дзеля гэтага трэба захаваць сілы. [[5 чэрвеня]] нямецкія войскі пачалі наступ на ўчастку [[Лан (горад)|Лан]] — [[Абвіль]]. Спробы французскага камандавання спешна закрыць пралом у абароне непадрыхтаванымі дывізіямі не маюць плёну. Французы прайграюць адну бітва за адной. Абарона французаў распадаецца, і камандаванне спешна адводзіць войскі на поўдзень. [[10 чэрвеня]] [[Італія]] аб’яўляе вайну Вялікабрытаніі і Францыі. Італьянскія войскі ўрываюцца ў паўднёвыя раёны Францыі, аднак далёка прасунуцца не змаглі. У той жа дзень французскі ўрад эвакуіруецца з [[Парыж]]у. [[11 чэрвеня]] немцы перапраўляюцца праз Марна ў [[Шато-Цьеры]]. [[Уінстан Чэрчыль|У. Чэрчыль]], [[Эдуард Фрэдэрык Ліндлі Вуд Галіфакс|Эдуард Вуд, 1-ы граф Галіфакс]] і [[Уільям Эйткен, 1-ы барон Бівербрук]] у апошні раз, і безвынікова, сустракаліся з [[Поль Рэйно|П. Рэйно]] [[13 чэрвеня]] 1940 у [[Тур (горад)|Туры]], спрабуючы дамагчыся пераходу французскага флоту ў брытанскія парты. Апошняя спроба ўтрымаць саюз ад распаду, прапануючы «непарушны саюз дзвюх краін», была зроблена [[16 чэрвеня]] 1940, але французы ад гэтага адмовіліся. [[14 чэрвеня]] нямецкія войскі без бою ўступаюць у Парыж, а праз два дні выходзяць у даліну Роны. [[16 чэрвеня]] маршал [[Анры Петэн|Петэн]] фарміруе [[Урад Петэна|новы ўрад Францыі]], які ўжо ў ноч на [[17 чэрвеня]] звяртаецца да Германіі з просьбай аб перамір’і. [[18 чэрвеня]] французскі генерал [[Шарль дэ Голь]], які збег у [[Лондан]], заклікае французаў працягваць супраціўленне. [[21 чэрвеня]] немцы, не сустракаючы ўжо практычна ніякага супраціўлення, дасягаюць [[Луара|Луары]] на ўчастку [[Нант]] — [[Тур (горад)|Тур]], у той жа дзень іх танкі займаюць [[Ліён]]. [[22 чэрвеня]] ў [[Камп’ен]]е ў тым жа вагоне, у якім была падпісана капітуляцыя Германіі ў 1918, было падпісана [[Камп’енскае перамір’е 1940]], па якім Францыя згаджалася на акупацыю большай часткі сваёй тэрыторыі, дэмабілізацыю амаль усяго сухапутнага войска і інтэрнаванне ВМФ і авіяцыі. У свабоднай зоне ў выніку дзяржаўнага перавароту [[10 ліпеня]] ўсталёўваецца аўтарытарны [[рэжым Вішы]], які ўзяў курс на цеснае супрацоўніцтва з Германіяй. Нягледзячы на ​​ваенную слабасць Францыі, паражэнне гэтай краіны было настолькі раптоўным і поўным, што не паддавалася ніякаму рацыянальнаму тлумачэнню. Перамір’е не было прызнана часткай палітычных дзеячаў і ваенных. Значнай постаццю сярод іх быў [[Шарль дэ Голь|Ш. дэ Голь]], які ўцёк у апошні момант у Вялікабрытанію, і адтуль звярнуўся па радыё са зваротам да французаў працягваць барацьбу: «Францыя прайграла бітву, але не вайну». Брытанскі ўрад прызнаў дэ Голя кіраўніком сіл [[Свабодная Францыя|Свабоднай Францыі]], якая проціпастаўлялася ўраду Вішы. Галоўнакамандуючы ВМС вішыцкай Францыі [[Франсуа Дарлан]] аддаў загад аб адводзе ўсяго французскага флоту да берагоў [[Французская Паўночная Афрыка|Французскай Паўночнай Афрыкі]]. Паводле абяцання А. Гітлера, французскі флот заставаўся ў французскіх руках. Але небяспека захопу яго немцамі была рэальнай. У Вялікабрытаніі не ведалі пра дырэктыву ад 24 чэрвеня 1940 [[Франсуа Дарлан|Ф. Дарлана]] на патапленне флоту ў выпадку такой небяспекі, і, відавочна, не сталі б спадзявацца ані на яе, ані на абяцанне А. Гітлера. З-за асцярогі, што ўвесь французскі флот можа патрапіць пад кантроль Германіі і Італіі, [[3 ліпеня]] 1940 года брытанскія ваенна-марскія сілы і авіяцыя ў рамках [[Аперацыя Катапульта|аперацыі «Катапульта»]] нанеслі [[Атака на Мерс-эль-Кебір|ўдары па французскіх караблях]] у [[Мерс-эль-Кебір]]ы. Да канца ліпеня брытанцы знішчылі альбо нейтралізавалі амаль увесь французскі флот. Урад вішыцкай Францыі не абвясціў вайны, але разарваў дыпламатычныя зносіны з Вялікабрытаніяй. === Далучэнне Прыбалтыкі і анексія Бесарабіі і Паўночнай Букавіны да СССР === {{Асноўны артыкул|Далучэнне Прыбалтыкі да СССР|Анексія СССР Бесарабіі і Паўночнай Букавіны}} [[Файл:Riga 1940 Soviet Army.jpg|thumb|Савецкія войскі ўступаюць у [[Рыга|Рыгу]]. [[17 чэрвеня]] [[1940]]]] Яшчэ ўвосень [[1939]] года [[Эстонія]], [[Латвія]] і [[Літва]] падпісалі з СССР дагаворы пра ўзаемадапамогу, таксама вядомыя як дагаворы пра базы, у адпаведнасці з якімі на тэрыторыі гэтых краін былі размешчаны савецкія ваенныя базы. [[17 чэрвеня]] [[1940]] года СССР прад’яўляе прыбалтыйскім дзяржавам ультыматум, патрабуючы адстаўкі ўрадаў, фарміраванні замест іх народных урадаў, роспуску парламентаў, правядзенні пазачарговых выбараў і згоды на ўвод дадатковага кантынгенту савецкіх войскаў. У такім становішчы прыбалтыйскія ўрады былі вымушаны прыняць гэтыя патрабаванні. Пры актыўнай падтрымцы з Масквы, у Эстоніі, Латвіі і Літве адначасова адбываюцца дзяржаўныя [[Сонечная рэвалюцыя, Эстонія|перавароты]]. Да ўлады прыходзяць камуністычныя, прамаскоўскія ўрады. Пасля ўводу на тэрыторыю Прыбалтыкі дадатковых часцей Чырвонай Арміі, у сярэдзіне ліпеня 1940 года ў Эстоніі, Латвіі і Літве, ва ўмовах значнай савецкай ваеннай прысутнасці, праводзяцца [[Выбары ў Рыйгівалікагу, 1940|безальтэрнатыўныя]] выбары ў вярхоўныя органы ўлады. Камуністычна настроеныя партыі былі адзінымі партыямі, дапушчанымі да выбараў. У сваіх перадвыбарных праграмах яны ні словы не згадвалі пра планы далучэння да СССР<ref name="semirjaga">Семірага М. І. [http://militera.lib.ru/research/semiryag11/app.html#664 Таямніцы сталінскай дыпламатыі 1939—1941]{{Недаступная спасылка}} — М.: Вышэйшая школа., 1992.</ref>. [[21 ліпеня]] 1940 года зноў абраныя парламенты, у складзе якіх апынулася прасавецкі настроеная большасць<ref name="semirjaga" />, абвяшчаюць стварэнне савецкіх сацыялістычных рэспублік і накіроўваюць Вярхоўным Савеце СССР прашэння пра ўступ у Савецкі Саюз. [[3 жніўня]] [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўская ССР]], [[5 жніўня]] — [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійская ССР]], а [[6 жніўня]] — [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстонская ССР]] былі прыняты ў склад СССР. [[27 чэрвеня]] 1940 года ўрад СССР накіроўвае [[Румынія|румынскаму]] ўраду дзве ўльтыматыўныя ноты, патрабуючы вяртання [[Бесарабія|Бесарабіі]] і перадачы СССР [[Букавіна|Паўночнай Букавіны]] ў якасці «пакрыцця той велічэзнай шкоды, якая была нанесена Савецкаму Саюзу і насельніцтву Бесарабіі 22-гадовым панаваннем [[Румынія|Румыніі]] ў Бесарабіі». Бесарабія была далучана да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў [[1812]] годзе пасля перамогі над Турцыяй у [[Руска-турэцкая вайна (1806—1812)|Руска-турэцкай вайне 1806—1812 гадоў]]; у [[1918]] годзе, скарыстаўшыся [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайной]] на тэрыторыі былой Расійскай імперыі, Румынія ўвяла войскі на тэрыторыю Бесарабіі, а потым уключыла яе ў свой склад. Букавіна ніколі не ўваходзіла ў склад Расійскай імперыі (гістарычна амаль уся Букавіна, акрамя яе паўднёвай часткі, прыналежалі Русі ў X—XI стагоддзях), але была населена пераважна ўкраінцамі. [[Румынія]], не разлічваючы на падтрымку з боку іншых дзяржаў у выпадку вайны з СССР, была вымушана пагадзіцца на задавальненне гэтых патрабаванняў. [[28 чэрвеня]] Румынія выводзіць свае войскі і адміністрацыю з Бесарабіі і Паўночнай Букавіны, пасля чаго туды ўводзяцца савецкія войскі. [[2 жніўня]] на частцы тэрыторыі Бесарабіі і частцы тэрыторыі былой [[Малдаўская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдаўскай АССР]] утворана [[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдаўская ССР]]. Поўдзень Бесарабіі і Паўночная Букавіна былі ўключаны ў склад [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]]. === Бітва за Брытанію === {{Асноўны артыкул|Бітва за Брытанію|аперацыя «Марскі леў»}} [[Файл:News. V.E. Day BAnQ P48S1P12270.jpg|thumb|''Montreal Daily Star'': «Germany Quit», May 7, 1945]] У канцы мая 1940, пасля прайгранай кампаніі ў Францыі, у брытанскіх вярхах існавала думка ([[Эдуард Фрэдэрык Ліндлі Вуд Галіфакс|Э. Галіфакс]], [[Невіл Чэмберлен|Н. Чэмберлен]]) пра магчымасць падпісання міру з Германіяй. Аднак, такія дзеячы, як [[Уінстан Чэрчыль|У. Чэрчыль]], [[Грынвуд]], [[Этлі]], рашуча выступілі супраць. У сваю чаргу, Германія не спяшалася рабіць рашучых ваенных крокаў супраць Вялікабрытаніі, мяркуючы, што тая, пазбаўленая кантынентальнага саюзніка, выйдзе з барацьбы. Апроч таго, [[А. Гітлер]] лічыў самым пажаданым для Германіі мір менавіта з Вялікабрытаніяй, што стварала б буферную зону на захадзе Еўропы, і практычна ліквідавала б ваенную пагрозу Германіі з гэтага боку. А. Гітлер выступіў з прамовай у [[рэйхстаг]]у [[19 ліпеня]] [[1940]], заклікаючы Вялікабрытанію да «розуму і здаровага сэнсу», не прапануючы, аднак, умеркаваных умоў, а толькі пагражаючы Брытаніі «бясконцымі пакутамі і няшчасцямі» ў выніку адмовы. Чэрчыль у пачатку жніўня 1940, сфармуляваў патрабаванні Вялікабрытаніі да Германіі — вярнуць усе ваенныя тэрытарыяльныя здабыткі, і даць гарантыі непаўтарэння падобнага, дзеля таго, каб Вялікабрытанія наогул пачала размовы. Мэта Вялікабрытаніі, такім чынам, вызначылася як «безагаворачная капітуляцыя Германіі»<ref>Taylor, A.J.P. The Second World war… — P. 424, 425.</ref>. Пасля капітуляцыі Францыі Германія прапануе Вялікабрытаніі скласці мір, аднак атрымлівае адмову. [[16 ліпеня]] [[1940]] А. Гітлер выдае дырэктыву пра захоп Вялікабрытаніі пад кодавай назвай «[[аперацыя «Марскі леў»|Марскі леў]]». Аднак камандаванне [[крыгсмарынэ|нямецкіх ВМС]] і сухапутных сіл, спасылаючыся на моц брытанскага флоту і адсутнасць у [[вермахт]]у досведу дэсантных аперацый, патрабуе ад ВПС спачатку забяспечыць [[панаванне ў паветры]]. Са жніўня немцы пачынаюць бамбаванні Вялікабрытаніі з мэтай падарваць яе ваенна-эканамічны патэнцыял, дэмаралізаваць насельніцтва, падрыхтаваць уварванне і ў канчатковым рахунку прымусіць яе да капітуляцыі. [[Люфтвафэ]] і ВМС здзяйсняюць сістэматычныя напады на англійскія караблі і канвоі ў [[Ла-Манш]]ы. З [[4 верасня]] нямецкая авіяцыя прыступае да масіраваных бамбардзіровак англійскіх гарадоў на поўдні краіны: [[Лондан]], [[Рочэстэр (Кент)|Рочэстэр]], [[Бірмінгем]], [[Манчэстэр]]. Нягледзячы на тое, што англічане панеслі падчас бамбардзіровак вялікія страты сярод мірнага насельніцтва, ім у сутнасці атрымліваецца выйграць Бітву за Брытанію — Германія вымушана адмовіцца ад правядзення дэсантнай аперацыі. Са снежня актыўнасць германскіх ВПС значна змяншаецца з-за пагаршэлых пагодных умоў. Дамагчыся сваёй галоўнай мэты — вывесці Вялікабрытанію з вайны — немцам так і не атрымалася. === Бітвы ў Афрыцы, Міжземнамор’і і на Балканах === {{Асноўны артыкул|Паўночнаафрыканская кампанія Другой сусветнай вайны|Усходнеафрыканская кампанія|Італа-грэчаская вайна}} Пасля падзення Францыі ў [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’і]] заставаліся брытанскія флот і армія, якая стаяла ў [[Егіпет|Егіпце]] дзеля абароны [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]]. З шэрагу прычын брытанскія ўлады жадалі ўтрымліваць брытанскую прысутнасць у Міжземнамор’і, не зважаючы на патрэбныя дзеля гэтага траты, і нават ахвяруючы ваеннымі інтарэсамі ў іншых рэгіёнах. Сярод прычын называліся: утрыманне суднаходства праз Міжземнае мора і Суэцкі канал (хоць пасля ўступлення Італіі ў вайну такое суднаходства і так было спынена, да 1943), намер не прапусціць немцаў да нафты Іраку і Ірану (хоць немцы і не мелі намеру такога руху). Больш важлівымі былі надзеі брытанцаў зрабіць сваімі саюзнікамі каланіяльныя ўладанні Францыі ў Заходняй Афрыцы і Турцыю, але і гэтыя надзеі не спраўдзіліся. Нарэшце, брытанцы не жадалі траціць магчымасці ўдару, з цягам часу, у «мяккае чэрава Еўропы» ― Балканы<ref>Taylor, A.J.P. The Second World war… — P. 439.</ref>. Пасля таго, як пачатковыя нямецкія планы перадачы Салонікаў ад Грэцыі да Балгарыі былі адкінуты, і пасля таго, як Грэцыя адмовілася ад пасрэдніцтва Германіі ў перагаворах між ёй і Італіяй<!-- датычна чаго? --> (снежань 1940), быў укладзены план акупацыі ўсёй Грэцыі<ref>Taylor, A.J.P. The Second World war… — P. 442.</ref>. У гэтым Германія разлічвала на дапамогу Балгарыі. Са студзеня 1941 на Балгарыю чыніўся ціск, і краіна ўвайшла ў [[Траісты пакт]]. Германскія войскі ўвайшлі на тэрыторыю Балгарыі 1 сакавіка 1941<ref>Фуллер, Дж. Ф. С. Вторая мировая война 1939—1945 гг.: Стратегический и тактический обзор / Дж. Ф. С. Фуллер; Пер. с англ. В. А. Герасимова и Н. Н. Яковлева; Под ред. [и с предисл.] полк. А. Д. Багреева. — М.: Изд-во иностранной литературы, 1956. — 550 с. — С. 138, 139.</ref>. Германія, са свайго боку, разглядала магчымасць захопу [[Гібралтар]]у і Паўночнай Афрыкі, і А. Гітлер спрабаваў далучыць да гэтай кампаніі [[Франка]] і [[Петэн]]а (сустрэчы ў Андаі, кастрычнік 1940). Франка адмовіўся, а Петэн быў прыхільнікам гэтай ідэі, разлічваючы на пераход Францыі са стану пераможаных у саюзнікі пераможцаў. Аднак, маючы на ўвазе верагодныя канфлікты з-за дзяльбы тэрыторый, і магчымае ўмяшальніцтва амерыканцаў, якое прывяло б да страты зручнай нейтральнасці [[Канарскія астравы|Канарскіх]] і [[Азорскія астравы|Азорскіх]] а-воў, такую кампанію адклалі, а пасля нападу на СССР і не разглядалі<ref>Taylor, A.J.P. The Second World war… — P. 433, 434.</ref>. Пасля ўступа Італіі ў вайну, італьянскія войскі пачынаюць баявыя дзеянні за кантроль над [[Міжземнае мора|Міжземнамор’ем]], [[Паўночная Афрыка|Паўночнай]] і [[Усходняя Афрыка|Усходняй Афрыкай]]. [[11 чэрвеня]] італьянская авіяцыя наносіць удар па брытанскай ваенна-марской базе на [[Мальта|Мальце]]. [[13 чэрвеня]] італьянцы бамбуюць брытанскія базы ў [[Кенія|Кеніі]]. Напачатку ліпеня італьянскія войскі ўрываюцца з тэрыторыі [[Эфіопія|Эфіопіі]] і [[Самалі]] ў брытанскія калоніі [[Кенія|Кенію]] і [[Судан]], аднак з-за нерашучых дзеянняў далёка прасунуцца ім не атрымліваецца. [[3 жніўня]] 1940 італьянскія войскі ўрываюцца ў [[Брытанскае Самалі]]. Карыстаючыся колькаснай перавагай, ім атрымліваецца выцесніць брытанскія і паўднёваафрыканскія войскі праз праліў у брытанскую калонію [[Адэн]]. Пасля капітуляцыі Францыі адміністрацыі некаторых французскіх калоній адмовіліся прызнаць [[Рэжым Вішы|вішыскі ўрад]]. У [[Лондан]]е генерал [[Шарль дэ Голь]] сфарміраваў рух «[[Змагарная Францыя]]», які не прызнаў ганебную капітуляцыю. Брытанскія ўзброеныя сілы разам з атрадамі «Змагарнай Францыі» пачынаюць барацьбу з вішыскімі войскамі за кантроль над калоніямі. Да верасня ім атрымліваецца мірным шляхам усталяваць кантроль практычна над усёй [[Французская Экватарыяльная Афрыка|Французскай Экватарыяльнай Афрыкай]]. [[27 кастрычніка]] ў [[Бразавіль|Бразавіле]] ўтвораны вышэйшы орган кіравання французскімі тэрыторыямі, занятымі войскамі Дэ Голя, — Рада абароны Імперыі. [[24 верасня]] брытанскія войскі і часці «Змагарнай Францыі» трываюць паражэнне ад вішыскіх войскаў у [[Сенегал]]е ([[Дакарская аперацыя]]). Аднак у лістападзе ім атрымліваецца захапіць [[Габон]] ([[Габонская аперацыя]]). [[13 верасня]] італьянцы ўрываюцца з тэрыторыі [[Лівія|Лівіі]] ў брытанскі [[Егіпет]]. Заняўшы [[16 верасня]] [[Сідзі-Барані]], італьянцы спыняюцца, а англічане адыходзяць да [[Мерса-Матрух]]. Каб палепшыць сваё становішча ў [[Афрыка|Афрыцы]] і [[Міжземнае мора|Міжземнамор’і]], італьянцы вырашаюць захапіць [[Грэцыя|Грэцыю]]. Пасля адмовы грэчаскага ўрада прапусціць італьянскія войскі на сваю тэрыторыю, [[28 кастрычніка]] 1940 Італія пачынае наступ. Італьянцам атрымліваецца захапіць частку грэчаскай тэрыторыі, аднак да [[8 лістапада]] яны спынены, а [[14 лістапада]] грэчаскае войска пераходзіць у контрнаступленне, цалкам вызваляе тэрыторыю краіны і ўступае ў [[Албанія|Албанію]]. [[Файл:Awm 005392 2nd11th.jpg|thumb|Аўстралійскія салдаты ў Паўночнай Афрыцы. [[21 студзеня]] [[1941]]]] У лістападзе [[1940]] года англійская авіяцыя наносіць удар па італьянскім флоце ў [[Таранта]], што вельмі абцяжарвае марскія перавозкі грузаў для італьянскіх войскаў у [[Паўночная Афрыка|Паўночную Афрыку]]. Скарыстаўшыся гэтым, [[9 снежня]] 1940 года англійскія войскі пераходзяць у наступ у Егіпце, у студзені займаюць усю [[Кірэнаіка|Кірэнаіку]] і да лютага [[1941]] года выходзяць у раён [[Эль-Агейла]]. Напачатку студзеня англічане прадпрымаюць таксама наступ ва Усходняй Афрыцы. Адбіўшы [[21 студзеня]] ў італьянцаў [[горад Касала|Касалу]], яны ўрываюцца з [[Судан]]а ў [[Эрытрэя|Эрытрэю]], захопліваюць [[Керэн]] ([[27 сакавіка]]), [[Асмера|Асмеру]] ([[1 красавіка]]) і порт [[Масава]] ([[8 красавіка]]). У лютым брытанскія войскі з [[Кенія|Кеніі]] пранікаюць у [[Італьянскае Самалі]]; [[25 лютага]] яны займаюць порт [[Магадзіша]], а затым паварочваюць на поўнач і ўступаюць у [[Эфіопія|Эфіопію]]. [[16 сакавіка]] англійскі дэсант высаджваецца ў [[Брытанскае Самалі|Брытанскім Самалі]] і неўзабаве наносіць там паражэнне італьянцам. Разам з англійскімі войскамі ў Эфіопію прыбывае зрынуты італьянцамі ў [[1936]] годзе імператар [[Хайле Селасіе]]. Да англічанін далучаюцца шматлікія атрады эфіопскіх партызан. [[17 сакавіка]] брытанскія і эфіопскія войскі займаюць [[Джыджыга|Джыджыгу]], [[29 сакавіка]] — [[Харар]], [[6 красавіка]] — сталіцу Эфіопіі [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебу]]. Італьянская каланіяльная імперыя ва Усходняй Афрыцы спыняе існаванне. Рэшткі італьянскіх войскаў працягваюць супраціўленне на тэрыторыі Эфіопіі і Самалі да [[27 лістапада]] 1941 года. Са студзеня [[1941]] брытанскі ўрад разглядаў магчымасць ваеннага ўмяшання ў Грэцыю. Такое ўмяшанне было палітычна прывабным для брытанцаў, якія далі Грэцыі ў свой час гарантыі бяспекі, і стваралі тэарэтычныя магчымасці для ажыццяўлення чэрчылеўскага плану балканскай антынямецкай кааліцыі (Турцыя, Грэцыя, Югаславія). Войскі і авіяцыю дзеля высадкі ў Грэцыі брытанцы забралі з Паўночнай Афрыкі, пакідаючы там мінімум сіл, а свой паспяховы наступ у Паўночнай Афрыцы спынілі, не давёўшы да канца (сярэдзіна лютага 1941). Высадка ў Грэцыі пачалася 7 сакавіка 1941<ref>Лиддел Гарт, Б. Вторая мировая война: [Очерк] / Б. Лиддел Гарт; Пер. с англ. В. В. Борисова [и др.]; Под ред. и с предисл. О. А. Ржешевского. — М.: Воениздат, 1976. — 679 с. — С. 143.</ref>. У сакавіку 1941 года ў марской бітве каля астравы [[Крыт]] англічане наносяць чарговую паражэнне італьянскаму флоту. [[9 сакавіка]] італьянскія войскі прадпрымаюць новы наступ супраць грэкаў, аднак падчас шасцідзённых бязлітасных баёў яны трымаюць поўную паражэнне і да [[26 сакавіка]] вымушаны адысці на зыходныя пазіцыі. Таксама на Балканах Германія разлічвала на спрыяльны нейтралітэт Югаславіі, якую, пасля моцнага нямецкага дыпламатычнага ціску ў сакавіку 1941, удалося схіліць да ўваходжання ў склад краін Восі (25 сакавіка 1941), і атрымаць магчымасць пропуску войскаў праз яе тэрыторыю, хоць і не праз югаслаўскую чыгунку<ref>Фуллер, Дж. Ф. С. Вторая мировая война 1939—1945 гг… — С. 139; Taylor, A.J.P. The Second World war… — P. 442.</ref>. Пацярпеўшы поўную паражэнне на ўсіх франтах, [[Беніта Мусаліні]] вымушаны прасіць дапамогі ў А. Гітлера. У лютым 1941 года ў [[Лівія|Лівію]] прыбывае нямецкі экспедыцыйны корпус пад камандаваннем генерала [[Эрвін Ромель|Э. Ромеля]]. [[31 сакавіка]] 1941 года італа-нямецкія войскі пераходзяць у наступ, адбіваюць у англічанін [[Кірэнаіка|Кірэнаіку]] і выходзяць да меж Егіпту, пасля чаго фронт у Паўночнай Афрыцы стабілізуецца да лістапада 1941 года. Ва Усходняй Афрыцы італьянцы былі разбітыя, іх апошнія войскі там здаліся [[19 мая]] 1941. Урад ЗША зняў статус ваеннай зоны з Чырвонага мора, і амерыканскія судны пачалі давозіць грузы да Суэцкага канала<ref>Taylor, A.J.P. The Second World war… — P. 443, 444.</ref>. Каб прадухіліць магчымае ўступленне ў вайну Турцыі, брытанскія войскі разам з сіламі Свабоднай Францыі захапілі падкантрольную ўраду Вішы Сірыю (8 чэрвеня―14 ліпеня 1941), устанавілі там саюзніцкі акупацынйы рэжым<ref>Фуллер, Дж. Ф. С. Вторая мировая война 1939—1945 гг… — С. 152.</ref>. Хутка пасля падпісання Югаславіяй Траістага пакту, югаслаўскія ваенныя, незадаволеныя гэтым, учынілі вайсковы пераварот (27 сакавіка 1941). Новы ўрад выйшаў з пакту. Германскія войскі, якія рыхтаваліся да нападу на СССР, былі павернуты на Югаславію, і Германія пачала сваю балканскую кампанію адначасным нападам на Грэцыю і Югаславію (6 красавіка 1941)<ref>Фуллер, Дж. Ф. С. Вторая мировая война 1939—1945 гг… — С. 139.</ref>. Югаслаўскія войскі супраціўляліся да [[17 красавіка]] [[1941]]. Падзенне Югаславіі пагоршыла і стратэгічную сітуацыю ў Грэцыі. Грэчаскія войскі ў [[Эпір]]ы здаліся [[21 красавіка]] 1941, нямецкія войскі ўступілі ў [[Афіны]] [[27 красавіка]] 1941. Брытанскі экспедыцыйны корпус быў эвакуіраваны 26—28 красавіка 1941, значная яго частка ― на востраў Крыт (заняты брытанцам з 1 лістапада 1940). Пасля падзення Францыі і Галандыі, і ва ўмовах паветрана-марской блакады Вялікабрытаніі, на Далёкім Усходзе стварыўся вакуум улады. Без падтрымкі сваіх [[Метраполія, дзяржава|метраполій]] засталіся [[Французскі Індакітай]] і [[Галандская Вест-Індыя]], брытанскія ўладанні на [[Малайскі паўвостраў|Малайскім паўвостраве]]. Японскія ваенныя і палітычныя ўлады, пастанавіўшы, пра «паўднёвы» кірунак экспансіі, не жадалі, аднак, вайны з [[ЗША]]. Пры гэтым, японскае бачанне будучых дзеянняў ЗША разыходзілася з нямецкім, і японцы лічылі, што менавіта іх ваенныя поспехі на Далёкім Усходзе могуць прымусіць ЗША пайсці на пагадненне аб падзеле сфераў уплыву і звярнуць увагу на Атлантыку і Еўропу. Так, у верасні 1940 японцы вымусілі французскі ўрад Вішы згадзіцца на «ахоўную» акупацыю партоў Французскага Індакітая (у 1941 ― і тэрыторыі), якія былі ў далейшым выкарыстаны японцамі для баявых дзеянняў супраць Паўднёвага Кітая, а з лістападу 1940 ― і для перагрупіроўкі войскаў, прызначаных для ўварвання ў [[Філіпіны]] і Галандскую Ост-Індыю. ЗША меркавалі, што падтрымка імі Вялікабрытаніі з’яўляецца абсалютна неабходнай, і, хоць быўшы тады нейтральнай краінай, дапамагалі Вялікабрытаніі ваеннымі рэсурсамі. З Японіяй ЗША жадалі падпісаць пагадненне. Аднак, разуменне такога пагаднення амерыканцамі было практычна процілеглым японскаму, закладаючы, напрыклад, адыход Японіі з усяго Кітая, апроч Маньчжурыі, аднаўленне [[Палітыка адчыненых дзвярэй у Кітаі|палітыкі «адчыненых дзвярэй»]]. Пры гэтым, [[Рузвельт]], насупор спадзяванням японцаў, імкнуўся да пагаднення так, што <u>ўзмацняў</u> амерыканскі фінансавы і эканамічны ціск на Японію пры кожным яе ваенным ажыўленні на Далёкім Усходзе ўзмацняўся, што, у выніку, прывяло да дыпламатычнага тупіка<ref>Taylor, A.J.P. The Second World war… — P. 436.</ref>. У канцы сакавіка—1 чэрвеня 1941 адбываліся антыбрытанскія ваенныя выступленні ў Іраку, інспіраваныя Германіяй, якія, аднак, скончыліся паразай пранямецкіх сіл<ref>Фуллер, Дж. Ф. С. Вторая мировая война 1939—1945 гг… — С. 148.</ref>. === Змены ў складзе кааліцый === Паступова пачынае пераглядаць свой знешнепалітычны курс урад [[ЗША]]. Ён усё больш актыўна падтрымлівае Вялікабрытанію, становячыся яе «неваюючым саюзнікам» (гл. [[Атлантычная хартыя]]). У маі [[1940]] года [[Кангрэс ЗША]] сцвярджае суму ў 3 млрд долараў на патрэбы войска і флоту, а ўлетку — у 6,5 млрд, у тым ліку 4 млрд на будаўніцтва «флоту двух акіянаў». Павялічваюцца пастаўкі ўзбраення і рыштункі для Вялікабрытаніі. [[2 верасня]] 1940 ЗША перадаюць Вялікабрытаніі 50 эсмінцаў у абмен на арэнду 8 ваенных баз у англійскіх калоніях у Заходнім паўшар’і. Паводле прынятага кангрэсам ЗША [[11 сакавіка]] 1941 года закону пра перадачу ваенных матэрыялаў ваюючым краінам у пазыку ці ў арэнду (гл. [[Ленд-ліз]]), Вялікабрытаніі асігнавана 7 млрд долараў. Пазней ленд-ліз распаўсюджваецца на [[Кітай]], [[Грэцыя|Грэцыю]] і [[Югаславія|Югаславію]]. Паўночная Атлантыка абвешчана «зонай патруліравання» ваеннага флоту ЗША, які адначасова прыступае да канваіравання гандлёвых судоў, якія накіроўваюцца ў Вялікабрытанію. Тым часам, пасля правалу аперацыі па захопу Вялікабрытаніі, Гітлер вырашыў далучыць да вайны супраць Вялікабрытаніі СССР, з якім былі ўсталяваны сяброўскія адносіны год назад. У перамовах 12 і 13 кастрычніка [[1940]] года нямецкія дыпламаты прапануюць СССР далучыцца да {{comment|[[Берлінскі пакт|Берлінскага пакту]]|Берлінскі пакт - дагавор аб падзеле свету паміж прадстаўнікамі Германіі (Рыбентроп), Італіі (Чыяна) і Японіі (Курусу), заключаная 27 верасня 1940 года ў Берліне тэрмінам на 10 гадоў}} ў надзеі, што Савецкі Саюз прыме ўдзел у стварэнні магутнага «Кантынентальнага блока» ({{lang-de|Gewaltigen Kontinentalblock}}). У выпадку згоды, свет быў бы падзелены так, што Германія атрымлівала б Еўропу, Італія ― Міжземнамор’е, Японія ― Далёкі Усход, СССР ― Іран і Індыю, што ў канчатковым рахунку прывядзе да капітуляцыі Вялікабрытаніі і яе саюзнікаў. Нямецкім Генеральным штабам яшчэ да перамоў быў [[13 ліпеня]] складзены план ваенных дзеянняў супраць СССР. Тады Гітлеру стала ясна, што Англія сур’ёзна разлічвае на дапамогу з боку СССР. Таксама да 12 лістапада Гітлерам было падпісана ўказанне ({{lang-de|Weisung Nr.18}}), паводле якога ўсе аддадзеныя раней вусновыя распараджэнні пра падрыхтоўку да вайны, павінны былі выконвацца, незалежна ад вынікаў перамоў<ref name="Chr.1940">Chronik 1940. Chronik Verlag. Dortmund 1989. ISBN 3-611-00075-2.</ref>. На перамовах у Берліне [[12 лістапада]] [[Вячаслаў Молатаў]] падкрэсліў, што Савецкі Саюз слаба зацікаўлены ў праяве актыўнасці ў Азіі і не супраць далучыцца да «Пакта Восі» як партнёр, але пры ўмовах далучэння да сферы інтарэсаў СССР, акрамя Ірану, яшчэ Фінляндыі, Румыніі, Балгарыі і астатніх краін Балканскага паўвострава, а таксама Турцыі, і дазволіць працяглую прысутнасць савецкіх войскаў на пралівах [[Басфор]] і [[Дарданэлы]]. Гітлер стараўся зменшыць апетыты СССР, матывуючы гэта тым, што Фінляндыя істотна для Германіі пастаўкамі нікеля, а Румынія — нафтай, замест гэтага СССР прапаноўваўся Бліжэйшы Усход, Індыя і Іран. У выніку перамовы скончыліся [[14 лістапада]] нічым і ў «халоднай атмасферы». [[25 лістапада]] [[Сталін]] змякчыў патрабаванні, паказаўшы, што ўмовай уступа СССР у пакт з’яўляецца згода на аб’яву зонай інтарэсаў СССР Фінляндыі, Балгарыі, а таксама правы на стварэнне апорных пунктаў у Турцыі. Але нямецкі бок не адказаў наогул. Пасля гэтага Гітлер сцвярджае план нападу на СССР. Для гэтых мэт Германія пачынае шукаць сабе саюзнікаў ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]]. [[20 лістапада]] да Траістага саюза далучаецца [[Венгрыя]], [[23 лістапада]] — [[Румынія]], [[24 лістапада]] — [[Славакія]], у [[1941]] годзе — [[Балгарыя]], [[Фінляндыя]] і [[Іспанія]]. [[25 сакавіка]] 1941 года да пакта далучаецца [[Югаславія]], аднак [[27 сакавіка]] ў [[Бялград]]зе адбываецца ваенны пераварот, і да ўлады прыходзіць урад [[Душан Сімавіч|Сімавіча]], якое аб’яўляе каралём юнага [[Пётр II Карагеоргіевіч|Пятра II]] і абвяшчае нейтралітэт Югаславіі. [[5 красавіка]] Югаславія падпісвае з СССР [[дагавор пра дружбу і ненапад паміж СССР і Каралеўствам Югаславія|дагавор пра дружбу і ненапад]]. З прычыны непажаданага для Германіі развіцця падзей, Гітлер прымае рашэнне пра правядзенне ваеннай аперацыі супраць Югаславіі і дапамогу італьянскім войскам у Грэцыі. == Гл. таксама == * [[Пакт Молатава — Рыбентропа]] * [[Польская абарончая вайна (1939)]] * [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)]] * [[Вялікая Айчынная вайна]] * [[Тэгеранская канферэнцыя]] * [[Погляд на дзве тысячы ярдаў]] == Заўвагі == {{Notelist}} == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{Cite book|last=Beevor|first=Antony|year=2012|title=The Second World War|url=https://archive.org/details/secondworldwar00beev|location=London|publisher=Weidenfeld & Nicolson|isbn=978-0-297-84497-6}} * {{Cite book|last=Ben-Horin|first=Eliahu|year=1943|title=The Middle East: Crossroads of History|url=https://archive.org/details/middleeastcrossr0000elia|location=New York|publisher=W.W. Norton}} * {{Cite book|last=Canfora|first=Luciano|year=2006|orig-year=2004|title=Democracy in Europe: A History|url=https://archive.org/details/democracyineurop0000canf|location=Oxford & Malden MA|publisher=Blackwell Publishing|isbn=978-1-4051-1131-7}} * {{Cite book|last1=Förster|first1=Stig|last2=Gessler|first2=Myriam|year=2005|chapter=The Ultimate Horror: Reflections on Total War and Genocide|editor=Roger Chickering|editor2=Stig Förster|editor3=Bernd Greiner |title=A World at Total War: Global Conflict and the Politics of Destruction, 1937–1945 |pages=53–68 |location=Cambridge|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-83432-2}} * {{Cite book|last=Masaya|first=Shiraishi|year=1990|title=Japanese Relations with Vietnam, 1951–1987|url=https://archive.org/details/japaneserelation0000shir|location=Ithaca, NY|publisher=SEAP Publications|isbn=978-0-87727-122-2}} * {{Cite book|last=Prins|first=Gwyn|year=2002|title=The Heart of War: On Power, Conflict and Obligation in the Twenty-First Century|url=https://archive.org/details/heartofwaronpowe0000gwyn|location=London & New York|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-36960-2}} * {{Cite book|last=Taylor|first=A.J.P.|year=1961|title=The Origins of the Second World War|location=London|publisher=Hamish Hamilton}} * {{Cite book|last=Taylor|first=A.J.P.|year=1979|title=How Wars Begin|url=https://archive.org/details/howwarsbegin0000tayl|location=London|publisher=Hamish Hamilton|isbn=978-0-241-10017-2}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://militera.lib.ru/science/tuhachevsky1/01.html Военные планы Гитлера, Проект «Военная литература»] {{Ref-ru}} {{Беларусь у Другой сусветнай вайне}} {{Другая сусветная вайна}} {{Гісторыя Еўропы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Войны XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Другая сусветная вайна| ]] [[Катэгорыя:Войны Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Войны Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Войны Балгарыі]] [[Катэгорыя:Войны Бельгіі]] [[Катэгорыя:Войны Бразіліі]] [[Катэгорыя:Войны Венгрыі]] [[Катэгорыя:Войны Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Войны Германіі]] [[Катэгорыя:Войны Грэцыі]] [[Катэгорыя:Войны Егіпта]] [[Катэгорыя:Войны ЗША]] [[Катэгорыя:Войны Ірака]] [[Катэгорыя:Войны Італіі]] [[Катэгорыя:Войны Канады]] [[Катэгорыя:Войны Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Войны Новай Зеландыі]] [[Катэгорыя:Войны Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Войны Літвы]] [[Катэгорыя:Войны Польшчы]] [[Катэгорыя:Войны Румыніі]] [[Катэгорыя:Войны СССР]] [[Катэгорыя:Войны Славакіі]] [[Катэгорыя:Войны Турцыі]] [[Катэгорыя:Войны Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Войны Францыі]] [[Катэгорыя:Войны Югаславіі]] [[Катэгорыя:Войны Японіі]] [[Катэгорыя:Войны Чэхаславакіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Еўропы]] [[Катэгорыя:1939]] [[Катэгорыя:1945]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] f3pobz87zhj9odrbd7l9o591q8vqtpw 0 2031 5209901 4919820 2026-10-01T13:09:33Z Autumndancer 168015 5209901 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Пік Ісмаіла Самані |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Каардынаты = |Краіна = Таджыкістан |Рэгіён = |Раён = |Востраў = |Нябеснае цела = |Горная сістэма = Памір |Хрыбет ці масіў = |Вышыня = 7495 |Крыніца вышыні = |Адносная вышыня = 3402 |Першае ўзыходжанне = [[9 верасня]] [[1933]] }} '''Пік Ісмаіла Самані''' ({{lang-tg|Қуллаи Исмоили Сомонӣ}}), у 1933—62 гадах - '''пік Сталіна''', у 1962-98 гадах - '''Пік Камунізму''' - найвышэйшая вяршыня на [[Памір]]ы, у месцы адгалінавання хрыбта Пятра Першага ад хрыбта Акадэміі навук, на поўначы [[Таджыкістан]]а. Вышыня - 7495 м. На схілах — магутныя фірнавыя палі і [[ледавік]]і (Бівачны, Бяляева, Памірскае фірнавае плато) агульнай плошчай 136 км². Першае ўзыходжанне ў 1933 годзе здзейсніў альпініст Я.​М.​Абалакаў. Названы ў гонар [[Ісмаіл Самані|Ісмаіла Самані]]. {{дапісаць}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памір]] [[Катэгорыя:Горы Таджыкістана]] eefmjvejspjxd6n504x9ca1uyo2g5wp 5209903 5209901 2026-10-01T13:10:33Z Autumndancer 168015 5209903 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Пік Ісмаіла Самані |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Каардынаты = |Краіна = Таджыкістан |Рэгіён = |Раён = |Востраў = |Нябеснае цела = |Горная сістэма = Памір |Хрыбет ці масіў = |Вышыня = 7495 |Крыніца вышыні = |Адносная вышыня = 3402 |Першае ўзыходжанне = [[9 верасня]] [[1933]] }} '''Пік Ісмаіла Самані''' ({{lang-tg|Қуллаи Исмоили Сомонӣ}}), у 1933—62 гадах - '''пік Сталіна''', у 1962-98 гадах - '''Пік Камунізму''' - найвышэйшая вяршыня на [[Памір]]ы, у месцы адгалінавання хрыбта Пятра Першага ад хрыбта Акадэміі навук, на поўначы [[Таджыкістан]]а. Вышыня - 7495 м. На схілах — магутныя фірнавыя палі і [[ледавік]]і (Бівачны, Бяляева, Памірскае фірнавае плато) агульнай плошчай 136 км². Першае ўзыходжанне ў 1933 годзе здзейсніў альпініст Я.​М.​Абалакаў. Названы ў гонар [[Ісмаіл Самані|Ісмаіла Самані]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Камунізму пік|||}} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памір]] [[Катэгорыя:Горы Таджыкістана]] n6m0g1wcosj7k16mnjzg14u69txuq0f 5209904 5209903 2026-10-01T13:12:29Z Autumndancer 168015 5209904 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Пік Ісмаіла Самані |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Каардынаты = |Краіна = Таджыкістан |Рэгіён = |Раён = |Востраў = |Нябеснае цела = |Горная сістэма = Памір |Хрыбет ці масіў = |Вышыня = 7495 |Крыніца вышыні = |Адносная вышыня = 3402 |Першае ўзыходжанне = [[9 верасня]] [[1933]] }} '''Пік Ісмаіла Самані''' ({{lang-tg|Қуллаи Исмоили Сомонӣ}}), у 1933—62 гадах - '''пік Сталіна''', у 1962-98 гадах - '''Пік Камунізму''' - найвышэйшая вяршыня на [[Памір]]ы, у месцы адгалінавання хрыбта Пятра Першага ад хрыбта Акадэміі навук, на поўначы [[Таджыкістан]]а. Вышыня - 7495 м. На схілах — магутныя фірнавыя палі і [[ледавік]]і (Бівачны, Бяляева, Памірскае фірнавае плато) агульнай плошчай 136 км². Першае ўзыходжанне ў 1933 годзе здзейсніў альпініст [[Яўген Міхайлавіч Абалакаў]]. Названы ў гонар [[Ісмаіл Самані|Ісмаіла Самані]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Камунізму пік|||}} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памір]] [[Катэгорыя:Горы Таджыкістана]] cfveiu87n4fzk8e1i7l0lrgq2pcuglx 5209905 5209904 2026-10-01T13:14:07Z Autumndancer 168015 5209905 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Пік Ісмаіла Самані |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Каардынаты = |Краіна = Таджыкістан |Рэгіён = |Раён = |Востраў = |Нябеснае цела = |Горная сістэма = Памір |Хрыбет ці масіў = |Вышыня = 7495 |Крыніца вышыні = |Адносная вышыня = 3402 |Першае ўзыходжанне = [[9 верасня]] [[1933]] }} '''Пік Ісмаіла Самані''' ({{lang-tg|Қуллаи Исмоили Сомонӣ}}), у 1933—62 гадах — '''пік Сталіна''', у 1962-98 гадах - '''Пік Камунізму''' — найвышэйшая вяршыня на [[Памір]]ы, у месцы адгалінавання хрыбта Пятра Першага ад [[хрыбет Акадэміі Навук|хрыбта Акадэміі Навук]], на поўначы [[Таджыкістан]]а. Вышыня — 7495 м. На схілах — магутныя фірнавыя палі і [[ледавік]]і (Бівачны, Бяляева, Памірскае фірнавае плато) агульнай плошчай 136 км². Першае ўзыходжанне ў 1933 годзе здзейсніў альпініст [[Яўген Міхайлавіч Абалакаў]]. Названы ў гонар [[Ісмаіл Самані|Ісмаіла Самані]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Камунізму пік|||}} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памір]] [[Катэгорыя:Горы Таджыкістана]] fqr2rvep3t690rao0trg8dr2zlia8o1 5209909 5209905 2026-10-01T13:16:27Z Autumndancer 168015 5209909 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Пік Ісмаіла Самані |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Каардынаты = |Краіна = Таджыкістан |Рэгіён = |Раён = |Востраў = |Нябеснае цела = |Горная сістэма = Памір |Хрыбет ці масіў = |Вышыня = 7495 |Крыніца вышыні = |Адносная вышыня = 3402 |Першае ўзыходжанне = [[9 верасня]] [[1933]] }} '''Пік Ісмаіла Самані''' ({{lang-tg|Қуллаи Исмоили Сомонӣ}}), у 1933—62 гадах — '''пік Сталіна''', у 1962-98 гадах - '''Пік Камунізму''' — найвышэйшая вяршыня на [[Памір]]ы, у месцы адгалінавання [[хрыбет Пятра Першага|хрыбта Пятра Першага]] ад [[хрыбет Акадэміі Навук|хрыбта Акадэміі Навук]], на поўначы [[Таджыкістан]]а. Вышыня — 7495 м. На схілах — магутныя фірнавыя палі і [[ледавік]]і (Бівачны, Бяляева, Памірскае фірнавае плато) агульнай плошчай 136 км². Першае ўзыходжанне ў 1933 годзе здзейсніў альпініст [[Яўген Міхайлавіч Абалакаў]]. Названы ў гонар [[Ісмаіл Самані|Ісмаіла Самані]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Камунізму пік|||}} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памір]] [[Катэгорыя:Горы Таджыкістана]] 5ejwtuf95chax6nivmm2u8eunp9rhal 5209910 5209909 2026-10-01T13:19:57Z Autumndancer 168015 5209910 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Пік Ісмаіла Самані |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Каардынаты = |Краіна = Таджыкістан |Рэгіён = |Раён = |Востраў = |Нябеснае цела = |Горная сістэма = Памір |Хрыбет ці масіў = |Вышыня = 7495 |Крыніца вышыні = |Адносная вышыня = 3402 |Першае ўзыходжанне = [[9 верасня]] [[1933]] }} '''Пік Ісмаіла Самані''' ({{lang-tg|Қуллаи Исмоили Сомонӣ}}), у 1933—62 гадах — '''пік Сталіна''', у 1962-98 гадах - '''Пік Камунізму''' — найвышэйшая вяршыня на [[Памір]]ы, у месцы адгалінавання [[хрыбет Пятра Першага|хрыбта Пятра Першага]] ад [[хрыбет Акадэміі Навук|хрыбта Акадэміі Навук]], на поўначы [[Таджыкістан]]а. Вышыня — 7495 м. На схілах — магутныя фірнавыя палі і [[ледавік]]і (Бівачны, [[Гарма (ледавік)|Гарма]], [[Памірскае фірнавае плато]]) агульнай плошчай 136 км². Першае ўзыходжанне ў 1933 годзе здзейсніў альпініст [[Яўген Міхайлавіч Абалакаў]]. Названы ў гонар [[Ісмаіл Самані|Ісмаіла Самані]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Камунізму пік|||}} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памір]] [[Катэгорыя:Горы Таджыкістана]] i11q762clam90x2nqv9cfenb53a0pby 5209914 5209910 2026-10-01T13:28:20Z Autumndancer 168015 5209914 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Пік Ісмаіла Самані |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Каардынаты = |Краіна = Таджыкістан |Рэгіён = |Раён = |Востраў = |Нябеснае цела = |Горная сістэма = Памір |Хрыбет ці масіў = |Вышыня = 7495 |Крыніца вышыні = |Адносная вышыня = 3402 |Першае ўзыходжанне = [[9 верасня]] [[1933]] }} '''Пік Ісмаіла Самані''' ({{lang-tg|Қуллаи Исмоили Сомонӣ}}), у 1933—62 гадах — '''пік Сталіна''', у 1962-98 гадах - '''Пік Камунізму''' — найвышэйшая вяршыня на [[Памір]]ы, у месцы адгалінавання [[хрыбет Пятра Першага|хрыбта Пятра Першага]] ад [[хрыбет Акадэміі Навук|хрыбта Акадэміі Навук]], на поўначы [[Таджыкістан]]а. Вышыня — 7495 м. На схілах — магутныя [[фірн]]авыя палі і [[ледавік]]і (Бівачны, [[Гарма (ледавік)|Гарма]], [[Памірскае фірнавае плато]]) агульнай плошчай 136 км². Першае ўзыходжанне ў 1933 годзе здзейсніў альпініст [[Яўген Міхайлавіч Абалакаў]]. Названы ў гонар [[Ісмаіл Самані|Ісмаіла Самані]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Камунізму пік|||}} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памір]] [[Катэгорыя:Горы Таджыкістана]] sqn7kam8409mgohk5hbr6yxwf69jgt5 5209915 5209914 2026-10-01T13:28:49Z Autumndancer 168015 5209915 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Пік Ісмаіла Самані |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Каардынаты = |Краіна = Таджыкістан |Рэгіён = |Раён = |Востраў = |Нябеснае цела = |Горная сістэма = Памір |Хрыбет ці масіў = |Вышыня = 7495 |Крыніца вышыні = |Адносная вышыня = 3402 |Першае ўзыходжанне = [[9 верасня]] [[1933]] }} '''Пік Ісмаіла Самані''' ({{lang-tg|Қуллаи Исмоили Сомонӣ}}), у 1933—62 гадах — '''пік Сталіна''', у 1962-98 гадах — '''Пік Камунізму''' — найвышэйшая вяршыня на [[Памір]]ы, у месцы адгалінавання [[хрыбет Пятра Першага|хрыбта Пятра Першага]] ад [[хрыбет Акадэміі Навук|хрыбта Акадэміі Навук]], на поўначы [[Таджыкістан]]а. Вышыня — 7495 м. На схілах — магутныя [[фірн]]авыя палі і [[ледавік]]і (Бівачны, [[Гарма (ледавік)|Гарма]], [[Памірскае фірнавае плато]]) агульнай плошчай 136 км². Першае ўзыходжанне ў 1933 годзе здзейсніў альпініст [[Яўген Міхайлавіч Абалакаў]]. Названы ў гонар [[Ісмаіл Самані|Ісмаіла Самані]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Камунізму пік|||}} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памір]] [[Катэгорыя:Горы Таджыкістана]] 1wz4i2y1fb4qvg67fwj4p99m52lvowg 0 10007 5210053 5204645 2026-10-01T20:09:49Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Statue_near_Maladzechna_train_station.jpeg|Statue_near_Maladzechna_train_station.jpeg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:IronGargoyle|IronGargoyle]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by DobryBrat|] 5210053 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Маладзечна}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Маладзечна |краіна = Беларусь |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |статус з = 1929 }} '''Маладзе́чна'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Maladziečna}}) — горад у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]] на [[Уша (прыток Віліі)|рацэ Уша]], адміністрацыйны цэнтр [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]]. За 73 км на паўночны захад ад [[Мінск]]а. Насельніцтва — {{num|88290|чал.}} (2025)<ref name=":9">{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_148167/|title=Численность населения на 1 января 2025 г. и среднегодовая численность населения за 2024 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа|author=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|website=Белстат|access-date=1 красавіка 2025|archive-date=28 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250328084902/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_148167/|url-status=dead}}</ref>. == Назва == Паводле [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]] і [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]], назва Маладзечна ўтварылася ад слова «маладзец» у значэнні — «дзяцюк, ваяр княжацкай дружыны»<ref name="KTSB" /><ref>А. Ф. Рогалев. Географические названия в калейдоскопе времен. Гомель, 2011. С. 150.</ref>. Паводле сайта Маладзечанскага райвыканкама, назву горад атрымаў, хутчэй усяго, ад назвы невялікай рэчкі Маладачанкі, пры ўпадзенні якой у раку [[Уша (прыток Віліі)|Уша]] быў пабудаваны замак<ref>[https://molodechno.gov.by/region/istoriya/ molodechno.gov.by]</ref>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Маладзечна}} У раёне Маладзечна ў бронзавым веку (XI тысячагоддзе да н. э. — VII стагоддзе да н. э.) жылі плямёны [[Культура шнуравой керамікі|культуры шнуравой керамікі]]. Насельнікі займаліся жывёлагадоўляй і земляробствам, хоць больш старадаўнія заняткі — паляванне, рыбалоўства і збіральніцтва — таксама займалі значнае месца у іх гаспадарчай дзейнасці. Наступная стадыя ў развіцці насельніцтва рэгіёна — [[культура штрыхаванай керамікі]]. Жыллём для насельнікаў служылі хаты слупавой канструкцыі<ref>Каханоўскі Г. А. Маладзечна: Гіст.-экан. нарыс.— Мн.: Полымя, 1988.— 120 с.: іл.— (Гарады Беларусі). ISBN 5-345-000787-6</ref>. На захадзе ад Маладзечна ў пачатку II тысячагоддзя спынілася ўмоўная мяжа паміж старалітоўскай племянной тэрыторыяй і тэрыторыяй, якую ў выніку экспансіі (імаверна пры [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыславе]]) кантралявалі крывічы<ref>Е. Ахманскі. Літоўская этнічная племянная мяжа на ўсходзе ад племянной эпохі да XVI стагоддзя // Arche. № 2. 2016. С. 91.</ref>. Пра гэта сведчаць тапонімы каля Маладзечна тыпу [[Палачаны]], [[Гарадзілава (Маладзечанскі раён)|Гарадзілава]] (ад імя тыпу *Гарадзіла). {{няма АК 2|Пазней адбылася літоўская палітычная (і часткова дэмаграфічная, у выглядзе перасялення літоўскага баярства) экспансія ў адваротным кірунку, пра гэта сведчыць суцэльная прастора тапонімаў, вытворных ад балцка-літоўскіх імёнаў, ажно да Менску (непасрэдна ля Маладзечна — [[Цівідаўка]] і [[Насілава]], ад імёнаў тыпу ''Ti-vydas, Nasilà'').|4|09|2026}} Першы пісьмовы ўспамін Маладзечна ў прысяжным лісце князя ноўгарад-северскага [[Дзмітрый Альгердавіч|Дзмітрыя Альгердавіча]] <!-- Не Карыбут, ён прысягнуў яшчэ ў 1386 годзе ў Луцку і не быў ноўгарад-северскім князем, а княжыў у Навагрудку. -->каралю [[Ягайла|Ягайлу]] і датуецца 16 снежня 1388 года{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}<ref>Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии / Изд. А. Сапунова и кн. В. Друцкого-Любецкого. — Витебск: Губернская типо-литография, 1896. — [2], 264, 144 с., 33 л. ил., карт.: ил. — С. 221.</ref>. З 1413 года мясцовасць у складзе [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У XV ст. каля сутокаў Маладачанкі і Ушы (на яе правым забалочаным беразе) пабудавалі [[Маладзечанскі замак|драўляны замак]], які неаднаразова цярпеў ад пажараў (у 1519 двойчы, у 1533 годзе) і быў зруйнаваны ў XVIII ст. Цэнтр намесніцтва, у 1500 годзе згадваецца намеснік маладзечанскі [[Іван Кошка]], акольнічы смаленскі. Паводле адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гадоў, Маладзечна ўвайшло ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. У 1567 годзе тут праходзілі папярэднія перамовы прадстаўнікоў Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага датычна ўмоў [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}. У канцы XVI ст. Маладзечна сярод 20 найбуйнейшых гарадоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] на тэрыторыі сучаснай Беларусі{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}. У розныя часы мясцовасць знаходзілася ва ўладанні [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх-Мсціслаўскіх]], [[Сангушкі|Сангушкаў]], [[Агінскія|Агінскіх]] і інш. У [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікую Паўночную вайну]] (1700—1721) у 1708 годзе Маладзечна пэўны час займалі шведскія войскі. У 1757 годзе [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Аўгуст Сас]] надаў мястэчку прывілей на гандаль. У 1758 годзе ўладальнік паселішча [[Міхал Казімір Агінскі]] збудаваў тут касцёл [[Святы Казімір|Св. Казіміра]], пры якім з 1762 года дзейнічаў кляштар трынітарыяў (скасаваны расійскімі ўладамі ў 1831)<ref name="KChB" />. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793) Маладзечна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1847 [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У [[вайна 1812 года|вайну 1812 года]] 4 снежня каля мястэчка расійскія войскі разбілі ар’ергард французскай арміі маршала Віктора. Падчас [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|вызваленчага паўстання 1830—1831 гадоў]], 14 красавіка 1831 года атрад [[Міхал Ходзька|Міхала Ходзькі]] пры падтрымцы местачкоўцаў выбіў расійскі гарнізон з Маладзечна. Аднак ужо 22 красавіка 1831 года царскія карнікі занялі паселішча, пачалі дзейнічаць ваенна-палявыя суды над паўстанцамі. У 1864 годзе для [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі краю]] расійскія ўлады адкрылі [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|настаўніцкую семінарыю]], выкладанне ў ёй вялося рускай мовай пад наглядам [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]]. У 1873 годзе будова [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]] спрыяла пераўтварэнню невялікага мястэчка ў чыгуначны вузел. <gallery mode="packed" heights="120" caption="Старыя выявы Маладзечна"> Файл:Maładečna. Маладэчна (D. Strukov, XIX).jpg|Грэка-каталіцкая царква Файл:Maładečna, Zamkavaja. Маладэчна, Замкавая (1887).jpg|Панарама мястэчка Файл:Maładečanskaja synagoga. Маладэчанская сынагога (1887).jpg|Сінагога Файл:Maładečna. Маладэчна (XIX, II).jpg|Царква-[[Мураўёўкі|мураўёўка]] [[Маскоўскі патрыярхат|МП]] </gallery> У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Маладзечна з восені 1915 года апынулася ў прыфрантавой паласе. Тут дыслацыраваліся часці расійскай 10-й арміі Заходняга фронту, размяшчаўся яе штаб, пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года выдавалася армейская газета «Бюллетень военно-революционного комитета 10-й армии». У сакавіку 1917 года быў створаны Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў. З 23 сакавіка па 13 красавіка 1917 года тут праходзіў 1-ы з’езд 10-й арміі. У гарнізоннай пякарні, дзе працавала 60 салдат і 140 вольнанаёмных рабочых, у ліпені 1917 года створана першая бальшавіцкая арганізацыя. Савецкая ўлада ўстаноўлена 7 (20) лістапада 1917 года. З 18 лютага 1918 года Маладзечна акупіравана германскімі войскамі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. З 18 снежня 1918 года адноўлена савецкая ўлада, 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай I з’езда КП(б)Б горад у складзе [[ССРБ|БССР]], з 27 лютага 1919 года — у [[ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 года да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года Маладзечна занята польскімі войскамі. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскага мірнага дагавора]] (1921) Маладзечна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе было самастойнай гмінай Вілейскага павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1927 года — цэнтр [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]], а 26 красавіка 1929 года атрымала статус [[горад]]а<ref>{{Cite web |url=https://www.belaerogis.by/projects/molodechensk/ |title=Архіўная копія |access-date=18 кастрычніка 2019 |archive-date=18 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018222350/https://www.belaerogis.by/projects/molodechensk/ |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/molodechnenskij-rajon {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190924190336/http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/molodechnenskij-rajon |date=24 верасня 2019 }}</ref>. З 1922 па 1939 гады на тэрыторыі фальварка Гелянова (з 1929 года ў складзе горада) размяшчаўся [[Гарнізон у Гелянове|гарнізон]] 86-га пяхотнага палка [[Войска Польскае|Войска Польскага]]. У 1939 годзе Маладзечна ўвайшло ў [[БССР]], у 1940 годзе горад стаў цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Імёны людзей, звязаных з Маладзечнам, ёсць у спісах ахвяр [[Катынскі расстрэл|катынскага расстрэла]], так, былі забіты падпаручнік Стэфан Чапурно<ref name=":1">Убиты в Катыни книга памяти, Москва, Общество «Мемориал» — Издательство «Звенья» 2015 ISBN 978-5-78700-123-5</ref><ref>Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 92</ref>, лекар 12-га дывізіёна 19-га палка ў Маладзечна, падпаручнік запасу Тадэвуш Ставіньскі<ref name=":1" /><ref name=":2">Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 595</ref>, чыноўнік падатковага ведамства ў Маладзечне, паручнік пяхоты Антоні Дэрвіньскі, які нарадзіўся ў Маладзечне<ref>Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 595</ref>, паручнік Вацлаў Лужынскі, выпускнік мясцовай гімназіі<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Загінулі таксама вайскоўцы ды паліцыянты, якія ў розныя часы служылі ў Маладзечне, напрыклад капітан пяхоты Чэслаў Жэшатарскі<ref>Charków. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2003, s. 466</ref>. У 1940 годзе ў Маладзечне адкрылася педагагічнае вучылішча, таксама на гэты час у горадзе працавалі 2 клубы, бібліятэка, бальніца, 2 аптэкі. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з 25 чэрвеня 1941 года да 5 ліпеня 1944 года горад знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. З 20 верасня 1944 года горад стаў адміністрацыйным цэнтрам [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 20 студзеня 1960 года пасля скасавання Маладзечанскай вобласці ўвайшоў у склад [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]].<ref name=":0">https://news.tut.by/society/669362.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200126143547/https://news.tut.by/society/669362.html |date=26 студзеня 2020 }}</ref> 28 чэрвеня 1958 года створана Маладзечанскае музычнае вучылішча, якое 1 верасня 2011 года перайменавана ва УА «[[Маладзечанскі дзяржаўны музычны каледж імя М. К. Агінскага]]». [[Файл:Maladechna Emblems.jpg|alt=Maladechna_Emblems.jpg|centre|thumb|Гербы Маладзечна]] [[Файл:Coat of arms of Maladzechna 1988-1999, Belarus (MQ).jpg|alt=Coat_of_arms_of_Maladzechna_1988-1999|міні|Герб Маладзечна 1988—1999]] 17 сакавіка 1988 года зацверджаны першы герб Маладзечна<ref>Рашэнне № 38 выканкама Маладзечанскага гарадскога Савета народных дэпутатаў</ref>. Аўтары герба: доктар гістарычных навук, краязнаўца, археолаг, дырэктар краязнаўчага музея [[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Генадзь Каханоўскі]] (1936—1994) і мастак Юрый Герасіменка-Жызнеўскі (1948—1997). У пачатку 1990-х гадоў старшыня Маладзечанскага гарвыканкама [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка]] правеў самую буйную кампанію па дэсаветызацыі тапанімікі ў Рэспубліцы Беларусь.<ref name=":0" /> Так, 25 красавіка 1993 года на цэнтральнай плошчы Маладзечна ў прысутнасці некалькіх тысяч гараджан адбылося ўрачыстае адкрыццё помніка «Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі». Раней па ініцыятыве настаўніка Лявона Цімохіна і дырэктара завода жалезабетонных вырабаў Мікалая Івашкевіча з [[Салавецкія астравы|Салаўкоў]] прывезлі камень, які стаў асновай для помніка. Пасля пры падрыхтоўцы да «[[Дажынкі|Дажынак]]» помнік перанеслі ў Зялёны Гарадок — гістарычны раён горада побач з гарадскім паркам, затым далей у парк.<ref name="Пакутнікам" /> 3 мая 1991 года першым намеснікам старшыні Маладзечанскага гарвыканкама прызначаны [[Віктар Іосіфавіч Ганчар]]. 18 сакавіка 1997 года ў горадзе адбылася ўрачыстая кансекрацыя новага касцёла Св. Іосіфа<ref name="catholic" />. 21 снежня 1999 года зацверджаны новы герб Маладзечна (аўтары герба: А. А. Шпунт і мастак І. А. Шпунт)<ref>Рашэнне № 23 Маладзечанскага гарадскога Савета дэпутатаў, новы герб занесены ў Гербавы матрыкул Рэспублікі Беларусь 10 лютага 2000 пад № 39</ref>. <gallery mode="packed" heights="170" caption="Горад на старых фотаздымках"> Файл:Maładečna, Zamkavaja, Trynitarski. Маладэчна, Замкавая, Трынітарскі (1930).jpg|[[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар трынітарыяў (Маладзечна)|Касцёл і кляштар трынітарыяў]] Файл:Maładečna, Hielanova, Mienskaja brama. Маладэчна, Гелянова, Менская брама (1937) (2).jpg|[[Трыўмфальная арка (Маладзечна)|Трыўмфальная брама]], знішчаная пасля вайны Файл:Maładečna, Vilenskaja. Маладэчна, Віленская (1930).jpg|Капліца Файл:Maładečna, Stancyja.jpg|Чыгуначная станцыя </gallery> 17 кастрычніка 2002 года адкрыты Палац культуры (ДУ «Палац культуры г. Маладзечна»). 31 мая 2005 года адбылося аб’яднанне Маладзечанскага раёна і горада Маладзечна ў адну адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку — Маладзечанскі раён з адміністрацыйным цэнтрам у горадзе Маладзечна<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-88/2005-88(004-005).pdf&oldDocPage=2 Указ Президента Республики Беларусь от 31 мая 2005 года № 248 «Об объединении Молодечненского района и города Молодечно в одну административно-территориальную единицу»]</ref>. У 2011 годзе ў горадзе прайшоў фестываль «[[Дажынкі]]-2011». 21 кастрычніка 2011 года адкрыты Лядовы палац з аквапаркам (Спартыўна-забаўляльны цэнтр ДУ «Мінская абласная комплексная дзіцяча-юнацкая спартыўная школа „Алімпік-2011“»). У 2013 годзе ў межы горада ўключаныя некаторыя вуліцы вёскі Рагазы, частка тэрыторыі Цюрлёўскага сельсавета<ref name="сельсавет" />. 10 сакавіка 2017 года адбылася акцыя пратэсту (каля 1000 чалавек) названая як «Марш недармаедаў» ці «Марш раззлаваных беларусаў». Людзі сабраліся на цэнтральнай плошчы і пасля мітынгу прайшлі маршам да будынка падатковай інспекцыі. Пратэставалі супраць так званага «дэкрэта аб дармаедстве» і «падатку на беспрацоўных» ([[Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|Дэкрэта прэзідэнта № 3 «Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства»]]) і іншых дзеянняў уладаў. Гучалі лозунгі: «Нет декрету № 3 — [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашенко]] уходи», «Баста», «Ганьба», «[[Жыве Беларусь!|Жыве Беларусь]]» і іншыя.<ref>https://www.intex-press.by/2017/03/10/v-molodechno-na-marsh-netuneyadtsev-vyshlo-1000-chelovek-brutalno-zaderzhany-lebedko-rymashevskij-i-zhurnalist-belapan/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180616103953/https://www.intex-press.by/2017/03/10/v-molodechno-na-marsh-netuneyadtsev-vyshlo-1000-chelovek-brutalno-zaderzhany-lebedko-rymashevskij-i-zhurnalist-belapan/ |date=16 чэрвеня 2018 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://naviny.by/article/20170310/1489163644-marsh-netuneyadcev-proshel-v-molodechno |title=Архіўная копія |access-date=13 кастрычніка 2017 |archive-date=16 чэрвеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616130242/https://naviny.by/article/20170310/1489163644-marsh-netuneyadcev-proshel-v-molodechno |url-status=dead }}</ref><ref>http://belsat.eu/ru/news/protest-protiv-dekreta-3-planiruetsya-10-marta-v-molodechno-onlajn/</ref><ref>https://news.tut.by/economics/534762.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190729193919/https://news.tut.by/economics/534762.html |date=29 ліпеня 2019 }}</ref> 13 ліпеня 2019 года адбылося адкрыццё «Вуліцы стрыт-фуда» («Завулак ката Францыска») на міні-рынку па вул. Ф. Скарыны. На дзень адкрыцця працавалі 12 павільёнаў ежы, прастора для выстаў і вулічных выступаў. Лічыцца мясцовай славутасцю.<ref>https://rh.by/ru/2019/07/13/molodechno-street-food/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://rh.by/ru/2019/07/13/molodechno-street-food/ |date=21 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/pesni-tantsi-i-eda-v-molodechno-otkrilas-pervaya-v-belarusi-ulitsa-strit-fuda |title=Архіўная копія |access-date=21 кастрычніка 2021 |archive-date=21 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021184248/https://kraj.by/news/sobitiya/pesni-tantsi-i-eda-v-molodechno-otkrilas-pervaya-v-belarusi-ulitsa-strit-fuda |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.sb.by/articles/ulitsa-na-udivlenie.html</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.the-village.me/village/food/food-news/276151-molodechno |title=Архіўная копія |access-date=21 кастрычніка 2021 |archive-date=21 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://www.the-village.me/village/food/food-news/276151-molodechno |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.belmir.by/2019/07/14/кот-франциско-и-48-граффити-в-молодечно/</ref><ref>https://naviny.online/new/20190714/1563117731-v-molodechno-otkrylas-pervaya-v-belarusi-ulica-strit-fuda {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182702/https://naviny.online/new/20190714/1563117731-v-molodechno-otkrylas-pervaya-v-belarusi-ulica-strit-fuda |date=21 кастрычніка 2021 }}</ref> 15 красавіка 2020 года блогер і аўтар YouTube-канала «Краіна для жыцця» [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]] правёў вулічную сустрэчу і стрым з жыхарамі Маладзечна. Гэтая сустрэча стала адной з першых у яго перадвыбарчым туры па гарадах [[Беларусь|Беларусі]], які папярэднічаў старту прэзідэнцкай кампаніі 2020 года. Гэты стрым стаў важным пунктам мабілізацыі пратэстнага настрою ў рэгіёне. Амаль усе ўдзельнікі сустрэчы былі падвергнутыя палітычнаму пераследу і рэпрэсіям. Праз паўтара месяца, 29 мая 2020 года, [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]] быў затрыманы ў [[Гродна|Гродне]] і пасля прысуджаны да працяглага турэмнага зняволення. Ён выйшаў на волю ў чэрвені 2025 года ў межах абмену/вызвалення групы палітвязняў.<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ey9-5lnfAuI|title=Молодечно. Встреча с подписчиками на Бродвее|access-date=2026-09-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/97035|title=Фота і інтэрв'ю — гэта пікет. Як прайшлі суды ў Вілейцы, Маладзечне і Мінску|website=spring96.org|access-date=2026-09-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/97560|title=Аркадзя Жызнеўскага з Маладзечна аштрафавалі|website=spring96.org|access-date=2026-09-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2025/06/21/belorusskiy-oppozitsioner-sergey-tihanovskiy-vyshel-na-svobodu-v-vilnyuse-ego-vstretila-zhena-i-lider-oppozitsii-svetlana-tihanovskaya|title=Белорусский оппозиционер Сергей Тихановский освобожден. В Вильнюсе его встретила жена и лидер оппозиции Светлана Тихановская. Это произошло в день визита спецпосланника Трампа в Минск|website=Meduza|access-date=2026-09-24}}</ref> 19 мая 2020 года адменены Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна-2020» у сувязі з пагрозай распаўсюджвання каранавіруснай інфекцыі [[COVID-19]]. Фестываль у Маладзечне ў 1993 годзе заснаваны па ініцыятыве [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка|Генадзя Карпенкі]]. З 1993 па 1996 праводзіўся штогод, пасля раз у два гады. З 2011 года зноў праводзіўся штогод, ажно да 2020.<ref>https://rh.by/2020/05/19/fjestvalju-nje-budzje/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200527121718/https://rh.by/2020/05/19/fjestvalju-nje-budzje/ |date=27 мая 2020 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-festivalya-belorusskoy-pesni-i-poezii-v-molodechno-v-etom-godu-ne-budet-2020-05-19 |title=Архіўная копія |access-date=20 мая 2020 |archive-date=5 снежня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205224713/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-festivalya-belorusskoy-pesni-i-poezii-v-molodechno-v-etom-godu-ne-budet-2020-05-19 |url-status=dead }}</ref> 31 ліпеня 2020 года кандыдат у прэзідэнты Рэспублікі Беларусь [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]] разам з [[Вераніка Валер’еўна Цапкала|Веранікай Цапкала]] і [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыяй Калеснікавай]] падчас перадвыбарчага мітынгу на гарадскім стадыёне сабралі па розных ацэнках ад 3 да 5 тысяч жыхароў.<ref>https://rh.by/2020/08/01/mola-cikhanouskaja-fota/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210301231542/https://rh.by/2020/08/01/mola-cikhanouskaja-fota/ |date=1 сакавіка 2021 }}</ref><ref>https://nn.by/?c=ar&i=256298</ref><ref>https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-v-molodechno-priehala-svetlana-tihanovskaya-so-svoim-shtabom-ochered-na-stadion-vnushitelnaya-2020-07-31 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200815040957/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-v-molodechno-priehala-svetlana-tihanovskaya-so-svoim-shtabom-ochered-na-stadion-vnushitelnaya-2020-07-31 |date=15 жніўня 2020 }}</ref><ref>https://news.tut.by/society/694890.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201130203539/https://news.tut.by/society/694890.html |date=30 лістапада 2020 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/hramadstva/tsikhanouskaya-kalesnikava-i-tsapkala-ed/ |title=Архіўная копія |access-date=30 студзеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200808180216/https://www.racyja.com/hramadstva/tsikhanouskaya-kalesnikava-i-tsapkala-ed/ |archivedate=8 жніўня 2020 |url-status=dead }}</ref><ref>https://belsat.eu/news/mityng-svyatlany-tsihanouskaj-u-maladzechne-strym/</ref><ref>https://charter97.org/be/news/2020/7/31/387735/</ref> 9—11 жніўня 2020 года на цэнтральнай плошчы сабралася да 2 тысяч жыхароў, якія [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэставалі]] супраць фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбарах прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], што сканчалася жорсткімі сілавымі разгонамі і затрыманнямі (арыштамі) да 80-90 чалавек штодня, часта з збіццём і катаваннямі пасля і суправаджалася поўным адключэннем інтэрнэту ўсімі правайдэрамі каля трох сутак. 13-22 жніўня прысутнасць супрацоўнікаў сілавых структур у горадзе практычна не назіралася. 16 жніўня адбылася найбольш масавая за ўсю гісторыю пратэстная акцыя на цэнтральнай плошчы горада — па розных ацэнках ад 5 да 7 тысяч жыхароў. З 23 жніўня сілавікі пачалі з’яўляцца падчас акцый [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэсту]] на цэнтральнай плошчы і ў іншых раёнах горада, затрымліваць пратэстуючых супраць гвалту і фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбарах прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] — распачаліся масавыя [[палітычныя рэпрэсіі]]. 17 снежня 2020 года начальнік Маладзечанскага РАУС палкоўнік міліцыі [[Вадзім Сяргеевіч Прыгара]] дададзены ў санкцыйны спіс [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюза]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] з-за ўдзелу ў арганізацыі масавых [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]] і падрыву дэмакратыі ў [[Беларусь|Беларусі]].<ref>https://euroradio.fm/pad-sankcyi-es-trapili-dana-holdyngz-kiraunictva-spravami-prezidenta-agat</ref><ref>https://charter97.org/ru/news/2020/12/18/404495/</ref><ref>https://belsat.eu/ru/news/evrosoyuz-utverdil-novyj-paket-sanktsij-protiv-vlastej-belarusi</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.the-village.me/village/city/news-city/287283-us-uk-sanct |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=12 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212143708/https://www.the-village.me/village/city/news-city/287283-us-uk-sanct |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.currenttime.tv/a/eu-belarus-sanctions/31005607.html</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.opensanctions.org/entities/NK-H27cy8t25f98NpuCoipXTt/|title=Vadzim Siarhejevich PRYGARA|website=OpenSanctions.org|date=1980-10-31|access-date=2023-07-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gels-avoirs.dgtresor.gouv.fr/Gels/RegistreDetail?idRegistre=3395|title=Détail du registre - Gels des Avoirs - Direction Générale Du Trésor|website=gels-avoirs.dgtresor.gouv.fr|access-date=2023-07-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vm.ee/en/sanctions-government-republic-view-situation-belarus#top|title=The sanctions of the Government of the Republic in view of the situation in Belarus {{!}} Välisministeerium|website=vm.ee|access-date=2023-07-20}}</ref> 19 ліпеня 2021 года сілавікі прыйшлі з ператрусам у рэдакцыю маладзечанскай «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]», была канфіскавана тэхніка. Ператрус прайшоў і ў галоўрэда выдання Аляксандра Манцэвіча, пасля яго з жонкай павезлі на допыт, пасля чаго адпусцілі<ref>https://euroradio.fm/peratrus-u-regiyanalnay-gazece-u-maladzechne</ref><ref>https://officelife.media/news/26778-novyy-obysk-v-redaktsii-molodechnenskoy-regionalnoy-gazety/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211027181639/https://officelife.media/news/26778-novyy-obysk-v-redaktsii-molodechnenskoy-regionalnoy-gazety/ |date=27 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://news.mail.ru/incident/47179010/ |title=Архіўная копія |access-date=11 кастрычніка 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211027181453/https://news.mail.ru/incident/47179010/ |archivedate=27 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.currenttime.tv/a/belarus-smi/31366760.html</ref>. 22 ліпеня 2021 года «Рэгіянальная газета» спыніла выпуск друкаванай версіі выдання па незалежных ад рэдакцыі прычынах<ref>https://rh.by/2021/07/22/rg-prypynjaje-druk/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211027133705/https://rh.by/2021/07/22/rg-prypynjaje-druk/ |date=27 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>https://www.instagram.com/p/CRo0Rp7ITMY/</ref><ref>{{Cite web |url=https://mediazona.by/news/2021/07/22/regionalka |title=Архіўная копія |access-date=11 кастрычніка 2021 |archive-date=23 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210723082032/https://mediazona.by/news/2021/07/22/regionalka |url-status=dead }}</ref>, а 20 студзеня 2022 года інфармацыйную прадукцыю сайта і тэлеграм-канала «Рэгіянальнай газеты» суд Маладзечанскага раёна прызнаў экстрэмісцкімі матэрыяламі. 15 кастрычніка 2021 года судом ліквідавана Рэспубліканскае маладзёжнае грамадскае аб’яднанне «NSNL» (РМГА «Некст Стоп — Нью Лайф»), дзякуючы якому ў Маладзечне з’явілася «Вуліца стрыт-фуда» («Завулак ката Францыска»). Арганізацыя была заснавана ў 1989 годзе, а ў Маладзечне пачала дзейнічаць ад 2019 года. Сябры NSNL займаліся актывізмам-урбанізмам, праблемамі інклюзіі, правоў чалавека, гендара. Ліквідацыя найбольш імаверна адбылася ў рамках «зачысткі» [[КДБ Беларусі]] грамадскіх арганізацый, якія фармавалі грамадзянскую супольнасць Беларусі.<ref>https://rh.by/2021/10/20/likvidacyja-2/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://rh.by/2021/10/20/likvidacyja-2/ |date=21 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>https://t.me/rh_by/9442</ref><ref>https://reform.by/265536-garadskaja-prastora-nas-gjeta-kazarma-v-belarusi-likvidirovany-urbanisticheskie-organizacii</ref> 15 сакавіка 2022 года аднавіла працу Маладзечанская цэнтральная бібліятэка імя М. Багдановіча<!-- Тут трэба вікіфікаваць не Багдановіча, а бібліятэку, калі пра яе можа быць артыкул. --> пасля васьмігадовага рамонту.<ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_posle_vosmiletnego_kapremonta_otkrylas_biblioteka/ |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=20 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920163617/https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_posle_vosmiletnego_kapremonta_otkrylas_biblioteka/ |url-status=dead }}</ref> У верасні 2022 года закрыты рэчавы рынак, які працаваў больш за 20 гадоў з канца 1990-х (ТАА «Маладзечанскі кірмаш», дырэктар Святлана Пузянкова на момант закрыцця).<ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_na_veschevom_rynke_snosjat_torgovye_pavilony__uznali_chto_proishodit/ |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=28 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028164650/https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_na_veschevom_rynke_snosjat_torgovye_pavilony__uznali_chto_proishodit |url-status=dead }}</ref> 5 ліпеня 2022 пасля рэканструкцыі адкрыты футбольны комплекс «Дзіцяча-юнацкай спартыўнай школы № 4 горада Маладзечна».<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://mlyn.by/05072022/v-molodechno-torzhestvenno-otkryli-futbolnyj-kompleks/|title=В Молодечно торжественно открыли футбольный комплекс|last=Limerencefox.com|website=Минская правда|date=2022-07-05|access-date=2023-10-30|last2=Войтова|first2=Ольга|url-status=dead}}</ref> 15 сакавіка 2023 года затрымалі 64-гадовага заснавальніка і галоўнага рэдактара «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» Аляксандра Манцэвіча, завялі крымінальную справу, пасля перавялі ў следчы ізалятар, відавочна ў межах [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]], скіраваных супраць незалежных СМІ ў Беларусі. Праваабарончыя арганізацыі прызналі яго [[Палітычныя зняволеныя|палітычным вязнем]].<ref>{{Cite web |url=https://baj.by/be/content/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-alyaksandra-mancevicha-zavyali-kryminalnuyu |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230606225157/https://baj.by/be/content/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-alyaksandra-mancevicha-zavyali-kryminalnuyu |archivedate=6 чэрвеня 2023 |url-status=dead }}</ref><ref>https://nashaniva.com/312744</ref><ref>https://www.svaboda.org/a/32330967.html</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/hramadstva/suprats-galounaga-redaktara-regiyan/ |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230323225942/https://www.racyja.com/hramadstva/suprats-galounaga-redaktara-regiyan/ |archivedate=23 сакавіка 2023 |url-status=dead }}</ref><ref>https://belsat.eu/in-focus/23-03-2023-masavyya-represii-pratsyagvayutstsa</ref><ref>https://euroradio.fm/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-raspachali-kryminalnuyu-spravu</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/313849|title=Галоўнага рэдактара «Рэгіянальнай газеты» прызналі палітвязнем|website=Наша Ніва|access-date=2023-11-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=http://spring96.org/be/news/111344|title=Заява аб прызнанні Аляксандра Манцэвіча палітычным зняволеным|website=spring96.org|date=2023-04-06|access-date=2023-11-07}}</ref> 9-10 чэрвеня 2023 адбыўся ХХII Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна-2023».<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mdk.by/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0/%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/2023/%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8C-2023/document-44333.html|title=НАЦЫЯНАЛЬНЫ ФЕСТЫВАЛЬ БЕЛАРУСКАЙ ПЕСНІ І ПАЭЗІІ “МАЛАДЗЕЧНА - 2023” - июнь, 2023 - Дворец культуры г.Молодечно|website=mdk.by|access-date=2023-10-26|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026150219/https://mdk.by/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0/%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/2023/%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8C-2023/document-44333.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://festyval.by/%D0%B0%D0%B1-%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%96/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/p-15613.html|title=Гала-канцэрт закрыцця «Любімыя песні. Спяваем разам» ХХII Нацыянальнага фестывалю беларускай песні і паэзіі “Маладзечна – 2023” - Навіны - Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі “МАЛАДЗЕЧНА”|website=festyval.by|access-date=2023-10-26|url-status=dead|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026150221/https://festyval.by/%D0%B0%D0%B1-%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%96/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/p-15613.html}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zviazda.by/ru/node/281662|title=Урачыста завяршыўся XXII Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна — 2023»|website=zviazda.by|date=2023-06-11|access-date=2023-10-26|url-status=dead|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026154726/https://zviazda.by/ru/node/281662}}</ref> 15 ліпеня 2023 адбылося ўрачыстае адкрыццё новага будынка ЗАГСа ў цэнтры Маладзечна з удзелам міністра юстыцыі Сяргея Хаменкі і старшыні Мінскага аблвыканкама Аляксандра Турчына. У будынку ЗАГСа размясцілася таксама служба «Адно акно».<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://minjust.gov.by/be/press/news/_notaries_zags/_15072023/|title=У Маладзечне ўрачыста адкрылі новы ЗАГС|website=Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|date=15.07.2023}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/nastoyashchiy-dvorets-v-molodechno-torzhestvenno-otkryli-novyy-zags.html|title=Настоящий дворец – в Молодечно торжественно открыли новый ЗАГС|first=Андрей|last=ЗАХАРОВ|website=www.sb.by|date=2023-07-15|access-date=2023-10-26}}</ref> 4-14 жніўня 2023 года ў Маладзечне праведзены гульні па пляжным валейболе ў рамках II [[Гульні краін СНД 2023|Гульняў краін СНД 2023]].<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://kraj.by/news/sport/molodechnency-na-igrah-stran-sng-besilis-s-kraskami-eli-soldatskuju-kashu-a-v-gosti-priehali-premer-ministr-i-zampredsedatelja-minoblispolkoma/|title=Молодечненцы на Играх стран СНГ бесились с красками, ели солдатскую кашу, а в гости приехали Премьер-министр и зампредседателя Миноблисполкома|website=KRAJ.BY - Спорт|access-date=2023-10-26|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026150222/https://kraj.by/news/sport/molodechnency-na-igrah-stran-sng-besilis-s-kraskami-eli-soldatskuju-kashu-a-v-gosti-priehali-premer-ministr-i-zampredsedatelja-minoblispolkoma/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.belta.by/sport/view/uchastnikov-ii-igr-stran-sng-vstrechajut-v-gostinitse-molodechno-580350-2023/|title=Участников II Игр стран СНГ встречают в гостинице "Молодечно"|website=www.belta.by|date=2023-08-04|access-date=2023-10-26}}</ref> Гульні мелі вельмі нізкую папулярнасць сярод жыхароў Беларусі, нягледзячы на магчымасць бясплатнага наведвання і прымус бюджэтнікаў як гледачоў.<ref>{{Cite web|url=https://t.me/Belarus_Files/948|title=Беларусский расследовательский центр|website=Telegram|access-date=2023-10-26}}</ref> 25 верасня 2023 года старшыню Маладзечанскага райвыканкама [[Юрый Мікалаевіч Горлаў|Горлава Юрыя Мікалаевіча]] вызваліў ад пасады [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнка]] і прызначыў сваім памочнікам — інспектарам па Гомельскай вобласці.<ref name=":3">{{Cite web|lang=by-BY|url=https://blr.belta.by/president/view/juryj-gorlau-naznachany-pamochnikam-prezidenta-belarusi-inspektaram-pa-gomelskaj-voblastsi-132850-2023/|title=Юрый Горлаў назначаны памочнікам Прэзідэнта Беларусі - інспектарам па Гомельскай вобласці {{!}} Навіны Беларусі {{!}} Беларускія навіны {{!}} Беларусь - афіцыйныя навіны {{!}} Мінск {{!}} БелТА|website=blr.belta.by|date=2023-09-25|access-date=2023-10-26}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|url=https://president.gov.by/be/novosti-aprb/yuryy-gorlau-naznachany-pamochnikam-prezidenta-inspektaram-pa-gomelskay-voblasci|title=Юрый Горлаў назначаны памочнікам Прэзідэнта - інспектарам па Гомельскай вобласці {{!}} Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|website=president.gov.by|access-date=2023-10-26}}</ref> 3 лістапада 2023 года вынесены прысуд галоўнаму рэдактару «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» і палітвязню [[Аляксандр Барысавіч Манцэвіч|Аляксандру Манцэвічу]] — 4 гады калоніі і штраф у памеры 400 [[Базавая велічыня|базавых велічынь]], што складае 14 800 [[Беларускі рубель|рублёў]] (~4500 [[Долар ЗША|USD]]). Журналіста абвінавацілі ў дыскрэдытацыі Рэспублікі Беларусь паводле арт. 369-1 Крымінальнага кодэкса. Крымінальную справу вёў суддзя Аляксей Іршын, дзяржабвінавачанне падтрымліваў памочнік пракурора Аляксандр Марцінчык.<ref>{{Cite web|lang=be|url=http://spring96.org/be/news/113227|title=“Сваёй віны не прызнаю”: вынесены прысуд рэдактару “Рэгіянальнай газеты” Аляксандру Манцэвічу|website=spring96.org|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/53115.html|title=Главреда «Рэгіянальнай газеты» приговорили к четырем годам колонии за «дискредитацию Беларуси»|website=Зеркало|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/belarus-mantsevich/32668741.html|title=В Беларуси главного редактора "Региональной газеты" Александра Манцевича приговорили к четырем годам колонии|website=Настоящее Время|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://belsat.eu/news/03-11-2023-galouny-redaktar-regiyanalnaj-gazety-alyaksandr-mantsevich-asudzhany-na-4-gady|title=Галоўнага рэдактара «Рэгіянальнай газеты» Аляксандра Манцэвіча засудзілі на 4 гады|author=Раман Шавель|website=Belsat TV|date=03.11.2023}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/redaktar-regiyanalnay-gazety-alyaksandr-mancevich-asudzhdany-na-4-gady-kalonii|title=Рэдактар "Рэгіянальнай газеты" Аляксандр Манцэвіч асуджаны на 4 гады калоніі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2023-11-03}}</ref> 4 студзеня 2024 года старшынёй Маладзечанскага райвыканкама стаў Павел Валянцінавіч Губко, упершыню за многія гады [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнка]] прызначыў на гэту пасаду ўраджэнца [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]].<ref name=":5" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /><ref name=":8" /> 5 жніўня 2024 года — у дачыненні да суддзі і намесніка старшыні суда Маладзечанскага раёна Дубовік Вольгі Анатольеўны за вынясенне палітычна матываваных прысудаў, падрыў вяршэнства закона, рэпрэсіі супраць грамадзянскай супольнасці і дэмакратычнай апазіцыі, у ліку чарговых 28 асоб за іх ролю ў працяглых унутраных рэпрэсіях і парушэннях правоў чалавека у Беларусі, напярэдадні чацвёртай гадавіны сфальсіфікаваных [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у жніўні 2020 года ў Беларусі]], [[Савет Еўрапейскага саюза]] прыняў рашэнне аб увядзенні санкцый.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/348588|title=Стаў вядомы поўны спіс сілавікоў і прапагандыстаў, супраць якіх ЕС сёння абвясціў санкцыі|website=Наша Ніва|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/348583|title=ЕС увёў санкцыі супраць 28 беларускіх сілавікоў і прапагандыстаў|website=Наша Ніва|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://eur-lex.europa.eu/eli/reg_impl/2024/2113/oj|title=Implementing regulation - EU - 2024/2113 - EN - EUR-Lex|website=eur-lex.europa.eu|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://pozirk.online/be/news/99147/|title=У новы санкцыйны спіс ЕС уключаны суддзя, які вынес прыгавор па “справе БелаПАН”|website=Pozirk|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zerkalo.io/route/lang/bel/?l=https%3A%2F%2Fnews.zerkalo.io%2Feconomics%2F75026.html|title=ЕС увёў санкцыі супраць 28 беларускіх сілавікоў і прапагандыстаў|website=Zerkalo.io|date=5 жнiўня 2024}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/es-vvel-sankcii-protiv-28-belarusskih-silovikiov-i-propagandistov|title=ЕС ввел санкции против 28 беларусских силовиков и пропагандистов|last=reform.news|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://malanka.media/news/48761|title=Евросоюз ввел новые санкции против пропагандистов и судей в Беларуси|website=Маланка Медиа|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2024/8/5/605532/|title=Новые санкции ЕС против белорусских силовиков и пропагандистов: опубликован полный список|website=charter97.org|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/08/05/belarus-eu-lists-further-28-individuals-for-participation-in-internal-repression/|title=Belarus: EU lists further 28 individuals for participation in internal repression|website=Consilium|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://euneighbourseast.eu/be/news/latest-news/belarus-es-dadae-%D1%9E-sankczyjny-spis-yashche-28-asoba%D1%9E-za-%D1%9Edzel-u-represiyah-unutry-krainy/|title=Беларусь: ЕС дадае ў санкцыйны спіс яшчэ 28 асобаў за ўдзел у рэпрэсіях унутры краіны|first=Militsa|last=Eggert|website=EU NEIGHBOURS east|date=2024-08-07|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://europeanbelarus.org/2024/08/05/313145.html|title=Евросоюз ввел санкции против белорусских силовиков и пропагандистов|website=Еўрапейская Беларусь|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://motolko.help/by-news/es-uvyoy-novyya-sankczyi-supracz-rezhymu-y-belarusi/|title=ЕС увёў новыя санкцыі супраць рэжыму ў Беларусі|last=МатолькаДапамажы|website=МатолькаДапамажы|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://t.me/viasna96/27065|title=Вясна / Правы чалавека ў Беларусі|website=Telegram|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://unn.ua/ru/news/yes-vvel-sanktsii-protiv-yeshche-28-belorusskikh-chinovnikov-za-repressii|title=ЕС ввел санкции против еще 28 белорусских чиновников за репрессии {{!}} УНН|last=https://www.facebook.com/UNNews|website=unn.ua|date=2024-12-24|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/society/view/es-vvel-sanktsii-protiv-gendirektora-belta-i-rjada-zhurnalistov-652355-2024/|title=ЕС ввел санкции против гендиректора БЕЛТА и ряда журналистов|website=belta.by|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21530743|title=ЕС расширил санкции против Белоруссии|website=TACC|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://luka.zone/person/e3adae14-e9e7-4a40-ab56-c4a06e5cfeb0|title=Ольга Анатольевна Дубовик|author=Дело E3ADAE14|website=luka.zone}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://telegra.ph/Dubovik-Olga-Anatolevna-09-03|title=Дубовик Ольга Анатольевна|first=Дзiкае|last=Паляванне|website=Telegraph|date=2024-09-03|access-date=2024-12-25|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zubr.cc/judge/877/|title=Судья Дубовик Ольга Анатольевна|website=zubr.cc|access-date=2024-12-25}}</ref> 14 жніўня 2024 года — суддзя і намесніца старшыні суда Маладзечанскага раёна Дубовік Вольга Анатольеўна ўключана ў санкцыйны спіс [[Швейцарыя|Швейцарыі]] за ўдзел у правядзенні [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычных рэпрэсій]] у Беларусі, вынясенне неправасудных палітычна матываваных прысудаў і іншыя злачынствы.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://pozirk.online/be/news/100755/|title=Швейцарыя пашырыла беларускі санкцыйны спіс на 27 імёнаў|website=Pozirk|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://charter97.org/be/news/2024/8/15/606935/|title=Швэйцарыя ўнесла ў санкцыйны спіс 27 грамадзянаў Беларусі|website=charter97.org|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/82344698/shvejcariya-rasshirila-sankcii-protiv-belarusskih-chinovnikov-v-spisok-voshli-27-chelovek-prichastnyh-k-repressiyam|title=Швейцария расширила санкции против беларусских чиновников: в список вошли 27 человек, причастных к репрессиям|first=Telewizja Polska|last=S.A|website=ru.belsat.eu|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.belarus-nau.org/post/%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%83|title=Швейцария ударила по диктатору|website=The NAM info|date=2024-08-19|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/shvejcarija-vvela-sankcii-protiv-belarusskih-sudej-i-propagandistov|title=Швейцария ввела санкции против беларусских судей и пропагандистов|last=reform.news|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2024-08-15|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-102080.html|title=Ordinance on measures against Belarus|website=www.seco.admin.ch|access-date=2024-12-28|archive-date=28 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241228104229/https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-102080.html|url-status=dead}}</ref> 11 верасня 2025 года — галоўны рэдактар ​​маладзечанскай «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» [[Аляксандр Барысавіч Манцэвіч|Аляксандр Манцэвіч]] меркавана (дакументы не выдаваліся) быў фармальна памілаваны ў ліку 52-х [[Палітычныя зняволеныя|палітычных зняволеных]], дастаўлены пад канвоем на мяжу і ў ліку 51-га палітычнага зняволенага фактычна дэпартаваны (выдвараны) з [[Беларусь|Беларусі]] ў [[Літва|Літву]], у рамках здзелкі адміністрацыі прэзідэнта [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] (праз спецпасланніка Джона Коўла) з [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнкам А. Г.]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376772|title=Журналіст Манцэвіч, блогеры Казлоў і Вінаградаў, палітык Кучук. паплечнікі Аўтуховіча і Статкевіча. Хто яшчэ з палітвязняў вызваліўся сёння?|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/12-zhurnalistau-i-blogerau-vyjshli-na-volju/|title=12 журналістаў і блогераў выйшлі на волю|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-09-12|access-date=2025-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/3578597,%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D1%86%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D1%8D%D1%82%D0%B0-%D0%BD%D0%B5-%D0%B2%D1%8B%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5-%D0%B3%D1%8D%D1%82%D0%B0-%D0%B4%D1%8D%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F-%D0%B7-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96|title=Святлана Ціханоўская: Гэта не вызваленне, гэта дэпартацыя з Беларусі - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2025-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/hramadstva/52-palitvjaznja-vyjszli-na-volju|title=52 палітвязня выйшлі на волю! Поўны спіс вызваленых (абноўлена)|last=НЧ|website=Новы Час|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376738|title=Вызваленыя з дэпартацыяй 52 палітвязні. Статкевіч адмовіўся пакінуць Беларусь і вярнуўся|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}</ref> == Кіраўнікі горада == ;Маладзечанскі гарвыканкам * [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка]] (1991—1994), першы намеснік [[Віктар Іосіфавіч Ганчар]] (1991—1994). * [[Мікалай Усцімавіч Чурсін]] (1995—2005), першы намеснік Яфім Аронавіч Ідэльчык (1995—200?). ;Маладзечанскі райвыканкам (з 2005 года аб’яднаны з гарвыканкамам) * Сямён Міхайлавіч Касабуцкі (2005—2009). * Генадзь Мечыслававіч Кучко (2009—2010). * [[Фёдар Аляксандравіч Дамаценка]] (верасень 2010<ref>[https://www.belta.by/president/view/prezident-belarusi-prinjal-kadrovye-reshenija-135807-2010 Президент Беларуси принял кадровые решения]</ref> — 2013). * Аляксандр Дзмітрыевіч Яхнавец (5 сакавіка 2013 года<ref>{{Cite web|url=http://www.molodechno.minsk-region.by/ru/vlast/raispolkom|title=Молодечненский районный исполнительный комитет {{!}} РУКОВОДСТВО РЕГИОНА {{!}} Молодеченский район{{!}}Молодечно{{!}}Молодеченский райисполком{{!}}Новости Молодеченского района|website=web.archive.org|date=2015-10-05|access-date=2023-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151005114404/http://www.molodechno.minsk-region.by/ru/vlast/raispolkom|archivedate=5 кастрычніка 2015|url-status=}}</ref> — жнівень 2018). * [[Юрый Мікалаевіч Горлаў]] (31 жніўня 2018<ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel-2018-08-31 |title=https://kraj.by/news/sobitiya/u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel |access-date=18 верасня 2018 |archive-date=18 верасня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918194104/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel-2018-08-31 |url-status=dead }}</ref> — 25 верасня 2023<ref name=":3" /><ref name=":4" />). * Павел Валянцінавіч Губко (з 4 студзеня 2024 года<ref name=":5">{{Cite web|url=https://president.gov.by/be/events/rassmotrenie-kadrovyh-voprosov-1704370190|title=Разгляд кадравых пытанняў {{!}} Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|website=president.gov.by|access-date=2024-01-05}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://kraj.by/news/sobitiya/aleksandr-turchin-novomu-predsedatelju-molodechnenskogo-rajona-glavnaja-zadacha-%E2%80%94-povyshenie-blagosostojanija-ljudej/|title=Александр Турчин новому председателю Молодечненского райисполкома: «Главная задача — повышение благосостояния людей»|website=KRAJ.BY - События|access-date=2024-01-05|archive-date=5 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105114348/https://kraj.by/news/sobitiya/aleksandr-turchin-novomu-predsedatelju-molodechnenskogo-rajona-glavnaja-zadacha-%E2%80%94-povyshenie-blagosostojanija-ljudej/|url-status=dead}}</ref><ref name=":7">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://mlyn.by/05012024/turchin-novomu-predsedatelyu-molodechnenskogo-rajona-glavnaya-zadacha-povyshenie-blagosostoyaniya-lyudej/|title=Турчин новому руководителю Молодечненского района: «Главная задача — повышение благосостояния людей»|last=Limerencefox.com|website=Минская правда|date=2024-01-05|access-date=2024-01-05|last2=Лапицкая|first2=Екатерина}}</ref><ref name=":8">{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://mgazeta.by/glavnaya-novost/item/19739-aleksandr-turchin-predstavil-predsedatelya-molodechnenskogo-rajispolkoma.html|title=Молодечненская газета - Александр Турчин представил председателя Молодечненского райисполкома|website=mgazeta.by|access-date=2024-01-05|archive-date=5 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105154310/https://mgazeta.by/glavnaya-novost/item/19739-aleksandr-turchin-predstavil-predsedatelya-molodechnenskogo-rajispolkoma.html|url-status=dead}}</ref>). == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=450|height=250|type=line|x=1501,1623,1850,1897,1921,1931,1939,1941,1944,1959,1970,1972,1973,1978,1991,1995,2004,2006,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017,2018,2019,2020, 2021, 2022|y=882,1000,1330,2393,1997,5964,6600,9500,4750,26300,50000,56100,58000,68000,93500,98100,98384,98400,95012,94195,93885,93736,93802,94155,94686,94922,95233,95011,92136,91171,91063,90136}}</div> * 1501 год — 882 чал.; * 1623 год — 1000 чал.; * 1850 год — 1330 чал.; * 1861 год — 746 чал.; * 1897 год — 2393 чал.; * 1921 год — 1997 чал.; * 1929 год — 5991 чал.; * 1931 год — 5964 чал.; * 1939 год — 6600 чал.; * 1941 год — 9500 чал.; * 1944 год — 4750 чал.; * 1959 год — 28 384 чал.; * 1970 год — 50 413 чал.; * 1972 год — 56 100 чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; * 1978 год — 58 000 чал.; * 1978 год — 68 000 чал.; * 1979 год — 72 612 чал.; * 1989 год — 91 726 чал.; * 1991 год — 93 500 чал.; * 1995 год — 98 100 чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; * 1996 год — 96 600 чал.; * 2004 год — 98 384 чал.; * 2006 год — 98 514 чал.; * 2007 год — 98 432 чал.; * 2008 год — 98 415 чал.; * 2009 год — 94 282 чал.<ref>{{Cite web|url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf|title=Перепись населения Республики Беларусь 2009 года|author=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|website=belstat.gov.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20101030222404/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf|archive-date=2010-10-30}}</ref>; * 2010 год — 94 195 чал.<ref name="2011-Estimate" />; * 2011 год — 93 885 чал.<ref name="2011-Estimate" />; * 2012 год — 93 736 чал.<ref name="2012-Estimate" />; * 2013 год — 93 802 чал.<ref name="2013-Estimate" />; * 2014 год — 94 155 чал.<ref name="2014-Estimate" />; * 2015 год — 94 686 чал.<ref name="2015-Estimate" />; * 2016 год — 94 922 чал.<ref name="2016-Estimate" />; * 2017 год — 95 233 чал.<ref name="2017-Estimate" />; * 2018 год — 95 011 чал.; * 2019 год — 92 136 чал.; * 2020 год — 91 719 чал.; * 2021 год — 91 063 чал.; * 2022 год — 90 136 чал.; * 2023 год — 89 268 чал.<ref>{{Cite web |url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/a5d/ldk4wixkq91lgnvvgplqizlt02u8d43a.pdf |title=Архіўная копія |access-date=13 чэрвеня 2023 |archive-date=17 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417144537/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/a5d/ldk4wixkq91lgnvvgplqizlt02u8d43a.pdf |url-status=dead }}</ref>; * 2024 год — 89 068 чал.<ref>{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/210/uaj9375ey0b16oxtxqm0bmkycb45i04g.pdf|title=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|author=web.archive.org|access-date=27 кастрычніка 2024|archive-date=28 сакавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328174010/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/210/uaj9375ey0b16oxtxqm0bmkycb45i04g.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> * 2025 год — 88 290 чал.<ref name=":9" /> * 2026 год — 87 339 чал.<ref>https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf</ref> <timeline> ImageSize = width:960 height:650 PlotArea = left:80 right:40 top:40 bottom:40 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = late Colors = id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:100000 ScaleMajor = unit:year increment:100000 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:10 align:left bar:1501 from:0 till:882 bar:1623 from:0 till:1000 bar:1850 from:0 till:1330 bar:1861 from:0 till:746 bar:1897 from:0 till:2393 bar:1921 from:0 till:1997 bar:1929 from:0 till:5991 bar:1931 from:0 till:5964 bar:1939 from:0 till:6600 bar:1941 from:0 till:9500 bar:1944 from:0 till:4750 bar:1959 from:0 till:28384 bar:1970 from:0 till:50413 bar:1972 from:0 till:56100 bar:1973 from:0 till:58000 bar:1978 from:0 till:68000 bar:1979 from:0 till:72612 bar:1989 from:0 till:91726 bar:1991 from:0 till:93500 bar:1995 from:0 till:98100 bar:1999 from:0 till:96600 bar:2004 from:0 till:98384 bar:2006 from:0 till:98514 bar:2007 from:0 till:98432 bar:2008 from:0 till:98415 bar:2009 from:0 till:94282 bar:2010 from:0 till:94195 bar:2011 from:0 till:93885 bar:2012 from:0 till:93736 bar:2013 from:0 till:93802 bar:2014 from:0 till:94155 bar:2015 from:0 till:94686 bar:2016 from:0 till:94922 bar:2017 from:0 till:95233 bar:2018 from:0 till:95011 bar:2019 from:0 till:92136 bar:2020 from:0 till:91719 bar:2021 from:0 till:91063 bar:2022 from:0 till:90136 bar:2023 from:0 till:89268 bar:2024 from:0 till:89068 bar:2025 from:0 till:88290 bar:2026 from:0 till:87339 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1501 at: 882 text: 882 shift:(7) bar:1623 at: 1000 text: 1000 shift:(7) bar:1850 at: 1330 text: 1330 shift:(7) bar:1861 at: 746 text: 746 shift:(7) bar:1897 at: 2393 text: 2393 shift:(7) bar:1921 at: 1997 text: 1997 shift:(7) bar:1929 at: 5991 text: 5991 shift:(7) bar:1931 at: 5964 text: 5964 shift:(7) bar:1939 at: 6600 text: 6600 shift:(7) bar:1941 at: 9500 text: 9500 shift:(7) bar:1944 at: 4750 text: 4750 shift:(7) bar:1959 at: 28384 text: 28384 shift:(7) bar:1970 at: 50413 text: 50413 shift:(7) bar:1972 at: 56100 text: 56100 shift:(7) bar:1973 at: 58000 text: 58000 shift:(7) bar:1978 at: 68000 text: 68000 shift:(7) bar:1979 at: 72612 text: 72612 shift:(7) bar:1989 at: 91726 text: 91726 shift:(7) bar:1991 at: 93500 text: 93500 shift:(7) bar:1995 at: 98100 text: 98100 shift:(7) bar:1999 at: 96600 text: 96600 shift:(7) bar:2004 at: 98384 text: 98384 shift:(7) bar:2006 at: 98514 text: 98514 shift:(7) bar:2007 at: 98432 text: 98432 shift:(7) bar:2008 at: 98415 text: 98415 shift:(7) bar:2009 at: 94282 text: 94282 shift:(7) bar:2010 at: 94195 text: 94195 shift:(7) bar:2011 at: 93885 text: 93885 shift:(7) bar:2012 at: 93736 text: 93736 shift:(7) bar:2013 at: 93802 text: 93802 shift:(7) bar:2014 at: 94155 text: 94155 shift:(7) bar:2015 at: 94686 text: 94686 shift:(7) bar:2016 at: 94922 text: 94922 shift:(7) bar:2017 at: 95233 text: 95233 shift:(7) bar:2018 at: 95011 text: 95011 shift:(7) bar:2019 at: 92136 text: 92136 shift:(7) bar:2020 at: 91719 text: 91719 shift:(7) bar:2021 at: 91063 text: 91063 shift:(7) bar:2022 at: 90136 text: 90136 shift:(7) bar:2023 at: 89268 text: 89268 shift:(7) bar:2024 at: 89068 text: 89068 shift:(7) bar:2025 at: 88290 text: 88290 shift:(7) bar:2026 at: 87339 text: 87339 shift:(7) </timeline> == Геаграфія == У Маладзечне вылучаюцца мікрараёны: Залінейны, Старое Месца, Парашкі (ЗПМ), 11-ы, 10-ы, 6-ы, 1-ы, 2-і, 3-і, 4-ы, Цэнтральны, Гелянова, Здземелева, Паўднёвы (Рагазы). == Эканоміка == Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі, лёгкай, харчовай, дрэваапрацоўчай прамысловасці, вытворчасці будаўнічых матэрыялаў. Вузел чыгунак на [[Мінск]], [[Полацк]], [[Вільня|Вільню]], [[Ліда|Ліду]] і аўтадарог на Мінск, Вільню, курортны пасёлак [[Нарач (курортны пасёлак)|Нарач]]. Гасцініца «Маладзечна», знаходзіцца побач цэнтральнай плошчы, за 10 хвілін хады ад чыгуначнага вакзала і аўтавакзала.<ref>{{Cite web|url=http://molodechnohotel.by/about-hotel/|title=Аб гатэлі "Маладзечна"}}</ref>. У 1970 годзе пачаў працу завод сілавых паўправадніковых вентыляў (з 1994 года — ААТ «Электрамодуль»)<ref>{{Cite web|lang=|url=https://elmodul.by/about|title=Аб кампаніі ААТ "Электрамодуль"|website=elmodul.by|access-date=2024-11-02}}</ref>. У 1984 годзе пачаў працу завод парашковай металургіі (з 1991 года ВРУП «[[Маладзечанскі завод парашковай металургіі]]»)<ref>{{Cite web|url=http://molzpm.by/|title=ВРУП "Маладзечанскі завод парашковай металургіі"}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc7d337b6871c5c3172f8|title=ПРУП "Мол ЗПМ", УНП 600066447. Проверка предприятия.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02}}</ref>. У 1980 годзе арганізаваны Маладзечанскі завод лёгкіх металаканструкцый праз зліццё двух заводаў: металаканструкцый і лёгкіх металаканструкцый. Першы ўведзены ў эксплуатацыю ў 1968 годзе, другі — у 1978 годзе<ref>{{Cite web|url=https://mzmk.by/about|title=Аб Заводзе {{!}} Маладзечанскі ЗМК ААТ|website=mzmk.by|access-date=2024-11-02|archive-date=22 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222090236/https://mzmk.by/about|url-status=dead}}</ref>. У 1989 годзе створана беларуска-германскае вытворчае сумеснае прадпрыемства «Мiнскi мэблевы цэнтр» (СП «ММЦ» ТАА) — мэблевая фабрыка па вытворчасці корпуснай мэблі з масіву<ref>{{Cite web|url=https://spmmz.com/material/about|title=Аб прадпрыемстве|website=Мэблевая фабрыка Беларусі па вытворчасці корпуснай мэблі з масіву}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc8f737b6871c5c32bfc3|title=СП "ММЦ" ТАА, УНП 600003222. Праверка прадпрыемства.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02|quote=Беларуска-германскае вытворчае сумеснае прадпрыемства "Мiнскi Мэблевы Цэнтр" таварыства з абмежаванай адказнасцю}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kartoteka.by/unp-600003222|title=СП "ММЦ" ООО, УНП 600003222 - Реквизиты и контакты контрагента {{!}} Kartoteka.by|website=kartoteka.by|access-date=2024-11-24}}</ref>. У 2006 годзе адбылося поўнае спыненне вытворчай дзейнасці і пачаўся працэс ліквідацыі (банкруцтва) РУП «Маладзечанская фабрыка музычных інструментаў»<ref>{{Cite web|url=https://www.bankrot.by/news-1680|title=Беларусы застануцца без сваіх піяніна і баянаў|author=Міхась Радкевіч|website=bankrot.by|date=13.09.2009|publisher=Беларуская штодзённая інтэрнэт-газета "Штодзённік"|access-date=2024-11-02|archive-date=21 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421084254/https://www.bankrot.by/news-1680|url-status=dead}}</ref>. У 2012 годзе пачаў працу завод вагавымяральнага абсталявання (ЗАТ «ЗВА»)<ref>{{Cite web|url=https://zvo.by/about/|title=Аб заводзе|website=ЗАТ "Завод вагавымяральнага абсталявання"}}</ref><ref>{{Cite web|lang=|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc74237b6871c5c310b03|title=ЗАТ "ЗВА", УНП 691357099. Праверка прадпрыемства.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kartoteka.by/unp-691357099|title=ЗАО "ЗВО", УНП 691357099 - Реквизиты и контакты контрагента {{!}} Kartoteka.by|website=kartoteka.by|access-date=2024-11-24}}</ref>. == Адукацыя == У Маладзечне 14 сярэдніх школ, мастацкая школа, 6 вучылішч, у т.л. медыцынскае і [[Маладзечанскі дзяржаўны музычны каледж імя М. К. Агінскага|музычнае]], політэхнічны каледж, [[Маладзечанскі гандлёва-эканамічны каледж Белкаапсаюза|гандлёва-эканамічны каледж]], 4 публічныя бібліятэкі. === СШ № 8 === Сярэдняя навучальная ўстанова па адрасе [[Вуліца Касманаўтаў (Маладзечна)|вуліца Касманаўтаў]]-3. Упершыню пра будаўніцтва школы згадана на жнівеньскай нарадзе настаўнікаў Маладзечна ў 1963/1964 навучальным годзе. Школа будавалася на новай вуліцы з сакавіка 1965 года, за красавік узведзены 2-гі паверх, у маі — трэці, пачалося будаўніцтва майстэрняў, актавай і спартыўнай залаў. Адкрыццё школы адбылося 1 верасня 1965 года<ref name="ІШ">[https://school8molod.ucoz.ru/index/o_nas/0-8 История школы] {{ref-ru}}</ref>, установа атрымала ганаровае імя Юрыя Гагарына. Першы дырэктар — Уладзімір Цітавіч Каралькоў, першыя намеснікі дырэктара — Ілья Раманавіч Салавейчык, Пётр Пятровіч Валынец і Уладзімір Іосіфавіч Нічыпаровіч.<ref>{{Cite web |url=https://sch8mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B-%D0%B8-%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8 |title=История школы и выпускники |access-date=21 лістапада 2022 |archive-date=21 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121075329/https://sch8mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B-%D0%B8-%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8 |url-status=dead }}</ref> Сярод выпускнікоў школы: [[Андрэй Віталевіч Гендрых]] — намеснік начальніка Службы спецыяльнай сувязі [[Федэральная служба аховы Расіі|ФСА Расіі]]; {{нп3|Генадзь Яўгенавіч Тур||d|Q115165197}} — беларускі ўрач-анколаг; [[Алег Багданавіч Нячаеў]] — беларускі ўрач-анестэзіёлаг; [[Юрый Касабуцкі|Юрый Казіміравіч Касабуцкі]] — беларускі каталіцкі дзеяч, дапаможны біскуп Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі; [[Людміла Багданаўна Церах]] — дацэнт кафедры дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларускай акадэміі мастацтваў; [[Аляксандр Іванавіч Асіповіч]] — беларускі гісторык; [[Анатоль Анатолевіч Лабінскі]] — беларускі ўрач-анколаг-хірург; [[Васіль Генрыхавіч Богдан]] — беларускі ўрач-хірург; {{нп3|Ігар Анатолевіч Франчук||uk|Франчук Ігор Анатолійович}} — украінскі прадпрымальнік, народны дэпутат Украіны II, III і IV скліканняў. == Культура == [[Файл:Palace of Culture in Maladzechna.JPG|thumb|Палац культуры]] У горадзе знаходзяцца [[Мінскі абласны краязнаўчы музей]], [[Мінскі абласны драматычны тэатр]], [[Мінскі абласны тэатр лялек «Батлейка»]]. У горадзе штогод праводзіцца больш 30 культурных мерапрыемстваў, у т.л. рэспубліканскі тэатральны фестываль «[[Маладзечанская сакавіца]]» і [[Маладзечанскі фестываль беларускай песні і паэзіі]] (з 1993). У 2006 і 2013 гадах горад стаў месцам правядзення фестывалю «[[Адна зямля]]»<ref name="РГ_2006"/>. У Маладзечне працуюць [[рэп]] і хіп-хоп гурты ([[Usplёsk]], [[Буркіна Фасо (гурт)|Буркіна Фасо]], [[ХЗКН]], [[Stickoxydal]] і іншыя). [[Файл:Молодечно.jpg|thumb|справа|Дзяржаўны політэхнічны каледж]] Выпускаецца гісторыка-краязнаўчы і літаратурна-мастацкі альманах «[[Куфэрак Віленшчыны (2000)|Куфэрак Віленшчыны]]» == Транспарт == === Аўтамабільны транспарт === Праз Маладзечна праходзяць рэспубліканскія аўтамабільныя дарогі {{Таблічка-by|Р|28}} (Мінск-Маладзечна-Нарач), {{Таблічка-by|Р|56}} (Маладзечна-Валожын), {{Таблічка-by|Р|106}} (Маладзечна-Смаргонь). {|class=toccolours style="text-align:center" align="center" !colspan=10|Адлегласць ад Маладзечна(аўтамабільнымі шляхамі) |- ||||||| [[Вільня]] ~ 145 км<br />[[Осла]] ~ 2206 км<br />[[Гданьск]] ~ 710 км || [[Талін]] ~ 706 км<br />[[Хельсінкі]] ~ 793 км<br />[[Рыга]] ~ 401 км || [[Полацк]] ~ 222 км<br />[[Санкт-Пецярбург]] ~ 783 км<br />[[Мурманск]] ~ 2101 км || |||| |- ||||||| [[Гродна]] ~ 266 км<br />[[Варшава]] ~ 609 км<br />[[Берлін]] ~ 1176 км |||[[Файл:Compass Rose North.svg|150px|center|Ружа вятроў|альт=Ружа вятроў]]|| [[Магілёў]] ~ 285 км<br />[[Смаленск]] ~ 387 км<br />[[Казань]] ~ 1600 км |||||| |- ||||||| [[Брэст]] ~ 421 км<br />[[Кракаў]] ~ 838 км<br />[[Барселона]] ~ 3008 км || [[Львоў]] ~ 683 км<br />[[Адэса]] ~ 1082 км<br />[[Стамбул]] ~ 1905 км || [[Мінск]] ~ 77 км<br />[[Ерэван]] ~ 2650 км<br />[[Доха]] ~ 5221 км |||||| |} === Чыгуначны транспарт === Будаўніцтва Лібава-Роменскай чыгункі (1870-я) спрыяла ператварэнню мястэчка ў чыгуначны вузел. У пачатку XX стагоддзя праз Маладзечна прайшла яшчэ адна чыгунка — Балагое-Сядлецкая, якая злучыла важныя рэгіёны Расійскай імперыі. Маладзечна стаў чыгуначным вузлом. У 1907 годзе ўзведзены будынак вакзала ў стылі «мадэрн», які захаваўся да цяперашняга часу. Маладзечна — чыгуначны вузел з кірункамі на [[Мінск]], [[Вільня|Вільню]], [[Ліда|Ліду]] і [[Полацк]]. Пасажырскімі цягнікамі звязаны з [[Масква|Масквой]], [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецербургам]], [[Рыга]]й, [[Калінінград]]ам, [[Гродна]], [[Віцебск]]ам і іншымі. === Гарадскі транспарт === Пасажырскія перавозкі па горадзе ажыццяўляюцца толькі аўтобусамі. Грузавыя і пасажырскія перавозкі ў горадзе ажыццяўляе філіял «Аўтобусны парк № 4» ААТ «Мінаблаўтатранс». У будучыні плануецца замяніць аўтобусы на [[электробус]]ы. == СМІ == * «Маладзечанская газета». Орган раённай улады. * «[[Рэгіянальная газета]]». Недзяржаўнае выданне. Уваходзіць у склад [[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы «Аб’яднаныя Масмедыі»]] * Маладзечанскае кабельнае тэлебачанне «МКТВ» * Радыё «Маладзечна». == Грамадскае жыццё == ==== Дарослыя ==== * Прадстаўніцтва партыі [[Партыя БНФ|БНФ]] * Аддзяленне праваабарончай арганізацыі [[Беларускі Хельсінкскі камітэт]] ==== Моладзь ==== * [[Беларуская асацыяцыя клубаў ЮНЭСКА|Клубы ЮНЭСКА]] «[[Планета (клуб ЮНЭСКА)|Планета]]» і «[[Касіапея (клуб ЮНЭСКА)|Касіапея]]» * [[Скаўцкі рух|Скаўцкая дружына]] «[[Маладэчына (cкаўцкая дружына)|Маладэчына]]». * Аддзел [[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі|БРСМ]] == Рэлігійнае жыццё == У горадзе зарэгістравана 5 [[Рэлігійная суполка|рэлігійных суполак]]. == Турыстычная інфармацыя == Маладзечна ўваходзіць у турыстычны маршрут «У краі Нарачанскім»<ref name="TEB"/>. Гатэль «Маладзечна» знаходзіцца побач з цэнтральнай плошчай, за 10 хвілін хады ад чыгуначнага і аўтобуснага вакзалаў. У горадзе працуе краязнаўчы музей. == Славутасці == * [[Касцёл Святога Айца Піо (Маладзечна)|Касцёл Святога Айца Піо]] * [[Касцёл Святога Юзафа (Маладзечна)|Касцёл Святога Юзафа]] * [[Маладзечанскі замак|Гарадзішча]] (XV—XVII стст.) — {{ГККРБ 4|613В000295}} * Гістарычная забудова горада (XIX — пач. XX стст.) * [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар трынітарыяў (Маладзечна)|Касцёл і кляштар трынітарыяў]] (XVIII ст.) — {{ГККРБ 4|612Г000294}} [[Файл:Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі.jpg|міні|Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі]] [[Файл:Stalag 342.JPG|thumb|Мемарыяльны комплекс «Шталаг 342»]] * [[Мемарыяльны комплекс «Шталаг 342»]] * [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|Настаўніцкая семінарыя]] (1762) * Сінагога (XIX—XX стст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Маладзечна)|Царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы]] (1867—1871) * Чыгуначная станцыя (1907) '''Страчаная спадчына''' * [[Трыўмфальная арка (Маладзечна)|Брама Трыўмфальная]] (1920-я) * Уніяцкая царква Святых Казьмы і Дзям’яна (XVIII ст.) * Касцёл (1-я пал. XX ст.) * [[Палац Агінскіх, Маладзечна|Палац Агінскіх]] (XVIII ст.) * Царква (XVI ст.) <gallery mode="packed" heights="170" caption="Краявіды Маладзечна"> Maładečna - Vialiki Haściniec.jpg|<small>Вуліца Вялікі Гасцінец — галоўная вуліца горада</small> Файл:New church in Maladziečna - panoramio.jpg|<small>Касцёл Святога Айца Піо</small> Файл:Eastern Orthodox Church in Maladzechna, Belarus.JPG|<small>Царква Покрыва Прасв. Багародзіцы</small> MaladzetšnaStation Minsk Region1.jpg|<small>[[Маладзечна (станцыя)|Чыгуначны вакзал]]</small> Maładečna - Broadway.jpg|<small>«Брадвей» — пешаходная частка вуліцы Прытыцкага, папулярнае сярод моладзі месца сустрэч</small> Amfiteatr-molo.jpeg|<small>Амфітэатр, узведзены да Дажынак-2011</small> Файл:Belarus-Maladzechna-Steam Locomotive-1.jpg|<small>Помнік-паравоз</small> </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Маладзечна}} * [[Юрый Антонаў]] (нар. 1945) — савецкі і расійскі кампазітар і спявак. * [[Меер Аксельрод]] (1902—1970) — савецкі мастак. * [[Зэлік Аксельрод]] (1904—1941) — яўрэйскі савецкі паэт і перакладчык. * [[Валянцін Анатолевіч Борзды]] (нар. 1968) — беларускі скульптар. * [[Уладзімір Боська]] (нар. 1984) — пісьменнік, драматург, музыка. * [[Аляксандр Арсенавіч Варанецкі]] (нар. 1951) — акцёр цырка, клоўн. * [[Сяржук Вітушка]] (1965—2012) — беларускі грамадска-[[палітычны дзеяч]]. Кіраўнік мінскага таварыства «[[Талака (таварыства)|Талака]]». * [[Алег Груздзіловіч]] (нар. 1958) — беларускі журналіст. * [[Фёдар Фёдаравіч Гулевіч]] (нар. 1952) — беларускі акцёр цырка, клоўн. * [[Ігар Дзедусенка]] (нар. 1990) — беларускі класічны гітарыст. * [[Юрый Касабуцкі]] (нар. 1970) — беларускі каталіцкі дзеяч, дапаможны біскуп Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі. * [[Мікалай Міхайлавіч Кірычэнка]] (1946—2018) — беларускі акцёр тэатра і кіно. * [[Дзмітрый Феафанавіч Матусевіч]] (нар. 1978) — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Ян Станіслаў Сапега]] (1589—1635) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч. * [[Вадзім Іванавіч Сіняўскі]] (нар. 1970) — генерал-маёр, міністр па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь (з 2021). * [[Уладзімір Іванавіч Сытчанка]] (1951—2021) — беларускі мастак. * [[Кандрат Зігмундавіч Церах]] (нар. 1935) — апошні [[Міністэрства гандлю СССР|міністр гандлю]] [[СССР]] (1986—1991). У 1963—1965 гадах — дырэктар Маладзечанскага гархарчпрамгандлю. == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг|Балгарыя}} [[Велінград]], [[Балгарыя]] * {{Сцяг|Латвія}} [[Елгава]], [[Латвія]] * {{Сцяг|Украіна}} [[Ірпінь]], [[Украіна]] * {{Сцяг|Расія}} [[Каломна]], [[Расія]] * {{Сцяг|Літва}} [[Панявежыс]], [[Літва]] * {{Сцяг|Польшча}} [[Пётркаў Трыбунальскі]], [[Польшча]] * {{Сцяг|Польшча}} [[Сакулка]], [[Польшча]] * {{Сцяг|Расія}} [[Светлы (Калінінградская вобласць)|Светлы]], [[Расія]]<ref name="Светлы"/> * {{Сцяг|Малдова}} [[Фларэшць]], [[Малдова]] * {{Сцяг|Расія}} Фрунзенскі раён, [[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]]<ref name="rh"/> * {{Сцяг|Расія}} [[Чарапавец]], [[Расія]] * {{Сцяг|Германія}} [[Эслінген-на-Некары]], [[Германія]] == Іншае == На думку А. Ванагаса, назвы рэк Maldenis і Mald-upis у Літве хутчэй за ўсё звязаныя з літ. maldas "чарот"<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.</ref>. == Гл. таксама == * [[Спіс вуліц Маладзечна]] == Заўвагі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> <ref name="KTSB">{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 240.</ref> <ref name="KChB">{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі, 2008}} С. 215.</ref> <ref name="Пакутнікам">[http://rh.by/by/124/50/3205/ Помнік мучанікам устанавілі ў Зялёным Гарадку. Публікацыя ў «Рэгіянальнай газеце»]</ref> <ref name="catholic">[http://catholic.by/port/news/belarus/2-3/2007-03-18.htm 10-годдзе кансекрацыі касцёла Св. Юзафа ў Маладзечне] // «[[Catholic.by]]», 20 сакавіка 2007</ref> <ref name="сельсавет">[http://www.rh.by/by/231/50/6955/ Маладзечанскі раён. Маладзечна прырасло Рагазамі. На 2 сельсаветы меней. Падрабязнасці] // [[Рэгіянальная газета]]</ref> <ref name="2011-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2011}}</ref> <ref name="2012-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2012}}</ref> <ref name="2013-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2013}}</ref> <ref name="2014-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2014}}</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="РГ_2006">«Адна зямля» ў Маладзечне //«[[Рэгіянальная газета (1995)|Рэгіянальная газета]]», 21 ліпеня 2006 г., № 29 (583)</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Молодечно}}</ref> <ref name="Светлы">[http://www.rh.by/by/339/50/12037/ Маладзечна ўстанавіла партнёрскія адносіны з горадам Светлым Калінінградскай вобласці Расіі] // [[Рэгіянальная газета]]</ref> <ref name="rh">[http://www.rh.by/by/339/50/12037/ Развитие и расширение международных связей в Санкт-Петербурге на примере Фрунзенского района] {{ref-ru}}</ref> }} == Літаратура == * Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. — Т. 31. Акты о литовских татарах. — Вильна, 1906. — [http://www.runivers.ru/upload/iblock/025/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilene.%20Tom%2031%20f1906zxruge628sg.pdf С.108, 138—139, 161—162, 193, 196—197, 222—228, 255—256.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120315103732/http://runivers.ru/upload/iblock/025/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilene.%20Tom%2031%20f1906zxruge628sg.pdf |date=15 сакавіка 2012 }} * Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. — Т. 39. Документы и материалы, относящиеся к истории Отечественной войны 1812 года. — Вильна, 1912. — [http://www.runivers.ru/upload/iblock/452/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilnne.%20Tom%2037%20c1912vvrupr611so.pdf С. 270, 259, 260, 299, 406—407, 465, 470.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130922105644/http://www.runivers.ru/upload/iblock/452/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilnne.%20Tom%2037%20c1912vvrupr611so.pdf |date=22 верасня 2013 }} * {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Молодечно}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=263|артыкул=Маладзечна|аўтар=[[Генадзь Каханоўскі|Каханоўскі Г.]]}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6|647—648|Mołodeczno}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Маладзе́чна|458—459}} == Спасылкі == {{Commons}} {{OSM relation|6722552|Маладзечна}} * {{radzima2|maladzechna|Маладзечна}} * [http://www.rh.by «Рэгіянальная газета» анлайн] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130518232246/http://www.rh.by/ |date=18 мая 2013 }} * [http://archives.gov.by/Arh/arxz_molod.htm Агульныя звесткі пра Занальны дзяржаўны архіў г. Маладзечна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061214025144/http://archives.gov.by/Arh/arxz_molod.htm |date=14 снежня 2006 }} * [http://bhcmld.bizland.com/ Маладзечанскае аддзяленне РАА «БХК»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050210023415/http://bhcmld.bizland.com/ |date=10 лютага 2005 }} * Надвор’е ў горадзе [https://www.gismeteo.by/weather-molodechno-11818/ Маладзечна] {{Маладзечанскі раён}} {{Гарады Мінскай вобласці}} {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Маладзечна| ]] oaukcryzfk1yftdqqs8uiw3glqz8m8j 0 10964 5209848 5156594 2026-10-01T12:06:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5209848 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Арыгінальная назва = {{lang-bg|Република България}} |Родны склон = Балгарыі |Дэвіз = Съединението прави силата |Назва гімна = Мила Родино |Аўдыё = Mila_Rodino.ogg |Форма кіравання = [[Парламенцкая рэспубліка]] |Заснавана = [[681]] |Дата незалежнасці = [[5 верасня]] [[1908]] |Незалежнасць ад = [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Сафія]], [[Плоўдзіў]], [[Варна]], [[Бургас (Балгарыя)|Бургас]], [[Русэ]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрыч]], [[Слівен]], [[Шумен]] |Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Балгарыі|Прэзідэнт]] <br/> [[Віцэ-прэзідэнт Балгарыі|Віцэ-прэзідэнт]] <br/> [[Прэм’ер-міністр Балгарыі|Прэм’ер-міністр]] |Кіраўнікі = [[Румен Радзеў]] <br/> [[Іляна Ётава]] <br/> [[Мікалай Дэнкаў]] |Месца па плошчы = 105 |Плошча = 110&nbsp;996<ref name="EUprofile">{{cite web|url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/bulgaria_en|title=Bulgaria|publisher=European Union|access-date=2026-01-08|language=en}}</ref> |Працэнт вады = 0,3 |Этнахаронім = [[Балгары]] |Насельніцтва = {{спад}}6&nbsp;437&nbsp;360<ref name="EUprofile" /> |Год ацэнкі = 2025 |Шчыльнасць насельніцтва = 58,0 |ВУП (ППЗ) = 279,18&nbsp;млрд&nbsp;$<ref name="IMF-PPPGDP">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP%40WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=World Economic Outlook (October 2025) - GDP, current prices (PPP)|publisher=International Monetary Fund|access-date=2026-01-08|language=en}}</ref> |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2025 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 42,48&nbsp;тыс.&nbsp;$<ref name="IMF-PPPPC">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPPC%40WEO/WEOWORLD|title=World Economic Outlook (October 2025) - GDP per capita, current prices (PPP)|publisher=International Monetary Fund|access-date=2026-01-08|language=en}}</ref> |ВУП (намінал) = 142,2&nbsp;млрд&nbsp;$<ref name="IMF-NGDPD">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD%40WEO|title=World Economic Outlook (October 2025) - GDP, current prices|publisher=International Monetary Fund|access-date=2026-01-08|language=en}}</ref> |Год разліку ВУП (намінал) = 2025 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 22,9&nbsp;тыс.&nbsp;$<ref name="IMF-profile">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/BGR|title=Bulgaria|website=IMF Data Mapper|publisher=International Monetary Fund|access-date=2026-01-08|language=en}}</ref> |ІРЧП = 0,845<ref name="UNDP-HDR2025">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|title=Human Development Report 2025: A matter of choice: People and possibilities in the age of Artificial Intelligence|publisher=United Nations Development Programme|date=2025|access-date=2026-01-08|language=en}}</ref> |Год разліку ІРЧП = 2023 |Месца па ІРЧП = 55<ref name="UNDP-HDR2025" /> |Узровень ІРЧП = вельмі высокі }} '''Балга́рыя''' ({{lang-bg|България}}), '''Рэспу́бліка Балга́рыя''' ({{lang-bg|Република България}}), {{lang-be-x-old|'''Баўга́рыя'''}} — дзяржава ў паўднёва-ўсходняй [[Еўропа|Еўропе]] на ўсходзе [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвострава]], на ўзбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. Мяжуе з [[Румынія]]й на поўначы, [[Сербія]]й і [[Паўночная Македонія|Паўночнай Македоніяй]] на захадзе, [[Грэцыя]]й і [[Турцыя]]й на поўдні. Сталіца і найбуйнейшы горад — [[Сафія]]. Плошча краіны складае 110&nbsp;996 км², насельніцтва — 6&nbsp;437&nbsp;360 чалавек (ацэнка на 2025 г.)<ref name="EUprofile" />. Балгарыя падзелена на [[Вобласці Балгарыі|28 абласцей]], асноўная частка насельніцтва жыве ў гарадах. Афіцыйная мова — [[Балгарская мова|балгарская]]. Арганізаваныя [[Першабытнае грамадства|дагістарычныя]] культуры пачалі фарміравацца на тэрыторыі сучаснай Балгарыі яшчэ ў перыяд [[неаліт]]у. У старажытнасці тут жылі [[фракійцы]], на ўзбярэжжы ўзнікалі грэчаскія калоніі, а пазней гэтыя землі ўваходзілі ў склад [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]. У 681 годзе ўзнікла балгарская дзяржава — [[Першае Балгарскае царства]], якое стала адной з вядучых сіл Балкан і важным культурным цэнтрам славянскага свету.<ref>{{cite web|url=https://assets.cambridge.org/97805218/50858/excerpt/9780521850858_excerpt.pdf|title=R. J. Crampton, ''A Concise History of Bulgaria'', 2nd ed.|publisher=Cambridge University Press|format=PDF|language=en|access-date=2026-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250126051228/https://assets.cambridge.org/97805218/50858/excerpt/9780521850858_excerpt.pdf|archive-date=26 студзеня 2025|url-status=dead}}</ref> Пасля заняпаду [[Другое Балгарскае царства|Другога Балгарскага царства]] ў 1396 годзе тэрыторыя краіны трапіла пад уладу [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] і заставалася ў яе складзе амаль пяць стагоддзяў<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-second-Bulgarian-empire|title=Bulgaria — The second Bulgarian empire|website=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=2026-01-08}}</ref>. Вынікам [[Руска-турэцкая вайна (1877—1878)|Руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў]] стала аднаўленне балгарскай дзяржаўнасці ў выглядзе [[Княства Балгарыя|Княства Балгарыі]], якое ў 1908 годзе абвясціла поўную незалежнасць<ref>{{cite web|url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/copr/Bulgaria.pdf|title=Country Profile: Bulgaria|publisher=Library of Congress, Federal Research Division|date=October 2006|format=PDF|language=en|access-date=2026-01-08}}</ref>. У XX стагоддзі Балгарыя ўдзельнічала ў некалькіх войнах на Балканах і ў абедзвюх сусветных войнах выступала на баку Германіі<ref>{{cite web|url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/copr/Bulgaria.pdf|title=Country Profile: Bulgaria|publisher=Library of Congress, Federal Research Division|date=October 2006|format=PDF|language=en|access-date=2026-01-08}}</ref>. Пасля Другой сусветнай вайны ў краіне ўстанавіўся камуністычны рэжым, і Балгарыя стала часткай [[Усходні блок|Усходняга блока]]. У 1989 годзе адбыліся палітычныя змены, што прывялі да распаду аднапартыйнай сістэмы і пераходу да [[Дэмакратыя|дэмакратычнага кіравання]] і [[Рыначная эканоміка|рыначнай эканомікі]].<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-early-communist-era|title=Bulgaria — The early communist era|website=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=2026-01-08}}</ref> Сучасная палітычная сістэма краіны сфарміравалася пасля прыняцця [[Канстытуцыя Балгарыі|канстытуцыі]] ў 1991 годзе<ref>{{cite web|url=https://www.parliament.bg/en/const|title=Constitution of the Republic of Bulgaria|publisher=National Assembly of the Republic of Bulgaria|language=en|access-date=2026-01-08}}</ref>. Балгарыя з’яўляецца [[Унітарная дзяржава|унітарнай]] [[Парламенцкая сістэма|парламенцкай]] [[рэспубліка]]й з выразнай цэнтральнай структурай кіравання<ref>{{cite web|url=https://www.parliament.bg/en/const|title=Constitution of the Republic of Bulgaria|publisher=National Assembly of the Republic of Bulgaria|language=en|access-date=2026-01-08}}</ref>. Краіна ўваходзіць у [[Еўрапейскі саюз]] (з 2007 года), [[НАТА]] (з 2004), [[Савет Еўропы]] (з 1992) і [[АБСЕ]]<ref>{{cite web|url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/country-profiles/bulgaria_en|title=Bulgaria|website=European Union|language=en|access-date=2026-01-08}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mfa.bg/en/embassies/belgiumnatodelegation/565|title=Permanent Delegation of the Republic of Bulgaria to NATO|publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Bulgaria|language=en|access-date=2026-01-08}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.coe.int/en/web/portal/bulgaria|title=Bulgaria — Member state|website=Council of Europe|language=en|access-date=2026-01-08}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.osce.org/bulgaria|title=OSCE — Bulgaria|website=OSCE|language=en|access-date=2026-01-08|url-status=dead}}</ref>. З 1 студзеня 2026 года Балгарыя стала ўдзельніцай [[Еўразона|еўразоны]]<ref>{{cite web|url=https://www.bta.bg/en/news/economy/677091-bulgaria-in-euro-area-as-of-jan-1-2026-says-ec-vp-valdis-dombr|title=Bulgaria in Euro Area as of Jan 1, 2026, Says EC VP Valdis Dombrovskis|publisher=Bulgarian News Agency|access-date=2026-01-08|language=en}}</ref>. Краіна таксама некалькі разоў займала месца непастаяннага члена [[Савет бяспекі ААН|Савета бяспекі ААН]]<ref>{{cite web|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/bulgaria|title=Bulgaria|website=United Nations Security Council|language=en|access-date=2026-01-08}}</ref>. == Фізіка-геаграфічная характарыстыка == === Геаграфічнае становішча === {{image frame |border=no |width=325 |content={{Карта Балгарыі}} |link=Шаблон:Карта Балгарыі |link_text=Bigger Render |caption=Карта Балгарыі.{{Націскная выява}}}} Балгарыя знаходзіцца ў [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропе]] на ўзбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага мора]], ва ўсходняй частцы [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвострава]]. На поўначы мяжуе з [[Румынія]]й, на захадзе з [[Сербія]]й і [[Паўночная Македонія|Паўночнай Македоніяй]], а на поўдні з [[Грэцыя]]й і [[Турцыя]]й. [[Сталіца]]й краіны [[Сафія]] мае насельніцтва 1,1 млн чалавек. Іншыя буйныя гарады — [[Плоўдзіў]], [[Варна]], [[Бургас (Балгарыя)|Бургас]], [[Русэ]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]] і [[Враца]]. Агульная працягласць мяжы 1808 км, даўжыня ўзбярэжжа 379 км. Працягласць межаў з суседнімі краінамі: Румынія — 608 км, Грэцыя — 494 км, Сербія — 318 км, Турцыя — 240 км, Паўночная Македонія — 148 км. === Рэльеф === Каля 60 % плошчы Балгарыі займаюць горы і ўзвышшы, сярэдняя вышыня паверхні краіны складае каля 470 м над узроўнем мора. Уздоўж паўночнай мяжы краіны цягнецца [[Ніжнедунайская нізіна]], якая займае ўсю поўнач Балгарыі. У цэнтральнай частцы краіны знаходзіцца асноўны горны масіў Балгарыі — [[Балканскія горы]]. У паўднёва-заходняй Балгарыі, на мяжы з Грэцыяй знаходзяцца горы [[Радопы]], [[Рыла (горны масіў)|Рыла]] і [[Пірын]], тут жа знаходзіцца самы высокі пункт Балканскага паўвострава гара [[Мусала]] (2925 м). Паўднёва-ўсходнюю частку Балгарыі займае [[Горнафракійская нізіна]], а на поўдзень ад яе, на мяжы з Турцыяй, невысокія горы [[Сакар (гара)|Сакар]] і [[Странджа]]. Самымі высокімі пунктамі Балгарыі з’яўляюцца Мусала (2825 м), [[Віхрэн]] (2915 м) і [[Боцеў (гара)|Боцеў]] (2376 м). === Клімат === [[Клімат]] Балгарыі ўмераны, цёплы, кантынентальны, сухі, на ўзбярэжжы мора — субтрапічны, вільготны. У гарах існуе кліматычная пояснасць. Сярэдняя тэмпература паветра ў [[Студзень|студзені]] складае ад −6&nbsp;°C у гарах, −3&nbsp;°C у цэнтральнай частцы краіны і да 2&nbsp;°C у паўднёвай частцы. У [[Ліпень|ліпені]] адпаведна ад 18&nbsp;°C, 23&nbsp;°C i 25&nbsp;°C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў ад 450 мм на поўначы да 1200 мм у гарах. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Балгарыі}} Балгарская дзяржава, так званае [[Першае Балгарскае царства]], паўстала ў [[681]] (з [[1018]] па [[1186]] — пад уладай [[Візантыя|Візантыі]]). [[Другое Балгарскае царства]] існавала з [[1187]] па [[1396]] год. У канцы [[14 стагоддзе|XIV стагоддзя]] Балгарыя была заваявана [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]]. [[Вызваленне Балгарыі|Вызваленая]] пасля паражэння [[Турцыя|Турцыі]] ў вайне з [[Расія]]й [[1877]]—[[1878]]. З [[1879]] — княства на чале з нямецкім прынцам Аляксандрам, якога змяніў Фердынанд, з 1908 — незалежнае царства. У [[1912]]—[[1913]] удзельнічала ў [[Балканскія войны|Балканскіх войнах]], у выніку якіх атрымала тэрыторыі ў [[Македонія (зямля)|Македоніі]] і [[Фракія|Фракіі]], што раней належалі Асманскай імперыі, і выхад да [[Эгейскае мора|Эгейскага мора]]. У [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] выступіла на баку [[Германія|Германіі]]. Пацярпеўшы паражэнне, пазбавілася значнай часткі сваёй тэрыторыі і выхаду да Эгейскага мора. Пасля перавароту [[1923]] года да ўлады прыйшоў [[фашызм|фашысцкі]] ўрад. У [[сакавік]]у [[1941]] года ўключаная ў [[Берлінскі пакт]] [[1940]], на яе тэрыторыю былі ўведзены нямецкія войскі. Балгарыя атрымала часткі тэрыторый Югаславіі і Грэцыі. У [[верасень|верасні]] [[1944]] урад цара [[Барыс III|Барыса III]] быў скінуты ў выніку ўварвання савецкай арміі; Балгарыя абвясціла вайну Германіі. [[15 верасня]] [[1946]] абвешчаная [[Народная Рэспубліка Балгарыя]], якая развівалася па сацыялістычным шляху. У [[1989]] у Балгарыі пачаліся глыбокія эканамічныя і палітычныя рэформы. З [[15 лістапада]] [[1990]] краіна называецца Рэспублікай Балгарыя. З [[1 студзеня]] [[2007]] года Балгарыя ўваходзіць у [[Еўрасаюз]]. == Дзяржаўны лад і палітыка == Згодна з канстытуцыяй прынятай [[12 ліпеня]] [[1991]] года Балгарыя з’яўляецца [[рэспубліка]]й, кіраўніком якой з’яўляецца [[прэзідэнт]], які выбіраецца разам з [[віцэ-прэзідэнт]]ам, у прамых выбарах на пяцігадовы тэрмін. Кіраўніком ураду з’яўляецца [[прэм'ер-міністр]], які назначаецца прэзідэнтам. === Заканадаўчая ўлада === [[Файл:National Assembly of Bulgaria.jpg|thumb|250px|[[Будынак Народнага Сходу]].]] {{main|Народны Сход Балгарыі|Прэм'ер-міністр Балгарыі}} [[Заканадаўчая ўлада]] прадстаўлена ''Народным сходам'' (''Народно събрание''), які складаецца з 240 дэпутатаў. Дэпутаты выбіраюцца на чатырохгадовы тэрмін. == Адміністрацыйны падзел == {{main2|Адміністрацыйны падзел Балгарыі|Рэгіёны планавання Балгарыі}} З [[1999]] года Балгарыя дзеліцца на 28 абласцей (''област''), якія, сваімі межамі супадаюць з 28 акругамі, што існавалі да [[1987]] года. З 1987 да 1999 года краіна была падзелена на дзесяць вялікіх абласцей. Назва кожнай вобласці супадае з назвай яго сталіцы. [[Сафія]] з’яўляецца адначасова і сталіцай вобласці і асобным горадам. Вобласці дзеляцца на драбнейшыя адміністрацыйныя адзінкі — раёны (''община''). <div align="center"> {| class="wikitable sortable" border="1" align="center" style="text-align:left; font-size: 80%;" |style="text-align:center" colspan="10"|[[Файл:Вобласці Балгарыі.png|600px]] |- |style="text-align:center" colspan="10"| Рэгіёны планавання: {{colorbox|#ffff80}} [[Паўднёва-заходні рэгіён Балгарыі|Паўднёва-заходні]] {{colorbox|#8080c0}} [[Паўднёва-усходні рэгіён Балгарыі|Паўднёва-усходні]] {{colorbox|#ff8080}} [[Паўднёва-цэнтральны рэгіён Балгарыі|Паўднёва-цэнтральны]]<br /> {{colorbox|#804040}} [[Паўночна-заходні рэгіён Балгарыі|Паўночна-заходні]] {{colorbox|#80ff80}} [[Паўночна-усходні рэгіён Балгарыі|Паўночна-усходні]] {{colorbox|#ff8040}} [[Паўночна-цэнтральны рэгіён Балгарыі|Паўночна-цэнтральны]] |- !width=25|№ ![[Вобласці Балгарыі|Вобласць]] !Сталіца !Плошча, км² !Насельніцтва !width=25|№ ![[Вобласці Балгарыі|Вобласць]] !Сталіца !Плошча, км² !Насельніцтва |- |style="text-align:center; background: #ffff80"|1<ref group="ап">Нумары абласцей адпавядаюць нумарам дадзеных перыферый на карце зверху.</ref> |[[Благаеўградская вобласць|Благаеўградская]] |[[Благоеўград]] |style="text-align:center"|6449 |style="text-align:center"|323,552 |style="text-align:center; background: #ff8080"|15 |[[Плоўдзіўская вобласць|Плоўдзіўская]] |[[Плоўдзіў]] |style="text-align:center"|5972 |style="text-align:center"|683,027 |- |style="text-align:center; background: #8080c0"|2 |[[Бургаская вобласць|Бургаская]] |[[Бургас (Балгарыя)|Бургас]] |style="text-align:center"|7748 |style="text-align:center"|415,817 |style="text-align:center; background: #ff8040"|16 |[[Разградская вобласць|Разградская]] |[[Разград]] |style="text-align:center"|2639 |style="text-align:center"|125,190 |- |style="text-align:center; background: #80ff80"|3 |[[Варнаўская вобласць|Варнаўская]] |[[Варна]] |style="text-align:center"|3819 |style="text-align:center"|475,074 |style="text-align:center; background: #ff8040"|17 |[[Русэнская вобласць|Русэнская]] |[[Русэ]] |style="text-align:center"|2803 |style="text-align:center"|235,252 |- |style="text-align:center; background: #804040"|4 |[[Відынская вобласць|Відынская]] |[[Відзін|Відын]] |style="text-align:center"|3032 |style="text-align:center"|101,018 |style="text-align:center; background: #ffff80"|18 |[[Сафійская вобласць|Сафійская]] |[[Сафія]] |style="text-align:center"|7062 |style="text-align:center"|247,489 |- |style="text-align:center; background: #ff8040"|5 |[[Вялікатырноўская вобласць|Вялікатырноўская]] |[[Вяліка-Тырнава]] |style="text-align:center"|4661 |style="text-align:center"|258,494 |style="text-align:center; background: #ffff80"|19 |[[Сафія|Горад Сафія]] | |style="text-align:center"|1348 |style="text-align:center"|1,291,591 |- |style="text-align:center; background: #ff8040"|6 |[[Габроўская вобласць|Габроўская]] |[[Габрава]] |style="text-align:center"|2023 |style="text-align:center"|122,702 |style="text-align:center; background: #ff8040"|20 |[[Сілістранская вобласць|Сілістранская]] |[[Сілістра]] |style="text-align:center"|2846 |style="text-align:center"|119,474 |- |style="text-align:center; background: #80ff80"|7 |[[Дабрыцкая вобласць|Дабрыцкая]] |[[Добрыч]] |style="text-align:center"|4719 |style="text-align:center"|189,677 |style="text-align:center; background: #8080c0"|21 |[[Слівенская вобласць|Слівенская]] |[[Слівен]] |style="text-align:center"|3544 |style="text-align:center"|197,473 |- |style="text-align:center; background: #ff8080"|8 |[[Кырджалійская вобласць|Кырджалійская]] |[[Кырджалі]] |style="text-align:center"|3209 |style="text-align:center"|152,808 |style="text-align:center; background: #ff8080"|22 |[[Смалянская вобласць|Смалянская]] |[[Смолян]] |style="text-align:center"|3192 |style="text-align:center"|121,752 |- |style="text-align:center; background: #ffff80"|9 |[[Кюстэндзілская вобласць|Кюстэндзілская]] |[[Кюстэндзіл]] |style="text-align:center"|3051 |style="text-align:center"|136,686 |style="text-align:center; background: #8080c0"|23 |[[Старазагорская вобласць|Старазагорская]] |[[Стара-Загора]] |style="text-align:center"|5151 |style="text-align:center"|333,265 |- |style="text-align:center; background: #804040"|10 |[[Ловецкая вобласць|Ловецкая]] |[[Ловеч]] |style="text-align:center"|4128 |style="text-align:center"|141,422 |style="text-align:center; background: #80ff80"|24 |[[Тырговішцкая вобласць|Тырговішцкая]] |[[Тырговіштэ (Балгарыя)|Тырговіштэ]] |style="text-align:center"|2558 |style="text-align:center"|120,818 |- |style="text-align:center; background: #804040"|11 |[[Мантанская вобласць|Мантанская]] |[[Мантана (Балгарыя)|Мантана]] |style="text-align:center"|3635 |style="text-align:center"|148,098 |style="text-align:center; background: #804040"|25 |[[Врацкая вобласць|Врацкая]] |[[Враца]] |style="text-align:center"|3619 |style="text-align:center"|186,848 |- |style="text-align:center; background: #ff8080"|12 |[[Пазарджыкская вобласць|Пазарджыкская]] |[[Пазарджык]] |style="text-align:center"|4456 |style="text-align:center"|275,548 |style="text-align:center; background: #ff8080"|26 |[[Хаскаўская вобласць|Хаскаўская]] |[[Хаскава]] |style="text-align:center"|5533 |style="text-align:center"|246,238 |- |style="text-align:center; background: #ffff80"|13 |[[Пернікская вобласць|Пернікская]] |[[Пернік (Балгарыя)|Пернік]] |style="text-align:center"|2394 |style="text-align:center"|133,530 |style="text-align:center; background: #80ff80"|27 |[[Шуменская вобласць|Шуменская]] |[[Шумен]] |style="text-align:center"|3389 |style="text-align:center"|180,528 |- |style="text-align:center; background: #804040"|14 |[[Плевенская вобласць|Плевенская]] |[[Плевен]] |style="text-align:center"|4653 |style="text-align:center"|269,752 |style="text-align:center; background: #8080c0"|28 |[[Ямбальская вобласць|Ямбальская]] |[[Ямбал]] |style="text-align:center"|3355 |style="text-align:center"|131,447 |} </div> {{reflist|group="ап"}} == Насельніцтва == === Колькасць, рассяленне === У канцы [[2007]] года, згодна са звесткамі ''Нацыянальнага Статыстычнага Інстытута Балгарыі'' колькасць насельніцтва склала 7 640 240 чалавек, у тым ліку 3 699 690 мужчын (48,4 %) і 3 940 550 жанчын (51,6 %). У [[2006]] годзе гарадское насельніцтва склада 5 403,2 тыс. чалавек ці 70,7 % агульнай колькасць насельніцтва, сельскае — 2 237 тыс. чалавек (29,3 %). З [[1990]] года колькасць насельніцтва Балгарыі скарацілася прыкладна на 1 млн чалавек як у выніку натуральнага скарачэння (з 1990 г. смяротнасць перавышае нараджальнасць), так і ў выніку міграцыі за межы краіны. Сярэдні ўзрост насельніцтва ў 2006 годзе склаў 41,4 года, павялічыўшыся ў параўнанні з 2000 годам на 1,5 года. === Гарады === {{Найбуйнейшыя гарады | title = Найбуйнейшыя гарады Балгарыі | stat_ref = перапіс 2011 г.<ref name="2011census">http://www.nsi.bg/EPDOCS/Census2011final.pdf</ref> | list_by_pop = | class = nav | div_name = | name_link = Спіс гарадоў Балгарыі | div_link = Вобласці Балгарыі{{!}}Вобласць | city_1 = Горад Сафія{{!}}Сафія| div_1 = Горад Сафія{{!}}Сафія–сталіца | pop_1 = 1,204,685| img_1 = Downtown Sofia Boby Dimitrov 1.jpg | city_2 = Горад Плоўдзіў{{!}}Плоўдзіў| div_2 = Плоўдзіўская вобласць{{!}}Плоўдзіўская | pop_2 = 338,153| img_2 = Old clock tower (1), Plovdiv, Bulgaria.JPG | city_3 = Горад Варна{{!}}Варна| div_3 = Варнаўская вобласць{{!}}Варнаўская | pop_3 = 334,870| img_3 = Varna Bay, View from Sveti Nikola.jpg | city_4 = Горад Бургас, Балгарыя{{!}}Бургас| div_4 = Бургаская вобласць{{!}}Бургаская | pop_4 = 200,271| img_4 = Burgas Juni2012 Lasur.JPG | city_5 = Горад Русэ{{!}}Русэ| div_5 = Русенская вобласць{{!}}Русенская | pop_5 = 149,642 | city_6 = Горад Стара-Загора{{!}}Стара-Загора| div_6 = Старазагорская вобласць{{!}}Старазагорская | pop_6 = 138,272 | city_7 = Горад Плевен{{!}}Плевен| div_7 = Плевенская вобласць{{!}}Плевенская | pop_7 = 106,954 | city_8 = Горад Слівен{{!}}Слівен| div_8 = Слівенская вобласць{{!}}Слівенская | pop_8 = 91,620 | city_9 = Горад Добрыч{{!}}Добрыч| div_9 = Дабрыцкая вобласць{{!}}Дабрыцкая | pop_9 = 91,030 | city_10 = Горад Шумен{{!}}Шумен| div_10 = Шуменская вобласць{{!}}Шуменская | pop_10 = 80,855 | city_11 = Горад Пернік{{!}}Пернік| div_11 = Пернікская вобласць{{!}}Пернікская | pop_11 = 80,191 | city_12 = Горад Хаскава{{!}}Хаскава| div_12 = Хаскаўская вобласць{{!}}Хаскаўская | pop_12 = 76,397 | city_13 = Горад Ямбал{{!}}Ямбал| div_13 = Ямбальская вобласць{{!}}Ямбальская | pop_13 = 74,132 | city_14 = Горад Пазарджык{{!}}Пазарджык| div_14 = Пазарджыкская вобласць{{!}}Пазарджыкская | pop_14 = 71,979 | city_15 = Горад Благоеўград{{!}}Благоеўград| div_15 = Благаеўградская вобласць{{!}}Благаеўградская | pop_15 = 70,881 | city_16 = Горад Вяліка-Тырнава{{!}}Вяліка-Тырнава| div_16 = Вялікатырноўская вобласць{{!}}Вялікатырноўская | pop_16 = 68,783 | city_17 = Горад Ураца{{!}}Ураца| div_17 = Урачанская вобласць{{!}}Урачанская | pop_17 = 60,692 | city_18 = Горад Габрава{{!}}Габрава| div_18 = Габроўская вобласць{{!}}Габроўская | pop_18 = 58,950 | city_19 = Горад Асэнаўград{{!}}Асэнаўград| div_19 = Плоўдзіўская вобласць{{!}}Плоўдзіўская | pop_19 = 50,846 | city_20 = Горад Відзін{{!}}Відзін| div_20 = Відынская вобласць{{!}}Відынская | pop_20 = 48,071 }} === Мовы === На [[Балгарская мова|балгарскай мове]] размаўляе 84,5 % насельніцтва, на [[Турэцкая мова|турэцкай]] — 9,6 %, на [[Цыганская мова|цыганскай]] — 4,1 %. === Рэлігійны склад === [[Праваслаўе|Праваслаўнымі хрысціянамі]] з’яўляюцца 82,6 % насельніцтва, [[Іслам|мусульманамі]] — 12,2 %, [[Каталіцызм|каталікамі]] — 0,6 %, [[Пратэстантызм|пратэстантамі]] — 0,5 %. == Эканоміка == Эканамічныя рэформы [[1989]] года знялі цэнтральнае планаванне балгарскай эканомікі, дазволілі існуючым прамысловым прадпрыемствам займацца эканамічнай дзейнасцю самастойна, шмат з іх былі прыватызаваны. Асноўнымі [[Сельская гаспадарка|сельскагаспадарчымі]] культурамі краіны застаюцца [[пшаніца]] і [[кукуруза]], а так сама [[сланечнік]], [[тытунь]], [[бавоўна]], [[памідор]]ы, [[Агурок|агуркі]] і [[перац]]. Значную частку сельскай гаспадаркі Балгарыі займае вырошчванне [[вінаград]]у для вытворчасці [[Віно|віна]], а так сама садавінных дрэваў ([[яблык]]аў, [[сліва|сліў]] і г.д.). Балгарыя з’яўляецца асноўным экспарцёрам ружавага алею. [[Жывёлагадоўля]] заснавана на гадаванні [[Авечка|авечак]], [[карова]]ў і [[свіння]]ў. Увогуле жывёлагадоўля, разам з лесанарыхтоўкамі займаюць усё большае значэнне ў сельскай гаспадарцы Балгарыі. Акрамя гэтага развіццё атрымала і [[рыбалоўства]]. Акрамя актыўнай рыбнай лоўлі ў [[Чорнае мора|Чорным моры]], балгарскі рыбны флот павялічвае сваю актыўнасць у [[Атлантычны акіян|Атлантычным]] акіяне і [[Міжземнае мора|Міжземным моры]]. Горная прамысловасць краіны канцэнтруецца ў асноўным вакол здабычы [[Медзь|медзі]] і [[Жалезная руда|жалезнай руды]], але акрамя гэтага існуюць невялікія радовішчы [[Каменны вугаль|каменнага вугалю]], [[Нафта|нафты]] і [[Прыродны газ|прыроднага газу]]. Гідаэлектрастанцыі забяспечваюць каля 10 % энергетычных запатрабаванняў Балгарыі, 60 % [[Электрычнасць|электрычнасці]] атрымліваецца ад цеплавых электрастанцыяў, астатняя частка электрычнасці атрымліваецца на [[АЭС]]. Значную ролю ў прамысловасці Балгарыі грае вытворчасць [[Сталь|сталі]], медзі, [[цынк]]у, волава, а так сама машын і абсталявання, хімікаліяў і прадукцыі харчовай галіны прамысловасці. Важнае месца займае і [[турызм]], асабліва на ўзбярэжжы Чорнага мора. Краіна мае добра развітую дарожную сетку, акрамя гэтага актыўна выкарыстоўваецца марскі і паветраны транспарт. Галоўнымі марскімі партамі з’яўляюцца [[Варна]] і [[Бургас (Балгарыя)|Бургас]]. == Вядомыя асобы == * [[Анастас Стаянаў]] * [[Барыс Хрыстаў]] * [[Іван Цыбулка]] * [[Яне Санданскі]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.travelinbulgaria.info/ Travel in Bulgaria — падарожжа ў Балгарыю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140616203330/http://travelinbulgaria.info/ |date=16 чэрвеня 2014 }} * [http://www.bgimages.org/ Bulgarian Photo Album] * [[wikisource:en:Essential History of Bulgaria in Seven Pages|Essential History of Bulgaria in Seven Pages]] * [http://apc.mfa.government.bg Antarctic Place-names Commission of Bulgaria] {{Архівавана|url=https://archive.today/20060207095915/http://apc.mfa.government.bg/ |date=7 лютага 2006 }} * [http://dichev.com/panorama/bulgaria/ Панорамная галерея Балгарыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070214020452/http://dichev.com/panorama/bulgaria/ |date=14 лютага 2007 }} * [http://traveling.by/country/bulgaria/details Балгарыя на беларускім Партале падарожжаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101202042300/http://traveling.by/country/bulgaria/details |date=2 снежня 2010 }} * [http://travelzz.ru/bolgariya/ Старонка пра падарожжа ў Балгарыю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131107213516/http://travelzz.ru/bolgariya/ |date=7 лістапада 2013 }} {{краіна ў тэмах |краіна = Балгарыя |краіны = Балгарыі |краіне = Балгарыі |выява = {{сцяг Балгарыі|35px}} }} {{Краіны Еўропы}} {{Еўрапейскі Саюз}} {{НАТА}} {{Славянскія краіны}} {{Франкафонія}} {{Краіны ў Чорнага мора}} {{Краіны Балканскага паўвострава}} {{Саюз для Міжземнамор'я}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балгарыя| ]] [[Катэгорыя:Краіны Еўрапейскага Саюза]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] 2i4yrlbsvxmth0gmkj44p9et16k60kc 0 10973 5209936 5134258 2026-10-01T14:26:10Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ вікіфікацыя 5209936 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Крэпасць |Выява = Babruysk_fortress_1811.jpg |Подпіс выявы = Бабруйская крэпасць у XIX стагоддзі |Шырыня выявы = 300 |Статус = Аб'ект рэспубліканскага значэння |Пачатак будаўніцтва = 1810 |Заканчэнне будаўніцтва = 1836 }} [[File:00-пределы-018-a.jpg|250px|thumb]] [[File:06-б-5-6-214a.jpg|thumb|250px]] [[File:26-пороховой-склад-011a.jpg|thumb|250px|Парахавое сховішча]] [[File:07-п-казарма-010a.jpg|thumb|250px|Казармы]] '''Бабруйская крэпасць''' — [[Крэпасць|комплекс абарончых збудаванняў]] у [[Бабруйск]]у першай паловы XIX стагоддзя. == Гісторыя == === Пачатак будаўніцтва === Будаўніцтва крэпасці ў Бабруйску пачалося ў чэрвені 1810 года, хоць у некаторых даследаваннях сустракаюцца звесткі аб тым, што крэпасць пачалі будаваць яшчэ па загаду расійскай імператрыцы [[Кацярына II|Кацярыны II]]<ref>Ненадавец, А. М. Крэпасць на Бярэзіне. — Мн., 1993. — С. 5</ref>. Нягледзячы на праекты ваенных інжынераў па ўмацаванню заходніх граніц [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], ні адзін з іх не быў увасоблены ў жыццё пры Кацярыне II (дарэчы, Бабруйск, у якасці горада, дзе прапаноўвалася пабудаваць крэпасць, не згадваўся ні ў адным з праектаў)<ref>Пивоварчик, С. А. Белорусские земли в системе фортификационного строительства Российской империи и СССР (1772—1941). — Гродно, 2006. — С. 28 — 31</ref>. Пасля прызначэння на пасаду інспектара Інжынернага корпуса генерал-маёра [[Карл Іванавіч Оперман|Карла Іванавіча Опермана]] намаганні расійскіх ваенных інжынераў былі засяроджаны на ўмацаванні заходняй мяжы імперыі. У пачатку сакавіка 1810 года Ваеннае міністэрства камандзіравала інжынераў для выбару ў заходніх губернях месцаў, найбольш зручных для размяшчэння ўмацаванняў. Было рэкамендавана звярнуць увагу на Будзілаў, [[Рагачоў]], [[Быхаў]], [[Полацк]] як на месцы магчымага размяшчэння крэпасцей. Сярод гэтых інжынераў быў і капітан [[Тэадор Нарбут]], які прапанаваў пабудаваць адну з новых крэпасцей у Бабруйску<ref>Шумахер, Л. И. Бобруйская крепость. Исторический очерк крепости и города. — М., 1963. — С. 18.</ref> на месцы старажытнага горада ў сутоцы рэк [[Бярэзіна]] і [[Бабруйка]]<ref name="ЛАЗ">{{кніга |аўтар = [[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б.А.]] |частка = Беларуская архітэктура XIX - пачатку XX стагоддзя |загаловак = Гісторыя сусветнага мастацтва. Рускае і беларускае мастацтва XIX - пачатку XX стагоддзя |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2011 |том = |старонкі = 336 |старонак = 431 |серыя = |isbn = 978-985-01-0880-7 |тыраж = }}</ref>. У пабудове ўдзельнічалі 50 [[батальён]]аў [[салдат]] і шмат вольнанаёмных, а таксама прыгонныя сяляне [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губерняў. Крэпасць была пастаўлена на месцы [[Бабруйскі замак|старажытнага замка]]. На першым этапе ў 1810—1812 гадах паводле праекта інжынера К. Опермана (кіраўнік работ генерал Я.П. Фелькерзам, са студзеня 1811 года — палкоўнік С.С. Фёдараў) былі ўзведзены 5 асноўных [[Бастыён|бастыён]]аў, [[Вал (фартыфікацыя)|валы]] і [[Роў (фартыфікацыя)|равы]], будынкі [[казарма]]ў, [[Бабруйскі крапасны шпіталь|шпіталя]], складоў, [[Брама|брамы]], а [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Бабруйск)|кляштар езуітаў]], які меўся тут, перабудаваны ў [[арсенал]]. Уваход у крэпасць быў праз Мінскую, Слуцкую і Вадзяную брамы<ref name="ЭГБ">{{Крыніцы/ЭГБ|артыкул=Бабруйская крэпасць|том=1|старонкі=255—256}}</ref>. === Вайна 1812 года === У 1812 годзе крэпасць была ўзброеная больш за 300 гарматамі, сцены [[казарма]]ў мелі таўшчыню 7—8 [[цэгла|цаглін]], асобных [[бастыён]]аў — 8—10 цаглін і былі непрабівальнымі для тагачаснай [[Артылерыя|артылерыі]]. Крэпасць была абкружана высокім земляным валам і водным каналам. У пачатку [[вайна 1812 года|французска-расійскай вайны]] летам 1812 года камандзір II расійскай арміі генерал [[Пётр Іванавіч Баграціён|Пётр Баграціён]] прызначыў [[Мінскае ваеннае губернатарства|мінскага часовага ваеннага губернатара]] [[Гаўрыіл Аляксандравіч Ігнацьеў|Гаўрыіла Ігнацьева]] на пасаду бабруйскага ваеннага губернатара, улада якога распаўсюджвалася на [[Бабруйск]] і акругу. Пасля жорсткіх баёў з французскімі войскамі Баграціён даў за сценамі крэпасці адпачынак салдатам, назапасіў харчоў, боепрыпасаў, пакінуў тут раненых. Крэпасць вытрымала [[Абарона Бабруйска (1812)|працяглую французскую аблогу]] ў час вайны. === Пасля 1812 года === Другі этап будаўніцтва (1812—1836) характарызаваўся шырокім размахам: была павялічана тэрыторыя крэпасці, узведзены 17 дадатковых бастыёнаў (да 1820 года), [[Вежа|вежы]], [[форт]] «Фрыдрых Вільгельм» (1822). Паводле плана 1818 года архітэктара [[Аляксандр Ягоравіч Штаўберт|А. Штаўберта]] планіроўку Бабруйскай крэпасці вызначала сетка ўзаемна перпендыкулярных вуліц, забудаваных мураванымі 2—3-павярховымі дамамі. На перакрыжаванні дзвюх галоўных вуліц знаходзілася парадная Саборная плошча з домам каменданта (1818), будынкамі шпіталя (1822) і штаба (1824), [[Свята-Аляксандра-Неўскі сабор (Бабруйск)|саборам Аляксандра Неўскага]] (архітэктар А. Штаўберт, размалёўка інтэр’ераў П. Урандзіна). У заходняй частцы крэпасці размяшчаліся казармы, ва ўсходняй — склады, артылерыйскі і інжынерны паркі. У аздабленні будынкаў крэпасці выкарыстаны элементы архітэктуры [[класіцызм]]у — [[рызаліт]]ы, [[Рустыка|рустоўка]], абрамленні аконных праёмаў. У 1830-я гады на вонкавым рове ўзвездены [[капанір]]ы для флангавага артылерыйскага і ружэйнага агню<ref name="ЭГБ"/>. У крэпасці распрацаваны Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 года, які прадугледжваў арышт цара і яго світы ў час агляду войскаў у крэпасці. У лютым 1826 года прапаршчык С.І. Трусаў спрабаваў узняць паўстанне раскватараванага тут Палтаўскага палка. Пасля задушэння [[Дзекабрысты|дзекабрысцкага руху]] крэпасць ператворана ў катаржную турму, дзе знявольвалі рэвалюцыянераў. Яе вязнямі былі [[дзекабрысты]], [[Петрашэўцы (гурток)|петрашэўцы]]. Салдат крэпасці спрабавалі агітаваць члены [[Братэрскі саюз літоўскай моладзі|Братэрскага саюза літоўскай моладзі]]. Пасля паражэння [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] тут было зняволена каля 2 тысяч яго ўдзельнікаў<ref name="ЭГБ"/>. У [[Рэвалюцыя 1905-1907 гадоў у Беларусі|рэвалюцыю 1905—1907 гадоў]] у крэпасці размяшчаўся дысцыплінарны батальён у колькасці 900 салдат, у тым ліку 300 матросаў [[Балтыйскі флот Расійскай імперыі|Балтыйскага флоту]], якія адбывалі пакаранне за рэвалюцыйную дзейнасць. У знак пратэсту супраць суровага рэжыму ўтрымання тут адбыліся бабруйскія выступленні салдат [[Бабруйскае выступленне салдатаў (1905)|1905 года]] і 1907 года<ref name="ЭГБ"/>. На пачатку 1918 года крэпасць была занята [[Польскі корпус|І Польскім Корпусам]] пад кіраўніцтвам генерала [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Юзафа Доўбара-Мусніцкага]]. Да мая 1918 года яна з’яўлялася галоўнай сядзібай Корпуса і сталіцай тэрыторыі пад польскай адміністрацыяй, у склад якой уваходзіў горад Бабруйск і яго наваколлі. У маі немцы вымусілі дэмабілізацыю польскіх войскаў і занялі крэпасць. У крэпасці знаходзіліся польскі лагер для ваеннапалонных чырвонаармейцаў (1919—1920), нямецкі лагер смерці ў час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (забітыя і замораныя голадам каля 40 тыс. савецкіх вайскоўцаў і каля 40 тыс. цывільных людзей з наваколля). У чэрвені 1944 года [[Бабруйская аперацыя|савецкія войскі акружылі і знішчылі тут варожы гарнізон]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{ГККРБ|512Г000059}} * Скрыпка М. Цытадэль над Бярэзінай // {{крыніцы/ПГКБ|1987|4}}. С.18—19. * [[Сяргей Піваварчык|Піваварчык С.]] Беларусь у фартыфікацыйным ўмацаванні Расійскай Імперыі. ― Гродна, 2004. * [http://teplyakov1812.livejournal.com/26760.html ''Тепляков, С.'' Оборона Бобруйской крепости в 1812 году] * [http://mil.ru/et/war/more.htm?id=11055499@cmsArticle Бобруйская крепость] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130125092030/http://mil.ru/et/war/more.htm?id=11055499@cmsArticle |date=25 студзеня 2013 }} // Міністэрства абароны Расійская Федэрацыі == Спасылкі == {{Commons|Category:Babruysk Fortress}} * {{Архіварта|babrujskaja-krjepasc}} {{Пенітэнцыярныя ўстановы Мінскай губерні}} {{Славутасці Бабруйска}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Славутасці Бабруйска]] [[Катэгорыя:Крэпасці Беларусі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Бабруйска]] [[Катэгорыя:1812 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Бабруйску]] [[Катэгорыя:Крэпасці Расійскай імперыі]] njhmu0ut98g7nwzbalritos1y2wgdfl 0 14540 5210052 5092464 2026-10-01T20:09:45Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Monument_to_Iziaslau,_Zaslauje.jpg|Monument_to_Iziaslau,_Zaslauje.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:IronGargoyle|IronGargoyle]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by DobryBrat|]]. 5210052 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Ізяслаў Уладзіміравіч | арыгінальнае імя = Изѧславъ | шырыня партрэта = | выява = Iziasłaŭ, Rahnieda, Volodymyr. Ізяслаў, Рагнеда, Володимир.jpg | апісанне выявы = Ізяслаў (злева) абараняе [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеду]] ад [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра]] (мініяцюра [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]], XV ст.) | герб = | подпіс герба = | тытул = князь полацкі | парадак = | перыядпачатак = каля [[988]] | перыядканец = [[1001]] | папярэднік = [[Рагвалод]] | пераемнік = [[Усяслаў Ізяславіч]] | наследнік = | дата нараджэння = каля [[980]] | месца нараджэння = | дата смерці = 1001 | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = | вядомы як = | дзейнасць = | рэлігія = | Commons = | Rodovid = 568 }} '''Ізяслаў Уладзіміравіч''', хроснае імя невядома (''Изѧславъ''; {{ДН|||978}} — {{ДС|||1001}}, [[Полацк]]) — [[Князі полацкія|князь полацкі]] (каля 988—1001), продак роду полацкіх князёў [[Ізяславічы Полацкія|Ізяславічаў]]. == Біяграфія == === Старшынство і маленства === Сын кіеўскага князя [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра Святаславіча]] і полацкай князёўнай [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеды Рагвалодаўны]]. На думку даследчыкаў, [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеда]] была другой з шасці дахрысціянскіх жонак [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра]]. Ізяслаў нарадзіўся да 980 года, быў маладзейшы за [[Вышаслаў Уладзіміравіч|Вышаслава]], а старшынство сярод астатніх сыноў Уладзіміра цяпер дыскусійнае. У кожным разе, Ізяслаў адзін са старэйшых, разам са [[Святаполк Уладзіміравіч|Святаполкам]] і [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраславам]], адны даследчыкі лічаць яго другім, іншыя — трэцім або чацвёртым, бо ў гэтым разыходзяцца самі раннія крыніцы. Таксама дыскусійная і колькасць дзяцей Рагнеды, пэўна не вядома ці былі ў Ізяслава адзінаўтробныя браты і сёстры, бо і ў гэтым крыніцы разыходзяцца. Так, [[Аповесць мінулых часоў]] (АМЧ) ставіць Яраслава перад Святаполкам, такім чынам Ізяслава можна ўспрымаць нават як чацвёртага, але цяпер некаторыя даследчыкі лічаць старшынство Святаполка перад Яраславам даведзеным{{sfn|Карпов|2001|}}, а Наўгародскі першы летапіс проста называе Ізяслава другім. Паводле адных спісаў АМЧ, у Рагнеды было 4 сыны і 2 дачкі, Ізяслаў названы сярод іх першым, а [[Лаўрэнцеўскі летапіс]] спіс кажа пра Ізяслава як адзінае дзіцё Рагнеды. Пытанне старшынства сыноў Уладзіміра звязана з праблемамі храналогіі гісторыі Русі ў X ст., яна даецца крыніцамі вельмі ўмоўна. Уладзімір называў дзяцей паводле пэўнай сістэмы, аснова ''-слаў'' іх імён мусіла падкрэсліць сувязь з дзедам — кіеўскім князем [[Святаслаў Ігаравіч|Святаславам Ігаравічам]]{{sfn|Литвина, Успенский|2006|}}, у чым імі была такая самая аснова. Аснова ''ізя-'' ад ''изѧти'' — узяць, імаверна, імя Ізяслаў значыла «узяты/абраны славай». Імёны нададзеныя Уладзімірам сваім дзецям заклалі аснову родавага іменаслова яго нашчадкаў, пазней імя Ізяслаў ужывалася Рурыкавічамі агулам. Рагнеда з Ізяславам жыла не ў Кіеве, а ў прыгарадным сяле на [[Лыбідзь (прыток Дняпра)|Лыбедзі]], пазней вядомым як Прадславіна. Каля 987 года Рагнеда няўдала замахнулася на Уладзіміра, прычыны і акалічнасці ўчынку цяпер дыскусійныя. Уладзімір думаў за гэта забіць яе, загадаў апрануць княжацкі ўбор і чакаць. Навучаны маці Ізяслаў з [[меч|мячом]] у руках сімвалічна выступіў на яе абарону перад Уладзімірам{{sfn|Котляр|2014|с=324}}. Заступніцтва сына ўразіла Уладзіміра, ён звярнуўся па раду [[баяры|баяр]]. <gallery> Файл:Rahnieda, Volodymyr. Рагнеда, Уладзімер.jpg|Замах Рагнеды на Уладзіміра, злева Ізяслаў (мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.). Файл:Iziasłaŭ, Rahnieda, Volodymyr. Ізяслаў, Рагнеда, Володимир.jpg|Ізяслаў (злева) абараняе Рагнеду ад Уладзіміра (мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.). Файл:Radzivill chronicle 325.jpg|left|міні|Аркуш Радзівілаўскага летапісу з мініяцюрамі выступлення Ізяслава на абарону Рагнеды і рады баяр Уладзіміра. </gallery> === Атрыманне ўдзела === Паводле Лаўрэнцеўскага спісу АМЧ, баяры параілі не забіваць Рагнеду, а аднавіць яе отчыну і даць ёй з сынам ({{Script/Slavonic|Оуже не оубии ея дѣтяти дѣля сего, но въздвигни отчину ея, и даи еи с сыном своимъ}}){{sfn|Котляр|2014|с=324}}. Так Уладзімір і зрабіў. Таксама Уладзімір заснаваў новы «горад» і назваў яго ў імя сына Ізяслаўлем (цяпер [[Заслаўе]]), мэты гэтага ўчынку цяпер дыскусійныя, бо паводле АМЧ Ізяслаў адразу атрымаў Полацк{{sfn|Котляр|2014|с=324}}. Паводле пазнейшых паданняў, Рагнеда з сынам пэўны час жыла ў Ізяслаўлі, але верагоднасць гэтых звестак на ўзроўні гарадскіх легенд. Адбылося гэта, напярэдадні хрышчэння Русі, калі Уладзімір мусіў скасаваць ранейшыя паганскія шлюбы дзеля хрысціянскага шлюбу з парфірароднай [[Ганна (парфірагеніта)|Ганнай]]. Думаюць, што тым самым часам Уладзімір даў удзелы ў землях Русі і іншым сваім старэйшым сынам, бо гэта датавана летапісам 988 годам, але сярод адзначаных пад гэтым годам надзяленняў ёсць і відавочна пазнейшыя, малодшым сынам. [[Па мячы]] Ізяслаў быў нашчадкам [[Рурык]]а, дарэвалюцыйныя расійскія генеолагі ўключалі яго ў 5-е пакаленне [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]], а [[па кудзелі]] — нашчадкам [[Рагвалод]]а{{sfn|Вяроўкін-Шэлюта|2001|с=134}}. Атрыманне [[Полацкае княства]] як отчыны маці, а не бацькі, у пэўным сэнсе аднаўляў яго самастойнасць, а таксама ўзнаўляла родавую лінію полацкіх князёў ад Рагвалода{{sfn|Насевіч, Іоў|1996|с=476-477}} — нашчадкаў Ізяслава сучаснікі часам разглядалі як «[[Рагвалодавічы|Рагваложых унукаў]]». === Княжанне === Пра княжанне Ізяслава нічога пэўнага не вядома. Аднак, у яго час, каля 991—992 гадоў, было створана [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкае епіскапства]], адно з першых у Кіеўскай дзяржаве, распаўсюджвалася хрысціянства, што спрыяла пашырэнню пісьменства. Памёр Ізяслаў пры жыцці бацькі ў 1001 годзе, Рагнеда памерла годам раней. Пакінуў з невядомай імем жонкай сыноў [[Усяслаў Ізяславіч|Усяслава]] і [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыслава]]. Полацкі сталец перайшоў у спадчыну сынам Ізяслава{{sfn|Котляр|2014|с=324}}, напэўна, гэта пацвярджае гіпотэзу, што вярнуўшы Рагнедзе отчыну Уладзімір вылучыў гэтыя ўладанні з агульнага спадкавання сваіх нашчадкаў — «лесвічнага права», калі ўладанні пераходзілі малодшым братам, а потым старэйшым пляменнікам памерлага, а не сынам, у асобнае ўладанне Ізяслава і яго нашчадкаў. Паводле позняга Ніканаўскага летапіс, Ізяслаў быў ''«ціхі і лагодны, і памяркоўны, і міласцівы, і любіў вельмі і ўшаноўваў святарскі чын манаскі, і рупліва перачытваў боскія пісанні, і пазбягаў нікчэмнай мітусні, і слёзны быў, і спагадны, і доўгацярплівы…»''{{sfn|Цвірка|2006|с=36}} ({{Script/Slavonic|Бысть жа сий князь тих и кроток, и смирен, и милостив, и любя зело и почитая священнический чин иноческий, и прилежаще прочитанию божественных писаний, и отвращаяся от суетных глумлений, и слезен, и умилен, и долготерпелив…}}). Некаторыя даследчыкі звяртаюць увагу, што Ізяслаў першым з князёў Рурыкавічаў названы «кніжнікам», але верагоднасць Ніканаўскага летапісу датычна гэтых характарыстык нізкая. == Сям’я == Пра жонку Ізяслава Уладзіміравіча няма пэўных звестак. Даследчыкамі выказваліся здагадкі, што яна магла паходзіць з мясцовай арыстакратыі, што спрыяла трываласці спадкавання полацкага стальца сынамі і ўнукамі Ізяслава. Старшынство паміж сынамі Ізяслава дыскусійнае, ёсць аргументы на карысць старшынства [[Усяслаў Ізяславіч|Усяслава Ізяславіча]] (990-я — 1003), які памёр малалетнім, і [[Брачыслаў Ізяславіч]] (990-я — 1044) мог яму спадкаваць. == Праблемныя пытанні == === Пячатка і княжацкі знак === {{асноўны|Пячатка Ізяслава Уладзіміравіча}} {{Падвойная выява|лева|Iziaslav of Polock Stamp avers.jpg|130|Iziaslav of Polock Stamp revers.jpg|130|Аверс і рэверс адбітка пячаткі, знойдзенай у Ноўгарадзе.}} [[Файл:Coat of Arms of Zasłaŭje, Belarus.svg|thumb|справа|Герб Заслаўя.]] Працяглы час асабістым знакам князя называлі трызуб з крыжападобнай вяршыняй сярэдняга зуба, які быў выяўлены на [[Пячатка Ізяслава Уладзіміравіча|пячатцы, знойдзенай у Ноўгарадзе]] падчас раскопак Валянцінам Яніным і атрыбутаваны полацкаму князю Ізяславу Уладзіміравічу. З такой прычыны, напрыклад, гэты знак выяўлены на гербе Заслаўя, пачатак чыёй гісторыі звязваюць з Ізяславам Уладзіміравічам. Аднак ад пачатку не было навуковага кансэнсусу пра выгляд і атрыбуцыю знака, пазней з’явілася іншае прачытанне надпісу на пячатцы, што ўзмацніла няпэўнасць у гэтым пытанні. Імаверна нашчадкі Ізяслава ў XII ст. карысталіся рознымі варыянтамі трызуба{{sfn|Белецкий|2012|}}, але для атаяснення кожнага знака з пэўным князем бракуе звестак. === Шлем === У красавіку 2019 года ў [[Бабруйск]]у, пры паглыбленні рэчышча [[Бярэзіна|Бярэзіны]], рабочыя выпадкова выявілі [[шлем]]. Унікальны артэфакт добра захаваўся, бо ўвесь час знаходзіўся ў вадзе. Перыяд бытавання падобных шлемаў — X—XI стст. Вонкавы выгляд шлема сведчыць, што ён зроблены на заказ, у адным асобніку, магчыма, скандынаўскім збройнікам. Беларускі гісторык [[Ігар Марзалюк]], выказаў меркаванне, што шлем, хутчэй за ўсё, належаў полацкаму князю Ізяславу<ref>[https://www.belta.by/society/view/najdennyj-v-bobrujske-unikalnyj-shlem-mog-prinadlezhat-polotskomu-knjazju-izjaslavu-istoriki-349599-2019/ belta.by]</ref><ref>[https://history.nashaniva.by/?c=ar&i=231550 history.nashaniva.by]</ref>. Паводле ўкраінскага гісторыка [[Арцём Папакін|Арцёма Папакіна]], немагчыма дакладна вызначыць належнасць артэфакта. Большасць з такіх шаломаў маглі трапіць на тэрыторыю Цэнтральнай і Усходняй Еўропы пасля разгрому [[Хазарскі каганат|Хазарскага каганата]], і магчыма, належалі ўдзельнікам тых падзей, якія маглі вывезці іх як трафеі. Таму і на тэрыторыі Беларусі такі шалом мог з’явіцца з ваяром, удзельнікам паходу 960-х гадоў. Шалом мог належаць заможнаму, вядомаму ваяру, бо большасць шаломаў гэтага тыпу былі пазалочаныя, даволі складаныя ў вырабе. Але ідэнтыфікаваць знаходку з пэўнай гістарычнай асобай немагчыма<ref>[https://www.svaboda.org/a/29986725.html svaboda.org]</ref><ref>https://www.academia.edu/resource/work/129317991</ref>. == Памяць == * [[Помнік Рагнедзе і Ізяславу]] ў Заслаўі каля Дома культуры «Свiтанак» (1993, скульптар А. Арцімовіч, архітэктар І. Марозаў; Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь, 1998). * [[Помнік Ізяславу]] ў Заслаўі на Цэнтральнай плошчы (2014, скульптар А. Прохараў). * Скульптура ў Заслаўі на [[Вуліца Вялікая (Заслаўе)|Вялікай вуліцы]] (2017). <gallery> Файл:Zasłaŭje. Заслаўе (5.07.2007).jpg|Помнік 1000-годдзю хрысціянства ў Беларусі на [[Гарадзішча Замэчак|гарадзішчы Замэчак]] — старажытным Ізяслаўлі, дзе паводле пазнейшых паданняў пэўны час жылі Рагнеда і Ізяслаў. </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Алексеев|1975|''[[Леанід Васілевіч Аляксееў|Алексеев, Л. В.]]'' [http://rutracker.org/forum/viewtopic.php?t{{=}}1168157 Полоцкая земля]. — Москва, 1975.}} * {{h|Белецкий|2012|''Белецкий, С. В.'' [http://nestoriana.files.wordpress.com/2012/09/pvl_beleckiy.pdf Древнейшая геральдика Руси] // «Повесть временных лет». — СПб.: Вита Нова, 2012.}} * ''[[Васіль Аляксеевіч Варонін|Варонін В. А.]]'' Беларускія землі і Чэхія ў X—XII стст. // Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы: науч. сб. Вып. 12 / редкол.: А. В. Мартынюк (глав. ред.), Г. Я. Голенченко [и др.]. — Минск: РИВШ, 2019. — 232 с. — C. 20-30. * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рурыкавічы|[[Уладзіслаў Вяроўкін-Шэлюта|Вяроўкін-Шэлюта, У.]]|134|ref=Вяроўкін-Шэлюта}} * {{h|Загарульскі|1998|''[[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі|Загарульскі, Э. М.]]'' Заходняя Русь: ІХ — ХІІІ ст.: Вучэб. дапам. — Мн.: Універсітэцкае, 1998. — 260 с.}} * {{h|Заяц|1995|''Заяц, Ю. А.'' Заславль в эпоху феодализма. — Мн.: Навука і тэхніка, 1995. — 207 с.: іл. — ISBN 5-343-01350-3.}} * {{h|Карпов|2001|''Карпов, А. Ю.'' Ярослав Мудрый. — Москва, 2001.}} * {{h|Котляр|2014|{{Крыніцы/ДРСМ|Изяслав Владимирович|Котляр Н. Ф.}} — С. 324.}} * {{h|Литвина, Успенский|2006|''Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б.'' [http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/969--x-xvi-2006 Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики]. — М.: Индрик, 2006. — 904 с. — 1000 экз. — ISBN 5-85759-339-5.}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3|Ізяславічы|[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]], [[Алег Іоў|Іоў А.]]|476—477|ref=Насевіч, Іоў}} * ПСРЛ: I, 34, 52, 55, 131; II, 250, 259, 261, V, 2, 112, 124; VII, 28, 231, 294, 313, 317; IX, 57, 68, 155—156. * {{кніга |аўтар = Рапов О. |частка = |загаловак = [http://bookre.org/reader?file=76752 Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в.] |арыгінал = |спасылка = |выданне = |месца = Москва |выдавецтва = Изд-во МГУ |год = 1977 |том = |старонкі = |старонак = 268 |isbn = |ref = Рапов }} * {{Крыніцы/ЭГБ|3|Ізяслаў Уладзіміравіч|[[Генадзь Мікалаевіч Семянчук|Семянчук, Г.]]|477|ref=Семянчук}} * {{h|Цвірка|2006|''Цвірка, К.'' [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid{{=}}19388 Гісторыя Беларусі паводле паданняў і легендаў] — Мінск: «Соврем. слово», 2006. — 400 с. — С. 36. — ISBN 985-443-570-9}} {{Wikidata/Ancestors}} {{нашчадкі}} {{Полацкія князі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі Полацкай зямлі]] [[Катэгорыя:Князі полацкія]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Полацку]] [[Катэгорыя:Постаці Заслаўя]] [[Катэгорыя:Ізяслаў Уладзіміравіч| ]] gjr01iu2z3qa8e8w0saukj1n3puksym 4 16411 5210063 5209561 2026-10-01T20:39:56Z JerzyKundrat 174 5210063 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Pavel Gavrilin]] == Самарэклама ад няведама каго. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:39, 1 кастрычніка 2026 (+03) == [[Ленінад]] == Машынны недапераклад артыкула аб камерцыйным малавядомым прадукце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:31, 1 кастрычніка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 09:35, 1 кастрычніка 2026 (+03) == [[МухамадБабур Хаджаеў]] == : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:25, 25 верасня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, пераклад-недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:51, 25 верасня 2026 (+03) == [[Буркуты]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Памылка ў назве. Дублікат артыкула са слушнай назвай. У катэгорыі на хуткае выдаленне звыш 170 старонак. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:52, 21 верасня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Дублікат артыкула выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:37, 25 верасня 2026 (+03) == [[Сонпхет Сонсупхан]] == кросвікіспам з памылкай у назве. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 18 верасня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Калі намінацыя "хуткае выдаленне" не працуе. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 12:45, 21 верасня 2026 (+03) == [[Навастройка (Карагандзінская вобласць)]] == : {{Выдаліць}} адсутнасць НП у іншых моўных раздзелах. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:34, 16 верасня 2026 (+03) == [[Палітычны плюралізм]] == {{Закрыта}}Машпераклад невядома чаго. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 11 верасня 2026 (+03){{Канец закрытай секцыі}} ===Вынік=== Выдалена а 19:26 14 верасня 2026 удзельнікам {{Вікіпедыст|MocnyDuham}}. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 19:47, 27 верасня 2026 (+03) == [[Гарбата кітайская]] == : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. Альбо перанесці ў асабістую прастору рэдактара. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 11:28, 11 верасня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 11 верасня 2026 (+03) == [[Зваротны працэс]] == : {{Выдаліць}} Адсутнасць крыніц на такую назву. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 09:47, 10 верасня 2026 (+03) == [[Мустафа Ахматовіч]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Без крыніц і афармлення. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:52, 6 жніўня 2026 (+03) :: {{Пакінуць}} Значнасць ёсць, артыкул можна дапрацаваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:40, 10 жніўня 2026 (+03) :: Тое-сёе дадаў, галоўнае не блытаць з [https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A5%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%9E%D0%92%D0%86%D0%A7 іншым Мустафой Ахматовічам]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:37, 10 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Крыніцы і элементы афармлення дададзены, старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:38, 1 кастрычніка 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) :{{Устрымліваюся}}. Пазначу толькі, што [https://verbum.by/belen/%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%9B%D0%A3%D0%96%D0%90%D0%9D%D0%AB%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%8E%D0%9D%D0%86%D0%9A%20%D0%A0%D0%AD%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%86%20%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%AC ёсць крыніца з БелЭн]. Каб артыкул застаўся на вікі, ўкладальніку трэба займацца пошукам звестак. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:36, 20 жніўня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што "О. В. Счастная" "унесла ў капілку". Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі "успаміны калег і родных", без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03) :::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03) ::::::Паспрабую зрабiць, дзякую за раду. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:46, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, інфармацыі на старонцы не больш чым на элемент спіса. Невядома, дзе атрымала адукацыю. Пра педагагічныя заслугі ніякай канкрэтыкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:53, 9 жніўня 2026 (+03) ::1 верасня будзе яшчэ iнфармацыя на афiцыйным сайце гiмназыi, яе запрасiлi [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 15:14, 9 жніўня 2026 (+03) :::: Інфармацыю не дадалі: толькі згадка ў спісе ўзнагароджаных званнем з БЭ. Таму прапаную выдаліць. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:26, 25 верасня 2026 (+03) :::::шукаем, пакуль у працэссе [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 10:39, 25 верасня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:02, 21 верасня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} lghyeyb90ge7vaq3wx2xtcbkx4leejl 5210134 5210063 2026-10-02T05:05:35Z DobryBrat 5701 /* Ленінад */ вынік 5210134 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Pavel Gavrilin]] == Самарэклама ад няведама каго. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:39, 1 кастрычніка 2026 (+03) == [[Ленінад]] == {{закрыта}} Машынны недапераклад артыкула аб камерцыйным малавядомым прадукце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:31, 1 кастрычніка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 09:35, 1 кастрычніка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. Машынны пераклад. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:05, 2 кастрычніка 2026 (+03) == [[МухамадБабур Хаджаеў]] == : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:25, 25 верасня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, пераклад-недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:51, 25 верасня 2026 (+03) == [[Буркуты]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Памылка ў назве. Дублікат артыкула са слушнай назвай. У катэгорыі на хуткае выдаленне звыш 170 старонак. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:52, 21 верасня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Дублікат артыкула выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:37, 25 верасня 2026 (+03) == [[Сонпхет Сонсупхан]] == кросвікіспам з памылкай у назве. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 18 верасня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Калі намінацыя "хуткае выдаленне" не працуе. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 12:45, 21 верасня 2026 (+03) == [[Навастройка (Карагандзінская вобласць)]] == : {{Выдаліць}} адсутнасць НП у іншых моўных раздзелах. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:34, 16 верасня 2026 (+03) == [[Палітычны плюралізм]] == {{Закрыта}}Машпераклад невядома чаго. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 11 верасня 2026 (+03){{Канец закрытай секцыі}} ===Вынік=== Выдалена а 19:26 14 верасня 2026 удзельнікам {{Вікіпедыст|MocnyDuham}}. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 19:47, 27 верасня 2026 (+03) == [[Гарбата кітайская]] == : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. Альбо перанесці ў асабістую прастору рэдактара. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 11:28, 11 верасня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 11 верасня 2026 (+03) == [[Зваротны працэс]] == : {{Выдаліць}} Адсутнасць крыніц на такую назву. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 09:47, 10 верасня 2026 (+03) == [[Мустафа Ахматовіч]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Без крыніц і афармлення. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:52, 6 жніўня 2026 (+03) :: {{Пакінуць}} Значнасць ёсць, артыкул можна дапрацаваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:40, 10 жніўня 2026 (+03) :: Тое-сёе дадаў, галоўнае не блытаць з [https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A5%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%9E%D0%92%D0%86%D0%A7 іншым Мустафой Ахматовічам]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:37, 10 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Крыніцы і элементы афармлення дададзены, старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:38, 1 кастрычніка 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) :{{Устрымліваюся}}. Пазначу толькі, што [https://verbum.by/belen/%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%9B%D0%A3%D0%96%D0%90%D0%9D%D0%AB%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%8E%D0%9D%D0%86%D0%9A%20%D0%A0%D0%AD%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%86%20%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%AC ёсць крыніца з БелЭн]. Каб артыкул застаўся на вікі, ўкладальніку трэба займацца пошукам звестак. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:36, 20 жніўня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што "О. В. Счастная" "унесла ў капілку". Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі "успаміны калег і родных", без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03) :::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03) ::::::Паспрабую зрабiць, дзякую за раду. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:46, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, інфармацыі на старонцы не больш чым на элемент спіса. Невядома, дзе атрымала адукацыю. Пра педагагічныя заслугі ніякай канкрэтыкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:53, 9 жніўня 2026 (+03) ::1 верасня будзе яшчэ iнфармацыя на афiцыйным сайце гiмназыi, яе запрасiлi [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 15:14, 9 жніўня 2026 (+03) :::: Інфармацыю не дадалі: толькі згадка ў спісе ўзнагароджаных званнем з БЭ. Таму прапаную выдаліць. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:26, 25 верасня 2026 (+03) :::::шукаем, пакуль у працэссе [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 10:39, 25 верасня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:02, 21 верасня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} gtoqotzjacf3psi55l9gn4h1q4g1y50 5210135 5210134 2026-10-02T05:09:32Z DobryBrat 5701 /* Pavel Gavrilin */ вынік 5210135 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Pavel Gavrilin]] == {{закрыта}} Самарэклама ад няведама каго. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:39, 1 кастрычніка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:09, 2 кастрычніка 2026 (+03) == [[Ленінад]] == {{закрыта}} Машынны недапераклад артыкула аб камерцыйным малавядомым прадукце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:31, 1 кастрычніка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 09:35, 1 кастрычніка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. Машынны пераклад. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:05, 2 кастрычніка 2026 (+03) == [[МухамадБабур Хаджаеў]] == : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:25, 25 верасня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, пераклад-недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:51, 25 верасня 2026 (+03) == [[Буркуты]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Памылка ў назве. Дублікат артыкула са слушнай назвай. У катэгорыі на хуткае выдаленне звыш 170 старонак. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:52, 21 верасня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Дублікат артыкула выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:37, 25 верасня 2026 (+03) == [[Сонпхет Сонсупхан]] == кросвікіспам з памылкай у назве. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 18 верасня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Калі намінацыя "хуткае выдаленне" не працуе. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 12:45, 21 верасня 2026 (+03) == [[Навастройка (Карагандзінская вобласць)]] == : {{Выдаліць}} адсутнасць НП у іншых моўных раздзелах. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:34, 16 верасня 2026 (+03) == [[Палітычны плюралізм]] == {{Закрыта}}Машпераклад невядома чаго. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 11 верасня 2026 (+03){{Канец закрытай секцыі}} ===Вынік=== Выдалена а 19:26 14 верасня 2026 удзельнікам {{Вікіпедыст|MocnyDuham}}. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 19:47, 27 верасня 2026 (+03) == [[Гарбата кітайская]] == : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. Альбо перанесці ў асабістую прастору рэдактара. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 11:28, 11 верасня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 11 верасня 2026 (+03) == [[Зваротны працэс]] == : {{Выдаліць}} Адсутнасць крыніц на такую назву. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 09:47, 10 верасня 2026 (+03) == [[Мустафа Ахматовіч]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Без крыніц і афармлення. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:52, 6 жніўня 2026 (+03) :: {{Пакінуць}} Значнасць ёсць, артыкул можна дапрацаваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:40, 10 жніўня 2026 (+03) :: Тое-сёе дадаў, галоўнае не блытаць з [https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A5%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%9E%D0%92%D0%86%D0%A7 іншым Мустафой Ахматовічам]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:37, 10 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Крыніцы і элементы афармлення дададзены, старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:38, 1 кастрычніка 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) :{{Устрымліваюся}}. Пазначу толькі, што [https://verbum.by/belen/%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%9B%D0%A3%D0%96%D0%90%D0%9D%D0%AB%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%8E%D0%9D%D0%86%D0%9A%20%D0%A0%D0%AD%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%86%20%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%AC ёсць крыніца з БелЭн]. Каб артыкул застаўся на вікі, ўкладальніку трэба займацца пошукам звестак. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:36, 20 жніўня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што "О. В. Счастная" "унесла ў капілку". Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі "успаміны калег і родных", без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03) :::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03) ::::::Паспрабую зрабiць, дзякую за раду. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:46, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, інфармацыі на старонцы не больш чым на элемент спіса. Невядома, дзе атрымала адукацыю. Пра педагагічныя заслугі ніякай канкрэтыкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:53, 9 жніўня 2026 (+03) ::1 верасня будзе яшчэ iнфармацыя на афiцыйным сайце гiмназыi, яе запрасiлi [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 15:14, 9 жніўня 2026 (+03) :::: Інфармацыю не дадалі: толькі згадка ў спісе ўзнагароджаных званнем з БЭ. Таму прапаную выдаліць. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:26, 25 верасня 2026 (+03) :::::шукаем, пакуль у працэссе [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 10:39, 25 верасня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:02, 21 верасня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} njf9d7heuaoooq9cabxk4nqiem0wqk9 5210136 5210135 2026-10-02T05:12:25Z DobryBrat 5701 /* Сонпхет Сонсупхан */ вынік 5210136 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Pavel Gavrilin]] == {{закрыта}} Самарэклама ад няведама каго. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:39, 1 кастрычніка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:09, 2 кастрычніка 2026 (+03) == [[Ленінад]] == {{закрыта}} Машынны недапераклад артыкула аб камерцыйным малавядомым прадукце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:31, 1 кастрычніка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 09:35, 1 кастрычніка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. Машынны пераклад. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:05, 2 кастрычніка 2026 (+03) == [[МухамадБабур Хаджаеў]] == : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:25, 25 верасня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, пераклад-недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:51, 25 верасня 2026 (+03) == [[Буркуты]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Памылка ў назве. Дублікат артыкула са слушнай назвай. У катэгорыі на хуткае выдаленне звыш 170 старонак. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:52, 21 верасня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Дублікат артыкула выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:37, 25 верасня 2026 (+03) == [[Сонпхет Сонсупхан]] == {{закрыта}} кросвікіспам з памылкай у назве. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 18 верасня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Калі намінацыя "хуткае выдаленне" не працуе. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 12:45, 21 верасня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:12, 2 кастрычніка 2026 (+03) == [[Навастройка (Карагандзінская вобласць)]] == : {{Выдаліць}} адсутнасць НП у іншых моўных раздзелах. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:34, 16 верасня 2026 (+03) == [[Палітычны плюралізм]] == {{Закрыта}}Машпераклад невядома чаго. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 11 верасня 2026 (+03){{Канец закрытай секцыі}} ===Вынік=== Выдалена а 19:26 14 верасня 2026 удзельнікам {{Вікіпедыст|MocnyDuham}}. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 19:47, 27 верасня 2026 (+03) == [[Гарбата кітайская]] == : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. Альбо перанесці ў асабістую прастору рэдактара. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 11:28, 11 верасня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 11 верасня 2026 (+03) == [[Зваротны працэс]] == : {{Выдаліць}} Адсутнасць крыніц на такую назву. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 09:47, 10 верасня 2026 (+03) == [[Мустафа Ахматовіч]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Без крыніц і афармлення. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:52, 6 жніўня 2026 (+03) :: {{Пакінуць}} Значнасць ёсць, артыкул можна дапрацаваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:40, 10 жніўня 2026 (+03) :: Тое-сёе дадаў, галоўнае не блытаць з [https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A5%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%9E%D0%92%D0%86%D0%A7 іншым Мустафой Ахматовічам]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:37, 10 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Крыніцы і элементы афармлення дададзены, старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:38, 1 кастрычніка 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) :{{Устрымліваюся}}. Пазначу толькі, што [https://verbum.by/belen/%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%9B%D0%A3%D0%96%D0%90%D0%9D%D0%AB%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%8E%D0%9D%D0%86%D0%9A%20%D0%A0%D0%AD%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%86%20%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%AC ёсць крыніца з БелЭн]. Каб артыкул застаўся на вікі, ўкладальніку трэба займацца пошукам звестак. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:36, 20 жніўня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што "О. В. Счастная" "унесла ў капілку". Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі "успаміны калег і родных", без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03) :::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03) ::::::Паспрабую зрабiць, дзякую за раду. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:46, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, інфармацыі на старонцы не больш чым на элемент спіса. Невядома, дзе атрымала адукацыю. Пра педагагічныя заслугі ніякай канкрэтыкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:53, 9 жніўня 2026 (+03) ::1 верасня будзе яшчэ iнфармацыя на афiцыйным сайце гiмназыi, яе запрасiлi [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 15:14, 9 жніўня 2026 (+03) :::: Інфармацыю не дадалі: толькі згадка ў спісе ўзнагароджаных званнем з БЭ. Таму прапаную выдаліць. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:26, 25 верасня 2026 (+03) :::::шукаем, пакуль у працэссе [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 10:39, 25 верасня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:02, 21 верасня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} eunkije8rdv9yg1q5f1zocf10j754p9 5210137 5210136 2026-10-02T05:18:47Z DobryBrat 5701 /* Навастройка (Карагандзінская вобласць) */ меркаванне 5210137 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Pavel Gavrilin]] == {{закрыта}} Самарэклама ад няведама каго. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:39, 1 кастрычніка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:09, 2 кастрычніка 2026 (+03) == [[Ленінад]] == {{закрыта}} Машынны недапераклад артыкула аб камерцыйным малавядомым прадукце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:31, 1 кастрычніка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 09:35, 1 кастрычніка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. Машынны пераклад. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:05, 2 кастрычніка 2026 (+03) == [[МухамадБабур Хаджаеў]] == : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:25, 25 верасня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, пераклад-недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:51, 25 верасня 2026 (+03) == [[Буркуты]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Памылка ў назве. Дублікат артыкула са слушнай назвай. У катэгорыі на хуткае выдаленне звыш 170 старонак. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:52, 21 верасня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Дублікат артыкула выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:37, 25 верасня 2026 (+03) == [[Сонпхет Сонсупхан]] == {{закрыта}} кросвікіспам з памылкай у назве. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 18 верасня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Калі намінацыя "хуткае выдаленне" не працуе. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 12:45, 21 верасня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:12, 2 кастрычніка 2026 (+03) == [[Навастройка (Карагандзінская вобласць)]] == : {{Выдаліць}} адсутнасць НП у іншых моўных раздзелах. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:34, 16 верасня 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Да 2023 года населены пункт называўся Навастройка. Артыкулы пра гэты населены пункт ёсць у іншых моўных раздзелах. Артыкул трэба перайменаваць, але не выдаляць. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:18, 2 кастрычніка 2026 (+03) == [[Палітычны плюралізм]] == {{Закрыта}}Машпераклад невядома чаго. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 11 верасня 2026 (+03){{Канец закрытай секцыі}} ===Вынік=== Выдалена а 19:26 14 верасня 2026 удзельнікам {{Вікіпедыст|MocnyDuham}}. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 19:47, 27 верасня 2026 (+03) == [[Гарбата кітайская]] == : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. Альбо перанесці ў асабістую прастору рэдактара. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 11:28, 11 верасня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 11 верасня 2026 (+03) == [[Зваротны працэс]] == : {{Выдаліць}} Адсутнасць крыніц на такую назву. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 09:47, 10 верасня 2026 (+03) == [[Мустафа Ахматовіч]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Без крыніц і афармлення. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:52, 6 жніўня 2026 (+03) :: {{Пакінуць}} Значнасць ёсць, артыкул можна дапрацаваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:40, 10 жніўня 2026 (+03) :: Тое-сёе дадаў, галоўнае не блытаць з [https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A5%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%9E%D0%92%D0%86%D0%A7 іншым Мустафой Ахматовічам]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:37, 10 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Крыніцы і элементы афармлення дададзены, старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:38, 1 кастрычніка 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) :{{Устрымліваюся}}. Пазначу толькі, што [https://verbum.by/belen/%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%9B%D0%A3%D0%96%D0%90%D0%9D%D0%AB%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%8E%D0%9D%D0%86%D0%9A%20%D0%A0%D0%AD%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%86%20%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%AC ёсць крыніца з БелЭн]. Каб артыкул застаўся на вікі, ўкладальніку трэба займацца пошукам звестак. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:36, 20 жніўня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што "О. В. Счастная" "унесла ў капілку". Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі "успаміны калег і родных", без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03) :::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03) ::::::Паспрабую зрабiць, дзякую за раду. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:46, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, інфармацыі на старонцы не больш чым на элемент спіса. Невядома, дзе атрымала адукацыю. Пра педагагічныя заслугі ніякай канкрэтыкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:53, 9 жніўня 2026 (+03) ::1 верасня будзе яшчэ iнфармацыя на афiцыйным сайце гiмназыi, яе запрасiлi [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 15:14, 9 жніўня 2026 (+03) :::: Інфармацыю не дадалі: толькі згадка ў спісе ўзнагароджаных званнем з БЭ. Таму прапаную выдаліць. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:26, 25 верасня 2026 (+03) :::::шукаем, пакуль у працэссе [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 10:39, 25 верасня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:02, 21 верасня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} kcm95s7f54rqodozvidkqg4su47rxty 5210151 5210137 2026-10-02T06:13:36Z Autumndancer 168015 /* Навастройка (Карагандзінская вобласць) */ 5210151 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Pavel Gavrilin]] == {{закрыта}} Самарэклама ад няведама каго. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:39, 1 кастрычніка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:09, 2 кастрычніка 2026 (+03) == [[Ленінад]] == {{закрыта}} Машынны недапераклад артыкула аб камерцыйным малавядомым прадукце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:31, 1 кастрычніка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 09:35, 1 кастрычніка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. Машынны пераклад. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:05, 2 кастрычніка 2026 (+03) == [[МухамадБабур Хаджаеў]] == : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:25, 25 верасня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, пераклад-недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:51, 25 верасня 2026 (+03) == [[Буркуты]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Памылка ў назве. Дублікат артыкула са слушнай назвай. У катэгорыі на хуткае выдаленне звыш 170 старонак. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:52, 21 верасня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Дублікат артыкула выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:37, 25 верасня 2026 (+03) == [[Сонпхет Сонсупхан]] == {{закрыта}} кросвікіспам з памылкай у назве. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 18 верасня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Калі намінацыя "хуткае выдаленне" не працуе. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 12:45, 21 верасня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:12, 2 кастрычніка 2026 (+03) == [[Навастройка (Карагандзінская вобласць)]] == : {{Выдаліць}} адсутнасць НП у іншых моўных раздзелах. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:34, 16 верасня 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Да 2023 года населены пункт называўся Навастройка. Артыкулы пра гэты населены пункт ёсць у іншых моўных раздзелах. Артыкул трэба перайменаваць, але не выдаляць. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:18, 2 кастрычніка 2026 (+03) :: Інтэрвікі дабавілі. Артыкул перанесены пад новую назву. Здумаю з намінацыі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 09:13, 2 кастрычніка 2026 (+03) == [[Палітычны плюралізм]] == {{Закрыта}}Машпераклад невядома чаго. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 11 верасня 2026 (+03){{Канец закрытай секцыі}} ===Вынік=== Выдалена а 19:26 14 верасня 2026 удзельнікам {{Вікіпедыст|MocnyDuham}}. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 19:47, 27 верасня 2026 (+03) == [[Гарбата кітайская]] == : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. Альбо перанесці ў асабістую прастору рэдактара. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 11:28, 11 верасня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 11 верасня 2026 (+03) == [[Зваротны працэс]] == : {{Выдаліць}} Адсутнасць крыніц на такую назву. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 09:47, 10 верасня 2026 (+03) == [[Мустафа Ахматовіч]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Без крыніц і афармлення. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:52, 6 жніўня 2026 (+03) :: {{Пакінуць}} Значнасць ёсць, артыкул можна дапрацаваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:40, 10 жніўня 2026 (+03) :: Тое-сёе дадаў, галоўнае не блытаць з [https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A5%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%9E%D0%92%D0%86%D0%A7 іншым Мустафой Ахматовічам]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:37, 10 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Крыніцы і элементы афармлення дададзены, старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:38, 1 кастрычніка 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) :{{Устрымліваюся}}. Пазначу толькі, што [https://verbum.by/belen/%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%9B%D0%A3%D0%96%D0%90%D0%9D%D0%AB%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%8E%D0%9D%D0%86%D0%9A%20%D0%A0%D0%AD%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%86%20%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%AC ёсць крыніца з БелЭн]. Каб артыкул застаўся на вікі, ўкладальніку трэба займацца пошукам звестак. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:36, 20 жніўня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што "О. В. Счастная" "унесла ў капілку". Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі "успаміны калег і родных", без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03) :::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03) ::::::Паспрабую зрабiць, дзякую за раду. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:46, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, інфармацыі на старонцы не больш чым на элемент спіса. Невядома, дзе атрымала адукацыю. Пра педагагічныя заслугі ніякай канкрэтыкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:53, 9 жніўня 2026 (+03) ::1 верасня будзе яшчэ iнфармацыя на афiцыйным сайце гiмназыi, яе запрасiлi [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 15:14, 9 жніўня 2026 (+03) :::: Інфармацыю не дадалі: толькі згадка ў спісе ўзнагароджаных званнем з БЭ. Таму прапаную выдаліць. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:26, 25 верасня 2026 (+03) :::::шукаем, пакуль у працэссе [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 10:39, 25 верасня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:02, 21 верасня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} i6q61gx0ibjn08g3iq920gq6pdcjx0p 0 18896 5210193 5185244 2026-10-02T06:47:02Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя ўраджэнцы і жыхары */ 5210193 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадам}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Вялікі Ноўгарад |арыгінальная назва = {{lang-ru|Великий Новгород}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = Coat of Arms of Veliky Novgorod.png |сцяг = Flag of Veliky Novgorod.png{{!}}border |шырыня герба = 80 |шырыня сцяга = 160 |выява = Veliky Novgorod montage (2015).png |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 58|lat_min = 31|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 17|lon_sec = |CoordAddon = type:city(218000)_region:RU |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Наўгародская вобласць |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 859 (афіцыйна, умоўна) |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 90,08 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 25 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = 2405,6 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 8162 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 173xxx |аўтамабільны код = 53 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Velikiy Novgorod |сайт = http://www.adm.nov.ru |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Вялікі Ноўгарад''' ({{lang-ru|Великий Новгород}}, да 1999 года — '''Ноўгарад''') — горад у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Наўгародская вобласць|Наўгародскай вобласці]]. Размешчаны на Прыільменскай нізіне на рацэ [[Волхаў]], за 6 км ад возера [[Ільмень]]. Вытворчасць мінеральных угнаенняў, металаперапрацоўка. == Гісторыя == Упершыню згадваецца ў Наўгародскім I летапісе пад [[859]] годам. З канца 10 стагоддзя — значны цэнтр [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]; у 1136—1478 гадах — сталіца [[Наўгародская рэспубліка|Наўгародскай рэспублікі]]. Размяшчэнне на стыку [[шлях з варагаў у грэкі|шляху «з варагаў у грэкі»]] з Волжскім спрыяла развіццю ў ім ужо ў 10 стагоддзі рамёстваў, гандлю і культуры. Гандлёвыя сувязі Вялікага Ноўгарада распаўсюджваліся ад Фландрыі і [[Ганза|ганзейскія]] гарадоў да Югорскай зямлі і ад Скандынавіі да Астрахані і Канстанцінопаля. Старажытны Вялікі Ноўгарад — цэнтр рускай культуры, цэнтр летапісання, распаўсюджвання пісьменнасці ([[Берасцяныя граматы]]). У 1546 годзе па колькасці двароў (5159) і насельніцтву (35 тыс. чалавек) займаў сярод рускіх гарадоў 3-е месца (пасля [[Масква|Масквы]] і [[Пскоў|Пскова]]). З развіццём [[Санкт-Пецярбург|Пецярбурга]] Вялікі Ноўгарад паступова страчвае сваё гандлёва-эканамічнае значэнне, застаючыся адным з цэнтраў ільнаводства. З 1727 года — цэнтр [[Наўгародская губерня|Наўгародскай губерні]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Адукацыя і культура == * [[Наўгародскі дзяржаўны ўніверсітэт]] * [[Наўгародскі акадэмічны тэатр драмы імя Ф. М. Дастаеўскага]] == Памятныя мясціны == * [[Сафійскі сабор (Ноўгарад)|Сафійскі сабор, Ноўгарад]] * [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла (Вялікі Ноўгарад)|Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла]] == Гарады-пабрацімы == {{гарады-пабрацімы}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == {{main|Вядомыя асобы Ноўгарада}} * [[Антон Сцяпанавіч Арэнскі]] — рускі кампазітар. * [[Аляксей Кайгарадаў]] * [[Іаан Наўгародскі]] * [[Мікалай Аляксандравіч Гугнін]] (нар. 1946) — беларускі мастацтвазнавец, педагог, графік. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гарады Наўгародскай вобласці}} {{Горад воінскай славы|state=collapsed}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікі Ноўгарад| ]] [[Катэгорыя:Гарады Наўгародскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Волхаве]] 0v2qbs3m3453bjd69160ahyi8p4utsa 0 19233 5210100 5183132 2026-10-02T00:07:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210100 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | назва_радыёстанцыі = Беларусь | поўнае_назва = | лагатып=Беларусь (эмблема).jpeg | горад = | краіна = | слоган = | фармат = | частата = | час_вяшчанні = | зона_вяшчанні = [[Беларусь]] | створаны = | доля = | каардынаты = | заснавальнік = | уладальнік = | кіраўнікі = | сайт = | on-line_трансляцыя = }} '''Радыёстанцыя «Беларусь»''' — структурнае падраздзяленне [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнай дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі Рэспублікі Беларусь]]. На кароткіх хвалях радыёстанцыя гучыць у міжнародным эфіры з 11 мая 1962 года. Спачатку перадачы былі толькі на [[беларуская мова|беларускай мове]]. У сакавіку 1985 года служба пачала трансляцыю перадач [[Нямецкая мова|нямецкая]] служба. У 1998 годзе радыёстанцыя пачала вяшчанне на [[руская мова|рускай]] і [[англійская мова|англійскай]] мовах. З 2006 года вяшчае на [[польская мова|польскай мове]]. У праграмах радыёстанцыі выпускі навін і інфармацыйна-аналітычныя выпускі, радыёсустрэчы, перадачы пра гісторыю, культуру, духоўныя каштоўнасці беларускага народа. Прыярытэтны кірунак музычнай палітыкі — папулярызацыя лепшых узораў народнай, класічнай і сучаснай беларускай музыкі. Вяшчанне радыёстанцыі «Беларусь» ажыццяўляецца штодзённа на кароткіх і сярэдніх хвалях, а таксама (з 2005) у Інтэрнэце. Радыёстанцыя выкарыстоўвае таксама FM-перадатчыкі і частоты: : [[Брэст]] — 96.4 МГц : [[Гродна]] — 96.9 МГц : [[Свіслач (горад)|Свіслач]] — 100.8 МГц : [[Геранёны]] — 99.9 МГц : [[Браслаў]] — 106.6 МГц : [[Мядзел]] — 102.0 МГц Дырэктар — [[Навум Якаўлевіч Гальпяровіч]]. == Міжнародны эфір == Радыё Беларусь працуе на шэрагу замежных моў з 1985 г. У 2020-х гг. міжнародны эфір складаюць 3 станцыі, якія вяшчаюць праз інтэрнэт, мабільныя прыкладанні і [[Штучны спадарожнік Зямлі|спадарожнік]]авую сувязь. Прыкладанне «Międzynarodowe Radio Białoruś» і адпаведны стрым на сайце радыёстанцыі, практычна поўнасцю вядзецца на польскай мове з удзелам польскамоўных беларускіх журналістаў і іншых спецыялістаў, здольных свабодна размаўляць па-польску, і з палякамі, падтрымліваючымі дзяржаўную палітыку Беларусі, сярод якіх палітычны уцекач [[Томаш Шміт]]. Часткова эфір могуць запаўняць песні на беларускай мове, і інтэрв'ю з дзяржаўнымі і палітычнымі дзеячамі РБ у перакладзе на полькую мову. Значная частка эфіру прысвечана палітычным пытанням, дзе пануюць ідэі эўраскептызму, мягкай падтрымкі палітыкі Пуціна і Лукашэнкі, крытыка украінскага нацыяналізму з адсылкай да этнічных чыстак палякаў Украіны падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Таксама на польскай мове робяцца экскурсы ў гісторыю і краязнаўства Беларусі і перадаюцца песні на польскай і беларускай мовах<ref name="berastouski">[https://berastouski.blogspot.com/2026/07/blog-post.html Радыё Беларусі новае і вельмі старое]</ref>. Іншы канал дзейнічае як прыкладанне «Международное радио "Беларусь"» і другую стрымінгавую дарожку сайта станцыіі вядзе эфір на рускай мове для жыхароў [[Літва|Літвы]] і [[Латвія|Латвіі]] з 2026 г<ref>{{Cite web |url=https://news.by/company/press-sluzhba/radio-belarus-zapuskaet-novye-proekty-o-vzaimootnosheniyakh-belarusi-s-polshey-i-stranami-baltii |title=Радио "Беларусь" запускает новые проекты о взаимоотношениях Беларуси с Польшей и странами Балтии |archive-url=https://web.archive.org/web/20260102015503/https://news.by/company/press-sluzhba/radio-belarus-zapuskaet-novye-proekty-o-vzaimootnosheniyakh-belarusi-s-polshey-i-stranami-baltii |archive-date=2 студзеня 2026 |access-date=18 жніўня 2026 |url-status=dead}}</ref>. Значная частка эфіру гэтага падраздзялення прысвечана папулярызацыі некаторых ідэй «[[Рускі свет|рускага свету]]», але з некаторымі агаворкамі на карысць абароны нацыянальнай ідэнтычнасці беларусаў, літоўцаў і латышоў, падтрымкі палітыкі Расіі і Беларусі і жорсткай крытыцы палітыкі краін Еўропы; часткова ідзе папулярызацыя эканомікі і культуры Беларусі і даюцца практычныя парады для паўсядзённага жыцця ў Літве ці Латвіі<ref name="berastouski"/>. Пры гэтым эфір для Латвіі трапляе на частату 107,7 MHz пасля адключэння мясцовай станцыі «Latvijas Radio 4»<ref>[http://rus.jauns.lv/article/novosti/700271-pocemu-v-latvii-mozno-poimat-radio-iz-belarusi-obieiasnenie-specialistov Почему в Латвии можно поймать радио из Беларуси - объяснение специалистов]</ref>. На стрымінгавай дарожцы для спадарожнікавага вяшчання ідуць навіны і адмысловыя перадачы на тэмы эканомікі і культуры Беларусі на наступных мовах: руская (13:00-15:00, 4:00-8:00), англійская (15:00-18:00, 20:00-21:00, 0:00-2:00, 3:00-4:00 (паўтор)), беларуская (18:00-20:00), нямецкая (21:00-23:00), іспанская (23:00-23:20, 2:00-2:20 (паўтор)), французская (23:20-23:40, 2:20-2:40 (паўтор)), арабская (23:40-0:00, перадача «Знаёмцеся: Беларусь!»), кітайская (2:40-3:00, перадача «Ваш сябар — Беларусь»)<ref>[https://radiobelarus.by/ru/efir Расписание спутникового вещания] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251022022352/https://www.radiobelarus.by/ru/efir |date=22 кастрычніка 2025 }} // Радио Беларусь</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://radiobelarus.by/be Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190731021541/http://radiobelarus.by/be |date=31 ліпеня 2019 }} * Увага! Гаворыць Мінск — Мінск: Усебеларускі радыёкамітэт пры СНК БССР, 1934 — 75 с. (фота асобных старонак даступна [https://berastouski.blogspot.com/2026/07/blog-post.html тут]) {{Белтэлерадыёкампанія}} {{Радыёстанцыі Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі на рускай мове]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі на польскай мове]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі на нямецкай мове]] [[Катэгорыя:Міжнародныя радыёстанцыі]] 692qdwjvtmi0akplldlsr10wcbqw0id 0 23458 5210033 5181479 2026-10-01T17:54:53Z Ілля Касакоў 21245 5210033 wikitext text/x-wiki {{міфалагічны персанаж}} '''Ева''' ([[іўрыт|іўр.]]: ‏חַוָּה‏, чытаецца: Хава — літ. «якая дае жыццё», [[грэчаская мова|грэч.]]: Εὔα) — у аўраамічных рэлігіях — прамаці ўсіх людзей, першая жанчына, жонка Адама, створаная з яго рабра, маці Каіна, Авеля і Сіфа. Паводле біблейскай міфалогіі, жонка Адама, створаная ў раі з яго рабра Богам. У іўдзейскай, хрысціянскай і мусульманскай міфалогіі яна разглядаецца як крыніца жыцця, як пачынальніца ўсяго чалавечага роду. За тое, што Ева першая парушыла боскую забарону і паспытала плод з дрэва пазнання дабра і зла, а потым і спакусіла на гэта Адама, Бог пракляў іх абаіх, выгнаў з раю, а іх грэх перанёс на ўсё чалавецтва як пажыццёвае пакаранне (першародны грэх). == Этымалогія == Традыцыйная этымалогія ўзводзіць імя Ева (Хава) да яўрэйскага хай «жыццё». Сучасныя даследчыкі дапускаюць сувязь з фінікійскім хвт і арамейскім Хеўя, якое значыць «змяя» (або змеепадобная багіня). == Стварэнне Евы == [[Файл:AberdeenBestiaryFolio003rCreationOfEve.jpg|злева|міні|Стварэнне Евы, сярэднявечны рукапіс.]] У Кнізе Быцця ёсць два паралельныя расказы аб Стварэнні свету і чалавека: * Першы: 1:1 — 2:3; * Другі: 2:4 — 3:24. Паводле першага варыянту (Быц. 1: 26-29), прабацькі чалавецтва — мужчына і жанчына — створаны паводле вобразу Божага (Быц. 1:27) у канцы шостага дня тварэння, і ім дадзена панаваць над усёй зямлёй і жывымі істотамі (Быц. 1:28). Паводле другога, (Быц. 2: 7-25; 3: 1-24), Бог вылепіў чалавека (Адам) з «пылу зямнога» (Адама), удыхнуў жыццё ў яго ноздры і змясціў яго ў Сад Эдэмскі (Быц. 2: 7). Пазней Бог усыпіў Адама, узяў яго рабро і стварыў з яго першую жанчыну — Еву, якая стала жонкаю для першага чалавека (Быц. 2: 21-22).{{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/СкарынаТв|139}} * {{крыніцы/БіЕ}} == Спасылкі == {{Commonscat|Eve}} {{Адам і Ева}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Персанажы Старога Запавету]] 9uyvlkrfj9dayjihdhv892gjlrpy629 0 23646 5210004 4819963 2026-10-01T16:24:58Z Ілля Касакоў 21245 5210004 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coition of a Hemisected Man and Woman.jpg|thumb|right|210px|Вагінальны секс. Мастак Леанарда да Вінчы.]] '''Вагінальны секс''' ({{lang-la|coitus}}) — від палавога акта, пад якім разумеюць, як правіла, увядзенне эрэгіраваннага [[Пеніс чалавека|палавога члена]] ў похву. Вагінальны секс — гэта адзіны від палавога акта, які выконвае рэпрадуктыўную функцыю. Вагінальны палавы акт суправаджаецца зваротна-паступальным рухам пеніса ў похву (фрыкцыямі), які забяспечваецца рухамі аднаго ці абаіх партнёраў. Стымуляцыя палавога органа мужчыны дасягаецца за кошт скарачэння мышц похвы; стымуляцыя жанчыны — за кошт узрушэння багатых нервовымі канчаткамі сценак [[похва|похвы]] і дакрананняў да [[клітар]]а. Нармальным завяршэннем палавога акта лічыцца [[эякуляцыя]] партнёра. Пры трапленні [[сперма|спермы]] ў похву магчыма зачацце. Падчас вагінальнага сексу можа адбывацца перадача шэрага захворванняў, у прыватнасці, [[ВІЧ]] (падрабязней гл. [[Венерычныя хваробы|Венерычныя захворванні]]). Выкарыстанне [[фалаімітатар]]аў, [[Вібратар (секс)|вібратараў]] і іншых прадметаў для сексуальнай стымуляцыі вагінальнай зоны, а таксама некаторыя лесбійскія практыкі, напрыклад [[трыбадзізм]], можна таксама лічыць вагінальным сексам. == Гл. таксама == * [[Анальны секс]] * [[Бяспечны секс]] * [[Балючы палавы акт]] {{Формы сексуальнай актыўнасці}} [[Катэгорыя:Формы сексуальнай актыўнасці]] 53br7c4m6u03ud8a15yexcah9kdsiks 0 26704 5210241 5179275 2026-10-02T08:49:01Z Kent Wang 174798 Tomb of Vasco da Gama 8515.jpg, preserving existing caption and formatting 5210241 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}} {{ваенны дзеяч}} '''Ва́ска да Га́ма''' ({{lang-pt|Vasco da Gama}}; [[1469]]—[[1524]]) — [[Партугалія|партугальскі]] даследчык, вядомы як першы [[Еўрапейцы|еўрапеец]], які здзейсніў марское падарожжа ў [[Індыя|Індыю]]. Адкрыццё да Гамы было вельмі значным, бо адкрыла шлях на цэлае стагоддзе для глабальнага імперыялізму і дазволіла партугальцам усталяваць вялізную [[каланіяльная імперыя|каланіяльную імперыю]] ў [[Азія|Азіі]]. Усталяванне маршруту азначала, што партугальцам больш не трэба будзе перасякаць ні [[Міжземнае мора]], ні небяспечны [[Аравійскі паўвостраў]] і што ўвесь шлях будзе праходзіць па моры. Сума адлегласцяў, пройдзеных у абодвух кірунках, зрабіла экспедыцыю самым працяглым марскім рэйсам на той час, больш працяглым за поўнае падарожжа вакол свету па [[экватар]]ы<ref>Diffie, Bailey W. and George D. Winius, «Foundations of the Portuguese Empire, 1415—1580», p.176</ref>. Толькі праз стагоддзе пасля адкрыцця такія еўрапейскія дзяржавы, як [[Англія]], [[Галандыя]] і [[Францыя]], змаглі, нарэшце, разарваць манаполію Партугаліі і марскую перавагу ў шляху вакол Афрыкі, адкрываючы такім чынам новую эру еўрапейскага імперыялізму на Усходзе. Пасля дзесяцігоддзяў спробаў маракоў дасягнуць Індыі, падчас якіх былі страчаныя тысячы жыццяў і дзясяткі суднаў у караблекрушэннях і нападах, да Гама высадзіўся ў [[Кажыкодэ|Калікуце]] 20 мая 1498 года. Дасягненне легендарных індыйскіх [[Дарога спецый|маршрутаў спецый]] карэнным чынам дапамагло [[Калоніі Партугаліі|Партугальскай імперыі]] палепшыць сваю эканоміку, якая да адкрыцця Васкі да Гама грунтавалася, галоўным чынам, на гандлі ўздоўж паўночнай і прыбярэжнай [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыкі]]. Атрыманыя спецыі ў асноўным былі [[Перац чорны|перцам]] і [[карыца]]й, але неўзабаве былі ўключаныя і іншыя, новыя для Еўропы, прадукты, што прывяло да гандлёвай манаполіі Партугаліі на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў. Васка да Гама кіраваў дзвюмя армадамі ў Індыю, першай і чацвёртай. Чацвёртая была самай значнай і стартавала толькі праз чатыры гады пасля яго вяртання з першай. За свой унёсак ён прызначаны [[спіс губернатараў Партугальскай Індыі|губернатарам Індыі]] ў 1524 годзе з тытулам [[Віцэ-каралеўства|віцэ-караля]], а таксама ўганараваны тытулам [[граф Відыгейра|графа Відыгейра]] ў 1519 годзе. Васка да Гама застаецца вядучай фігурай у гісторыі даследаванняў і да гэтага часу. Па ўсім свеце яго даследаванні і дасягненні былі адзначаны пашанай. Партугальскі нацыянальны эпас [[Лузіяды]] напісаны ў яго гонар. Яго першая экспедыцыя ў Індыю традыцыйна лічыцца важнай вяхой у сусветнай гісторыі, яна паклала пачатак першай хвалі глабальнага мультыкультуралізму<ref>{{cite book|first=Cliff|last=Nigel|title=Holy War: How Vasco da Gama's Epic Voyages Turned the Tide in a Centuries-Old Clash of Civilizations|publisher=Harper| date=September 2011}}.</ref>. == Даследаванні да Васкі да Гамы == [[Файл:Caravel Boa Esperanca Portugal.jpg|thumb|right|Новыя судны тыпу «[[каравела]]», уведзеныя ва ўжыванне ў сярэдзіне 15-га стагоддзя, значна дапамаглі партугальскім даследаванням.]] Пачынаючы з першай паловы 15-га стагоддзя, [[партугальскія адкрыцці|партугальскія экспедыцыі]], арганізаваныя прынцам [[Генрых Мараплавец|Генры Навігатарам]], прасоўваліся ўздоўж узбярэжжа [[Афрыка|Афрыкі]] ў пошуках багаццяў Заходняй Афрыкі (у асноўным, золата). Яны значна пашырылі партугальскія навігацыйныя веды, але мала спрыялі дасягненню пастаўленых мэтаў. Пасля смерці Генрыха ў 1460 годзе партугальцы не праявілі вялікай цікавасці да даследаванняў. У 1469 годзе манапольныя правы на Афрыканскі гандаль былі прададзеныя гандлёваму кансорцыуму на чале з [[Фернан Гомес|Фернанам Гомесам]]. На працягу некалькіх гадоў Гомес значна пашырыў веды партугальцаў аб [[Гвінейскі заліў|Гвінейскім заліве]], робячы бізнес на залатым пяску, перцы, слановай косці і рабах. Калі дамоўленасць з Гомесам падышла да аднаўлення ў [[1474]] годзе, прынц Жуан (будучы кароль [[Жуан II]]) папрасіў свайго бацьку [[Афонсу V|Афонса V Партугальскага]] перадаць Афрыканскую манаполію яму. Стаўшы манархам ў [[1481]] годзе, Жуан II пачаў доўгатэрміновыя рэформы. Каб разарваць залежнасць манарха ад феадальнай знаці, Жуан II вырашыў стварыць каралеўскую казну і бачыў каралеўскі гандаль ў якасці ключа да сваёй мэты. Пад наглядам Жуана II значна пашырыўся гандаль золатам і рабамі ў Заходняй Афрыцы. Ён быў гатовы ўвайсці ў высокапрыбытковы [[Дарога спецый|гандаль спецыямі]] паміж Еўропай і Азіяй. На той час гандаль быў практычна манапалізаваны [[Венецыянская рэспубліка|Венецыянскай рэспублікай]], якая кіравала сухапутнымі маршрутамі праз [[Левант|леванційскія]] і егіпецкія парты і далей праз [[Чырвонае мора]] да рынкаў спецый Індыі. Жуан II паставіў новую мэту для сваіх капітанаў: знайсці марскі шлях у Азію вакол Афрыканскага кантынента. У [[1487]] годзе Жуан II накіраваў двух дыпламатаў [[Перу да Кавільян]]а і [[Афонсу дэ Пайва]] сушшу праз Егіпет ва Усходнюю Афрыку і Індыю, каб даведацца падрабязнасцяў пра рынкі спецый і гандлёвыя шляхі. Прарыў адбыўся неўзабаве пасля таго, як капітан Жуана II [[Барталамеу Дыяш]] вярнуўся пасля адкрыцця [[Мыс Добрай Надзеі|мыса Добрай Надзеі]] ў [[1488]] годзе, даследаваўшы да [[Вялікая рыбная рака|Вялікай рыбнай ракі]] і пацвердзіўшы, што невядомае ўзбярэжжа працягнулася на паўночны ўсход. Заставалася толькі даказаць сувязь паміж адкрыццямі Дыяша, а таксама Кавільяна і дэ Пайвы, і звязаць гэтыя асобныя сегменты ў адкрыццё, каб наладзіць патэнцыйна прыбытковы гандлёвы маршрут у [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіяне]]. == Ранняе жыццё == [[Файл:50 Escudos célébrant le 500e anniversaire de la naissance de Vasco Da Gama, 1969.jpg|thumb|Выява Васка да Гама на памятнай манеце ў гонар 500-годдзя нараджэння]] [[Файл:Sines06 edit1.jpg|thumb|left|Помнік Васка да Гаме ў [[Сініш]]ы, [[Партугалія]]]] Васка да Гама нарадзіўся ў 1460 або 1469 годзе<ref>[http://www.fordham.edu/halsall/mod/1497degama.html Modern History Sourcebook: Vasco da Gama: Round Africa to India, 1497—1498 CE] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110828160915/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1497degama.html |date=28 жніўня 2011 }}, fordham.edu, Retrieved 27 June 2007.</ref> ў [[Сініш]]ы на паўднёва-заходнім узбярэжжы Партугаліі, імаверна, у доме побач царквы Носа-Сеньёра-дас-Салас. Сініш, адзін з нешматлікіх марскіх партоў на ўзбярэжжы [[Алентэжу]], складаўся не больш чым з некалькіх пабеленых, з чырвонай чарапіцай дамоў, у якіх жылі ў асноўным рыбакі. Бацька Васкі [[Эштэбан да Гама|Эштэван да Гама]] служыў рыцарам ва ўладаннях інфанта Фердынанда, герцага Візеу<ref name="ames">{{cite book|title=The Globe Encompassed|url=https://archive.org/details/globeencompassed0000ames|author=Ames, Glenn J.|page=[https://archive.org/details/globeencompassed0000ames/page/27 27]|isbn=0-13-193388-4|year=2008|accessdate=10 January 2008}}.</ref>, а пасля ў шэрагах ваеннага [[ордэна Сант'яга, Партугалія|ордэна Сант’яга]]. Эштэван да Гама быў прызначаны грамадзянскім губернатарам Сінеша ў 1460 годзе, гэтую пасаду ён займаў да 1478 года, а пасля працягнуў у якасці збіральніка падаткаў і загадчыкам маёмасці Ордэна ў рэгіёне. Эштэван да Гама ажаніўся з Ізабэль Содрэ, дачкою Жуана Содрэ (таксама вядомага як Жуана дэ Рэсэндэ), нашчадка сям’і англійскага паходжання. Яе бацька і браты, [[Вісэнтэ Содрэ]] і Браш Содрэ, былі звязаныя з дваром інфанта [[Дыега, герцаг Візэу|Дыега, герцаг Візэў]] і з’яўляліся вядомымі дзеячамі ваеннага [[Ордэн Хрыста|ордэна Хрыста]]. Васка да Гама быў трэцім з пяцёх сыноў Эштэвана да Гама і Ізабель Содрэ — верагодны парадак дзяцей: [[Паўлу да Гама]], Жааў Содрэ, Васка да Гама, Пэдра да Гама і Айрэс да Гама. У Васкі таксама была вядомая сястра Тэрэза да Гама, якая ўзяла шлюб з Лопа Мэндэсам дэ Васкансэласам<ref>Subrahmanyam, 1997, p. 61.</ref>. Мала вядома аб раннім жыцці да Гамы. Існуюць меркаванні, што ён вучыўся ў [[Эвара|горадзе Эвары]] матэматыцы і навігацыі. Таксама сцвярджаецца, (хоць і сумнеўна), што ён вучыўся ў астролага і астранома [[Аўраам Закута|Аўраама Закута]]<ref>Subrahmanyam, 1997, p. 62.</ref>. Каля [[1480]] года да Гама ўслед за сваім бацькам уступіў у ордэн Сант’яга<ref>Subrahmanyam, 1997, pp. 60-61.</ref>. Майстрам ордэна быў князь Жуан, які ў [[1481]] годзе ўзышоў на трон як кароль [[Жуан II|Жуан II Дасканалы]]. Жуан II апекаваў ордэн, і дастатак да Гамы ўзрос. У [[1492]] годзе Жуан II накіраваў да Гаму з місіяй у порт [[Сетубал]] і ў [[Алгарве]], каб захапіць [[Францыя|французскія]] караблі ў адплату за рабаванні ў мірны час партугальскіх суднаў. З гэтай задачай да Гама хутка і эфектыўна справіўся<ref>Subrahmanyam, 1997, p. 63.</ref>. == Першае плаванне == [[Файл:Gama route 1.svg|300px|thumb|Маршрут першага падарожжа Васкі да Гамы (1497—1499)]] [[8 ліпеня]] [[1497]] года Васка да Гама павёў флот з чатырох караблёў з экіпажам у 170 чалавек з [[Лісабон]]а. Адлегласць, пройдзеная ў падарожжы вакол Афрыкі ў Індыю і назад, была большая, чым адлегласць па экватары<ref name="Foundations">{{cite book | title=Foundations of the Portuguese Empire, 1415–1850 |year=1977 |url=https://books.google.com/books?id=vtZtMBLJ7GgC&pg=PA184 |first1= Bailey W. |last1=Diffie |first2= George D. |last2=Winius | isbn= 978-0-8166-0850-8 | page=177 | volume=1 | series=Europe and the World in the Age of Expansion}}.</ref><ref>[http://www.fordham.edu/halsall/mod/1497degama.html Da Gama’s ''Round Africa to India''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110828160915/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1497degama.html |date=28 жніўня 2011 }}, fordham.edu Retrieved 16 November 2006.</ref>. У склад экспедыцыі ўваходзілі самыя дасведчаныя партугальскія маракі таго часу: Пяро дэ Аленкер, [[Перу Эшкабар]], Жааў дэ Каімбры і Афонсу Ганкальвес. Дакладна не вядома, колькі было людзей у экіпажы кожнага судна, але толькі 55 вярнулася, і два караблі былі страчаныя. Два караблі былі нядаўна пабудаваныя дзеля плавання, верагодна, [[каравела]] і карабель забеспячэння<ref name="Foundations"/>. Чатыры караблі, з якіх складалася экспедыцыя, былі: * [[Сан-Габрыел|Сан-Габрыэл]], якім камандаваў Васка да Гама; [[карака]] ў 178 тон, даўжыня 27 м, шырыня 8,5 м, асадка 2,3 м, ветразі 372 м. * Сан-Рафаэл, якім камандаваў брат Васкі [[Паўлу да Гама]]; карабель меў падобныя памеры з Сан-Габрыэлам. * Каравела Бэрыа, меншымі памерамі за першыя два (пазней перайменаваны ў Сан-Мігель), суднам камандаваў [[Мікалау Коэльё|Мікалаў Каэльё]] * Карабель забеспячэння з невядомым імем пад камандаваннем Гансала Нуньеса. Карабель пазней быў страчаны каля заліва Сан-Брас, уздоўж усходняга ўзбярэжжа Афрыкі<ref name="ames"/>. [[Файл:Cross daGama2.jpg|thumb|left|Помнік Крыжа Васкі да Гамы на [[Мыс Добрай Надзеі|Мысе Добрай Надзеі]], [[Паўднёвая Афрыка]]]] Экспедыцыя адплыла з [[Лісабон]]а [[8 ліпеня]] [[1497]] года. Яна рушыла ўслед маршрута, пракладзенага раней даследчыкамі ўздоўж узбярэжжа Афрыкі праз астравы [[Востраў Тэнэрыфэ|Тэнэрыфэ]] і [[Каба-Вердэ|Зялёнага Мыса]]. Пасля дасягнення ўзбярэжжа сучаснай [[Сьера-Леонэ]] да Гама ўзяў курс на поўдзень у адкрыты акіян, перасякаючы [[экватар]] і адшукваючы [[заходнія вятры]] Паўднёвай Атлантыкі, якія [[Барталамеу Дыяш|Барталамеў Дыяш]] адкрыў у 1487 годзе<ref>[[Gago Coutinho]], C.V. (1951-52) ''A Nautica dos Descobrimentos: os descobrimentos maritimos visitos por um navegador'', Lisbon: Agencia Geral do Ultramar; p. 319-63; Axelson, E. (1988) «The Dias Voyage, 1487—1488: toponymy and padrões», ''Revista da Universidade de Coimbra'', Vol. 34, p. 29-55 [https://books.google.com/books?id=hcMp9hZ_8yAC&lpg=PA25&pg=PA29#v=onepage&q&f=false offprint]; Waters, D.W. (1988) «Reflections Upon Some Navigational and Hydrographic Problems of the XVth Century Related to the voyage of Bartolomeu Dias», ''Revista da Universidade de Coimbra'', Vol. 34, p. 275—347. [https://books.google.com/books?id=UKK-b3If-78C&lpg=PA333&dq=rota%20entre%20santiago&pg=PA333#v=onepage&q&f=false offprint].</ref>. Гэты курс аказаўся паспяховым, і [[4 лістапада]] [[1497]] года экспедыцыя высадзілася на ўзбярэжжы Афрыкі. Больш чым за тры месяцы караблі праплылі больш за 10000 кіламетраў у адкрытым акіяне, на той час самы доўгі шлях па-за бачнасцю зямлі.<ref name="Foundations"/><ref>{{cite book |last= Fernandez-Armesto |first= Felipe |title= Pathfinders: A Global History of Exploration |year= 2006 |publisher= [[W. W. Norton & Company]] |isbn= 0-393-06259-7 |pages= [https://archive.org/details/pathfindersgloba00fern/page/177 177–178] |url= https://archive.org/details/pathfindersgloba00fern/page/177 }}.</ref> [[16 снежня]] флот прайшоў [[Вялікая рыбная рака|Вялікую рыбную раку]] — месца, дзе Дыяш павярнуў назад і паплыў далей у водах, якія яшчэ былі невядомыя еўрапейцам. Калядныя святы да Гама і яго каманда сустрэлі на ўзбярэжжы, якое яны назвалі [[Квазулу-Натал (правінцыя)|Натал]], гэтае слова на [[партугальская мова|партугальскай мове]] мае значэнне «''нараджэнне Хрыста''». Васка да Гама правёў з 2 па 29 сакавіка 1498 года ў раёне Мазамбікскіх астравоў. Тэрыторыя, якая кантралявалася арабамі на ўзбярэжжы Усходняй Афрыкі, была неад’емнай часткай сеткі гандлю ў [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіяне]]. Баючыся, што мясцовае насельніцтва будзе варожым да хрысціян, да Гама назваўся [[Іслам|мусульманінам]] і быў запрошаны на аўдыенцыю да султана [[Мазамбік]]а. Але, не маючы дастаткова гандлёвых тавараў, да Гама быў не ў стане забяспечыць прыдатны падарунак кіраўніку, і неўзабаве мясцовае насельніцтва стала з падазрэннем паглядаць на да Гаму і яго людзей. Вымушаны з-за варожага натоўпу збегчы з Мазамбіка да Гама з гавані некалькі разоў стрэліў са сваіх гарматаў у бок горада ў якасці помсты<ref>[http://www.oldnewspublishing.com/dagamma.htm Vasco da Gamma Seeks Sea Route to India] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111222043247/http://www.oldnewspublishing.com/dagamma.htm |date=22 снежня 2011 }}, Oldnewspublishing.com. Retrieved 8 July 2006.</ref>. У раёне сучаснай [[Кенія|Кеніі]] экспедыцыя занялася [[пірацтва]]м, рабуючы арабскія гандлёвыя суды, якія без цяжкіх гарматаў былі фактычна бяззбройныя. Партугальцы сталі першымі вядомымі еўрапейцамі, якія наведалі порт [[Мамбаса|Мамбасы]] з 7 па 13 красавіка 1498 года, але і там іх сустрэлі варожа, і яны неўзабаве пакінулі порт. [[Файл:Vascodagama.JPG|thumb|справа|Васка да Гама высаджваецца ў [[Калікут|Калікуце]] [[20 мая]] [[1498]] года.]] Васка да Гама рушыў далей на поўнач, прыбыўшы ў сяброўскі порт [[Маліндзі]] [[14 красавіка]] [[1498]] г. — чые кіраўнікі былі тады ў канфлікце з жыхарамі Мамбасы, там экспедыцыя ўпершыню адзначыла доказы прысутнасці індыйскіх гандляроў. Да Гама скарыстаўся паслугамі лоцмана, чыё веданне [[мусон]]ных вятроў дазволіла яму давесці экспедыцыю да [[Калікут]]а, размешчанага на паўднёва-заходнім узбярэжжы Індыі. Крыніцы па-рознаму называюць лоцмана: і як хрысціяніна, і як мусульманіна, і як [[Гуджаратцы|гуяраці]]. У адной з крыніц лоцман апісваецца ў якасці знакамітага арабскага мараплаўцы [[Ібн Маджыд]]а, але Маджыд не мог быць у тым месцы ў той час<ref>{{cite book |last= Fernandez-Armesto |first= Felipe |title= Pathfinders: A Global History of Exploration |year= 2006 |publisher= W. W. Norton & Company |isbn= 0-393-06259-7 |pages= [https://archive.org/details/pathfindersgloba00fern/page/178 178–179] |url= https://archive.org/details/pathfindersgloba00fern/page/178 }}.</ref>. Васка да Гама пакінуў Маліндзі [[24 красавіка]] 1498 года і накіраваўся ў бок Індыі. [[Файл:Vasco da Gama perante o Samorim de Calecute.png|thumb|злева|Перагаворы Васкі да Гамы з Заморынам. Стальная гравюра 1850 года з сучаснай ручной афарбоўкай.]] Флот прыбыў у Кападу каля [[Калікут]]ы, Індыя, [[20 мая]] [[1498]] года. Кароль Калікута [[Заморын]], які на той час быў у сваёй другой сталіцы ў [[Паннані|Панані]], вярнуўся ў Калікут, пачуўшы вестку аб прыбыцці замежнага флоту. Маракі былі прынятыя з традыцыйнай гасціннасцю, улучаючы вялікае шэсце не меней за 3000 узброеных ваяроў, але перамовы з Заморынам не далі ніякіх канкрэтных вынікаў. Падарункі, якія да Гама прынёс Заморыну — чатыры плашчы з пунсовай тканіны, шэсць капелюшоў, чатыры галіны каралаў, скрынка з сямю меднымі пасудзінамі, кавалак цукру, дзве бочкі алею і бочка мёду — былі сціплыя і не зрабілі ўражання. Чыноўнікі Заморына здзіўляўся, чаму не было ніякага золата або срэбра, а мусульманскія купцы, якія лічылі да Гаму сваім супернікам, выказалі здагадку, што апошні быў толькі звычайным піратам, але ніяк не каралеўскім паслом<ref>Castaneda, Herman Lopes de, The First Book of the Historie of the Discoveries and Conquests of the East India by the Portingals, London, 1582, in Kerr, Robert (ed.) A General History and Collection of Voyages and Travels Vol. II, London, 1811.</ref>. Запыты Васкі да Гамы на дазвол на выезд за межы факторыі, каб прадаць рэшткі тавараў, былі адхіленыя каралём, які настойваў, каб да Гама заплаціў мытныя пошліны, пераважна ў золаце, як усе іншыя гандляры, што прывяло да напружаных адносінаў з Заморынам. Раздражнёны гэтым да Гама сілай узяў з сабою некалькіх [[наіры|наіраў]] і шаснаццаць рыбакоў<ref>[[M.G.S. Narayanan]], Calicut: The City of Truth (2006) Calicut University Publications.</ref>. Тым не менш, экспедыцыя да Гамы была вельмі паспяховай і пераўзышла ўсе спадзяванні, дастаўлены груз каштаваў у шэсцьдзесят разоў больш за выдаткі на экспедыцыю. == Вяртанне назад == Васка да Гама пакінуў Калікут [[29 жніўня]] [[1498]]. Жадаючы хутчэй даплыць да дому, ён праігнараваў мясцовыя веды пра мусонныя вятры, якія дзьмуць на бераг. Флот першапачаткова плыў на поўнач уздоўж узбярэжжа Індыі, а потым спыніўся на востраве [[Анджадзіва]]. Нарэшце, [[3 кастрычніка]] [[1498]] года экспедыцыя рушыла шляхам праз Індыйскі акіян. Але ўсталяваліся зімнія мусоны, падарожжа стала вельмі павольным. Так, калі летам падарожжа пры спрыяльным мусонным ветры заняло толькі 23 дні, то на адваротным шляху, каб перасекчы Індыйскі акіян супраць ветру, спатрэбілася ўжо 132 дні. Экспедыцыя да Гамы ўбачыла зямлю толькі [[2 студзеня]] [[1499]] года, праходзячы паўз прыбярэжны [[самалі]]йскі горад [[Магадыша]]. Флот не рабіў прыпынку, але, праходзячы міма Магадзіша, ананімны мемуарыст экспедыцыі адзначыў, што гэта быў вялікі горад з дамамі з чатырох ці пяці паверхаў, з высокімі і вялікімі палацамі ў цэнтры і многімі мячэцямі з цыліндрычнымі мінарэтамі<ref>Da Gama’s First Voyage pg.88.</ref>. [[Файл:Pillar of Vasco da Gama.jpg|thumb|справа|Слуп Васкі да Гамы ў Маліндзі, узведзены на зваротным шляху]] Флот да Гамы, нарэшце, прыбыў у [[Маліндзі]] [[7 студзеня]] 1499 года ў жудасным стане — прыкладна палова экіпажа загінула падчас плавання, а з тых, хто застаўся, многія былі хворыя на [[Цынга|цынгу]]. Не маючы дастаткова здаровых чальцоў экіпажа, каб кіраваць трыма караблямі, да Гама загадаў затапіць ''Сан-Рафаэл'' ля ўсходняга ўзбярэжжа Афрыкі, а экіпаж размеркаваць паміж астатнімі двума караблямі, ''Сан-Габрыэлам'' і ''Берыа''. Пасля гэтага плаванне стала больш хуткім. Да пачатку сакавіка яны прыбылі ў [[Моссел-Бэй|Мосел-Бэй]] і перасеклі мыс Добрай Надзеі 20 сакавіка, а ўзбярэжжа Заходняй Афрыкі дасягнулі 25 красавіка. Дзённік экспедыцыі абрываецца на гэтым. Рэканструкцыя з іншых крыніц дазваляе меркаваць, што экспедыцыя працягнулася да [[Каба-Вердэ]], дзе Бэрыа на чале з Мікалаў Каэльё аддзялілася ад Сан-Габрыэла Васкі да Гамы і паплыла асобна<ref>Subrahmanyam, 1997, p. 149.</ref>. Бэрыа прыбыла ў [[Лісабон]] [[10 ліпеня]] [[1499]] года і [[Мікалау Коэльё|Мікалаў Каэльё]] асабіста даставіў навіны каралю Мануэлю I і каралеўскаму двару, які тады знаходзіўся ў [[Сінтра|Сінтры]]. У той жа час, яшчэ ў Каба-Вэрдэ, брат да Гамы [[Паўлу да Гама]] цяжка захварэў. Да Гама вырашыў застацца з ім на [[Сант’ягу (востраў, Каба-Вердэ)|востраве Сант’яга]] і даручыў свайму намесніку Жуану дэ Са плыць разам з ''Сан-Габрыэлам'' дадому. Пад кіраўніцтвам дэ Са ''Сан-Габрыэл'' прыбыў у Лісабон недзе ў канцы ліпеня — пачатку жніўня. Да Гама і яго хворы брат у канчатковым выніку адплылі на гвінейскай каравэле ў Партугалію, але Паўлу да Гама памёр у дарозе. Да Гама спыніўся на [[Азорскія астравы|Азорскіх астравах]], каб пахаваць свайго брата ў манастыры Сан-Францыска ў [[Ангра-ду-Эраіжму|Ангра-ду-Эроіжму]], і затрымаўся там на некаторы час у жалобе па браце. У рэшце рэшт, ён сеў на Азорскую каравэлу і нарэшце прыбыў у Лісабон 29 жніўня 1499 г<ref>João de Barros, ''Da Asia'', Dec. I, Lib. IV, c.11, p. 370.</ref> (у пачатку верасня па іншых крыніцах). Нягледзячы на яго меланхалічны настрой, да Гаму сустрэлі як героя, яго ўганаравалі трыумфальным шэсцем і грамадскімі ўрачыстасцямі. Кароль Мануэль напісаў два лісты, у якіх апісаў першы рэйс Васкі да Гамы, у ліпені і жніўні 1499, неўзабаве пасля вяртання караблёў. Джыралама Серджыні таксама напісаў тры лісты, якія апісваюць першы рэйс да Гамы, у бліжэйшы час пасля вяртання з экспедыцыі. Экспедыцыя каштавала вялікіх выдаткаў — былі страчаныя адзін карабель і больш за палову каманды. Не ўдалося дасягнуць асноўнай місіі плавання — усталяваць гандлёвы дагавор з Калікутай. Тым не менш, спецыі, прывезеныя на астатніх двух караблях, былі прададзеныя з велізарным прыбыткам для кароны. Васка да Гама быў справядліва ўшанаваны за адкрыццё прамога марскога шляху ў Азію. Яго шлях пасля будзе працягнуты штогадовымі [[Партугальскія Індыйскія Армады|Партугальскімі Індыйскімі Армадамі]]. Гандаль спецыямі стаў адной з асноўных крыніц паступленняў Партугальскай каралеўскай казны. Таксама падарожжа да Гамы ясна дало зразумець, што ўсходняе ўзбярэжжа Афрыкі ''Contra Costa'' стала адыгрываць важную ролю для партугальскіх інтарэсаў; парты ўзбярэжжа забяспечвалі прэснай вадой, правізіяй, лесам і гаванямі для рамонту і служылі сховішчамі, дзе караблі маглі перачакаць неспрыяльнае надвор’е. Істотным вынікам экспедыцыі была каланізацыя партугальцамі [[Мазамбік]]у. == Узнагароды == У снежні 1499 года Васка да Гама быў узнагароджаны каралём [[Мануэл I|Мануэлем I Партугальскім]] горадам [[Сініш]]ам у якасцм спадчыннага феадальнага ўладання (у гэтым самым горадзе яго бацька [[Эштэбан да Гама|Эштэван]] калісьці быў кіраўніком). Гэта аказалася даволі складанай справай, таму што Сініш тады яшчэ належаў [[ордэн Сант'яга|ордэну Сант’яга]]. На першы погляд, для майстра ордэна [[Хорхе дэ Ленкастрэ]] не павінна было быць праблемай, каб ўхваліць узнагароджанне — у рэшце рэшт, да Гама быў рыцар Сант’яга і блізкі паплечнік Ленкастрэ. Але той факт, што Сініш быў узнагародаю з рук караля, падштурхнуў Ленкастрэ адмовіцца, каб не заахвочваць караля рабіць ахвяраванні з маёмасці Ордэна<ref>Subrahmanyam, 1997, p. 168.</ref>. Да Гама цягам некалькіх наступных гадоў спрабуе завалодаць Сінішам, што аддаляе яго ад Ленкастрэ і ў рэшце прыводзіць да выхаду з яго любімага ордэна Сант’яга і пераходу да канкурэнтнага [[Ордэн Хрыста|ордэна Хрыста]] ў [[1507]] годзе. [[Файл:Vasco da Gama signature almirante.svg|thumb|Подпіс Васкі да Гамы (чытаецца Ho Comde Almirante — «''Граф Адмірал''»)]] Тым часам Васка да Гама здолеў атрымаць істотную спадчынную каралеўскую пенсію 300000 [[Рэал, Партугалія|рэалаў]]. Ён таксама быў уганараваны бестэрміновым дваранскім званнем Dom (гаспадар) для сябе, сваіх братоў і сясцёр, а таксама іх нашчадкаў. [[30 студзеня]] [[1502]] года да Гама быў уганараваны званнем ''Almirante dos mares de Arabia, Persia, India e de todo o Oriente'' («Адмірал мораў Аравіі, Персіі, Індыі і ўсяго Ўсходу») — гэты тытул сваёй назвай нагадвае ганаровы кастыльскі тытул, дадзены [[Хрыстафор Калумб|Хрыстафору Калумбу]] (хутчэй за ўсё, Мануэль лічыў, што калі [[Кастылія]] мела тытул «''Адмірал акіянскіх мораў''», то, вядома ж, і Партугалія павінна мець такі ж тытул)<ref>João de Barros (1552, [https://books.google.com/books?id=BJ42AAAAMAAJ&pg=PA23#v=onepage&q&f=false pp. 23-24]) адносіць гэтае прызначэнне да студзеня 1502 года, напярэдадні ад’езду ды Гамы ў сваё другое падарожжа. Але Subrahmanyan (1997, p. 169) на падставе Braancamp Freire мяркуе, што гэтая ўзнагарода была зроблена ўжо ў студзені 1500 года</ref>. Яшчэ адзін каралеўскі ліст ад кастрычніка 1501 г. даў да Гаме персанальнае права ўмешвацца і ажыццяўляць вызначальную ролю ў любой будучай экспедыцыі, звязанай з Індыяй. Каля 1501 года Васка да Гама ажаніўся на Катарыне дэ Атаідзе, дачце Альвара дэ Атаіда, кіраўніка [[Алвора]], вядомага двараніна, звязанага сваяцтвам з магутнай сям’ёй Алмейда (Катарына была першай стрыечнай сястрой [[Франсішку ды Алмейда]])<ref>Subrahmanyan, 1997, p. 174</ref> == Другое падарожжа == [[Файл:Gama squadron of 1502 Armada (Livro das Armadas).jpg|thumb|right|Малюнак флоту да Гамы (з ''Livro das Armadas'')]] Наступная экспедыцыя [[Другая Партугальская Індыйская Армада]] стартавала ў [[1500]] годзе пад камандаваннем [[Педру Алварыш Кабрал|Педру Алварыша Кабрала]] з місіяй зрабіць дамову з [[Заморын]]ам [[Калікут]]а і наладзіць партугальскую вытворчасць у горадзе. Аднак Пэдра Кабрал уступіў у канфлікт з мясцовай арабскай купецкай гільдыяй, у выніку чаго партугальская вытворчасць была знішчана і 70 партугальцаў былі забітыя. Кабрал абвінаваціў у інцыдэнце Заморына і абстраляў горад. Гэта справакавала канфлікт паміж Партугаліяй і Калікутай. Васка да Гама атрымаў каралеўскі ліст, каб прыняць камандаванне [[Чацвертая Партугальская Індыйская Армада|Чацвертай Індыйскай Армадай]], якая павінна была стартаваць у [[1502]] годзе, з галоўнай мэтай — адпомсціць Заморыну і прымусіць яго падпарадкавацца партугальскім умовам. Цяжка ўзброены флот з пятнаццаці караблёў і васьмісот чалавек пакінуў Лісабон [[12 лютага]] 1502 года. За ім ў красавіку выйшла іншая эскадра з пяці караблёў на чале са стрыечным братам Васкі [[Эштэбао да Гама|Эштэванам да Гама]] (сынам Айрэса да Гамы), які дагнаў асноўны флот у Індыйскім акіяне. Чацвертая Армада стала для да Гамы своеасаблівай сямейнай справай. Двое яго стрыечных братоў па мацярынскай лініі [[Вісэнтэ Содрэ]] і Брас Содрэ былі прызначаныя камандаваць ваенна-марскім патрулём у Індыйскім акіяне, у той час як Альвара дэ Атаідэ (брат жонкі) і Лопа Мэндэс дэ Васканселас (заручаны з сястрой Васкі Тэрэзай ды Гама) камандавалі караблямі галоўнага флота. Падчас плавання флот да Гамы ўсталяваў кантакты з усходнеафрыканскім золатагандлёвым портам [[Сафала]] і прымусіў султанат Кілвы да выплаты даніны, здабыўшы значную суму золата. Па дасягненні Індыі ў кастрычніку 1502 года флот да Гамы захопліваў кожнае арабскае судна ў індыйскіх водах, самае вядомае было ''Міры'', паломніцкі карабель з [[Мекка|Мекі]], чые пасажыры былі забітыя ў адкрытым моры<ref>Subrahmanyam, 1997, p. 205.</ref>. Пілігрымы прапанавалі сваё багацце, якое «''магло б выкупіць усіх хрысціянскіх рабоў у [[Каралеўства Фес|Каралеўстве Фес]] і многіх іншых''», але яны не былі памілаваныя. Да Гама глядзеў праз ілюмінатар на жанчын, якія падымалі золата, каштоўныя камяні, а таксама сваіх немаўлятаў, просячы аб літасці<ref>Nambiar O.K, The Kunjalis- Admirals of Calicut, Bombay, 1963.</ref>. Пасля дасягнення Калікута да Гама патрабаваў ад Заморына кампенсацыі для лячэння Кабрала. У той час як Заморын быў гатовы падпісаць новы дагавор<ref>{{Cite web |title=Vasco da Gama Arrives in India 1498 |url=http://www.northpark.edu/history/WebChron/WestEurope/DaGama.CP.html |accessdate=3 лютага 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040118015254/http://www.northpark.edu/history/WebChron/WestEurope/DaGama.CP.html |archivedate=18 студзеня 2004 |url-status=dead }} Dana Thompson, Felicity Ruiz, Michelle Mejiak; 15 December 1998. Retrieved 8 July 2006.</ref>, да Гама запатрабаваў ад індуісцкага караля выгнаць усіх [[іслам|мусульман]] з Калікута да пачатку перамоў, на што атрымаў адмову. Партугальскі флот пасля абстрэльваў неўмацаваны горад з мора на працягу двух дзён і моцна яго пашкодзіў. Таксама былі захопленыя некалькі караблёў з рысам, у экіпажа адрэзалі рукі, вушы і насы, а пасля адправілі іх разам з абразлівай запіскай да Заморына<ref>Sreedhara Menon. A. A Survey of Kerala History(1967), p. 152. D. C. Books Kottayam.</ref>. Жорсткае абыходжанне да Гамы хутка прывяло гандаль уздоўж [[Малабар|Малабарскага ўзбярэжжа]] Індыі ў тупік. Але, тым не менш Заморын адмовіўся падпарадкавацца партугальскім патрабаванням і нават рызыкнуў наняць флот з моцных караблёў, каб кінуць выклік Армадзе да Гамы. Але да Гама здолеў перамагчы гэты флот у марской бітве перад гаванню Калікута. Да Гама загрузіў свае караблі спецыямі ў [[Качы|Кочыне]] і [[Каннур|Кананоры]], невялікіх бліжэйшых васальных каралеўствах, якія знаходзіліся ў варожых адносінах з Заморынам. Армада пакінула Індыю ў пачатку 1503 года, да Гама пакінуў невялікую эскадру каравелаў пад камандаваннем свайго дзядзькі [[Вісэнтэ Содрэ]], каб патруляваць узбярэжжа Індыі і пераследаваць марскі гандаль Калікута, а таксама для абароны партугальскіх фабрык у Кочыне і Кананоры ад непазбежных рэпрэсіяў з боку Заморына. Васка да Гама вярнуўся ў Партугалію ў верасні 1503 года, відавочна праваліўшы сваю місію па падначаленні Заморына. Гэтая няўдача і яшчэ больш прыкрая няздольнасць яго дзядзькі Вісэнтэ Содрэ абараніць партугальскую фабрыку ў Кочыне прывяло да таго, што да Гама не мог разлічваць на наступныя ўзнагароды. Таму, калі партугальскі кароль [[Мануэл I]] прыняў рашэнне прызначыць першага губернатара і намесніка Партугальскай Індыі ў [[1505]] годзе, да Гама быў відавочна па-за ўвагай, а пост атрымаў [[Франсішку ды Алмейда]]. == Жыццё ў наступныя гады == [[Файл:Vasco da Gama (Livro de Lisuarte de Abreu).jpg|thumb|right|Васка да Гама ў сталым узросце, віцэ-кароль Індыі і граф Відыгейра(з кнігі ''Livro de Lisuarte de Abreu'')]] Цягам наступных двух дзесяцігоддзяў Васка да Гама жыў ціхім жыццём па-за ласкай каралеўскага двара, адхілены ад індыйскіх справаў. Яго спробы вярнуць ласку Мануэла I (у тым ліку пераход да ордэна Хрыста ў 1507 годзе) не далі вынікаў. На пасаду губернатараў Індыі прызначаліся іншыя людзі: спачатку [[Франсішку ды Алмейда]] і [[Альсорсу ды Албукеркі|Альсорсу дэ Албукеркі]], а пасля [[Лопу Суарыш ды Албергарыя|Лопу Суарыш дэ Албергарыя]] і [[Дыагу Гопеш ды Секейра|Дыагу Гопеш дэ Секейра]]. Пасля пераходу [[Фернан Магелан|Фердынанда Магелана]] на бок [[Каралеўства Кастылія і Леон|Кастыльскай кароны]] ў [[1518]] годзе Васка да Гама пагражаў зрабіць тое ж самае, што заахвоціла караля распачаць крокі, каб утрымаць яго ў Партугаліі і пазбегнуць канфузу з-за страты свайго ўласнага «Адмірала Індый» на карысць Іспанію<ref>Subrahmanyam, 1997, p. 278.</ref> У [[1519]] годзе пасля некалькіх гадоў ігнаравання хадайніцтваў да Гамы, кароль Мануэль, нарэшце, вырашыў даць Васку да Гаме феадальны тытул, прызначыўшы яго першым [[граф Відыгейра|графам Відыгейра]] на падставе каралеўскага ўказу, падпісанага ў Эворы 29 снежня, пасля складанай дамовы з [[Хайм, герцаг Браганса|Хаймам, герцагам Браганса]], які саступіў яму за плату гарады [[Відыгейра]] і Віла дос Фрадэс. Указ даў Васку да Гаме і яго спадчыннікам усе адпаведныя прыбыткі і прывілеі <ref>Vasco Da Gama, Ernest George Ravenstein, «A journal of the first voyage of Vasco da Gama, 1497—1499», p. [[Hakluyt Society]], Выпуск 99 працы Hakluyt Society, ISBN 81-206-1136-5.</ref>. Такім чынам, да Гама стаў першым партугальскім графам, які не нарадзіўся ў каралеўскай крыві<ref>У гэты час у Партугаліі было ўсяго толькі дванаццать графаў, адзін граф-біскуп, два маркізы і два герцага (Subrahmaynam, 1997, p. 281).</ref> == Трэцяе падарожжа і смерць == [[Файл:St-Francis-Church.jpg|thumb|right|St. Francis Church, Cochin|[[царква Святога Францыска, Коччы|Царква св. Францыска ў Коччы]], дзе першапачаткова быў пахаваны Васка да Гама]] [[Файл:Tomb of Vasco da Gama 8515.jpg|thumb|right|Труна Васкі да Гамы ў [[Жэронімуш|кляштары іеранітаў у Белеме]], [[Лісабон]]]] Пасля смерці караля Мануэля I ў канцы 1521 года яго сын і пераемнік кароль [[Жуан III|Жуан III Партугальскі]] прыступіў да фарміравання ўрада Партугаліі за морам. Адвярнуўшыся ад старой зграі Альбукерке (якую прадстаўляў Дыега Лопес дэ Секейра), Жуан III шукаў новых людзей. Васка да Гама зноў выйшаў са свайго палітычнага зацьмення ў якасці важнага дарадцы па пытаннях прызначэнняў і стратэгіі новага караля. Убачыўшы ў якасці прыярытэтнай новую іспанскую пагрозу для [[Малукскія астравы|Малукскіх астравоў]], Васка да Гама засцерагаў супраць арабскіх ганляроў, якія па-ранейшаму былі галоўным клопатам для [[Дуартэ дэ Менезеш]]а, тагачаснага [[ліст губернатараў Партугальскай Індыі|губернатара Партугальскай Індыі]]. Менезеш таксама аказаўся некампетэнтным і карумпаваным і стаў прадметам шматлікіх скаргаў. У выніку, Жуан III вырашыў запрасіць да сябе Васку да Гаму, каб замяніць Менезеша, лічачы, што само імя і памяць спраў даследчыка зробіць лепшае ўражанне на ўладу ў Партугальскай Індыі і дазволіць перайсці да новай улады і новай стратэгіі. У сваім лісце пра прызначэнне ў лютым [[1524]] года Жуан III прапанаваў Васку да Гаме тытул «[[Віцэ-каралеўства|Віцэ-кароль]]», зрабіўшы яго такім чынам другім Партугальскім губернатарам, хто атрымаў гэты тытул (першы быў [[Франсішку ды Алмейда]] ў [[1505]] годзе)<ref>Subrahmanyam, 1997, p. 304.</ref>. Яго другі сын [[Эштэван да Гама]] быў адначасова прызначаны «''Капітан-маёрам Індыйскага мора''» — камандзірам ваенна-марскога патрульнага флота ў [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіяне]], замяніўшы брата Дуартэ Луіса дэ Менезеша. У рэшце рэшт да Гама атрымаў ад Жуана III права прызначаць усіх сваіх сыноў партугальскімі капітанамі ў [[Малакка|Малацы]]. Стартаваўшы ў красавіку 1524 года з флотам з чатырнаццаці караблёў, Васка да Гама ўзяў у якасці свайго флагмана славутую вялікую караку [[Santa Catarina do Monte Sinai]], а таксама ўзяў двух сваіх сыноў Эштэвана і Паўлу. Пасля цяжкага падарожжа (чатыры ці пяць караблёў былі страчаныя ў дарозе) ён прыбыў у Індыю ў верасні. Васка да Гама неадкладна скарыстаўся сваімі высокімі паўнамоцтвамі намесніка для забеспячэння новага парадку ў Партугальскай Індыі, замяніўшы ўсіх старых чыноўнікаў. Але неўзабаве да Гама захварэў [[малярыя]]й і памёр у горадзе [[Коччы|Кочын]] на куццю [[1524]] года праз тры месяцы пасля свайго прыбыцця. Згодна каралеўскім інструкцыям, на пасадзе губернатара Індыі да Гаму змяніў адзін з яго капітанаў, які прыплыў з ім, Энрыке дэ Менезеш. Сыны Васкі Эштэван і Паўлу адразу страцілі свае пасады і далучыліся да флоту, які вяртаўся ў пачатку 1525 года (разам са знятымі Дуартэ дэ Менезешам і Луісам дэ Менезешам)<ref>Subrahmanyam, 1997, p. 343-45.</ref>. Цела Васкі да Гамы спачатку было пахаванае ў [[царква Святога Францыска, Коччы|царкве Святога Францыска]], размешчанай у [[Форт Коччы|Форце Кочы]] ў горадзе [[Коччы|Кочы]], але ў [[1539]] годзе яго парэшткі былі вернутыя ў Партугалію, і цела Васкі да Гамы было паўторна пахаванае ў Відыгейры ў труне, упрыгожанай золатам і каштоўнымі камянямі. [[Жэронімуш|Кляштар еранімітаў у Белеме]], які стаў некропалем партугальскай каралеўскай [[Авіская дынастыя|Авіскай дынастыі]], быў ўзведзены ў пачатку 1500-х гадоў паблізу кропкі старту першага падарожжа Васкі да Гамы, яго будаўніцтва фінансавалася за кошт падатку на прыбытак штогадовых партугальскіх Індыйскіх Армадаў. У [[1880]] годзе парэшткі да Гамы і паэта [[Луіс дэ Камоэнс|Камоэнса]] (які апісаў першае падарожжа да Гамы ў [[1572]] годзе ў сваёй эпічнай паэме [[Лузіяды]]) былі перанесеныя ў новыя разьбяныя труны ў нефе царквы кляштара ўсяго толькі ў некалькіх метрах ад грабніцы каралёў [[Мануэл I|Мануэля I]] і [[Жуан III|Жуана III]], якім служыў да Гама. == Шлюб і дзеці == Васка да Гама і яго жонка Катарына дэ Атаідэ мелі шэсцёра сыноў і адну дачку<ref>Diogo do Couto (Decadas de Asia, Dec. IV, Lib. 8, c.2); Teixeira de Aragão p. 15-16, and Castanhoso (1898).</ref>: * Дом Францыска да Гама атрымаў у спадчыну тытулы бацькі: другі граф Відыгейра і другі «''Адмірал мораў Індыі, Аравіі і Персіі''». Ён заставаўся ў Партугаліі. * Дом [[Эштэван да Гама]] пасля няўдалай спробы ў [[1524]] годзе заняць пасаду індыйскага патрульнага капітана быў прызначаны тэрмінам на тры гады капітанам [[горад Малакка|Малакі]], праслужыўшы на гэтай пасадзе з [[1534]] да [[1539]] года (улучаючы апошнія два гады тэрміну яго брата Паўлу). Пасля ён быў прызначаны 11-м [[спіс губернатараў Партугальскай Індыі|губернатарам Індыі]] з [[1540]] па [[1542]] год. * Дом Паўлу да Гама, капітан Малакі ў 1533-34 гадах, загінуў у марскі баі. * Дом Крыштаван да Гама, капітан Малакскага флоту ў 1538-40 гадах; вылучаны, каб заняць пасаду ў Малакцы, але быў пакараны смерцю [[Ахмад ібн Ібрагім|Ахмадам ібн Ібрагімам]] падчас [[эфіёпска-адальская вайна|эфіёпска-адальскай вайны]] ў [[1542]] годзе. * Дом Пэдра да Сілва да Гама, прызначаны капітанам Малакі ў 1548-52 гг. * Дом Альвара д’Атаідэ да Гама прызначаны капітанам Малакскага флоту ў 1540-х гадах, капітан самой Малакі ў 1552-54 гг. * Дона Ізабель д’Атаідэ да Гама — адзіная дачка, замужам за Ігнасіа дэ Наронья, сынам першага [[графы Лінхарэс|графа Лінхарэс]]. Род да Гама згас па мужчынскай лініі ў [[1747]] годзе, аднак працягнуўся па жаночай. == Спадчына == [[Файл:Vasco da Gama - 1838.png|thumb|справа|Партрэт Васка да Гама пэнзля [[Антоніа Мануэль да Фонсека|Антоніа Мануэля да Фонсека]], 1838 год ]] Васка да Гама з’яўляецца адным з самых вядомых і знакамітых даследчыкаў эпохі [[Вялікія геаграфічныя адкрыцці|Вялікіх геаграфічных адкрыццяў]]. Разам з [[Генрых Мараплавец|Генрыхам Навігатарам]] да Гама спрыяў вялізнаму поспеху Партугаліі ў раннім перыядзе каланізацыі. Апроч самага першага плавання да Гама ўмела спалучаў палітыку і вайну на другім баку зямнога шара, што паставіла Партугалію на бачнае месца ў гандлі ў Індыйскім акіяне. Пасля першага плавання да Гамы партугальская карона зразумела вострую неабходнасць забеспячэння апорных пунктаў на ўсходнім узбярэжжы Афрыкі дзеля падтрымання нацыянальных гандлёвых маршрутаў на Далёкі Усход. Тым не менш, яго слава была пагоршана з-за шэрагу інцыдэнтаў і сутыкненняў, у тым ліку з-за славутага інцыдэнту з караблямі пілігрымаў. Вядомы партугальскі паэт [[Луіс дэ Камоэнс]] напісаў нацыянальны эпас [[Луізіяды]], які ў асноўным прысвечаны плаванню Васкі да Гамы<ref name="WDL">{{cite web |url = http://www.wdl.org/en/item/11198/ |title = The Lusiads |website = [[World Digital Library]] |date = 1800–1882 |accessdate = 31 August 2013 |archive-date = 14 кастрычніка 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171014103951/https://www.wdl.org/en/item/11198/ |url-status = dead }}.</ref>. У [[вялікая опера|вялікай оперы]] [[1865]] года [[Афрыканка]], кампазітарам якой быў [[Джакома Меербер]], а аўтарам лібрэта [[Эжэн Скрайб]], у значнай ступені паказаны характар Васкі да Гамы. Падзеі, намаляваныя ў оперы, аднак з’яўляюцца выдуманымі. Рабочая назва Меербера для оперы была ''Васка да Гама''. У [[1989]] годзе ў пастаноўцы твора ў [[Опера Сан-Францыска|Оперы Сан-Францыска]] прымаў удзел вядомы [[тэнар]] [[Пласіда Дамінга]] ў ролі да Гамы<ref>Subrahmanyam 1997, p. 2.</ref>. Кампазітар 19-га стагоддзя [[Луі-Альберт Бургал-Дзюкадрэ]] ў 1872 годзе напісаў аднайменную оперу на аснове жыцця і подзвігаў да Гамы. Партовы горад [[Васка да Гама, Гоа|Васка да Гама]] ў Гоа названы ў яго гонар, таксама як і [[Васка да Гама, кратэр|кратэр Васкі да Гамы]] на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяцы]]. Існуюць тры футбольныя клубы ў [[Бразілія|Бразіліі]] (у тым ліку [[ФК Васка да Гама]]), а таксама [[Васка да Гама, Гоа|спартыўны клуб]] у Гоа. Царква ў [[Коччы|Кочы]] носіць імя Васкі да Гамы, а таксама асабняк на [[Востраў Святой Алены|востраве Святой Алены]]. Прыгарад у [[Кейптаўн]]е таксама носіць імя даследчыка. Некалькі месцаў у [[Парк Нацый, Лісабон|Лісабонскім Парку Нацый]] названыя ў гонар даследчыка, такія як [[мост Васкі да Гама|мост Васкі да Гамы]], [[вежа Васка да Гама]] і гандлёвы цэнтр ''Centro Comercial Vasco da Gama''<ref>{{cite web|url=http://www.centrovascodagama.pt/ |title=Centro Vasco da Gama |publisher=Centrovascodagama.pt |accessdate=29 January 2009}}.</ref>. [[Лісабонскі акіянарыўм|Акіянарыўм]] у Парку Нацый мае эмблему з мульцікавым дайверам з імем «Васка», названага ў гонар даследчыка. Партугальскі флот мае [[Васка да Гама, клас фрэгатаў|клас фрэгатаў]], названых у яго гонар. У агульнай колькасці існуюць тры фрэгаты класа Васка да Гама, з якіх першы носіць імя даследчыка. Паўднёваафрыканскі музыкант [[Х'ю Масекела]] запісаў антыкаланіяльную песню пад назвай «Васка да Гама (Мараплаўца)», які змяшчае песні «''Васка да Гама не быў маім сябрам''». Пазней ён запісаў іншую версію гэтай песні пад назвай «''Каланіяльны чалавек''». Васка да Гама з’яўляецца ў якасці антаганіста ў індыйскім фільме [[Урумі, фільм|Урумі]]. Фільм рэжысёра Сантоша Сівана адлюстроўвае няўдалую спробу замаху на да Гаму з боку індыйцаў. == Займальныя факты == * У адным з плаванняў Васка да Гама выменяў у афрыканскіх тубыльцаў быка і вырабы са слановай косткі за некалькі чырвоных шапак. * Уступіўшы на індыйскі бераг, Васка да Гама сустрэў там чалавека, які размаўляў на [[партугальская мова|партугальскай мове]]. Як потым высвятлілася, гэта быў гандляр з Паўночнай [[Афрыка|Афрыкі]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Гама Васка да. {{крыніцы/БЭ|5}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гама Васка да}} [[Катэгорыя:Мараплаўцы Партугаліі]] [[Катэгорыя:Эпоха Вялікіх геаграфічных адкрыццяў|Гама]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 6kwjzjsthdmyddbfhbf89atncuraz00 0 27452 5210002 5035515 2026-10-01T16:17:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210002 wikitext text/x-wiki '''Батэрфляй ''' ({{lang-en|butterfly}} — матыль, іншая назва «дэльфін») — адзін з найболей тэхнічна складаных і стомных стыляў [[плаванне|плавання]]. Гэта стыль плавання на жываце, у якім левая і правая часткі цела адначасова здзяйсняюць сіметрычныя рухі: рукі здзяйсняюць шырокі і магутны грабок, прыпаднімаючы цела плывуна над вадой, ногі і таз здзяйсняюць хвалепадобныя рухі. Батэрфляй адзін з самых складаных спосабаў плавання і лічыцца другім па хуткасці пасля [[Кроль (плаванне)|кроля]]. == Спасылкі == {{commonscat|Butterfly (swimming style)}} * [http://www.swimming.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=494&Itemid=0 Плаванне батэрфляем з Джэні Томпсан] {{Недаступная спасылка}} * [http://www.ill.ru/cgi-bin/form.news.prn.pl?c_article=1716 Кіраўніцтва з ілюстрацыямі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304075351/http://www.ill.ru/cgi-bin/form.news.prn.pl?c_article=1716 |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://swim7.narod.ru/ Тэхніка плавання з відэа] {{Спартыўнае плаванне}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Стылі плавання]] e2umto1gi9msachpmyo14qwtey1m8ce 0 34902 5210035 4758781 2026-10-01T18:07:36Z Lavon 1118 /* Літаратура */ 5210035 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Каліноўскі}} {{Іерарх}} '''Юзаф Андрэевіч Каліноўскі''', '''Св. Рафал''' ({{ДН|1|9|1835}}, {{МН|Вільня|у Вільнюсе|Вільнюс}} — {{ДС|15|11|1907}}, кляштар у м. Чэрна каля Кракава, Польшча) — каталіцкі рэлігійны дзеяч, мемуарыст, удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] == Біяграфія == Нарадзіўся [[1 верасня]] [[1835]] года ў [[Вільня|Вільні]]. Скончыў [[Мікалаеўская ваенна-інжынерная акадэмія|Мікалаеўскую ваенна-інжынерную акадэмію]] ў Пецярбургу (1856). У 1859—1860 працаваў тапографам на будаўніцтве чыгункі [[Адэса]] — [[Курск]]. У 1860—1863 гадах служыў інжынер-капітанам у [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкай крэпасці]]. У маі 1863 выйшаў у адстаўку і пераехаў у Вільню. Доўгі час быў закаханы ў Цэліну Грушэцкую (1835—1863), шляхцянку, малодшую сястру жонкі яго брата Віктара, якая жыла ў в. [[Студзёнкі (Нясвіжскі раён)|Студзёнкі]] пад [[Нясвіж]]ам, але шлюбам з ёй так і не пабраўся<ref name="Гр">{{cite web |url=https://novychas.by/poviaz/raj-adama-mickevicza-pad-njasvizam |title=Рай Адама Міцкевіча пад Нясвіжам |author=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А.Л.]] |date=10 мая 2020 |publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]] |accessdate=20 мая 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200520153806/https://novychas.by/poviaz/raj-adama-mickevicza-pad-njasvizam |archivedate=20 мая 2020 |url-status=dead }}</ref>. Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання]] актыўна далучыўся да яго. З чэрвеня 1863 года ўзначаліў ваенную секцыю [[Выканаўчы аддзел Літвы|Выканаўчага аддзела Літвы]], быў найбліжэйшым памочнікам кіраўніка паўстання [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], які, па меркаваннях некаторых даследчыкаў, быў яго сваяком<ref name="Гр" />. Арыштаваны 13 сакавіка 1864 года, асуджаны на смерць. Прысуд быў заменены на 10-гадовую катаргу. Накіраваны ва [[Усолле]] [[Іркуцкая губерня|Іркуцкай губерні]]. Праз 5 гадоў катарга заменена на вольнае пасяленне ў [[Іркуцк]]у і [[Перм|Пярмі]]. Удзельнічаў у навуковых даследаваннях [[Сібір]]ы. У 1873 годзе вярнуўся на Радзіму; стаў выхавальнікам сына князя У. Чартарыйскага [[Аўгуст Чартарыйскі|Аўгуста]], пераехаў у [[Парыж]]. У 1877 годзе пераехаў у [[Грац]] ([[Аўстрыя]]). Даўняе захапленне каталіцкай духоўнай літаратурай паўплывала на тое, што Ю. Каліноўскі ўступіў у [[Ордэн кармелітаў босых]], прыняў манаскае імя '''Рафал'''. У 1880 годзе накіраваны ў кляштар у мястэчку Чэрна, дзе стаў прыёрам. З 1899 года — генеральны вікарый кармелітаў босых у [[Галіцыя|Галіцыі]]. Напісаў успаміны пра [[паўстанне 1863—1864 гадоў]]; аўтар рэлігійна-філасофскіх трактатаў. Кананізаваны каталіцкай царквой 17 лістапада 1991 года. == Бібліяграфія == * Wspomnienia, 1835—1837. Lublin, 1965; * Споведзь / Уклад. В. Шалькевіч // Хрысціянская думка. 1994, № 2. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|4}} * АЗБ. * {{крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * Ромер Хэлена. [https://www.academia.edu/176601614/%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%80_%D0%A5%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D0%B7%D0%B0%D1%84_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_28_237_30_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BD%D1%8F_2026 Юзаф Каліноўскі]// Наша слова.pdf № 28 (237), 30 верасня 2026. == Спасылкі == {{Commons|Rafał Kalinowski}} * {{YouTube|https://www.youtube.com/watch?v=SryTcUgmGD8|Святы Рафал Каліноўскі / Існасць / [[Беларусь 3]]}} {{DEFAULTSORT:Каліноўскі Юзаф Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] 9rn2rvgogrufw3wlpc4g95kt02r98mc 0 41621 5209946 5146668 2026-10-01T14:48:33Z ~2026-52949-07 174904 /* Ушанаванне памяці */ Імя Машэрава носіць Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт 5209946 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Пётр Міронавіч Машэраў | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = Кандыдат у члены Палітбюро ЦК КПСС | парадак = | сцяг = Symbol-hammer-and-sickle.svg | перыядпачатак = [[1966]] | перыядканец = [[1980]] | тытул_2 = Першы сакратар ЦК [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП Беларусі]] | парадак_2 = 14 | сцяг_2 = Symbol-hammer-and-sickle.svg | перыядпачатак_2 = [[30 сакавіка]] [[1965]] | перыядканец_2 = [[4 кастрычніка]] [[1980]] | папярэднік_2 = [[Кірыл Трафімавіч Мазураў]] | пераемнік_2 = [[Ціхан Якаўлевіч Кісялёў]] | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = Паліна Андрэеўна Машэрава | у шлюбе = | дзеці = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = Piotr Mašeraŭ }} '''Пётр Міро́навіч Машэ́раў''', сапраўднае прозвішча '''Машэра'''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/802904.html|title=Караткевіч і ўлада|first=Сяргей|last=Дубавец|website=Радыё Свабода|date=2007-12-11|access-date=2024-05-18}}</ref> ({{ДН|26|2|1918|13}}, [[Шыркі (Сенненскі раён)|в. Шыркі]], {{МН|Сенненскі раён|у Сенненскім раёне|}} — {{ДС|4|10|1980}}) — беларускі партыйны і савецкі дзеяч, адзін з арганізатараў і кіраўнікоў [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкага падполля і партызанскага руху]] часоў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. 1-ы сакратар ЦК Камуністычнай партыі Беларусі (1965—1980). == Дзяцінства == Нарадзіўся 13 (26) лютага 1918 года ў вёсцы [[Шыркі (Сенненскі раён)|Шыркі]] ў сялянскай сям’і. Скончыў [[Віцебскі педагагічны інстытут]] імя С. М. Кірава (1939). З 15 жніўня 1939 да 22 чэрвеня 1941 года працаваў настаўнікам фізікі і матэматыкі сярэдняй школы ў [[Расоны|Расонах]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. == У партызанах == У пачатку Вялікай Айчыннай вайны Машэраў стварыў і ўзначаліў падпольную [[камсамол]]ьскую арганізацыю ў [[Расонскі раён|Расонскім раёне]]. З красавіка 1942 года — камандзір [[Партызанскі атрад (СССР, 1941—1944)|партызанскага атрада]] імя Н. А. Шчорса, з сакавіка 1943 — камісар [[Партызанская брыгада імя К. К. Ракасоўскага (А. І. Петракоў, У. Н. Дорменеў, А. В. Раманаў)|партызанскай брыгады імя К. К. Ракасоўскага]], адначасова, з лістапада 1943 — першы сакратар Вілейскага падпольнага абкама [[Ленінскі Камуністычны саюз моладзі Беларусі|ЛКСМБ]]. Непасрэдны ўдзельнічаў у распрацоўцы і кіраванні баявымі аперацыямі партызан на камунікацыях, супраць органаў кіравання і забеспячэння нямецкіх войск у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] БССР, [[Калінінская вобласць|Калінінскай вобласці]] РСФСР і ў [[Латвійская ССР|Латвійскай ССР]]. Двойчы паранены. == Партыйны і савецкі дзеяч == У 1944—1946 гадах — 1-ы сакратар Маладзечанскага абкама ЛКСМБ, з 1946 — сакратар ЦК ЛКСМБ, у 1947—1954 — 1-ы сакратар ЦК ЛКСМБ, у 1954—1955 — 2-і сакратар [[Мінскі абласны камітэт КПБ|Мінскага абкама]] [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]], у 1955—1959 — 1-ы сакратар [[Брэсцкі абласны камітэт КПБ|Брэсцкага абкама КПБ]], з 1959 — сакратар, 2-і сакратар [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КПБ]]. З 1961 года кандыдат у члены [[ЦК КПСС]], з 1964 — член ЦК КПСС. Пасля адстаўкі [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў 1964 годзе як кіраўніка СССР, таксама адбыліся кадравыя змены ў саюзных рэспубліках. У сакавіку 1965 года 1-га сакратара ЦК КПБ [[Кірыл Трафімавіч Мазураў|Кірылу Мазурава]] замяніў Пётр Машэраў і быў на гэтай пасадзе да 1980 года. Кандыдат у члены [[Палітбюро ЦК КПСС]] з 1966. Дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|ВС СССР]] 3-5-га і 7-8-га скліканняў, з 1966 года — член Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР. Дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|ВС БССР]] 2-3-га і 5-9-га скліканняў. Ніхто ні да, ні пасля Машэрава так працягла не ўзначальваў камуністычную партыйную арганізацыю ў Беларусі — 15,5 года. У перыяд яго дзейнасці Беларусь дасягнула значных поспехаў у стварэнні індустрыяльнага патэнцыялу, стала адной з высокаразвітых рэспублік былога СССР<ref>{{Крыніцы/БЭ|10|Машэраў|Смірноў Ю. П.}}</ref>. Ва ўмовах савецкай сістэмы праявіўся як аператыўны адміністратар. Пад яго кіраўніцтвам Беларусь заняла перадавое месца ў СССР як па развіцці гаспадаркі, так і па ўзроўні жыцця насельніцтва. Машэраў намагаўся нават рэфармаваць савецкую сістэму на тэрыторыі БССР, у ідэалагічных і прававых межах савецкага ладу. Клапаціўся, каб дэпутатамі мясцовых Саветаў былі адукаваныя і аператыўныя людзі. У мясцовых Саветах ствараў камісіі, якія мусілі распрацоўваць планы развіцця сваёй адміністрацыйнай адзінкі. Новаўвядзеннем была магчымасць уключэння ў склад камісій як спецыялістаў асоб, якія не былі дэпутатамі. Тэарэтычна ўзніклі ўмовы для прэзентацыі поглядаў асоб, якія фармальна не залежалі ад партыйнага апарату. Аднак улада цалкам заставалася ў руках сакратароў партыі, якія мелі права даваць дэпутатам загады і патрабаваць справаздач дзейнасці. У 1964 годзе Вярхоўны Савет СССР ухваліў закон «Аб пенсіях і дапамозе членам калгасаў». Тады ўпершыню калгаснікі атрымалі пенсіённае забеспячэнне. У БССР у 1966 годзе пенсія складала толькі 12 рублёў на месяц. Сярэдні заробак калгасніка тым часам складала 38 рублёў, а ніжэйшы па-за сельскагаспадарчым сектарам — 60 рублёў і цалкам вызвалены ад падаткаў. Пры Пятры Машэраве заробкі калгаснікаў значна паправіліся, у 1968 годзе мінімальны заробак калгаснікаў зраўняўся з гарадскім, а ў канцы 1970-х гадоў сярэдні заробак у сельскай гаспадарцы БССР склаў 157 рублёў і быў адным з самых высокіх у СССР. Дынамічны рост нацыянальнага даходу БССР, які трывала працягваўся з 1950-х гадоў, у канцы 1970-х гадоў значна запаволіўся. У ходзе выканання 9-й пяцігодкі (1971—1975) сярэднія гадавыя тэмпы росту дасягнулі 8,3 %, а ў 10-й пяцігодцы (1976—1980) — 5,1 %. Хаця намінальныя заробкі за гэты перыяд значна павялічыліся, рэальна яны ўпалі. Сярэднія тэмпы росту даходаў ва ўсёй дэкадзе 1970-х гадоў былі ўдвая меншыя за 1960-я. Апроч таго адмоўныя з’явы ў гаспадарцы ўказвалі на працяг падзення. Пры тым у грамадскай свядомасці эпоха Машэрава ўспрымалася як перыяд спакою і адноснага дабрабыту<ref>''[[Яўген Васілевіч Мірановіч|Мірановіч Я.]]'' Найноўшая гісторыя Беларусі / Навуковы рэдактар Алесь Краўцэвіч. — СПб. Неўскі прасцяг, 2003. — 243 с.: іл. ISBN 5-94716-032-3</ref>. Пісьменнік [[Іван Шамякін]] падкрэсліваў, у БССР пад кіраўніцтвам Машэрава [[русіфікацыя]] не спынялася і заахвочвалася. Былы настаўнік Пётр Машэраў добра ведаў родную яму беларускую мову (выдатна чытаў на памяць паэму «[[Сказ пра Лысую гару]]»), але ніводнага разу — ні на адным пленуме, нарадзе, з’ездзе, сесіі, урачыстым пасяджэнні — не выступіў па-беларуску. Пётр Машэраў быццам дэманстраваў сваю рускасць і даваў гэтым прыклад усёй савецкай і партыйнай наменклатуры БССР.<ref name=":0" /> == Гібель == Загінуў 4 кастрычніка 1980 года ў аўтамабільнай катастрофе на трасе [[Брэст]] — [[Масква]], каля павароту на Смалявіцкую птушкафабрыку. Аўтамабіль «[[ГАЗ-13|Чайка]]», у якім ехаў Пётр Машэраў, урэзаўся ў грузавік з [[бульба]]й<ref>[https://sputnik.by/20191007/Gibel-Masherova-zagovor-ili-rokovoe-stechenie-obstoyatelstv-1042919220.html Гибель Машерова: заговор или роковое стечение обстоятельств?]</ref>. Распаўсюджаны чуткі, што гібель была наўмысным забойствам<ref name=":0" />. Пахаваны 8 кастрычніка 1980 года ў [[Мінск]]у на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]] (участак № 18). Паводле Івана Шамякіна, пахаванне вылілася ў маніфестацыю народнай любові да Пятра Машэрава<ref name=":0">{{Cite web|url=https://naviny.online/article/20210130/1611988476-stagoddze-ivana-shamyakina-nacyyanalnyya-karani-padrezany-krona|title=Стагоддзе Івана Шамякіна. «Нацыянальныя карані падрэзаны, крона аслаблена» {{!}} naviny.by|website=web.archive.org|date=2021-06-16|access-date=2024-05-18|archive-date=16 чэрвеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616225830/https://naviny.online/article/20210130/1611988476-stagoddze-ivana-shamyakina-nacyyanalnyya-karani-padrezany-krona|url-status=bot: unknown}}</ref>. == Узнагароды == * [[Герой Савецкага Саюза]] (15 жніўня 1944) «за гераізм і адвагу, праяўленыя ў барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў» з уручэннем ордэна Леніна і медалі «Залатая Зорка» (№ 4376). * [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (10 лютага 1978) «за вялікія заслугі перад Камуністычнай партыяй і Савецкай дзяржавай і ў сувязі з 60-годдзем са дня нараджэння» з уручэннем ордэна Леніна і залатога медаля «Серп і Молат». * 7 [[Ордэн Леніна|ордэнаў Леніна]] * медалі == Ушанаванне памяці == [[Файл:Віцебск. 15.JPG|thumb|Помнік Машэраву ў Віцебску.]] * [[Помнік Пятру Міронавічу Машэраву (Віцебск)|Бронзавы помнік-бюст Пятру Машэраву]] ў [[Віцебск]]у. * У Мінску імем Машэрава названы [[Праспект Машэрава (Мінск)|праспект]] з мемарыяльнай дошкай на доме № 1; завод аўтаматычных ліній; сярэдняя школа № 137 Першамайскага раёна. * На доме № 13 на вуліцы [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейскай]] у Мінску, дзе жыў Пётр Машэраў, усталявана мемарыяльная дошка. * Штогод у Віцебскай вобласці праводзяцца спаборніцтвы па [[спартыўнае арыентаванне|спартыўным арыентаванні]], прысвечаныя памяці Пятра Машэрава. * Імя Машэрава носіць [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава|Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт]] == Ацэнкі == {{цытата|Рэдка хто з кіруючых царкоў выклікаў большую нянавісць і агіду ў нармальных беларусаў, чым Машэраў. Цяпер — хіба што толькі Лукашэнка. Невыпадкова, што непрыяцелі Беларусі стараліся зрабіць культ з гэтага прыхільніка Масквы і невылечнага русіфікатара<ref>{{Cite web|url=http://pazniak.info/page_kurapatyi_dzesyats_gadoy_paslya|title=КУРАПАТЫ. ДЗЕСЯЦЬ ГАДОЎ ПАСЬЛЯ - Зянон Пазьняк — Старшыня Кансэрватыўна-Хрысьціянскай Партыі — БНФ|website=pazniak.info|access-date=2023-10-25}}</ref>.|аўтар=[[Зянон Пазняк]]}} {{зноскі}} == Літаратура == * Партийное подполье в Белоруссии, 1941—1944. — Мн., 1984. * ''Антонович, С. В.'' Петр Машеров: жизнь, судьба, память… : документальная повесть / С. В. Антонович. — Мн., 1998—351 с. * ''Буракова Т.'' Гонар і слава нашай зямлі / Т. Буракова // Голас Сенненшчыны. — 2008. — 22 студз. — С. 2. * ''Величко В.'' Товарищ первый секретарь / В. Величко // Рэспубліка. — 2008. — 12 лют. — С. 4. * ''Гарэлікава М.'' Доўгія вёрсты вайны Пятра Машэрава / М. Гарэлікава // Звязда. — 2008. — 13 лют. — С. 2. * ''Гілеп У.'' Ён быў сваім… / У. Гілеп // Краязнаўчая газета. — 2008. — № 7 (люты). — С. 1, 6. * ''Голомако А.'' Машеров: светлая правда и чёрные мифы / А. Голомако // Белорусская нива. — 2008. — 12 февр. — С. 3. * ''Егорычев В.'' Вся жизнь — служение народу : (к 90-летию со дня рождения П. М. Машерова) / В. Егорычев // Нёман. — 2008. — № 2. — С. 183—187. * ''Іофэ Э.'' Хто кіраваў Беларуссю // «Обозреватель» № ?, 2007. * Машэраў Пётр Міроонавіч // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Сенненскага раёна / уклад. С. В. Шайко; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2003. — С. 543—545. * ''Навіцкі У. І.'' Жыццё, аддадзенае Беларусі / У. І. Навіцкі // Беларускі гістарычны часопіс. — 2008. — № 2. — С. 40-48. * Не говори с тоской, их нет… / сост. М. П. Кузьмич [и др.]. — Витебск, 2003. — 232 с. * ''Пронько О. М.'' Семья Машеровых : биографическая повесть / О. М. Пронько. — Гродно, 2000. — 292 с. * ''Русецкий А. В.'' Верность педагогическому призванию : к 90 летию со дня рождения П. М. Машерова / А. В. Русецкий, А. П. Орлова // Веснік Віцебскага дзяржаўнага універсітэта. — 2008. — № 2. — С. 3-9. * Скурко А. Легенда пра святога Пятра Міронавіча // Наша гісторыя, № 5, 2018. — С. 4-12. — ISBN 2617—2305 * ''Якутов В. Д.'' Петр Машеров : художественно-документальная повесть / В. Д. Якутов. — Мн., 1992. — 270 с. == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Лідары беларускай кампартыі (1919—1991)}} {{Першыя сакратары Брэсцкага абкама КПБ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Машэраў Пётр Міронавіч}} [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Другія сакратары ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Сакратары ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Члены бюро ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПСС]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў члены ПБ ЦК КПСС]] [[Катэгорыя:Другія сакратары Мінскага абкама КП Беларусі]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары ЦК ЛКСМБ]] [[Катэгорыя:Заслужаныя работнікі культуры Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 3-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 4-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 5-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 9-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 2-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 3-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 5-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 9-га склікання]] [[Катэгорыя:Загінулі ў аўтамабільных катастрофах]] [[Катэгорыя:Пётр Машэраў| ]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XIX з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XX з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXI з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXII з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXIII з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXIV з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXV з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] 9s436k0l47lr4zqufgnsl5qj7q6e6ol 0 42755 5210204 4593615 2026-10-02T07:02:01Z CommonsDelinker 151 Replacing FA-18_Hornet_breaking_sound_barrier_(7_July_1999)_-_filtered.jpg with [[File:FA-18_Hornet_breaking_sound_barrier_(7_July_1999).jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:Duplicate|Duplicate]]: Exact or scaled-down du 5210204 wikitext text/x-wiki [[Image:FA-18 Hornet breaking sound barrier (7 July 1999).jpg|thumb|Рэактыўны самалёт F/A-18, які пераадольвае [[гукавы бар'ер]]. Белае воблака — сціснутыя кроплі вады, якія, як лічыцца, узнікаюць ад зніжэння ціску паветра вакол самалёта]] '''Гук''' — фізічная з'ява, што выклікаецца вагальнымі рухамі часціц асяроддзя, звычайна паветра, якую мы ўспрымаем [[слых]]ам. Механічныя вібрацыі, асацыяваныя з гукам, могуць распаўсюджвацца ва ўсіх формах рэчыва: газах, вадкасцях, цвёрдых целах і ў плазме. Гук не можа ісці праз вакуум. Лічыцца, што чалавечы слых успрымае гукі з частатой паміж 16 [[Герц (адзінка вымярэння)|Гц]] і 20 кГц. Верхняя мяжа звычайна змяншаецца з узростам. Распаўсюджанне гуку ў асяроддзі носіць характар пругкіх [[хваля|хваль]]. Як і ўсякая хваля, гук характарызуецца [[амплітуда]]й і [[Частата|частатой]]. Вывучэннем гуку займаецца навука [[акустыка]]. == Асноўныя характарыстыкі гуку == === Частотны дыяпазон === Фізічнае паняцце «гук» ахоплівае як чутныя, так і нячутныя гукі. Гук з частатой ніжэй 16 Гц завуць [[інфрагук]]ам, вышэй 20 кГц — [[ультрагук]]ам; самыя высокачастотныя пругкія хвалі ў дыяпазоне ад 10⁹ да 10¹²−10¹³ Гц адносяць да [[гіпергук]]у. Вобласць інфрагукавых частот знізу практычна не абмежавана — у прыродзе сустракаюцца інфрагукавыя ваганні з частатой у дзясятыя і сотыя дзелі герца. Частотны дыяпазон гіпергукавых хваль зверху абмяжоўваецца фізічнымі фактарамі: даўжыня пругкай хвалі павінна быць значна большай за даўжыню свабоднага прабегу малекул у газах і больш міжатамнай адлегласці ў вадкасці і ў цвёрдых целах. Таму ў паветры не можа распаўсюджвацца гіпергук з частатой 10⁹ Гц і вышэй, а ў цвёрдых целах — з частатой больш за 10¹²—10¹³ Гц. === Спектр === Важнай характарыстыкай гуку з’яўляецца яго [[спектр]], які атрымліваецца ў выніку раскладання гуку на простыя гарманічныя ваганні (т.зв. частотны аналіз гуку). Спектр бывае [[Суцэльны спектр|суцэльны]], калі энергія гукавых ваганняў бесперапынна размеркавана ў некаторай вобласці частот, і лінейчаты, калі маецца сукупнасць дыскрэтных частотных складнікаў. Гук з суцэльным спектрам успрымаецца як шум (напр. шолах дрэў пад ветрам). Лінейчаты спектр з кратнымі частотамі характэрны для [[Музыка|музычных]] гукаў; асноўная частата вызначае пры гэтым успрыманую на слых вышыню гуку, а набор гарманічных складнікаў — тэмбр гуку. === Скорасць гуку === {{Асноўны артыкул|Скорасць гуку}} Распаўсюджанне гукавых хваль у асяроддзі характарызуецца скорасцю гуку. У газападобным і вадкім асяроддзі распаўсюджваюцца падоўжныя гукавыя хвалі (кірунак вагальнага руху часціц супадае з кірункам распаўсюджання хвалі), скорасць якіх вызначаецца сціскальнасцю асяроддзя і яго шчыльнасцю. Скорасць гуку ў сухім паветры пры [[Тэмпература|тэмпературы]] 0 [[Градус Цэльсія|°С]] складае 330 м/сек, у прэснай вадзе пры 17 °C — 1430 м/сек. У цвёрдых целах, акрамя падоўжных, могуць распаўсюджвацца папярочныя хвалі, з кірункам ваганняў, перпендыкулярным кірунку распаўсюджання хвалі, а таксама паверхневыя хвалі. Для большасці [[Металы|металаў]] скорасць падоўжных хваль ляжыць у межах ад 4000 м/сек да 7000 м/сек, а папярочных — ад 2000 м/сек да 3500 м/сек. == Практычнае выкарыстанне гуку == З даўніх часоў гук служыць сродкам [[Сувязь (тэхніка)|сувязі]] і сігналізацыі. Вывучэнне яго характарыстык дазваляе распрацоўваць больш дасканалыя сістэмы перадачы інфармацыі, павялічыць адлегласць дзеяння сістэм сігналізацыі. Гукавыя хвалі з'яўляюцца практычна адзіным відам сігналаў, якія распаўсюджваюцца ў водным асяроддзі, дзе яны з'яўляюцца сродкам падводнай сувязі, [[Навігацыя|навігацыі]], лакацыі (гл. [[Гідраакустыка]]). Нізкачастотны гук служыць сродкам даследавання зямной кары. Практычнае ўжыванне ультрагуку стварыла цэлую галіну сучаснай тэхнікі — ультрагукавую тэхніку. Ультрагук ужываецца як для кантрольна-вымяральных мэт (у прыватнасці, у дэфектаскапіі), так і для актыўнага ўздзеяння на рэчыва (ультрагукавая ачыстка, механічная апрацоўка, [[зварка]] і да т. п.). Высокачастотныя гукавыя хвалі, і асабліва гіпергук, з'яўляюцца важным сродкам даследаванняў у фізіцы цвёрдага цела. == Гл. таксама == * [[Lo-Fi]] * [[Дысторшн]] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гук| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] n8hm6vpfwfd1yvz3enoz6n6jev84zjf 0 43081 5210351 5197885 2026-10-02T11:06:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210351 wikitext text/x-wiki '''Біяло́гія''' (ад грэчаскага βιολογία — βίος, біас, «жыццё»; -λογία, -логія, «навука») — [[навука]] пра жыццё, адна з прыродазнаўчых навук, прадметам якой з’яўляюцца жывыя істоты і іх узаемадзеянне з навакольным асяроддзем. Біялогія вывучае ўсе аспекты жыцця, у прыватнасці, структуру, функцыянаванне, рост, паходжанне, эвалюцыю і размеркаванне жывых арганізмаў на Зямлі. Класіфікуе і апісвае жывыя істоты, паходжанне іх тыпаў, узаемадзеянне паміж сабою і з навакольным асяроддзем. Прадметам біялогіі з’яўляюцца ўсе праявы жыцця, як будова і функцыі жывых істот і іх прыродных супольнасцей, распаўсюджанне, вытокі і развіццё, сувязі паміж сабой і нежывой [[прырода]]й. Мэты біялогіі — вывучэнне заканамернасцей гэтых праяўленняў, раскрыццё сутнасці жыцця, сістэматызацыя жывых істот. Як асобная [[навука]] біялогія вылучылася з прыродазнаўчых навук у XIX ст., калі навукоўцы выявілі, што жывыя арганізмы валодаюць некаторымі агульнымі для ўсіх характарыстыкамі. У падмурку сучаснай біялогіі ляжаць пяць фундаментальных прынцыпаў: клетачная тэорыя, эвалюцыя, генетыка, гамеастаз і энергія<ref name="Avila, Vernon L. 1995 11-18">{{cite book |author=Avila, Vernon L. |title=Biology: investigating life on earth |publisher=Jones and Bartlett |location=Boston |year=1995 |pages=[https://archive.org/details/biologyinvestiga00avil/page/11 11-18] |isbn=0-86720-942-9 |oclc= |doi= |accessdate= |url=https://archive.org/details/biologyinvestiga00avil/page/11 }}</ref><ref>{{cite book | last = Campbell | first = Neil A. | authorlink = | last2 = Williamson | first2 = Brad | last3 = Heyden | first3 = Robin J. | title = Biology: Exploring Life | publisher = Pearson Prentice Hall | date = 2006 | location = Boston, Massachusetts | pages = | url = http://www.phschool.com/el_marketing.html | doi = | id = | isbn = 0-13-250882-6 | access-date = 29 сакавіка 2009 | archive-date = 2 лістапада 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141102041816/http://www.phschool.com/el_marketing.html | url-status = dead }}</ref>. У наш час біялогія — стандартны прадмет у сярэдніх і вышэйшых вучэбных установах усяго свету. Штогод публікуецца больш за мільён артыкулаў і кніг па біялогіі і медыцыне <ref>{{cite book|title=Biology: A Functional Approach|author=King, TJ & Roberts, MBV|publisher=Thomas Nelson and Sons|date=1986|isbn=978-0174480358}}</ref>. У біялогіі вылучаюць наступныя ўзроўні арганізацыі: * ''Клетачны'', ''субклетачны'' і ''малекулярны ўзровень'': [[клеткі]] маюць унутрыклетачныя структуры, якія будуюцца з [[малекула|малекул]]. * ''Арганізмавы'' і ''органна-тканкавы ўзровень'': у шматклетачных арганізмаў клеткі складаюць [[Тканка|тканкі]] і [[Орган (біялогія)|органы]]. Органы ж у сваю чаргу ўзаемадзейнічаюць у рамках цэлага [[арганізм]]а. * ''Папуляцыйны ўзровень'': асобіны аднаго і таго ж тыпу, што жывуць на частцы арэалу, утвараюць [[папуляцыя|папуляцыю]]. * ''Тыпавы ўзровень'': вольна спароўваныя адзін з адным асобіны, якія валодаюць марфалагічным, фізіялагічным, біяхімічным падабенствам і займаюць вызначаны арэал (раён распаўсюджвання) фармуюць [[тып]]. * ''Біягеацэнатычны і біясферны ўзровень'': на аднастайным кавалку зямной паверхні ствараюцца [[біягеацэноз]]ы, якія, у сваю чаргу, утвараюць, [[біясфера|біясферу]]. Большасць біялагічных навук з’яўляецца ''дысцыплінамі'' з вузейшай спецыялізацыяй. Традыцыйна яны групуюцца па тыпах даследчых арганізмаў: [[батаніка]] вывучае расліны, [[заалогія]] — жывёл, [[мікрабіялогія]] — аднаклетачныя мікраарганізмы. Далей галіны ў біялогіі падзяляюцца альбо па маштабах даследавання, альбо па ўжываных метадах: [[біяхімія]] вывучае хімічны падмурак жыцця, [[малекулярная біялогія]] — складаныя ўзаемадзеянні паміж біялагічнымі малекуламі, [[клетачная біялогія]] і [[цыталогія]] — асноўныя будаўнічыя блокі шматклетачных арганізмаў, клеткі, [[гісталогія]] і [[анатомія]] — будову тканак і арганізма з асобных органаў і тканак, [[фізіялогія]] — фізічныя і хімічныя функцыі органаў і тканак, [[эталогія]] — паводзіны жывых істот, [[экалогія]] — узаемазалежнасць розных арганізмаў і іх асяроддзі. Перадачу спадчыннай інфармацыі вывучае [[генетыка]]. Развіццё арганізма ў антагенезе вывучаецца [[біялогія развіцця|біялогіяй развіцця]]. Зараджэнне і гістарычнае развіццё жывой прыроды — [[палеанталогія|палеабіялогія]] і [[эвалюцыйнае вучэнне|эвалюцыйная біялогія]]. На межах з сумежнымі навукамі ўзнікаюць: [[біяфізіка]] (вывучэнне жывых аб’ектаў фізічнымі метадамі), [[біяметрыя]] і г.д. У сувязі з практычнымі запатрабаваннямі [[чалавек]]а ўзнікаюць такія кірункі як [[касмічная біялогія]], [[сацыябіялогія]], [[фізіялогія працы]], [[біёніка]]. == Біёлагі == === Біялагічныя суполкі === === Біялагічныя арганізацыі === Традыцыйна навуковымі даследаваннямі ў вобласці біялогіі займаюцца ўніверсітэты, хоць не заўсёды адпаведныя факультэты завуцца біялагічнымі. Напрыклад, у [[МДУ|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце імя М. В. Ламаносава]] акрамя [http://www.msu.ru/resources/msu-ws1.html#biol біялагічнага факультэта] ёсць таксама [http://www.fbb.msu.ru/modules/news/ факультэт біяінжынерыі і біяінфарматыкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090306211654/http://www.fbb.msu.ru/modules/news/ |date=6 сакавіка 2009 }}, [http://www.fbm.msu.ru/ факультэт фундаментальнай медыцыны] і [http://www.genebee.msu.su/ НДІ фізіка-хімічнай біялогіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100820100055/http://www.genebee.msu.su/ |date=20 жніўня 2010 }}. Акрамя ўніверсітэтаў навуковыя даследаванні робяць дзяржаўныя і прыватныя інстытуты, якія ў Расіі пераважна належаць сістэме [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміі навук]] (гл. [[Інстытуты РАН|спіс інстытутаў]]), [[Расійская акадэмія сельскагаспадарчых навук|Расійскай акадэміі сельскагаспадарчых навук]] ці [[Расійская акадэмія медыцынскіх навук|Расійскай акадэміі медыцынскіх навук]]. === Біёлагі === == Біялагічны метад == == Гісторыя біялогіі == {{main|Гісторыя біялогіі}} Хоць канцэпцыя біялогіі як асобнай прыродазнаўчай навукі ўзнікла ў XIX ст., біялагічныя дысцыпліны зарадзіліся раней у [[гісторыя медыцыны|медыцыне]] і [[прыродазнаўчая гісторыя|прыродазнаўчай гісторыі]]. Звычайна іх традыцыю вядуць ад такіх антычных вучоных як [[Арыстоцель]] і [[Гален]] праз арабскіх медыкаў [[аль-Джахіз]]а <ref>Conway Zirkle (1941), Natural Selection before the «Origin of Species», ''Proceedings of the American Philosophical Society'' '''84''' (1): 71-123.</ref>, [[Авіцэна|ібн-Сіну]]<ref name=Brater-449>D. Craig Brater and Walter J. Daly (2000), «Clinical pharmacology in the Middle Ages: Principles that presage the 21st century», ''Clinical Pharmacology & Therapeutics'' '''67''' (5), p. 447—450 [449].</ref>, [[Авензаар|ібн-Зухра]]<ref name=Hutchinson>[http://encyclopedia.farlex.com/Islamic+medicine Islamic medicine] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120208031923/http://encyclopedia.farlex.com/Islamic+medicine |date=8 лютага 2012 }}, ''Hutchinson Encyclopedia''.</ref> і [[ібн-аль-Нафіз]]а<ref name=Dabbagh>S. A. Al-Dabbagh (1978). «Ibn Al-Nafis and the pulmonary circulation», ''The Lancet'' '''1''', p. 1148.</ref>. У эпоху [[Эпоха Адраджэння|Адраджэння]] біялагічная думка ў Еўропе была рэвалюцыянізавана дзякуючы вынаходству кнігадрукавання і распаўсюджванню друкаваных прац, цікавасці да эксперыментальных даследаванняў і адкрыццю мноства новых тыпаў жывёл і раслін у эпоху [[Вялікія геаграфічныя адкрыцці|Вялікіх геаграфічных адкрыццяў]]. У той час працавалі выбітныя розумы [[Андрэй Везалій]] і [[Уільям Гарвей]], якія заклалі падмурак сучаснай [[анатомія|анатоміі]] і [[фізіялогія|фізіялогіі]]. Крыху пазней [[Ліней]] і [[Бюфон]] здзейснілі велізарную працу па класіфікацыі формаў жывых і выкапнёвых істот. [[Мікраскапія]] адкрыла для назірання раней невядомы свет мікраарганізмаў, заклаўшы падмурак для развіцця [[клетачная тэорыя|клетачнай тэорыі]]. Развіццё прыродазнаўства, збольшага дзякуючы з’яўленню [[гісторыя філасофіі|механістычнай філасофіі]], спрыяла развіццю прыродазнаўчай гісторыі<ref name ="Mayr">{{cite book|author=Mayr, E.|title=The Growth of Biological Thought|date=1985|publisher=Belknap Press|isbn=978-0674364462}}</ref><ref>{{cite book|author=Magner, LN|title=A History of the Life Sciences|url=https://archive.org/details/historyoflifesci0000magn_n3c5|publisher=TF-CRC|isbn=978-0824708245|date=2002}}</ref>. Да пачатку XIX стагоддзя некаторыя сучасныя біялагічныя дысцыпліны, такія як [[батаніка]] і [[заалогія]], дасягнулі прафесійнага ўзроўня. [[Лавуазье]] і іншыя хімікі і фізікі пачалі збліжэнне ўяўленняў пра жывую і нежывую прыроду. Натуралісты, такія як [[Аляксандр Гумбальт]] даследавалі ўзаемадзеянне арганізмаў з навакольным асяроддзем і яго залежнасць ад геаграфіі, закладваючы падмурак [[біягеаграфія|біягеаграфіі]], [[экалогія|экалогіі]] і [[эталогія|эталогіі]]. У [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] развіццё вучэння пра [[эвалюцыя|эвалюцыю]] паступова пацягнула разуменне ролі вымірання і зменлівасці [[тып]]аў, а [[клетачная тэорыя]] паказала ў новым святле будову жывога рэчыва. У спалучэнні з дадзенымі [[эмбрыялогія|эмбрыялогіі]] і [[палеанталогія|палеанталогіі]] гэтыя дасягненні дазволілі [[Чарлз Дарвін|Чарлзу Дарвіну]] стварыць цэласную тэорыю [[эвалюцыя|эвалюцыі]] шляхам [[натуральны адбор|натуральнага адбору]]. Да канца XIX стагоддзя ідэі самазараджэння канчаткова саступілі месца тэорыі інфекцыйнага агента як узбуджальніка захворванняў. Але механізм успадкоўвання бацькоўскіх прыкмет усё яшчэ заставаўся таямніцай<ref name ="Mayr"/><ref name="Futuyma">{{cite book|author=Futuyma, DJ|title=Evolution|date=2005|publisher=Sinauer Associates|isbn=978-0878931873|url-access=registration|url=https://archive.org/details/evolution0000futu}}</ref><ref>{{cite book|author=Coleman, W|title=Biology in the Nineteenth Century: Problems of Form, Function and Transformation|url=https://archive.org/details/biologyinninetee0000cole_k5j8|date=1978|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521292931}}</ref>. Напачатку XX стагоддзя [[Томас Морган]] і яго вучні зноўку адкрылі законы, даследаваныя яшчэ ў сярэдзіне XIX стагоддзя [[Грэгар Мендэль|Грэгарам Мендэлем]], пасля чаго пачала хутка развівацца [[генетыка]]. Да 1930-х гадоў спалучэнне [[папуляцыйная генетыка|папуляцыйнай генетыкі]] і тэорыі [[натуральны адбор|натуральнага адбору]] спарадзіла [[сінтэтычная тэорыя эвалюцыі|сучасную эвалюцыйную тэорыю]] ці неадарвінізм. Дзякуючы развіццю [[біяхімія|біяхіміі]] былі адкрыты [[ферменты]] і пачалася грандыёзная праца па апісанні ўсіх працэсаў [[метабалізм]]у. Раскрыццё структуры [[ДНК]] [[Джэймс Уотсан|Уотсанам]] і [[Фрэнсіс Крык|Крыкам]] дало магутны штуршок для развіцця [[малекулярная біялогія|малекулярнай біялогіі]]. За ёй рушыла ўслед пастуляванне цэнтральнай догмы, расшыфроўка [[ген]]этычнага коду, а пад канец XX стагоддзя — і поўная расшыфроўка генетычнага кода чалавека і яшчэ некалькіх арганізмаў, найбольш важных для медыцыны і сельскай гаспадаркі. Дзякуючы гэтаму з’явіліся новыя дысцыпліны [[геноміка]] і [[пратэёміка]]. Хоць павелічэнне колькасці дысцыплін і надзвычайная складанасць прадмета біялогіі спарадзілі і працягваюць спараджаць сярод біёлагаў усё вузейшую спецыялізацыю, біялогія працягвае заставацца адзінай навукай, і дадзеныя з кожнай біялагічнай дысцыпліны, асабліва з геномікі, ужываюцца ва ўсіх астатніх <ref>{{cite book|author=Allen, GE|title=Life Science in the Twentieth Century|date=1978|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521292962|url-access=registration|url=https://archive.org/details/lifescienceintwe00alle}}</ref><ref>{{cite book|author=Fruton, JS|title=Proteins, Enzymes, Genes: The Interplay of Chemistry and Biology|url=https://archive.org/details/proteinsenzymesg0000frut|publisher=Yale University Press|date=1999|isbn=978-0300076080}}</ref><ref>{{cite book|author=Morange, M & Cobb, M|title=A History of Molecular Biology|date=2000|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0674001695}}</ref><ref>{{cite book|author=Smocovitis, VB|title=Unifying Biology|date=1996|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0691033433}}</ref> == Біялагічная карціна свету == Існуе пяць прынцыпаў, што аб’ядноўваюць усе біялагічныя дысцыпліны ў адзіную навуку пра жывую матэрыю<ref name="Avila, Vernon L. 1995 11-18"/>: * [[Клетачная тэорыя]]. Клетачная тэорыя — вучэнне пра ўсё, што тычыцца [[клеткі|клетак]]. Усе жывыя арганізмы складаюцца, прынамсі, з адной клеткі, асноўнай функцыянальнай адзінкі кожнага арганізма. Базавыя механізмы і хімія ўсіх клетак ва ўсіх зямных арганізмах падобныя; клеткі паходзяць толькі ад раней існавалых клетак, якія множацца шляхам клетачнага падзелу. Клетачная тэорыя апісвае будову клетак, іх падзел, узаемадзеянне з навакольным асяроддзем, склад унутранага асяроддзя і клетачнай абалонкі, механізм дзеяння асобных частак клеткі і іх узаемадзеянні паміж сабою. * [[Эвалюцыя]]. Праз [[натуральны адбор]] і [[генетычны дрэйф]] спадчынныя прыкметы папуляцыі змяняюцца з пакалення ў пакаленне. * [[Ген|Тэорыя гена]]. Прыкметы жывых арганізмаў перадаюцца з пакалення ў пакаленне разам з [[ген]]амі, закадаванымі ў [[ДНК]]. Інфармацыя пра будову жывых істот ці [[генатып]] выкарыстоўваецца клеткамі для стварэння [[фенатып]]у, назіраных фізічных ці біяхімічных характарыстак арганізма. Хоць фенатып, які выяўляецца за конт экспрэсіі генаў, можа падрыхтаваць арганізм да жыцця ў яго навакольным асяроддзі, інфармацыя пра асяроддзе не перадаецца назад у гены. Гены могуць змяняцца ў адказ на ўздзеянні асяроддзя толькі пасродкам эвалюцыйнага працэсу. * [[Гамеастаз]]. Фізіялагічныя працэсы, якія дазваляюць арганізму падтрымліваць нязменнасць свайго ўнутранага асяроддзя незалежна ад змен у навакольным асяроддзі. * [[Энергія]]. Атрыбут любога жывога арганізма, істотны для яго стану. === Клетачная тэорыя === {{Main|Клетачная тэорыя}} Клетка — базавая адзінка жыцця. Паводле клетачнай тэорыі, усё жывое рэчыва складаецца з адной ці больш клетак, або з прадуктаў [[сакрэцыя|сакрэцыі]] гэтых клетак. Напрыклад, ракавіны, косці, скура, сліна, [[страўнікавы сок]], [[ДНК]], [[вірусы]]. Усе клеткі паходзяць з іншых клетак шляхам клетачнага падзелу, і ўсе клеткі шматклетачнага арганізма паходзяць з адной аплодненай яйкаклеткі. Нават праходжанне паталагічных працэсаў, такіх як бактэрыяльная ці вірусная інфекцыя, залежыць ад клетак, якія з’яўляюцца іх фундаментальнай часткай <ref>{{cite journal|author=Mazzarello, P|title=A unifying concept: the history of cell theory|journal=Nature Cell Biology|volume=1|pages=E13-E15|date=1999|doi=10.1038/8964| issn = 1465-7392}}</ref>. === Эвалюцыя === {{Main|Эвалюцыя}} Цэнтральная падмуркавая канцэпцыя ў біялогіі складаецца з таго, што жыццё з часам змяняецца і развіваецца пасродкам [[эвалюцыя|эвалюцыі]], і што ўсе вядомыя формы жыцця на Зямлі маюць агульнае паходжанне. Гэта абумовіла падабенства асноўных адзінак і працэсаў жыццядзейнасці, якія згадваліся вышэй. Тэрмін эвалюцыя быў уведзены ў навуковы лексікон [[Жан-Батыст Ламарк|Жанам-Батыстам Ламаркам]] у 1809 г.. [[Чарлз Дарвін]] праз пяцьдзясят гадоў выявіў, што яе рухальнай сілай з’яўляецца [[натуральны адбор]], гэтак жа як [[штучны адбор]] свядома ўжываецца чалавекам для стварэння новых парод жывёл і гатункаў раслін <ref>Darwin, Charles (1859). On the Origin of Species, 1st, John Murray</ref>. Пазней у [[сінтэтычная тэорыя эвалюцыі|сінтэтычнай тэорыі эвалюцыі]] дадатковым механізмам эвалюцыйных змен быў пастуляваны [[генетычны дрэйф]]. Эвалюцыйная гісторыя [[тып]]аў, якая апісвае іх змены і генеалагічныя стасункі паміж сабою, завецца [[філагенез]]. Інфармацыя пра філагенез назапашваецца з розных крыніц, у прыватнасці, шляхам параўнання паслядоўнасцей [[ДНК]] ці выкапнёвых рэштак і слядоў старажытных арганізмаў. Да XIX стагоддзя лічылася, што ў вызначаных умовах жыццё можа самазараджацца. Гэтай канцэпцыі процістаялі паслядоўнікі прынцыпу, сфармуляванага [[Уільям Гарвей|Уільямам Гарвеем]] : «усё з яйка» («Omne vivum ex ovo», лат), асноватворнага ў сучаснай біялогіі. У прыватнасці, гэта азначае, што існуе бесперапынная лінія жыцця, якая злучае момант першапачатковага яе ўзнікнення з цяперашнім часам. Любая група арганізмаў мае агульнае паходжанне, калі ў яе ёсць агульны продак. Усе жывыя істоты на Зямлі, якія жывуць сёння, і вымерлыя, паходзяць ад агульнага продка ці агульнай сукупнасці [[ген]]аў. Агульны продак усіх жывых істот з’явіўся на Зямлі каля 3,5 млрд гадоў назад. Галоўным доказам тэорыі агульнага продка лічыцца ўніверсальнасць [[генетычны код|генетычнага кода]] (гл. [[паходжанне жыцця]]). === Тэорыя гена === [[Файл:DNA-structure-and-bases.png|thumb|Схематычны выгляд [[ДНК]], першаснага [[ген]]этычнага матэрыялу]] {{main|Ген}} Форма і функцыі біялагічных аб’ектаў узнаўляюцца з пакалення ў пакаленне [[ген]]амі, якія з’яўляюцца элементарнымі адзінкамі спадчыннасці. Фізіялагічная адаптацыя да навакольнага асяроддзя не можа быць закадавана ў генах і быць успадкаванай у нашчадстве (гл. [[Ламаркізм]]). Характэрна, што ўсе існыя формы зямнога жыцця, у тым ліку, бактэрыі, расліны, жывёлы і грыбы, маюць адны і тыя ж асноўныя механізмы, прызначаныя для капіравання [[ДНК]] і сінтэзу бялку. Напрыклад, бактэрыі, у якія ўводзяць [[ДНК]] чалавека, здольныя сінтэзаваць чалавечыя бялкі. Сукупнасць [[ген]]аў арганізма ці клеткі завецца [[геном]]. Ён захоўваецца ў адной ці некалькіх [[храмасома]]х. Храмасома — доўгі ланцужок [[ДНК]], на якой можа быць мноства [[ген]]аў. Калі [[ген]] актыўны, то паслядоўнасць яго [[ДНК]] капіюецца ў паслядоўнасці [[РНК]] пасродкам [[Транскрыпцыя (біялогія)|транскрыпцыі]]. Затым [[рыбасома]] можа выкарыстоўваць [[РНК]], каб сінтэзаваць паслядоўнасць [[бялок|бялку]], адпаведную коду [[РНК]], у працэсе, названым [[Трансляцыя (біялогія)|трансляцыя]]. Бялкі могуць выконваць як структурныя, гэтак і каталітычныя функцыі (гл. [[фермент]]). === Гамеастаз === {{main|Гамеастаз}} Гамеастаз — здольнасць адкрытых сістэм рэгуляваць сваё ўнутранае асяроддзе так, каб падтрымліваць яго сталасць пасродкам мноства карэктавальных уздзеянняў, што кіруюцца рэгулятарнымі механізмамі. Усе жывыя істоты, як шматклетачныя, гэтак і аднаклетачныя, здольныя падтрымліваць гамеастаз. На клетачным узроўні, напрыклад, падтрымліваецца сталая кіслотнасць унутранага асяроддзя ([[pH]]). На ўзроўні арганізма ў цеплакроўных жывёл падтрымліваецца сталая тэмпература цела. У асацыяцыі з тэрмінам [[экасістэма]] пад гамеастазам разумеюць, у прыватнасці, падтрыманне раслінамі сталай канцэнтрацыі атмасфернага двухвокісу вуглярода на Зямлі. === Энергія === {{main|Біяэнергетыка}} Выжыванне любога арганізма залежыць ад няспыннага прытоку энергіі. Энергія чэрпаецца з рэчываў, якія служаць ежай, і пасродкам адмысловых хімічных рэакцый выкарыстоўваецца для пабудовы і падтрымання структуры і функцый клетак. У гэтым працэсе малекулы ежы выкарыстоўваюцца як для вымання энергіі, гэтак і для сінтэзу біялагічных малекул уласнага арганізма. Першаснай крыніцай энергіі для ўсіх зямных істот з’яўляецца Сонца. Светлавая энергія ператвараецца раслінамі ў хімічную (арганічныя [[малекулы]]) у прысутнасці вады і некаторых мінералаў. Частка атрыманай энергіі выдаткоўваецца на нарошчванне біямасы і падтрыманне жыцця, іншая частка — губляецца ў выглядзе цеплыні і адыходаў жыццядзейнасці. Агульныя механізмы ператварэння хімічнай энергіі ў карысную для падтрымання жыцця завуцца [[дыханне]] і [[метабалізм]]. == Узроўні арганізацыі жывога == {{main|Узроўні арганізацыі жывога}} == Даследаванне == === Структурнае === [[Файл:Biological cell.svg|thumb|Схема тыповай клеткі жывёл, дзе маюцца розныя [[арганела|арганелы]] і структуры.]] [[Малекулярная біялогія]] з’яўляецца навукай вывучэння прадметаў біялогіі на [[малекула|малекулярным]] узроўні<ref>[http://www.biology-online.org/dictionary/Molecular_biology Molecular Biology]. Апісанне на сайце biology-online.org</ref>. Гэтае поле даслядванняў перасякаецца з іншымі абласцямі біялогіі, асабліва [[генетыка]]й і [[біяхімія]]й. Малекулярная біялогія галоўным чынам даследуе ўзаемадзеянні паміж рознымі сістэмамі [[клетка|клеткі]], у тым ліку ўзаемасувязь [[ДНК]], [[РНК]] і [[сінтэз бялку|сінтэзу бялку]] і вывучае, як гэтыя ўзаемадзеянні рэгулююцца. [[Клетачная біялогія]] вывучае структурныя і фізіялагічныя ўласцівасці клетак, у тым ліку іх паводзіны, узаемадзеянні паміж сабой і навакольным асяроддзем. Гэта робіцца як на мікраскапічным і малекулярным узроўнях, для аднаклетачных арганізмаў, як [[бактэрыя|бактэрыі]], гэтак і на ўзроўні спецыялізаваных клетак шматклетачных арганізмаў, як [[чалавек|людзей]] і [[жывёла|жывёл]]. Разуменне структуры і функцый клетак ляжыць у аснове ўсіх біялагічных навук. Падабенства і адрозненні паміж тыпамі клетак маюць непасрэднае дачыненне да малекулярнай біялогіі. [[Анатомія]] разглядае формы макраскапічных структур, як органы і сістэмы органаў<ref>[http://www.bartleby.com/107/1.html «Anatomy of the Human Body»]. 20th edition. 1918. Henry Gray.</ref>. Генетыка — гэта навука аб генах, спадчыннасці і зменлівасці арганізмаў<ref>Anthony J. F. Griffiths…. (2000). [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.60 «Genetics and the Organism: Introduction»] {{Недаступная спасылка}}. In Griffiths, William M.; Miller, Jeffrey H.; Suzuki, David T. et al.. An Introduction to Genetic Analysis (7th ed.). New York: W. H. Freeman. ISBN 0-7167-3520-2.</ref>. Гены кадуюць інфармацыю, неабходную для сінтэзу бялкоў, якія, у сваю чаргу, гуляюць вялікую ролю ў аказанні ўплыву (хоць, у многіх выпадках, не цалкам вызначэнага) канчатковага фенатыпу арганізма. У сучасных даследаваннях, генетыка з’яўляецца важным інструментам у даследаванні функцый пэўнага гена або генетычнага аналізу хімічных і фізічных узаемадзеянняў. У арганізмах генетычная інфармацыя, як правіла, захоўваецца ў [[храмасома]]х, дзе яна прадстаўлена хімічнай структурай малекул ДНК. === Фізіялагічнае === {{Асноўны артыкул|Фізіялогія}} [[Фізіялогія]] вывучае механічныя, фізічныя і біяхімічныя працэсы жывых арганізмаў, спрабуючы зразумець, як усе структуры працуюць у цэлым. Тэма «структуры да функцыі» займае цэнтральнае месца ў біялогіі. Фізіялагічныя даследаванні былі традыцыйна падзелены на [[фізіялогія раслін|фізіялогію раслін]] і [[фізіялогія жывёл і чалавека|жывёл]], але некаторыя прынцыпы фізіялогіі з’яўляюцца ўніверсальнымі, незалежна ад таго, якія асаблівасці арганізма вывучаюцца. Напрыклад, тое, што вядома пра фізіялогію клетак [[дрожджы|дрожджаў]] можа таксама прымяняцца да клетак чалавека. Вобласці фізіялогіі жывёл пашыраюць інструменты і метады вывучэння фізіялогіі чалавека і нечалавечых відаў. Фізіялогія раслін запазычвае метады з абедзвюх абласцеў даследаванняў. Фізіялогія вывучае [[нервовая сістэма|нервовую]], [[імунная сістэма|імунную]], [[эндакрынная сістэма|эндакрынную]], [[дыхальная сістэма|дыхальную]] і [[крывяносная сістэма|крывяносную сістэмы]], іх функцыі і ўзаемадзеянні. Даследаванне гэтых сістэм сумесна звязана з медыцынска арыентаванымі дысцыплінамі, як [[нейралогія]] і [[імуналогія]]. === Эвалюцыйнае === Эвалюцыйныя даследаванні накіраваны на даследаванне паходжання [[Біялагічны від|відаў]], а таксама іх змяненне з цягам часу, і ўключае ў сябе вучоных з многіх таксанамічных арыентаваных дысцыплінаў, гэта значыць даследчыкаў, якія маюць адмысловую падрыхтоўку, у прыватнасці такіх дысцыплінаў, як [[тэрыялогія]], [[арніталогія]], [[батаніка]] і [[герпэталогія]], але якія выкарыстоўваць гэтыя арганізмы як сістэмы, каб адказаць на агульныя пытанні аб эвалюцыі. Эвалюцыйная біялогія часткова заснавана на [[палеанталогія|палеанталогіі]], якая выкарыстоўвае [[акамянеласць|акамянеласці]], каб адказаць на пытанні аб тэмпе і шляху [[эвалюцыя|эвалюцыі]]<ref>Jablonski D (1999). «The future of the fossil record». Science 284 (5423): 2114-16.</ref>, і часткова на дасягненнях у такіх галінах, як [[генетыка папуляцый]]<ref>John H. Gillespie. «Population Genetics: A Concise Guide», Johns Hopkins Press, 1998. ISBN 0-8018-5755-4.</ref> і [[эвалюцыйная тэорыя]]. У [[1980-я|1980-х]] гадах, [[біялогія развіцця]] ізноў увайшла да эвалюцыйнай біялогіі ад свайго першапачатковага выключэння з [[сінтэтычная тэорыя эвалюцыі|сінтэтычнай тэорыі эвалюцыі]] на аснове вывучэння эвалюцыйнай біялогіі развіцця<ref>Smocovitis, VB. «Unifiying Biology: the evolutionary synthesis and evolutionary biology» ISBN 0-691-03343-9.</ref>. [[Філагенетыка]], [[сістэматыка]] і [[таксаномія]] часцяком разглядаюцца як частка эвалюцыйнай біялогіі. === Экалагічнае === [[Файл:Common clownfish.jpg|thumb|220px|Узаемны [[сімбіёз]] паміж [[рыба-клоўн|рыбай-клоўнам]] роду ''[[Amphiprion]]'' і [[трапічная актыныя]]й. Рыба-клоўн абараняе актынію ад рыб, якія кормяцца актыніяй, а актынія ў сваю чаргу мае пякучыя шчупальцы, якія абараняюць рыбу-клоўна ад драпежнікаў.]] {{Асноўны артыкул|Экалогія}} [[Экалогія]] даследуе размеркавання і колькасць жывых [[арганізм]]аў, а таксама ўзаемадзеянні паміж арганізмамі і навакольным асяроддзем<ref>Begon, M.; Townsend, C. R., Harper, J. L. (2006). «Ecology: From individuals to ecosystems». (4th ed.). Blackwell. ISBN 1405111178.</ref>. [[Арэал]] арганізма можа быць апісана як мясцовымі [[абіятычны фактар|абіятычнымі фактарамі]], гэтак [[клімат]]ычнымі і экалагічнымі фактарамі, у дадатак да фактараў уздзеяння іншых арганізмаў і [[біятычны фактар|біятычнымі фактарамі]]<ref>[http://books.google.com/?id=U-_mlcy8rGgC&pg=PA238 «Habitats of the world»]. New York: Marshall Cavendish. 2004. p. 238. ISBN 978-0-7614-7523-1.</ref>. Адна з прычын таго, што біялагічныя сістэмы могуць быць цяжкім для вывучэння з’яўляецца тое, што існуе шмат розных узаемадзеянняў з іншымі арганізмамі і навакольным асяроддзем, нават на малых маштабах. Мікраскапічныя [[бактэрыі]] рэагуюць на навакольнае асяроддзе, гэтак жа разнастайна, як і [[леў]] у пошуках ежы ў афрыканскай [[саванна|саванне]]. Для любога віду паводзіны могуць быць [[кааперацыя|кааператыўнымі]], [[агрэсія|агрэсіўнымі]], [[паразітызм|паразітычнымі]] або [[сімбіёз]]нымі. Вывучэнне робіцца ўсё больш складаным, калі два або больш відаў маюць узаемадзеянне ў [[экасістэма|экасістэме]]. Экалагічныя сістэмы вывучаюцца на розных узроўнях, ад асобных арганізмаў і груп да экасістэм і [[біясфера|біясферы]]. Тэрмін [[біялогія папуляцыяў]] часцяком выкарыстоўваецца нароўні з [[папуляцыйная экалогія|папуляцыйнай экалогіяй]], не зважаючы на тое, што папуляцыйная біялогія часцей выкарыстоўваецца пры вывучэнні [[хвароба|хвароб]], [[Вірусы|вірусаў]] і [[мікроб]]аў, у той час як папуляцыйнай экалогія часцей выкарыстоўваецца пры вывучэнні [[расліна|раслін]] і [[жывёла|жывёл]]. Экалогія абапіраецца на шматлікія субдысцыпліны. [[Эталогія]] даследуе паводзіны жывёл, у прыватнасці, грамадскіх жывёл, як [[прыматы]] і [[сабака|сабакі]], і часам разглядаецца як галіна [[заалогія|заалогіі]]. Эталогія былі асабліва звязана з эвалюцыяй паводзінаў і разуменнем паводзінаў з пункту гледжання тэорыі [[натуральны адбор|натуральнага адбору]]. З аднаго боку, першым сучасным этолагам быў [[Чарлз Дарвін]], чыя кніга «Выраз эмоцый у чалавека і жывёл», зрабіла велізарны ўплыў на эталогію ў будучыні<ref>Black, J (Jun 2002). [http://www.jrsm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12042386 «Darwin in the world of emotions»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160810043441/http://jrsm.rsmjournals.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12042386 |date=10 жніўня 2016 }} (Free full text). Journal of the Royal Society of Medicine 95 (6): 311—313.</ref>. [[Біягеаграфія]] вывучае прасторавае размеркаванне арганізмаў на [[планета Зямля|Зямлі]], упорам на такія тэмы, як [[тэктоніка пліт]], змены клімату, распаўсюджванне і [[міграцыя]], а таксама [[кладыстыка]]. == Біялагічныя навукі == {{Falseredirect|Біялагічныя навукі}} Большасць біялагічных навук з’яўляецца ''дысцыплінамі'' з вузейшай спецыялізацыяй. Традыцыйна яны групуюцца па тыпах арганізмаў, якія даследуюцца: * [[батаніка]] вывучае [[расліны]], * [[заалогія]] — [[Жывёлы|жывёл]], * [[мікрабіялогія]] — [[Аднаклетачныя арганізмы|аднаклетачныя мікраарганізмы]]. Вобласці ўнутры біялогіі далей падзяляюцца або па маштабах даследавання, або па метадах, якія ўжываюцца: * [[біяхімія]] вывучае [[Хімія|хімічныя]] асновы жыцця, * [[малекулярная біялогія]] — складаныя ўзаемадзеянні паміж біялагічнымі малекуламі, * [[клетачная біялогія]] і [[цыталогія]] — асноўныя будаўнічыя блокі шматклетачных арганізмаў, клеткі, * [[гісталогія]] і [[анатомія]] — будову тканак і арганізма з асобных органаў і тканак, * [[фізіялогія]] — фізічныя і хімічныя функцыі органаў і тканак, * [[эталогія]] — [[паводзіны]] жывых істот, * [[экалогія]] — узаемазалежнасць розных арганізмаў і іх асяроддзя, * [[генетыка]] — перадачу [[Спадчыннасць|спадчыннай]] інфармацыі, * [[біялогія развіцця]] — развіццё арганізма ў [[антагенез]]е, * [[палеанталогія|палеабіялогія]] і [[эвалюцыйная біялогія]] — зараджэнне і гістарычнае развіццё жывой прыроды. На межах з сумежнымі навукамі ўзнікаюць: [[біямедыцына]], [[біяфізіка]] (вывучэнне жывых аб’ектаў фізічнымі метадамі), [[біяметрыя]] і г.д. У сувязі з практычнымі патрэбнасцямі [[чалавек]]а ўзнікаюць такія кірункі, як [[касмічная біялогія]], [[сацыябіялогія]], [[фізіялогія працы]], [[біёніка]]. [[Біялагічныя навукі]] выкарыстоўваюць [[Навуковы метад|метады]] назірання, мадэлявання (у тым ліку [[Камп'ютарнае мадэляванне|камп’ютарнага]]), апісання, параўнання, эксперыментаў (вопыту) і гістарычнага параўнання. === Біялагічныя дысцыпліны === [[Анатомія]] — [[Альгалогія]] — [[Антрапалогія]] — [[Бактэрыялогія]] — [[Біягеаграфія]] — [[Біягеацэналогія]] — [[Бія]] [[інжынерыя]] — [[Біяінфарматыка]] — [[Біялогія акіяна]] — [[Біялогія развіцця]] — [[Біяметрыя]] — [[Біёніка]] — [[Біясеміётыка]] — [[Біяспелеалогія]] — [[Біяфізіка]] — [[Біяхімія]] — [[Батаніка]] — [[Біямеханіка]] — [[Біяцэналогія]] — [[Брыялогія]] — [[Вірусалогія]] — [[Генетыка]] — [[Геабатаніка]] — [[Гідрабіялогія]] — [[Гісталогія]] — [[Дэндралогія]] — [[Заалогія]] — [[Імуналогія]] — [[Іхтыялогія]] — [[Касмічная біялогія]] — [[Ксенабіялогія]] — [[Мікалогія]] — [[Мікрабіялогія]] — [[Малекулярная біялогія]] — [[Марфалогія, біялогія|Марфалогія]] — [[Нейрабіялогія]] — [[Палеанталогія]] — [[Сістэматыка]] — [[Таксанамія]] — [[Тэарэтычная біялогія]] — [[Таксікалогія]] — [[Феналогія]] — [[Фізіялогія]] — [[Фізіялогія ВНД]] — [[Фізіялогія жывёл і чалавека]] — [[Фізіялогія раслін]] — [[Цыталогія]] — [[Эвалюцыйнае вучэнне]] — [[Эмбрыялогія]] — [[Эндакрыналогія]] — [[Энтамалогія]] — [[Эталогія]] == Біялагічная літаратура == Першакрыніцамі інфармацыі па біялогіі з’яўляюцца навуковыя часопісы, спісы якіх падае шэраг устаноў, як беларускіх, гэтак і замежных: * [[Спіс навуковых часопісаў ВАК|Вышэйшая атэстацыйная камісія Расіі]]; * [http://www.genebee.msu.su/journals/rus-jrnl.html Факультэт біяінжынерыі і біяінфарматыкі МДУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090418060234/http://www.genebee.msu.su/journals/rus-jrnl.html |date=18 красавіка 2009 }}; * [https://web.archive.org/web/20080514160331/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/citmatch_help.html#JournalLists Нацыянальны цэнтр біятэхналагічнай інфармацыі ЗША] і інш. Дадзеныя першакрыніц абагульняюць аўтары аглядных публікацый, якія могуць уяўляць сабою як часопісныя артыкулы, гэтак і манаграфіі. На наступным узроўні абагульнення стаяць падручнікі і даведкавыя дапаможнікі. == Папулярызацыя біялогіі == == Біялогія і [[Псеўданавука|псеўдабіялогія]] == У [[СССР]] у сярэдзіне XX стагоддзя і іншых краінах постсавецкай прасторы распаўсюдзілася [[Трафім Дзянісавіч Лысенка|лысенкаўшчына]], была характэрна падмена навукі палітычнымі і ідэалагічнымі спекуляцыямі, навуковай дыскусіі — палітычнымі пераследамі. (Гл. таксама пра ганенні ў СССР на [[Генетыка|генетыку]], [[Кібернетыка|кібернетыку]].) == Біялагічная бяспека == {{main|Біялагічная бяспека}} == Ілюстрацыі == <gallery> File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus File:Zboże.jpg|Planta - Triticum File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer) File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage </gallery> == Гл. таксама == * [[Чалавек]] * [[Жывёлы]] * [[Расліны]] * [[Грыбы]] * [[Жыццё]] * [[Размнажэнне]] * [[Біямеханіка]] * [[Біягеацэналогія]] * [[Атавізм]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Биологический энциклопедический словарь. М.: Сов. энциклопедия, 1986, С. 66. == Спасылкі == {{Партал|Біялогія}} === Парталы === * [http://sbio.info Партал «Уся біялогія»] * [http://molbiol.ru Класічная і малекулярная біялогія] Метады, інфармацыя і праграмы для малекулярных біёлагаў. * [http://biologia-rus.com Біялогія на аснове поліцэнтрызму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090227081526/http://biologia-rus.com/ |date=27 лютага 2009 }} === Каталогі, спісы спасылак === * [http://djvu-inf.narod.ru/nblib.htm Спіс спасылак на электронныя бібліятэкі з кнігамі па біялогіі] === Базы даных === * [http://obi.img.ras.ru/humbio/default.htm Матэрыялы Расійскай Акадэміі Навук] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070227190203/http://obi.img.ras.ru/humbio/default.htm |date=27 лютага 2007 }} === Падручнікі === * [http://www.ebio.ru Падручнік па біялогіі] === Перыядычныя выданні === * [http://www.molecbio.com Часопіс «Малекулярная біялогія»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060202013609/http://www.molecbio.com/ |date=2 лютага 2006 }} * [http://www.maik.ru/cgi-perl/journal.pl?lang=rus&name=genrus Часопіс «Генетыка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304173715/http://maik.ru/cgi-perl/journal.pl?lang=rus&name=genrus |date=4 сакавіка 2016 }} === Артыкулы === * [http://sir35.ru/Sapunov/N_710.htm В. Б. Сапуноў. Экалагічны дэпазіт як механізм устойлівасці біясферы.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101223152339/http://sir35.ru/Sapunov/N_710.htm |date=23 снежня 2010 }} === Іншае === * [http://wildlife-photo.org Фатаграфіі прыроды] * [http://www.scorcher.ru/neuro/neuro_sys/neuro_sys.php Пра сістэмную нейрафізіялогію] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130312055028/http://www.scorcher.ru/neuro/neuro_sys/neuro_sys.php |date=12 сакавіка 2013 }} * [http://www.zoometod.narod.ru Электронная бібліятэка біялагічнай літаратуры] {{Прыродазнаўства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Біялогія| ]] [[Катэгорыя:Прыродазнаўчыя навукі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] lm9a6hkkvlkferfvdvzppzya8g4q66b 0 44675 5210041 4847972 2026-10-01T18:48:39Z Yanjuanito 174912 /* */ 5210041 wikitext text/x-wiki {{Метро | Назва = Ташкенцкі метрапалітэн | Назва на мове арыгінала = Toshkent metropoliteni | Лагатып = | Краіна = {{сцяг|Узбекістан}} | Горад = [[Выява:Tashkent emblem.jpg|15px]] [[Ташкент]] | Адкрыццё = [[6 лістапада]] [[1977 год у гісторыі метрапалітэна|1977]] | Даўжыня = 70,5 км | Станцыі = 50 | Лініі = 4 | Пасажыры = 180-200 тыс.пас./суткі<ref>[http://uza.uz/ru/society/14822/][http://www.podrobno.uz/cat/obchestvo/Obchestvo-Uzbekistana-Tashkentskiy-Metropoliten-k-Prazdniku-Gotov/]</ref> | Пасажыры1 = 71,2 млн чал. (2019)<ref>[http://www.anons.uz/article/society/1647/?highlight=%D2%E0%F8%EA%E5%ED%F2%F1%EA%E8%E9+%EC%E5%F2%F0%EE%EF%EE%EB%E8%F2%E5%ED+%EF%E5%F0%E5%E2%E5%E7+68+%EC%EB%ED+%F7%E5%EB%EE%E2%E5%EA&match= Ташкенцкі метрапалітэн перавёз 68 млн чалавек - Навіны Узбекістана - ANONS.UZ<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> | Катэгорыя на Вікісховішчы = Tashkent Metro }} '''Ташкенцкі метрапалітэн''' ({{lang-uz|Toshkent metropoliteni}}, {{lang-ru|Ташкентский метрополитен}}) — сістэма ліній [[метрапалітэн]]а ў [[Ташкент|Ташкенце]] ([[Узбекістан]]) — агульная працягласць 70,5 км, 50 станцый, 4 ліній (на 2024 год)<ref>[https://www.goldenpages.uz/metro/ Ташкентский метрополитен]{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя будаўніцтва == Будаўніцтва Ташкентскага метрапалітэна пачалося ў 1968—1970 гадах. Першая лінія (пазней атрымала назву ''Чыланзарская'') працягласцю 12,2 км і 9 станцыямі была пушчана ў [[1977 год у гісторыі метрапалітэна|1977 годзе]]. Другая чарга гэтай лініі была запушчана ў эксплуатацыю ў 1980 годзе. Першая частка другой лініі Ташкенцкага метрапалітэна (''Узбекістанскай'') была ўведзена ў эксплуатацыю ў 1984 годзе, а поўнасцю стала функцыянаваць з 1992 года. За гады Незалежнасці была спраектавана і здадзена ў эксплуатацыю ў верасні 2001 года першая частка ''Юнусабадскай лініі'' — 6 станцый, а 30 жніўня 2020 года яшчэ дзве станцыі. Таксама, з 30 жніўня 2020 года, запушчана першая чарга (7 станцый) наземнай кальцавой лініі (''Трыццаць гадоў Незалежнасці'') метро. 26 снежня 2020 года адкрыты Сергелійскі наземны участак (радыус) Чыланзарскай лініі, які складаецца з 5 станцый. З 25 красавіка 2023 года запушчаны яшчэ 5 станцый наземнай кальцавой лініі. 11 сакавіка 2024 года былі адкрыты яшчэ 2 станцыі гэтай лініі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Ташкенцкі метрапалітэн| ]] [[Катэгорыя:Ташкент]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1977 годзе]] [[Катэгорыя:1977 год у Ташкенце]] 5i6zop4pghtzac3ez8fkr1ee0seqi8c 0 46237 5210074 4848426 2026-10-01T20:53:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210074 wikitext text/x-wiki [[Выява:Novodev 007.jpg|thumb|Іканастас Смаленскага сабора [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра]] ў [[Масква|Маскве]], зроблены беларускімі майстрамі ў 1683—1685 гадах пад кіраўніцтвам [[Клім Міхайлаў|Кліма Міхайлава]]]] '''Беларуская рэзь''', '''флемская разьба''' (ад {{lang-de|Flamme}} — полымя ці ад {{lang-de|flamisch}} — фламандская<ref>Бусева-Давыдова И. Л.…</ref>) — назва манументальна-дэкаратыўнай аб'ёмна-ажурнай, часта і пазалочанай разьбы на дрэве, якой уласцівы пышны раслінны арнамент з выявамі гронак, жывёл, птушак і людзей<ref>Кізіма С. А., …</ref><ref name="КультДуб">Беларуская рэзь // Культуралогія…</ref>. Сфарміравалася на землях сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] ў канцы XVI ст. пад уплывам стыляў [[рэнесанс]]у і [[барока]]. Да лепшых узораў беларускай рэзі прылічваюць іканастас [[Богаяўленскі манастыр (Магілёў)|Богаяўленскага сабора]] і [[Мікалаеўская царква (Магілёў)|Мікалаеўскай царквы]] ў [[Магілёў|Магілёве]], Смаленскага сабора [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага манастыра]] ў Маскве. Беларускія майстры аздаблялі ёю храмы і палацы [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з XVII ст. З-за візуальнага падабенства да полымя творы беларускай рэзі былі вядомы і пад назвай ''флемская разьба''. Майстэрства беларускай рэзі дасягнула росквіту на мяжы XVII—XVIII ст. і захоўвалася да пачатку XIX ст.<ref name="КультДуб"/>. Мастацкая разьба па дрэве, як від [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] вядомая на тэрыторыі Беларусі з XII ст. Мастацтвазнаўства вылучае контурную разьбу, выемчатаю, рэльефную і скразную (ажурную)<ref>{{артыкул|аўтар= Леонова А. К.|загаловак= Резьба по дереву|выданне= Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1981|том=4|старонкі=712|старонак=494}}</ref>. Скразная разьба звычайна не мела фону, уяўляла сабою ажурную кампазіцыю. Паводле ўзору ў плоскасцях вылучаюць плоска-ажурную або аб'ёмна-ажурную разьбу<ref>{{артыкул|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак= Разьба па дрэву|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|гол=1989|старонкі=424|старонак=580|індэкс=5-85700-014-9}}</ref>. Апошняя мела [[карніз]], прафіляваныя рамкі, пакрывалася папярочнымі жалабкамі, ― гэта надавала паверхні вырабу хвалепадобны выгляд. Затым паверхня пакрывалася [[ляўкас]]ам (крэйдавым грунтам) і [[Сусальнае золата|сусальным золатам]]. Калі сонечныя прамяні скрозь вокны храма падалі на паверхню, здавалася, што плёскаецца агонь. Магчыма, таму разьбу сталі часам называць флемскай (ад нямецкага Die Flamme ― полымя). Праразныя калонкі ўпрыгожваліся вінаграднай лазой і лісцем, кветкамі, пладамі ― дэкаратыўнымі матывамі заходнееўрапейскага [[барока]]. І. Л. Бусева-Давыдава лічыць, што «флемская» паходзіць ад «der Flame» (фламандзец) або «flamisch» (фламандскі) і паказвае на паходжанне гэтага стылю — падобная рэзь практыкавалася ў каталіцкіх манастырах [[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фландрыі]], адкуль манахамі перанесена ў [[Польшча|Польшчу]] і [[Вялікае Княства Літоўскае]]<ref>{{артыкул|аўтар= Szanter Z.|загаловак= Rola wzorów zachodnich w ukształtowaniu ikonostasu w XVII wieku na południowo-wschodnim obszarze Rzeczypospolitej|выданне = Teka konserwatorska. Polska południowo-wschodnia|месца =Rzeszów|год=1985|том=2|старонкі=93-135}}</ref><ref>{{кніга|аўтар= Janocha M.|загаловак= Ukraińskie i białoruskie ikony świąteczne w dawnej Rzeczypospolitej. Problem kanonu|месца= Warszawa|год=2001|isbn=83-88073-01-0}}</ref>. Гісторык [[Іван Ягоравіч Забелін|І. Я. Забелін]] пісаў пра беларускую рэзь: ''«… флемская з высокім рэльефам разьба болей падобная да скульптуры з дрэва … Хітрыя перапляценні галінак і арнаментальных матываў з кветкамі, пладамі, вінаградам і яго лісцем»''<ref>{{кніга|аўтар=[[Іван Ягоравіч Забелін|Забелин И. Е.]]|загаловак= Домашний быт русских царей в XVI — XVII ст.|спасылка=https://www.sedmitza.ru/lib/text/812676/|месца=М.|выдавецтва=Т-во тип. А. М. Мамонтова|год=1895}}</ref>. Але беларуская рэзь значна адрозніваецца ад заходняй флемскай ― плоскаснай, якая служыць толькі фонам або абрамленнем скульптуры. У рускай праваслаўнай царкве, у адрозненне ад каталіцкай, круглая скульптура не дазвалялася, драўляныя скульптуры былі прысценная, без кругавога абыходу. Беларуская рэзь прынесла інтэр'еру царквы аб'ём, стаўшы, па сутнасці, малой скульптурай раслінных формаў. Ордэрныя элементы ― [[балясы]], калонкі, [[Фіял (архітэктура)|фіялы]], вазоны ― упрыгожваліся еўрапейскім арнаментам позняга рэнесансу і ранняга барока: вінаградныя гронкі, кветкі, райскія плады, дэкаратыўныя рамкі-[[картуш]]ы<ref>{{артыкул|аўтар=Бусева-Давыдова И. Л.|загаловак=Декор русской архитектуры XVII века и проблемы стиля|спасылка=http://archi.ru/files/publications/articles/bus_dekor.htm|выданне=Архитектурное наследство|месца=М.|выдавецтва=Стройиздат|год=1995|нумар=38|старонкі=38-49|старонак=400|archive-url=https://web.archive.org/web/20150316194612/http://archi.ru/files/publications/articles/bus_dekor.htm|archive-date=16 сакавіка 2015}}</ref>. У 1667―1668 гадах беларускія разьбяры ўдзельнічаюць ў афармленні беларускай рэззю [[Каломенскі палац|Каломенскага палаца]] цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]<ref>{{кніга|аўтар=[[Лаўрэнцій Сямёнавіч Абецэдарскі|Абецэдарскі Л. С.]]|загаловак=Беларусы ў Маскве XVII ст. З гісторыі руска-беларускіх сувязяў|спасылка=http://istoriofil.org.ua/load/knigi_po_istorii/rossii/abecedarskij_l_s_belorusy_v_moskve_xvii_v_iz_istorii_russko_belorusskikh_svjazej/12-1-0-4232|месца=Мн.|выдавецтва=Выдавецтва БДУ|год=1957|старонак=61|archive-url=https://web.archive.org/web/20160717095909/http://istoriofil.org.ua/load/knigi_po_istorii/rossii/abecedarskij_l_s_belorusy_v_moskve_xvii_v_iz_istorii_russko_belorusskikh_svjazej/12-1-0-4232|archive-date=17 ліпеня 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160717095909/http://istoriofil.org.ua/load/knigi_po_istorii/rossii/abecedarskij_l_s_belorusy_v_moskve_xvii_v_iz_istorii_russko_belorusskikh_svjazej/12-1-0-4232|archivedate=17 ліпеня 2016}}</ref>. Велізарны палац упрыгожылі размаляванай аб'ёмнай разьбой: ёю ўпрыгожваліся ўсе ганкі, дахі, галерэі, дзверы, ліштва вокнаў. Разьба ліштвы, напрыклад, уяўляла сабой 3-грана-выямчатыя прарэзкі, жгуцікі ў 1-3 шэрагі, зубчыкі, жалабкі, дынькі, бочкі<ref>{{кніга|аўтар= Гра М. А.|загаловак= Коломенское|месца= М.|выдавецтва= Московский рабочий|год= 1963|старонак= 88}}</ref>. [[Сімяон Полацкі]], які быў на адкрыцці палаца, напісаў вершы, якія даюць ўяўленне пра працу разьбяроў <blockquote><poem>Красоту его мощно равняти Соломоновой прекрасной палате. Аще же древо зде не есть кедрово, но стоит за кедр, истинно то слово. А злато везде пресветло блистает… Дом Соломонов тым славен без меры, яко ваянны име в себе зверы. И зде суть мнози, к тому и рыкают, яко живые львы, глас испущают; Очеса движут, зияют устами, видится, хощут ходити ногами; Страх приступити, тако устроенны, аки живые львы суть посажденны. </poem></blockquote> Беларускай рэззю (пладамі райскага саду ― вінаграднымі гронкамі, кветкамі, ягадамі смакоўніцы) аформлены сяміярусны, вышынёй у 43 метры, іканастас [[пскоў]]скага [[Траецкі сабор, Пскоў|Траецкага сабора]]. Канструкцыя іканастаса простая — рама з прамавугольнай сеткай вертыкаляў (кансоляў і калон) і гарызанталяў (карнізаў). Цэнтральныя іконы з’яўляюцца воссю сіметрыі, якая падтрымлівае імкненне ўгору. Разьба, якая ідзе па простай канструкцыі іканастаса, прыдае яму прасторы, ігрой святлаценю стварае выгляд руху<ref>{{cite web|url= http://museums.pskov.ru/pskovoldmodern/galizkaya/s1|title= Пскоўскі гісторыка-архітэктурны і мастацкі музей-запаведнік. Некалькі слоў пра іканастас Траецкага сабора|archive-url= https://web.archive.org/web/20170629043850/http://museums.pskov.ru/pskovoldmodern/galizkaya/s1|archive-date= 29 чэрвеня 2017|url-status= dead}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Беларуская рэзь // Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Уклад. Дубянецкі Э. — Мн.: БелЭн, 2003. ISBN 985-11-0277-6; * Бусева-Давыдова И. Л. [http://pda.coolreferat.com/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_XVII_%D0%B2_%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8F Декор русской архитектуры XVII в. и проблема стиля] // Архитектурное наследство. Вып. 38. Проблемы стиля и метода в русской архитектуре / Российская Академия архитектуры и строительных наук. НИИ теории архитектуры и градостроительства; Под ред. Н. Ф. Гуляницкогою — М.: Стройиздат, 1995. — 400 с.: ил. С. 39-49. * {{крыніцы/КізЛянцСамГБкл2003|}} == Спасылкі == * {{ref-ru}} [http://community.livejournal.com/ru_woodarch/139091.html Новодевичий монастырь. Смоленский собор. Иконостас. Резьба — 1683—1685 годы, белорусская артель, мастера Клим Михайлов и Дорофей Золотарев] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларуская разьба}} [[Катэгорыя:Беларускае мастацтва]] [[Катэгорыя:Мастацкая разьба па дрэве]] 6p4cqxpzgg5fnain9nvlk94ggl9qcka 0 49235 5210396 4994811 2026-10-02T11:38:22Z Дзьмухавеццц 174931 /* */ згадаў іншага чалавека, звязанага з горадам, і дадаў спасылку на яго старонку і групу, звязаную з ім 5210396 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Насельніцтва=110000|год перапісу=2024}} '''Камяне́ц-Падо́льскі''' ({{lang-uk|Кам'янець-Подільський}}) — [[горад]] у [[Хмяльніцкая вобласць|Хмяльніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]], адміністрацыйны цэнтр [[Камянец-Падольскі раён|Камянец-Падольскага раёна]], адзін з найстаражытнейшых гарадоў краю. Размешчаны ў цэнтры Валына-Падольскага ўзвышша (48° 25' паўночнай шыраты, 26° 32' усходняй даўгаты) за 101 км ад [[Хмяльніцкі (горад)|Хмяльніцкага]]. Праз горад цячэ рака [[Рака Смотрыч|Смотрыч]], утвараючы скалістым каньёнам свайго рэчышча амега-падобны мыс або паўвостраў. На тэрыторыі ўтворанага каньёнам паўвострава размешчаны Стары горад — старажытны гісторыка-культурны комплекс. Стары горад складаецца са старадаўніх архітэктурных пабудоў, якія адлюстроўваюць культуры народаў, што пражывалі тут у розныя часы. Сярэдняя гадавая тэмпература ў горадзе +9 °C., а для пор года: зіма −3°, вясна +6°, лета +20°, восень +10°. Пераважныя вятры NW і W. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Камянца-Падольскага}} Горад заснаваны як [[Камянец-Падольская крэпасць|крэпасць]], якая мела важнае геапалітычнае становішча на мяжы хрысціянскай і мусульманскай культур, скрыжаванні сухапутных і водных шляхоў. Горад уваходзіў у склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], у XIII—XIV стагоддзях — [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскага княства]], затым быў заваяваны мангола-татарамі. З 2-й паловы XIV стагоддзя далучаны да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]; з 1430 года — [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскага Каралеўства]], з 1463 года — цэнтр Падольскага ваяводства, дадаткова ўмацаваны. У сярэднявеччы Камянец быў рамесным і гандлёвым цэнтрам, па развіцці быў на ўзроўні [[Львоў|Львова]] і [[Кіеў|Кіева]]. У 1672 годзе захоплены [[Турцыя]]й, але ў 1699 годзе вернуты [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. У 1793 годзе, пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай, разам з усёй правабярэжнай [[Украіна]]й адышоў да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] (1795—1797 гадах цэнтр Падольскага намесніцтва, у 1797—1917 гадах — [[Падольская губерня|Падольскай губерні]]). У 1918—1921 гадах — галоўны цэнтр фарміравання войск і дыслакацыі ваеннага кіраўніцтва [[УНР|Украінскай Народнай Рэспублікі]], апошняя апора абаронцаў Украінскай незалежнасці. Пры [[СССР|савецкай уладзе]] — буйны прамысловы горад. З 1991 — у складзе [[Украіна|Украіны]]. Ёсць [[Камянец-Падольскі нацыянальны ўніверсітэт|нацыянальны ўніверсітэт]], заснаваны ў 1918 годзе. == Насельніцтва == === Дэмаграфія === {| class="wikitable" |- |1390 — 2 000||1912 — 50 500||1986 — 100 000 |- |1570 — 4 500||1921 — 26 600||1989 — 102 200 |- |1630 — 12 000||1926 — 31 000||1990 — 103 000 |- |1699 — 1 400||1939 — 36 400||1991 — 105 000 |- |1840 — 14 700||1944 — 11 000||2001 — 99 610 |- |1862 — 18 900||1959 — 40 300||2003 — 99 929 |- |1892 — 36 662||1966 — 50 000||2004 — 99 540 |- |1893 — 36 951||1970 — 57 000||2005 — 99 398 |- |1897 — 35 934||1976 — 77 000||2007 — 100 025 |- |1903 — 40 000||1979 — 84 000||2022 — 96 896 |} === Мова === Горад знаходзіцца ў арэале падольскага дыялекту з групы валынска-падольскіх гаворак паўднёва-заходняга дыялекту ўкраінскай мовы — жыхары ўжываюць заходнепадольскі дыялект, які мае агульныя рысы з прыднястроўскім, і паўднёва-падольскі дыялект, які мае агульныя рысы з пакуцка-букавінскім дыялектам. Камянец-Падольскі ўнесены ў «Атлас украінскай мовы». == Транспарт == Трапіць у горад з [[Кіеў|Кіева]] найпрасцей па трасе [[Аўтастрада H 03, Украіна|Н03]] (А269), якая праходзіць праз [[Жытомір]], [[Стараканстантынаў]] і [[Хмяльніцкі (горад)|Хмяльніцкі]], а з боку заходняй Украіны — з [[Цярнопаль|Цярнопаля]] спачатку па [[Аўтастрада M 12, Украіна|М12]] (А267) да [[Хмяльніцкі (горад)|Хмяльніцкага]], а затым па [[Аўтастрада H 03, Украіна|Н03]] (А269). Альтэрнатыўны, не самы хуткі для аўтастопу, але цікавы шлях з Цярнопаля пралягае праз [[Чарткоў]] і [[Скала-Падольская|Скалу-Падольскую]], трасы [[Аўтастрада M 19, Украіна|M 19]] і А268. Па чыгунцы да Камянца дабрацца можна прыгарадным [[цягнік]]ом з Хмяльніцкага ці прамым пасажырскім, а таксама хуткім з Кіева. == Гасцініцы, харчаванне, транспарт == У горадзе вялікая колькасць маленькіх прыватных гасцініц. Грамадскі транспарт — [[аўтобус]]ы і [[маршрутнае таксі|маршрутныя таксі]]. == Адукацыя == * [[Камянец-Падольскі нацыянальны ўніверсітэт]] * [[Падольскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны ўніверсітэт]] == Турыстычныя славутасці == [[Файл:Kamianets-Podilskyi-2.jpg|thumb|180px|Вежа [[Камянец-Падольская крэпасць|крэпасці]]]] Камянец-Падольскі — адзін з найстаражытнейшых гарадоў Украіны. Дзякуючы ўнікальнаму спалучэнню гісторыка-архітэктурнай, горадабудаўнічай спадчыны, [[Смотрыцкі каньён|ландшафту каньёна]] ракі [[Смотрыч]], «[[Стары горад (Камянец-Падольскі)|Стары горад]]» абвешчаны дзяржаўным гісторыка-архітэктурным запаведнікам. Колькасць помнікаў архітэктуры XI—XIX стагоддзяў налічвае каля 200 будынкаў і збудаванняў. Магутныя абарончыя ўмацаванні «Старога горада», крэпасць і прыгонны мост, спалучэнне культавых збудаванняў розных рэлігій пакідаюць непаўторнае ўражанне. Улічваючы багатую архітэктурна-гістарычную спадчына «Старога горада», нацыянальнай камісіяй Украіны па справах [[ЮНЕСКА]] у маі [[1994]] года было рэкамендавана ўключыць яго кандыдатам у [[Сусветная спадчына|рэестр сусветнай культурнай спадчыны]]. Самая вялікая каштоўнасць — практычна цалкам захаваны гістарычны цэнтр без украпванняў архітэктуры XX стагоддзя. Галоўная гарадская выдатнасць — [[Камянец-Падольскі замак|старадаўняя крэпасць]], першыя пабудовы якой адносяцца да XI—XII стагоддзяў, а асноўныя ўмацаванні, — да XVI—XVII стагоддзяў. Абарончыя ўмацаванні ў Камянцы-Падольскім лічацца выдатным узорам лепшых фартыфікацый Усходняй Еўропы. Таксама варта наведаць Кафедральны касцёл святых Апосталаў Пятра і Паўла (XVI—XVIII стагоддзі) і турэцкі [[мінарэт]] побач з ім, Францысканскі касцёл (XIV—XVIII стагоддзі), гарадскую Ратушу (XIV—XIX стагоддзі), [[Армяне ва Украіне|армянскую]] Нікалаеўскую царкву (XIV стагоддзе). Дзейнічаюць два выставачныя залы, музеі этнаграфіі (Замкавая, 1), гістарычны (Іаана-Папярэдніцкая, 2), мастацкі (Пятніцкая, 11). Можна наведаць батанічны сад. Стары цэнтр знаходзіцца на паўвостраве, акружаным каньёнам, па дне якога цячэ [[Рака Смотрыч|Смотрыч]], прыток [[Днестр|Днястра]]. Стары Горад злучаны з цэнтральнай часткай горада Навапланавым мостам. Абрывістыя скалістыя берагі Смотрыча прыцягваюць у Камянец альпіністаў. == Мясцовыя святы і фестывалі == [[Файл:1972 CPA 4150.jpg|thumb|right|180px|Паштовая марка СССР з выявай [[Камянец-Падольскі замак|Старой крэпасці]]]] * Адкрыццё турыстычнага сезону * Тэхнапарк Каменнага перыяду * Дзень горада «Камянец старажытны — сэрца Падолля» * Аквадром * Terra Heroica == Гарады-пабрацімы == * {{flagicon|SVK}} [[Дольны Кубін]], [[Славакія]] * {{flagicon|POL}} [[Каліш]], [[Польшча]] * {{flagicon|ROM}} [[Залаў]], [[Румынія]] * {{flagicon|CAN}} [[Брантфард]], [[Канада]] * {{flagicon|GER}} [[Вісбадэн]], [[Германія]] * {{flagicon|CZE}} [[Кутна-Гора]], [[Чэхія]] * {{flagicon|SWE}} [[Марыестад]], [[Швецыя]] == Вядомыя асобы == З горадам звязаны знакамітыя людзі: * [[Міхаіл Сяргеевіч Грушэўскі]] (1866—1934) — украінскі гісторык, грамадскі і палітычны дзеяч, рэвалюцыянер * [[Усцім Якімавіч Кармалюк]] (1787—1835) — украінскі нацыянальны герой, кіраўнік паўстанцкага руху на [[Падолле]] * [[Мікалай Дзмітрыевіч Леантовіч]] (1877—1921) — украінскі [[кампазітар]], педагог, харавы дырыжор, грамадскі дзеяч, педагог * [[Мікола Платонавіч Бажан]] (1904—1983) — украінскі савецкі [[паэт]], перакладчык, публіцыст і грамадскі дзеяч * [[Сымон Акольскі]] (1580—1653) — гісторык, геральдыст, складальнік польскага гербоўніка, вядомы прапаведнік * [[Антон Афодзьевіч Васюцінскі]] (1858—1935) — [[мастак]], скульптар-медальер, разьбяр * [[Міхаіл Іосіфавіч Велер]] (нар. 1948) — расійскі [[пісьменнік]] і філосаф * [[Міхаіл Драпаты|Міхаіл Васілевіч Драпаты]] (нар. 1982) — ваенны дзеяч, генерал-маёр і Галоўнакамандуючы [[Узброеныя сілы Украіны|Узброенымі сіламі Украіны]] (з 2026 года) * [[Мікіта Паўлавіч Гадованец]] (1893—1974) — украінскі паэт-байкапісец * [[Юзаф Каленбах]] (1861—1929) — польскі гісторык літаратуры * [[Уладзімір Рыгоравіч Хіраска]] (1874—1933) — беларускі рэлігійны дзеяч, святамучанік == Галерэя == <gallery> Файл:Kamianiec Podilsky Stary Zamek DSC 0829 68-104-9007.jpg Файл:Frozen waterfall.jpg Файл:Міст над Смотричем у Кам'янці.jpg Файл:Armenian Bell Tower.jpg Файл:Будинок культури в КП.jpg Файл:Minaret, Saint Peter an Saint Paul Cathedral, Kamianets-Podilskyi.JPG Файл:Kamieniec Podolski, cerkiew.jpg Файл:Stephen Báthory Gate.JPG Файл:Арт-об'єкт "Я кохаю Кам'янець-Подільський".jpg Файл:Будинки по вулиці П'ятницькій.jpg Файл:Twierdza w Kamiencu Podolskim 2012 005.jpg Файл:Тріумфальна арка.jpg Файл:Kamianets-Podilskyi Castle (Tenchynska Tower).JPG Файл:Фортеця і міст в весний день.jpg Файл:68-104-9007 Kamianets-Podilskyi Fortress RB 18 2.jpg Файл:Twierdza w Kamiencu Podolskim3.jpg Файл:L.Ukrainky street 52.jpg Файл:2017 - Кам'янець-Подільський - Фортеця.jpg Файл:Картинна галерея, Кам'янець-Подільський.jpg Файл:Здвиженська церква у Карвасарах P1770773.jpg Файл:Новопланівський міст в осінній день.jpg Файл:Kamyanets-Podilskiy - City of a Dream (2013).webm </gallery> == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7к|Камянец-Падольскі}} С. 556. == Спасылкі == {{commons|Category:Kamyanets Podilsky|выгляд=міні}} * [http://kampod.name/ Камянец-Падольскі гістарычны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161003155902/http://kampod.name/ |date=3 кастрычніка 2016 }} * [http://www.city.kp.km.ua/ Сайт гарадской мэрыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090210051512/http://city.kp.km.ua/ |date=10 лютага 2009 }} * [http://www.kam-pod.info/ Камянец-Падольскі сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110514140805/http://kam-pod.info/ |date=14 мая 2011 }} * [http://www.tovtry.km.ua/ua/history/index.html Прыродны запаведнік «Падольскія Тоўтры»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090627143101/http://www.tovtry.km.ua/ua/history/index.html |date=27 чэрвеня 2009 }} * [http://fotosayt.at.ua/photo/1 Фатаграфіі горада] * [http://www.castles.com.ua/?n12n Замкі і храмы Камянец-Падольскага раёна] * [http://sunsite.berkeley.edu:8085/x-ussr/100k/M-35-114.jpg Савецкая тапаграфічная карта 1:100,000] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070401155659/http://sunsite.berkeley.edu:8085/x-ussr/100k/M-35-114.jpg |date=1 красавіка 2007 }} === Дакументальныя фільмы === * [http://depositfiles.com/files/5zqcseq2v Kamenetz-Podilskiy] * [http://depositfiles.com/files/ajtu2h11b Kam-Pod] {{Хмяльніцкая вобласць}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Хмяльніцкай вобласці]] [[Катэгорыя:Камянец-Падольскі| ]] 20z2glon3q44thr4cpzkcgnyzkjwoet 0 51232 5210142 5197799 2026-10-02T05:38:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210142 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Брэндан Флаўэрс | Подпіс = Brandon Flowers | Лога = | Фота = Brandon Flowers.jpeg | Апісанне_фота = | Поўнае_імя = Брэндан Рычард Флаўэрз | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата_смерці = | Месца_смерці = | Краіна = {{USA}} | Прафесіі = | Пеўчы_голас = | Інструменты = [[сінтэзатар]], Clavia Nord Lead 2, microKORG, Korg MS-2000B, Alesis Ion, [[бас-гітара]], [[Вакаліст|вакал]], [[Клавішныя музычныя прылады|клавішныя]] | Жанры = [[поп-музыка|Поп]], [[сінці-поп]], [[рок-н-рол]], [[пост-панк]], [[альтэрнатыўны рок]], [[інды-рок]], [[рок]] | Псеўданімы = | Калектывы = [[The Killers]], Blush Response | Супрацоўніцтва = [[U2]], [[Bono]], [[Coldplay]], New order, [[Duran Duran]], [[Lou Reed]], [[Elton John]], Mariachi El Bronx, Wild Light, [[Travis]] | Лэйблы = Island | Сайт = {{URL|brandonflowersmusic.com}} }} {{цёзкі2|Флаўэрс}} '''Брэндан Рычард Флаўэрс''' ({{lang-en|Brandon Flowers}}; {{ДН|21|6|1981}}, [[Хендэрсан (Невада)|Хендэрсан]], [[Невада]], [[Лас-Вегас]], [[ЗША]]) — вакаліст, клавішнік, аўтар музыкі і большасці тэкстаў амерыканскага рок-гурта «[[The Killers]]», з [[2010]] года таксама займаецца сольнай кар’ерай. == Жыццё да The Killers == Брэндан Флаўэрз, самы малодшы з шасці дзяцей, нарадзіўся 23 чэрвеня 1981 года ў г. [[Горад Хендэрсан|Хендэрсан]], штат [[Невада]] (па-за межамі [[Лас-Вегас]]а) у сям’і з напалову шатландскай і літоўскай крывёй<ref name="Interview">Interview [http://community.livejournal.com/_killmenow_/71160.html Interview] reprinted at [[Live Journal]] fan website. {{ref-en}}</ref>. Яго маці была хатняй гаспадыняй, а бацька працаваў у бакалейнай краме. Калі Брэндану было пяць гадоў, яго тата далучыўся да Царквы сучасных паслядоўнікаў Ісуса Хрыста. Яны пераехалі ў г. Нэфі, штат [[Юта]], калі Флаўэрзу было восем гадоў<ref name="Spin">. [http://www.spin.com/features/magazine/2004/11/lady_killer_interview_killers_brandon_flowers/ «SPIN.com: The Lady Killer: An Interview with the Killers' Brandon Flowers»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080116115151/http://www.spin.com/features/magazine/2004/11/lady_killer_interview_killers_brandon_flowers/ |date=16 студзеня 2008 }}. [http://www.spin.com/ Spin.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090510085521/http://digital.spin.com/spin/ |date=10 мая 2009 }}. Published November 2004. Accessed March 3, 2008. {{ref-en}}</ref>. За год да сканчэння сярэдняй школы, ён вяртаецца ў Лас-Вегас і жыве ў сваёй цёткі. Менавіта яго старэйшы брат Шэйн адчыніў яму дзверы ў свет музыкі. Ён паказаў яму відэакліпы гурта «[[The Smiths]]», кіно ірландскага гурта «[[U2]]» «Трашчанне і Гудзенне» ({{lang-en|Rattle and Hum}}); пазнаёміў з творамі гуртоў «[[The Cars]]», «[[The Beatles]]», «[[The Cure]]»; лідара гурта «The Smiths» [[Стывен Морысі|Стывена Морысі]]. У музычным плане Брэндан з’яўляецца [[англафіл]]ам. То бок ён прыхільнік брытанскіх музычных калектываў. Сярод іх: «[[New Order]]», «The Smiths», «[[Pet Shop Boys]]», «[[Depeche Mode]]» і «[[Oasis]]». Ён спасылаецца на словы з песні «Вельмі нудны» ({{lang-en|Being Boring}}) гурта «Pet Shop Boys», як на вельмі важную жыццёвую догму: Я ніколі не думаў, што мне калі-небудзь прыйдзецца стаць той істотай, якой я заўсёды меў намер быць ({{lang-en|I never dreamt that I would get to be / The creature that I always meant to be}})<ref name="Observer">[http://observer.guardian.co.uk/magazine/story/0,,1877578,00.html Craig McLean talks to the Killers' singer Brandon Flowers]. ''[[The Observer]]''. {{ref-en}}</ref>. Флаўэрз таксама казаў, што «Я быў сапраўды дзіўным хлопцам, бо калі іншыя дзеці набывалі [[Tool]] і [[Nirvana]], я набываў „The Cars“ і „The Psychedelic Furs“. Я быў даволі адчужаным дзіцём». == Кар’ера == Кінуўшы вучобу ў каледжы, ён некаторы час працаваў калідорным у гатэлі Лас-Вегаса. У 2001 ён расстаўся са сваім сінтыпоп калектывам «Блаш Рыспонс» ({{lang-en|Blush Response}}), пасля таго як адмовіўся пераехаць у Лос-Анджэлес. Праз некаторы час, пасля наведвання канцэрта Oasis, ён разумее, што патрэбна зрабіць пераход ад сінтыпоп гурта да сапраўднага рокбэнда, і пачынае шукаць гітарыста. Ён адказаў на аб’яву Дэйва К’юнінга ў газеце, які пазначыў, акрамя іншых, «The Cure», «Oasis», «[[Queen]]», як адных з любімых гуртоў. Пазней Кьюнінг сказаў, што яго першае ўражанне аб Флаўэрзе было: «Мне здалося, у яго былі дзіўныя чаравікі… Насамрэч тыя ж, што і ў братоў Галахераў (Oasis)!». Пасля некаторых кароткачасовых бэйсістаў і ўдарнікаў, да групы далучыліся Марк Стормэр (бэйс-гітарыст) і Роні Вэнаксі (''Ванучы'') (ударнік). Так у жніўні 2002 года ўтварылася група «The Killers». Роні пазней распавядаў: «Нават маючы невялікія карлікавыя песні, Брэндан ніколі не адмаўляўся проста падняцца і пачаць працаваць. Гэта вельмі важна, калі ты пачынаеш. Колькі мы разам, увесь час Брэндан перамагае». У адпаведнасці з «Las Vegas Review-Journal» яго бацькі заўсёды падтрымлівалі яго ў імкненні стаць спеваком і былі часам адзінымі гледачамі на першапачатковых канцэртах калектыву. Брэндан не аднойчы быў завадатарам спрэчак пасля некаторых сваіх інтэрв’ю. У асобнасці, яго словы запалілі варожасці паміж ім і гуртамі «[[Fall Out Boy]]», «[[The Bravery]]», «[[Panic! At the Disco]]». Аднак праз некаторы час Флаўэрз папрасіў прабачэння і сказаў часопісу «[[Spin, часопіс|Spin]]»: «Мне б хацелася вярнуць свае словы. Гэтыя людзі проста робяць тое, што яны хочуць рабіць — зусім як я. Насамрэч я добры чалавек і я люблю іншых людзей. <!-- Слова „чалавекі“ тут наўмысна ўжываецца замест „людзі“ --> Я проста вельмі самаўпэўнены. Мне ад гэтага не мець шмат гонару». Брэндан крытыкаваў амерыканскі гурт «[[Green Day]]» за выкананне песні «Амерыканскі ідыёт». Ён казаў: «Спачатку мне здалося, што гэта было сапраўды нізка паехаць у Англію альбо на Германію і спяваць гэтую песню. Тыя дзеці ўспрымаюць гэта зусім інакш, чым Green Day гэта мае на ўвазе»<ref>No byline (October 13, 2006), [http://www.nme.com/news/nme/24702 «The Killers 'offended' by [[Green Day]]»]. NME.com (accessed March 30, 2009) {{ref-en}}</ref>. [[image:Brandon Flowers II.jpg|200px|thumb|right|Выступленне падчас тура «Sam’s Town»; Лас Вегас, 25 жніўня 2006]] Яго сцверджанне, што «[[Sam’s Town]]» будзе лепшым альбомам за папярэднія дваццаць гадоў, выклікала ў крытыкаў усмешкі. Флаўэрз адказаў на гэта, што жадае быць меней правакацыйным. Ён распавёў часопісу «[[The Advocate]]»: «Зняважыўшы ўсіх тых людзей, зараз я разумею, што я павінен жыць і даваць жыць іншым»<ref name=Voss>Voss, Brandon (2008-12-02), «No Shrinking Violet». ''Advocate'' (1020):64 {{ref-en}}</ref>. У красавіку 2009 Брэндан, у інтэрв’ю брытанскаму часопісу «[[NME]]» асудзіў [[Курт Кабейн|Курта Кабейна]] за тое, што ён не пакідаў у рок-н-роле месца для весялосці, і таксама дадаў, што ў юнацтве жадаў збіць з п’едэсталу «Nirvana» і «[[Led Zeppelin]]». Падчас «[[Brit Awards]]» Флаўэрз уручыў «Pet Shop Boys» узнагароду за вялікі ўклад у музыку. Пасля The Killers, Pet Shop Boys і [[Lady GaGa]] ўтраіх выканалі салянку са сваіх хітоў. === Сольная кар’ера === У верасні 2010 года Брэндан Флаўэрз выпусціў свой дэбютны альбом «[[Flamingo, альбом|Flamingo]]». У Вялікабрытаніі альбом паступіў у продаж 6 верасня, у ЗША — 14 верасня. 14 чэрвеня, у шоу Zane Lowe на брытанскім Radio 1 адбылася афіцыйная радыё-прэм’ера дэбютнага сінгла Брэндана Флаўэрза. Лідар «[[The Killers]]» сам знаходзіўся ў студыі і даў невялікае інтэрв’ю Zane Lowe, у якім распавёў пра песню «Crossfire», сольную кар’еру і будучыню «[[The Killers]]». Са слоў Брэндана стала вядома, што ў запісе яму дапамагаў Роні Ванучы-малодшы. Флаўэрз падзяліўся сваімі ўражаннямі ад запісу дэбютнай сольнай пласцінкі. Брэндан адзначыў, што падчас працы над «Flamingo» яму не хапала таварышаў па гурце: «Гэта было дзіўным, працаваць без звыклага адзінства „[[The Killers]]“ і ў адсутнасці падтрымкі калектыву. Вядома, мне было цікава займацца сольным альбомам, але не хапала сяброўскіх адносін. Час ад часу адчуваў сябе самотным». Таксама Флаўэрз у чарговы раз паспрабаваў супакоіць прыхільнікаў гурта і аспрэчыў чуткі пра распад каманды: «Я ўжо паспеў пагутарыць з імі, і мы вызначылі папярэднія тэрміны нашага вяртання ў студыю»<ref name="back">[http://www.thekillersmusic.ru/newsband/185-brendon-flauers-vremya-ot-vremeni-chuvstvoval-sebya-odinokim Брэндан Флаўэрз: «Час ад часу адчуваў сябя самотным»]{{Недаступная спасылка}}.</ref>. Дэбютны сольны сінгл «[[Crossfire]]» з’явіўся ў продажы на iTunes менавіта 21 чэрвеня, у дзень нараджэння лідара «[[The Killers]]». Прэм’ера кліпа «[[Only The Young]]» адбылася 5 кастрычніка, які распрацавала Сафі Мюлер, якая працавала над амерыканскім кліпам на песню «[[Mr. Brightside]]». Другі сольны альбом Флаўэрса выйшаў [[18 мая]] [[2015]] года і атрымаў назву «[[The Desired Effect]]». Гэтак жа як і «Flamingo», альбом заняў першае месца ў брытанскім чарце UK Albums Chart. == Прыватнае жыццё == Флаўэрз ажаніўся са сваёй даўняй дзяўчынай, Таняй Брук Манблоўскі, 2 жніўня 2005 года на Гаваях<ref name=vh1>No byline (2005). [http://www.vh1.com/news/articles/1507029/20050805/killers_the.jhtml «Killers Singer Brandon Flowers Marries Longtime Girlfriend»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060908232148/http://www.vh1.com/news/articles/1507029/20050805/killers_the.jhtml |date=8 верасня 2006 }} VH1.com (accessed Oct. 14, 2006) {{ref-en}}</ref><ref>''ArjanWrites.com'' (accessed April 12, 2006) {{ref-en}}</ref>. 14 ліпеня 2007 года ў іх нарадзіўся першы сын, Эмон Флаўэрз; 28 ліпеня 2009 года другі, Гана Флаўэрз. Брэндан вельмі захапляецца назіраннем за ігрой у гольф, а яго стрыечны брат, Крэйг Балоў, — прафесійны ігрок у гольф. Флаўэрз па-ранейшаму з’яўляецца членам Царквы сучасных паслядоўнікаў Ісуса Хрыста. Яго жонка незадоўга да вяселля звярнулася да гэтай жа самай царквы. Флаўэрз казаў, што рэлігія вельмі важная для яго. Пасля ўтварэння і першых поспехаў «The Killers», ён пачаў выпіваць, хадзіць па вечарынам і рабіць іншыя рэчы, якія забароненыя яго царквой. Між тым, у 2006 ён спыніўся. Ён казаў: «Мне здаецца, зараз я адчуваю менш віны, і я таксама здаравей, чым калі-небудзь. Мая жонка цяжарная, і ўсё гэта змяняе становішча». Флаўэрз мае значную колькасць прыхільнікаў сярод геяў. Гэта стала пастаяннай тэмай размоў на розных гей-форумах і ў інтэрв’ю. Між тым, нягледзячы на ўсе плёткі, Брэндан зацвярджае, што ён традыцыйнай арыентацыі. Флаўэрз вядомы за свой дбайна распрацаваны і эксцэнтрычны стыль, ад стылю маладога хлопца падчас ''«[[Hot Fuss (альбом)|Hot Fuss]]»'' да вусоў у час ''«[[Sam's Town, альбом|Sam’s Town]]»''. Яго цяперашні вобраз: куртка з фазанавымі пёрамі на плечах (''[[Day & Age, альбом|Day & Age]]''). == Узнагароды == Флаўэрз узяў узнагароды ад часопіса «NME» як «Найлепш апрануты» і «Самы прывабны». У 2008 ён атрымаў узнагароду ад часопіса «[[GQ]]» як «Самы стыльны мужчына». У тым жа годзе «The Killers» перамаглі ў катэгорыях «Лепшы амерыканскі гурт» і «Лепшая амерыканская песня» падчас «[[NME Awards]]». У 2009 «The Killers» перамаглі ў катэгорыі «Лепшы міжнародны гурт» ізноў пры «NME Awards». == Дыскаграфія == {{Main|Дыскаграфія The Killers}} === Студыйныя альбомы === {| class="wikitable" |- !rowspan="2"|Год ! rowspan="2" style="width:220px;"|Назва ! colspan="9"|Максімальная пазіцыя ў чарце ! rowspan="2" style="width:120px;"|Сертыфікацыі |- !width="30"|<small>[[Billboard 200|US]] !width="30"|<small>[[ARIA Charts|AUS]] !width="30"|<small>[[Canadian Albums Chart|CAN]] !width="30"|<small>[[Media Control Charts|GER]] !width="30"|<small>[[Irish Albums Chart|IRL]] !width="30"|<small>[[Dutch Albums Chart|NED]] !width="30"|<small>[[Recording Industry Association of New Zealand|NZ]] !width="33"|<small>[[UK Albums Chart|UK]] !width="33"|<small>[[Greek Albums Chart|GR]] |- | style="text-align:center;"|2010 |'''''[[Flamingo, альбом|Flamingo]]''''' * Выпушчаны: 3 верасня 2010 * Лэйблы: [[Mercury Records|Mercury]], [[Island Records|Island]], [[Universal Records|Universal]] * Фарматы: [[LP]], CD, [[Лічбавая дыстрыбуцыя|download]] | style="text-align:center;"|8 | style="text-align:center;"|5 | style="text-align:center;"|9 | style="text-align:center;"|8 | style="text-align:center;"|3 | style="text-align:center;"|4 | style="text-align:center;"|6 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|3 | * [[British Phonographic Industry|UK]]: Залаты<ref name="bpi.co.uk">"[http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/Search.aspx] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171006162141/https://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx |date=6 кастрычніка 2017 }}</ref> * [[Irish Albums Chart|IRL]]: Залаты<ref>{{cite web|title=2010 Certification Awards – Gold|url=http://www.irishcharts.ie/awards/gold10.htm|publisher=[[Irish Recorded Music Association|IRMA]]|accessdate=June 3, 2010|archive-date=16 кастрычніка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016234830/http://www.irishcharts.ie/awards/gold10.htm|url-status=dead}}</ref> |- | style="text-align:center;"|2015 |'''''[[The Desired Effect]]''''' * Выпушчаны: 18 мая 2015 * Лэйблы: [[Mercury Records|Mercury]], [[Island Records|Island]], [[Vertigo Records|Vertigo]], [[Universal Records|Universal]] * Фарматы: [[LP]], CD, [[Лічбавая дыстрыбуцыя|download]] | style="text-align:center;"|17 | style="text-align:center;"|14 | style="text-align:center;"|7 | style="text-align:center;"|37 | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|16 | style="text-align:center;"|21 | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|— | * UK: Сярэбраны |- | style="text-align: center;" |2026 |'''''Thrasher''''' | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | |- |} === Сінглы === {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! rowspan="2"| Год ! rowspan="2"| Сінгл ! colspan="10"| Максімальная пазіцыя ! rowspan="2"| Альбом |- style="font-size:smaller;line-height:1.3;" ! style="width:30px;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref>{{Cite web|url=http://pandora.nla.gov.au/tep/23790 |title=Pandora Archive - Preserving and Accessing Networked DOcumentary Resources of Australia |publisher=Pandora.nla.gov.au |date= |accessdate=September 18, 2010}}</ref> ! style="width:30px;"| [[Canadian Hot 100|CAN]]<br /><ref name="billboardch">{{Cite web |url=http://www.billboard.com/artist/brandon-flowers/chart-history/620049 |title=Brandon Flowers Album & Song Chart History |work=Billboard |date=August 7, 2010 |accessdate=September 18, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100830160528/http://www.billboard.com/artist/brandon-flowers/chart-history/620049 |archive-date=30 жніўня 2010 |url-status=dead}}</ref> ! style="width:30px;"| [[Irish Singles Chart|IRL]]<br /><ref name="eirech">{{Cite web |url=http://www.irma.ie/aucharts.asp |title=>> IRMA << Irish Charts - Singles, Albums & Compilations >> |publisher=Irma.ie |accessdate=September 18, 2010 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6AqGSJi0u?url=http://www.irma.ie/aucharts.asp |archivedate=21 верасня 2012 |url-status=dead }}</ref> ! style="width:30px;"| [[Single Top 100|NLD]]<br /><ref>{{Cite web|author=Steffen Hung |url=http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Brandon+Flowers&titel=Crossfire&cat=s |title=Brandon Flowers - Crossfire |publisher=dutchcharts.nl |date= |accessdate=September 18, 2010}}</ref> ! style="width:30px;"| [[Recording Industry Association of New Zealand|NZ]]<br /><ref>{{Cite web |author=Steffen Hung |url=http://charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Brandon+Flowers&titel=Crossfire&cat=s |title=Brandon Flowers - Crossfire |publisher=charts.org.nz |accessdate=September 18, 2010 |archiveurl=https://www.webcitation.org/67HItg7C1?url=http://charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Brandon+Flowers |archivedate=29 красавіка 2012 |url-status=dead }}</ref> ! style="width:30px;"| [[Swiss Music Charts|SWI]]<br /><ref>{{Cite web|author=Steffen Hung |url=http://hitparade.ch/showitem.asp?interpret=Brandon+Flowers&titel=Crossfire&cat=s |title=Brandon Flowers - Crossfire |publisher=hitparade.ch |date= |accessdate=September 18, 2010}}</ref> ! style="width:30px;"| [[UK Singles Chart|UK]]<br /> ! style="width:30px;"| [[Alternative Songs|US<br />ALT.]]<br /><ref name="billboardch"/> ! style="width:30px;"| [[Rock Songs|US<br />ROCK]]<br /><ref name="billboardch"/> ! style="width:30px;"| [[Adult Top 40|US<br />ADU.]]<br /><ref name="billboardch"/> |- |rowspan="2"| 2010 | style="text-align:left;"| «[[Crossfire, песня Брэндана Флаўэрса|Crossfire]]» | 46 || 70 || 4 || 22 || 22 || 35 || 8 || 6 || 11 || 23 |rowspan="3"| ''Flamingo'' |- | style="text-align:left;"| «[[Only the Young]]» | — || — || — || 68 || — || — || 143 || — || — || — |- | 2011 | style="text-align:left;"| «[[Jilted Lovers & Broken Hearts]]» | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- | rowspan="1" | 2015 | style="text-align:left;" | «[[Can't Deny My Love]]» | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | rowspan="1" | ''The Desired Effect'' |- |2015 |«Still Want You» | | | | | | | | | | |''The Desired Effect'' |- |2015 |«Lonely Town» | | | | | | | | | | |''The Desired Effect'' |- | colspan="15" style="font-size:8pt" | «—» азначае, што рэліз не патрапіў у чарт |} {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Brandon Flowers}} * [http://www.thekillersmusic.com/ The Killers official site], from [[Island Records]] {{ref-en}} * [http://www.thekillers.co.uk/ The Killers official site (U.K.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070523094638/http://www.thekillers.co.uk/ |date=23 мая 2007 }}, from the Vertigo label {{ref-en}} * [http://www.spin.com/features/magazine/2005/11/051118_flowers/ «The Music That Changed My Life: Brandon Flowers»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070311191821/http://www1.spin.com/features/magazine/2005/11/051118_flowers/ |date=11 сакавіка 2007 }}, Interview by Kyle Anderson, from ''Spin'' magazine {{ref-en}} * [http://www.killershotel.com Indie Rock Fans Website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110128094644/http://killershotel.com/ |date=28 студзеня 2011 }} {{ref-en}} * [http://digital.spin.com/spin/200902/?pg=72&pm=2&u1=friend SPIN’s Brandon Flowers Interview]{{Недаступная спасылка}} {{ref-en}} {{The Killers}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Флаўэрс Брэндан}} [[Катэгорыя:Музыканты ЗША]] [[Катэгорыя:The Killers]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты NME Awards]] 0wc7ypmlqs3r1ruz7fjgzl98510jg98 0 57086 5210205 2872679 2026-10-02T07:02:04Z CommonsDelinker 151 Replacing FA-18_Hornet_breaking_sound_barrier_(7_July_1999)_-_filtered.jpg with [[File:FA-18_Hornet_breaking_sound_barrier_(7_July_1999).jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:Duplicate|Duplicate]]: Exact or scaled-down du 5210205 wikitext text/x-wiki [[Image:FA-18 Hornet breaking sound barrier (7 July 1999).jpg|thumb|Рэактыўны самалёт F/A-18, які пераадольвае гукавы бар'ер. Белае воблака - сціснутыя кроплі вады, якія, як лічыцца, узнікаюць ад зніжэння ціску паветра вакол самалёта]] [[Выява:Schlierenfoto Mach 1-2 Pfeilflügel - NASA.jpg|thumb|left|200px|Фатаграфія ўдарных хваль пры абцяканні мадэлі звышгукавым патокам у аэрадынамічнай трубе. ([[Аэрадынамічная лабараторыя]] NASA).]] [[Выява:Cone-shaped supersonic shockwave.svg|thumb|right|Распаўсюджванне ўдарнай хвалі, выкліканай звышгукавым самалётам. Жоўтая лінія — след ударнай хвалі на зямлі. Звонку конуса ўдарнай хвалі (а на зямлі — перад жоўтай лініяй) самалёт не чутны.]] У [[Аэрадынаміка|аэрадынаміцы]] пад '''гукавым бар'ерам''' звычайна разумеюць момант, калі лятальны апарат пераходзіць ад дагукавай да звышгукавай скорасці. Тэрмін пачалі ўжываць падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], калі некаторыя лятальныя апараты пачалі сутыкацца з наступствамі сціскальнасці, сукупнасці некалькіх аэрадынамічных эфектаў. Пачынаючы з 1950-х гадоў, новыя лятальныя апараты праектуюць такім чынам, каб яны паспяхова пераадольвалі гукавы бар'ер. Некаторыя звычайныя рэчы, такія як кончык [[бізун]]а, здольны рухацца ў паветры хутчэй за гук, гэта суправаджаецца характэрным трэскам. [[Агнястрэльная зброя]], пачынаючы з 19-га стагоддзя, звычайна мае звышгукавую пачатковую хуткасць кулі. == Раннія праблемы == Канцы [[прапелер]]а многіх ранніх самалётаў могуць дасягаць звышгукавай скорасці, утвараючы пры гэтым заўважны характэрны шум. Гэта з'ява непажаданая, таму што трансгукавая хуткасць руху паветра стварае ўдарныя хвалі і турбуленцыю. З-за гэтага прапелер церпіць рэзкае падзенне эфектыўнасці пры набліжэнні да [[Скорасць гуку|скорасці гуку]]. Пры гэтым, неабходны для кампенсацыі зніжэння эфектыўнасці рост магутнасці патрабуе такі рухавік, вага якога павялічваецца хутчэй за "вынік" прапелера. Аднак, прапелерныя самалёты былі здольныя дасягаць скорасці гуку, выконваючы піке. Гэта прывяло да шматлікіх аварый па розных прычынах. Сярод іх: імклівае павелічэнне ціску на кіравальныя паверхні, што прыводзіць да таго, што неабходныя для здзяйснення кіравання высілкі перавышаюць чалавечыя магчымасці. У адных самалётах крылы цярпелі ад нізкай жорсткасці на скручванне, і пры руху элеронаў праяўлялі схільнасць скручвацца такім чынам, каб супрацьдзейнічаць кіравальнаму ўздзеянню. Другія цярпелі ад небяспечнага ўзаемадзеяння плыні паветра паміж крыламі і хвастом у піке, што рабіла складаным выхад з яго. Дрыжанне з-за з'яўлення ўдарных хваль на скрыўленнях паверхняў было таксама агульнай праблемай. Усе гэтыя эфекты, хаця і не звязаныя паміж сабой у большасці выпадкаў, прывялі да з'яўлення канцэпцыі "бар'ера", які робіць складаным рух лятальных апаратаў хутчэй за скорасць гуку. == Спасылкі == {{commonscat-inline|Sound barrier}} [[Катэгорыя:Аэрадынаміка]] 9c1fiy9i0rqs3b3t64m9mi2ze2invsq 0 65766 5210389 4428185 2026-10-02T11:35:09Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5210389 wikitext text/x-wiki [[Image:Lspn comet halley.jpg|thumb|Камета Галея]] '''Камета Гале́я''' (афіцыйная назва '''1P/Halley''') — яркая [[камета]]; адна з найдаўней вядомых перыядычных. Першая камета, для якой вызначылі [[эліпс|эліптычную]] [[арбіта|арбіту]] і перыядычнасць вяртанняў (англійскі астраном і прыродазнавец [[Эдмунд Галей]]; камета названая ў яго гонар). З каметай звязаныя [[метэорныя патокі]] [[Эта-Акваріды]] і [[Арыяніды]]. == Рух == Камета мае адлегласць [[Перыгелій|перыгелія]], роўную 0.587 [[Астранамічная адзінка|а. а.]] і адлегласць [[Афелій|афелія]] больш 35 [[Астранамічная адзінка|а. а.]] Арбіта каметы моцна нахіленая да плоскасці [[Экліптыка|экліптыкі]] — на 162,5° (т.ч. яна рухаецца ў кірунку, процілеглым руху [[планета|планет]]). [[Эксцэнтрысітэт]] арбіты роўны 0.967275. == Будова == Па выніках даследаванняў, выкананых касмічнымі апаратамі, ядро каметы Галея ўяўляе сабой маналітнае цела няправільнай формы памерамі 16 на 8 км, масай каля 3х10¹⁴ кг і малой шчыльнасцю парадка 600 кг/м³. == Гісторыя і вывучэнне == Камета Галея — адна з найдаўней вядомых перыядычных камет. Яна назіралася 31 раз, прычым упершыню — у [[446 да н. э.]] (паводле іншых звестак, была заўважаная кітайцамі яшчэ ў [[611 да н. э.]]). Да [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. лічылася, што гэта былі розныя каметы. У XVIII ст. [[Эдмонд Галей|Галей]] склаў першы каталог [[Элементы арбіты|элементаў арбіт]] камет, звярнуў увагу на супадзенне шляхоў камет [[1531]], [[1607]] і [[1682]] гадоў і выказаў здагадку, што тады назіралася адна і тая ж камета, якая абарачаецца вакол [[Сонца]] з перыядам прыкладна 75 гадоў. Таксама ён прадказаў вяртанне гэтай каметы ў [[1758]] годзе. Галей амаль адгадаў — камета вярнулася ў [[1759]] годзе, калі яго не было ў жывых. Прадказанне вяртання каметы Галея з'явілася бліскучым пацверджаннем механікі Ньютана. У [[1910]] годзе [[Планета Зямля|Зямля]] праходзіла праз хвост каметы Галея. У сувязі з гэтым чакалася, што у руху [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]] будуць узбурэнні, што дапамагло б вызначыць [[маса|масу]] каметы. Але іх не выявілася, і тым самым было даказана, што камета мае вельмі малую масу. Першым з касмічных апаратаў, які здолеў наблізіцца да каметы, быў [[Піянер-7]]. У час апошняга праходжання [[перыгелій|перыгелія]] ([[1986]]) да каметы былі запушчаныя дзве міжпланетныя станцыі «[[КА Вега|Вега]]» ([[СССР]]), «[[КА Джота|Джота]]» ([[Еўрапейскае касмічнае агенцтва|ЕКА]]) і «[[Суісеі]]» і «[[Сакігаке]]» ([[Японія]]). Місіі былі паспяховымі — апараты вывучылі камету зблізу ды зрабілі першыя здымкі каметнага ядра. == Літаратура == * Астраномія: падруч. для 11-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / І. В. Галуза, У. А. Голубеў, А. А. Шымбалёў; пер. з рус. мовы Т. К. Слауты. — Мінск : Адукацыя і выхаванне, 2015. — 224 с. : іл. ISBN 978-985-471-765-4 {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каметы|Галея]] k7lpztolst54klwkt6zgghzq6ytidfh 0 66142 5210055 5046151 2026-10-01T20:09:59Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Memorial_plaque_Minkievic.jpg|Memorial_plaque_Minkievic.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:IronGargoyle|IronGargoyle]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by DobryBrat|]]. 5210055 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Мінкевіч}} {{ДД | выява = Міхаіл Гаўрылавіч Мінкевіч.jpg }} '''Міхаі́л Гаўры́лавіч Мінкевіч''' ({{ВД-П}}) — беларускі грамадскі і дзяржаўны дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся 15 лютага 1919 года ў заможнай<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.facebook.com/aliaxandr.gorny/posts/pfbid0jL9HQandPXR8Cn6Tdqinm6emDva1J6aw4s2ANcHDUtFTZc315euEgqRWZfSDSAREl|title=Міхаіл Мінкевіч — вучань Віленскай беларускай гімназіі, які стаў міністрам асветы БССР|author=[[Аляксандр Горны]]|website=facebook.com|date=2025-10-11}}</ref> сялянскай сям’і ў [[Гулічы|Гулічах]] [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]], цяпер [[Ляхавіцкі раён]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Вучыўся ў [[Клецкая беларуская гімназія|Клецкай беларускай гімназіі]]. Яго бацька ў складзе дэлегацыі ездзіў да польскага міністра адукацыі з просьбай не закрываць гімназію ў 1931 годзе<ref>{{Артыкул|загаловак=Захады ў справе проціў ліквідацыі беларускай гімназіі ў Клецку|год=1931|выданне=Крыніца|тып=газета|месяц=7|чысло=10|нумар=[https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Krynica_tydniowaja_katalickaja_hazeta_Wilnia,_1919-1925.pdf.zip/163877-1931-23.pdf 23]|старонкі=1-2}}</ref>. Пасля закрыцця Клецкай, вучыўся [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], падчас вучобы далучыўся да [[КПЗБ]] і ў 1936 годзе выключаны. Матуру (дыплом) атрымаў у Гродзенскай польскай гімназіі<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://lidanews.by/news/life/43923news.html|title=Лёс Міністра асветы БССР быў пераплецены і з Лідчынай|author=Людміла Петрулевіч|website=lidanews.by|access-date=2025-10-16}}</ref>. Паступіў на медыцынскі факультэт [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Вучыўся адзін курс (1937/38 вучэбны год), арыштаваны за леварадыкальную дзейнасць. Сядзеў у [[Гродзенская турма|Гродзенскай турме]] разам з [[Валянцін Таўлай|Валянцінам Таўлаем]] і [[Піліп Пестрак|Піліпам Пестраком]]. Вызвалены ў верасні 1939 года падчас [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|заняцця Чырвонай Арміяй Заходняй Беларусі]].<ref name=":0" /> Хацеў працягваць медыцынскую адукацыю. Захавалася распараджэнне ад 7 кастрычніка 1939 года пра аднаўленне яго студэнтам Віленскага ўніверсітэта, падпісанае [[Іван Клімаў|Іванам Клімавым]], галоўным упаўнаважаным часовай савецкай адміністрацыі ў Заходняй Беларусі. Аднак, 10 кастрычніка 1939 года падпісаны [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|дагавор пра перадачу Вільні і Віленскай вобласці і ўзаемадапамозе паміж СССР і Літвой]]. У кожным разе, Мінкевіч болей не вучыўся ў Віленскім універсітэце.<ref name=":0" /> Вярнуўся ў Гулічы. Мясцовыя актывісты КПЗБ удзельнічалі ў фарміраванні савецкіх мясцовых органаў улады. У пачатку 1940 года сфарміравана Ляхавіцкае часовае ўпраўленне, Міхаіл Мінкевіч працаваў у ім інспектарам аддзела адукацыі, потым загадчыкам Ляхавіцкага валаснога аддзела народнай адукацыі. У 1940 годзе паступіў на гістарычны факультэт [[Баранавіцкі настаўніцкі інстытут|Баранавіцкага настаўніцкага інстытута]].<ref name=":1" /> Вясною 1941 года прызваны ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную Арміі]]. З пачатку Вялікай Айчыннай вайны як механік-вадзіцель танка ўдзельнічаў у баях на [[Паўночна-Заходні фронт (Чырвоная Армія)|Паўночна-Заходнім фронце]]. Двойчы паранены.<ref name=":1" /> 3 1945 года на педагагічнай, савецкай і партыйнай рабоце. У 1952 годзе скончыў [[Белдзяржуніверсітэт|Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]. У 1950-х гадах дырэктар Нягневіцкай сярэдняй школы, таксама выкладаў там гісторыю. З пачатку 1958 года загадчык аддзела народнай адукацыі Навагрудскага раёна. Неўзабаве, у 1958 годзе прызначаны старшынёй [[Свіслацкі раён|Свіслацкага]] райвыканкама, потым першы сакратар Свіслацкага райкама [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]]. З 1962 года сакратар парткама [[Ліда|Лідскага]] калгасна-саўгаснага ўпраўлення, з 1965 — першы сакратар Лідскага райкама КПБ. У 1968—1985 гадах — [[Міністр асветы БССР]]. Дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] 7 і 8-га скліканняў. Выбіраўся членам [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КПБ]]. У савецкія часы не хаваў вучобы ў Клецкай і Віленскай беларускіх гімназіях. У архіве [[Арсень Ліс|Арсеня Ліса]] ёсць лісты Мінкевіча па-беларуску з успамінамі пра гэты перыяд.<ref name=":0" /> Пахаваны на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]] у Мінску. == Ушанаванне памяці == * У 1988 годзе імя Міхаіла Мінкевіча нададзена сярэдняя школа ў [[Жарабковічы|Жарабковічах]] Ляхавіцкага раёна Брэсцкай вобласці. На будынку шкоды мемарыяльная дошка Міхаілу Мінкевічу. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Памяць: Ліда. Лідскі р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі / Рэдкал. В. Баранаў і інш. — Мн.: Беларусь, 2004. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мінкевіч Міхаіл}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ляхавіцкім раёне]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Міністры асветы БССР]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары райкамаў КПБ]] [[Катэгорыя:Старшыні Свіслацкага раённага выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Навучэнцы Клецкай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Навучэнцы Віленскай беларускай гімназіі]] 22jq4xszuwzl1n7lzek1hojo9qd51av 0 74486 5209935 5037031 2026-10-01T14:25:48Z 5209935 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Пішчалаўскі замак |Арыгінальная назва = | Выява =Miensk, Piščałaŭski zamak. Менск, Пішчалаўскі замак (1927) (2).jpg | Подпіс выявы =Пішчалаўскі замак у пачатку XX стагоддзя | Шырыня выявы =300px |Статус = {{ГККРБ 4|712Г000017}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Мінск |lat_dir =N |lat_deg = 53|lat_min =53 |lat_sec =56 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =32 |lon_sec =52 |region =BY |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = Ранні класіцызм |Аўтар праекта = [[Казімір Мельхіёравіч Хршчановіч|Казімір Хршчановіч]] |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1825 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |На карце = Беларусь Мінск Цэнтр |Сайт = |Commons = Piščalaŭski Castle }} '''Пішчалаўскі замак''' — адзін з нямногіх гістарычных будынкаў, якія захаваліся ў [[Мінск]]у. Да 29 красавіка 2024 года тут размяшчаўся [[СІЗА-1 (Мінск)|СІЗА-1]] (гутарковае ''Валадарка'')<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://smartpress.by/news/66078/|title=СИЗО на Володарке закрылся. Изолятор переехал {{!}} СмартПресс|website=smartpress.by|access-date=2025-09-22}}</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Piszczalauski castle (Miensk, Bielarus) XIX 02.jpg|thumb|злева|Пішчалаўскі замак, малюнак ХІХ ст.]] [[Файл:Piszczalauski castle (Miensk, Bielarus) bXX 01.jpg|thumb|злева|Пішчалаўскі замак у пачатку XX стагоддзя]] Будынак у стылі ранняга класіцызму ўзведзены ў 1825 годзе на гары ў [[Раманаўскае прадмесце|Раманаўскім прадмесці]]<ref name="tut130721">[http://news.tut.by/society/130721.html Что ждет легендарную тюрьму «Володарку»?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090524192121/http://news.tut.by/society/130721.html|date=24 мая 2009}} {{ref-ru}}</ref>. Падрадчыкам будаўніцтва быў [[Рудольф Пішчала]], ад яго прозвішча турма атрымала неафіцыйную назву — Пішчалаўскі замак. Кіравалі ўзвядзеннем будынка [[Міхаіл Іосіфавіч Чахоўскі|Міхаіл Чахоўскі]] і [[Казімір Мельхіёравіч Хршчановіч|Казімір Хршчановіч]]<ref>[http://www2.polskieradio.pl/eo/print.aspx?iid=83068 Турэмныя вежы ня вытрымалі]</ref>. За 200 гадоў існавання будынак выкарыстоўваўся па прамым прызначэнні. У турме адбывалі пакаранне паўстанцы 1830—1831 і 1863—1864 гадоў, у тым ліку «бацька беларускай драматургіі» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], а пазней паэты-адраджэнцы [[Карусь Каганец]], [[Алесь Гарун]] і [[Якуб Колас]], у турме пакараны смерцю тэрарыст [[Іван Пятровіч Пуліхаў|Іван Пуліхаў]]. У красавіку 2008 года абвалілася адна з веж замка, ніхто не пацярпеў<ref>[http://news.tut.by/society/172754.html В Колядичах построят новый СИЗО] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100612183642/http://news.tut.by/society/172754.html |date=12 чэрвеня 2010 }}</ref>. СІЗА-1 на Валадарскага быў адзінай папраўчай установай у Беларусі і сучаснай Еўропе, дзе здзяйснялі [[Смяротная кара ў Беларусі|смяротнае пакаранне]] (праз [[расстрэл]]). == Будынак == [[Файл:Мінск. Пішчалаўскі замак.JPG|250px|міні|Пішчалаўскі замак у 2012 годзе]] Турма пабудавана на ўскраіне тагачаснага Мінска як двухпавярховы будынак з вежамі на рагах, якія завершаны прафіляванымі зубцамі і сценамі, умацаванымі контрфорсамі<ref name="ЛАЗ">{{кніга |аўтар = [[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б.А.]] |частка = Беларуская архітэктура XIX - пачатку XX стагоддзя |загаловак = Гісторыя сусветнага мастацтва. Рускае і беларускае мастацтва XIX - пачатку XX стагоддзя |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2011 |том = |старонкі = 336 |старонак = 431 |серыя = |isbn = 978-985-01-0880-7 |тыраж = }}</ref>. Будынак таксама меў падвал з камерамі, кухняй, майстэрнямі і іншым. У 1890 годзе па праекце мінскага губернскага інжынера [[Канстанцін Аляксандравіч Увядзенскі|Канстанціна Увядзенскага]] надбудаваны трэці паверх. Галоўны фасад аздоблены рустоўкай ніжняга яруса і завершаны трохвугольным франтонам, што было своеасаблівымі рэшткамі [[класіцызм]]у. Праз такую складаную сумесь элементаў [[готыка|готыкі]], абарончага дойлідства і класіцызму складана адназначна выявіць стылістыку, якую часам вызначаюць як рэтраспектыўна-замкавую. Але гэты будынак, безумоўна, адносіцца да [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]<ref name="ЛАЗ"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Архітэктура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. — Мн., 1993. — ISBN 5-85700-078-5 * ''Дрозд Зм.'' [http://nashaniva.by/?c=ar&i=149709 12 міфаў пра Пішчалаўскі замак: абвяржэнне] // Наша Ніва [Электронны рэсурс] — nashaniva.by, 17.05.2015, 13:20 == Спасылкі == {{Гісторыка-культурная каштоўнасць РБ|712Г000017}} {{Commons|Category:}} * {{radzima|3378}} * [https://minsk-old-new.com/places/primechatelnye-zdaniya/tyurma-na-volodarskogo Тюрьма на Володарского] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180303124159/http://minsk-old-new.com/places/primechatelnye-zdaniya/tyurma-na-volodarskogo |date=3 сакавіка 2018 }} Минск старый и новый * [http://nashaniva.by/index.php?c=ar&i=16649 Пра абвал вежы 20 красавіка 2008]{{Недаступная спасылка}} * [http://community.livejournal.com/where_minsk/94736.html Минский исправдом] — архіўныя здымкі * {{Архіварта|pishchalauski-zamak}} {{Пенітэнцыярныя ўстановы Мінскай губерні}} {{Славутасці Мінска}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Замкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Славутасці Мінска]] [[Катэгорыя:Турмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі класіцызм]] [[Катэгорыя:Маскоўскі раён (Мінск)]] [[Катэгорыя:1825 год у Мінску]] 2usaw6ngfxsyhimiehr9g5v1q3p9l06 5210025 5209935 2026-10-01T17:14:22Z 5210025 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Пішчалаўскі замак |Арыгінальная назва = | Выява =Miensk, Piščałaŭski zamak. Менск, Пішчалаўскі замак (1927) (2).jpg | Подпіс выявы =Пішчалаўскі замак у пачатку XX стагоддзя | Шырыня выявы =300px |Статус = {{ГККРБ 4|712Г000017}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Мінск |lat_dir =N |lat_deg = 53|lat_min =53 |lat_sec =56 |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =32 |lon_sec =52 |region =BY |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = Ранні класіцызм |Аўтар праекта = [[Казімір Мельхіёравіч Хршчановіч|Казімір Хршчановіч]] |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1825 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |На карце = Беларусь Мінск Цэнтр |Сайт = |Commons = Piščalaŭski Castle }} '''Пішчалаўскі замак''' — адзін з нямногіх гістарычных будынкаў, якія захаваліся ў [[Мінск]]у. Да 29 красавіка 2024 года тут размяшчаўся [[СІЗА-1 (Мінск)|СІЗА-1]] (гутарковае ''Валадарка'')<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://smartpress.by/news/66078/|title=СИЗО на Володарке закрылся. Изолятор переехал {{!}} СмартПресс|website=smartpress.by|access-date=2025-09-22}}</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Piszczalauski castle (Miensk, Bielarus) XIX 02.jpg|thumb|злева|Пішчалаўскі замак, малюнак ХІХ ст.]] [[Файл:Piszczalauski castle (Miensk, Bielarus) bXX 01.jpg|thumb|злева|Пішчалаўскі замак у пачатку XX стагоддзя]] Будынак у стылі ранняга класіцызму ўзведзены ў 1825 годзе на гары ў [[Раманаўскае прадмесце|Раманаўскім прадмесці]]<ref name="tut130721">[http://news.tut.by/society/130721.html Что ждет легендарную тюрьму «Володарку»?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090524192121/http://news.tut.by/society/130721.html|date=24 мая 2009}} {{ref-ru}}</ref>. Падрадчыкам будаўніцтва быў [[Рудольф Пішчала]], ад яго прозвішча турма атрымала неафіцыйную назву — Пішчалаўскі замак. Кіравалі ўзвядзеннем будынка [[Міхаіл Іосіфавіч Чахоўскі|Міхаіл Чахоўскі]] і [[Казімір Мельхіёравіч Хршчановіч|Казімір Хршчановіч]]<ref>[http://www2.polskieradio.pl/eo/print.aspx?iid=83068 Турэмныя вежы ня вытрымалі]</ref>. За 200 гадоў існавання будынак выкарыстоўваўся па прамым прызначэнні. У турме адбывалі пакаранне паўстанцы 1830—1831 і 1863—1864 гадоў, у тым ліку «бацька беларускай драматургіі» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], а пазней паэты-адраджэнцы [[Карусь Каганец]], [[Алесь Гарун]] і [[Якуб Колас]], у турме пакараны смерцю тэрарыст [[Іван Пятровіч Пуліхаў|Іван Пуліхаў]]. У красавіку 2008 года абвалілася адна з веж замка, ніхто не пацярпеў<ref>[http://news.tut.by/society/172754.html В Колядичах построят новый СИЗО] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100612183642/http://news.tut.by/society/172754.html |date=12 чэрвеня 2010 }}</ref>. СІЗА-1 на Валадарскага быў адзінай папраўчай установай у Беларусі і сучаснай Еўропе, дзе здзяйснялі [[Смяротная кара ў Беларусі|смяротнае пакаранне]] (праз [[расстрэл]]). == Будынак == [[Файл:Мінск. Пішчалаўскі замак.JPG|250px|міні|Пішчалаўскі замак у 2012 годзе]] Турма пабудавана на ўскраіне тагачаснага Мінска як двухпавярховы будынак з вежамі на рагах, якія завершаны прафіляванымі зубцамі і сценамі, умацаванымі контрфорсамі<ref name="ЛАЗ">{{кніга |аўтар = [[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б.А.]] |частка = Беларуская архітэктура XIX - пачатку XX стагоддзя |загаловак = Гісторыя сусветнага мастацтва. Рускае і беларускае мастацтва XIX - пачатку XX стагоддзя |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2011 |том = |старонкі = 336 |старонак = 431 |серыя = |isbn = 978-985-01-0880-7 |тыраж = }}</ref>. Будынак таксама меў падвал з камерамі, кухняй, майстэрнямі і іншым. У 1890 годзе па праекце мінскага губернскага інжынера [[Канстанцін Аляксандравіч Увядзенскі|Канстанціна Увядзенскага]] надбудаваны трэці паверх. Галоўны фасад аздоблены рустоўкай ніжняга яруса і завершаны трохвугольным франтонам, што было своеасаблівымі рэшткамі [[класіцызм]]у. Праз такую складаную сумесь элементаў [[готыка|готыкі]], абарончага дойлідства і класіцызму складана адназначна выявіць стылістыку, якую часам вызначаюць як рэтраспектыўна-замкавую. Але гэты будынак, безумоўна, адносіцца да [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]<ref name="ЛАЗ"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Архітэктура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. — Мн., 1993. — ISBN 5-85700-078-5 * ''Дрозд Зм.'' [http://nashaniva.by/?c=ar&i=149709 12 міфаў пра Пішчалаўскі замак: абвяржэнне] // Наша Ніва [Электронны рэсурс] — nashaniva.by, 17.05.2015, 13:20 == Спасылкі == {{Гісторыка-культурная каштоўнасць РБ|712Г000017}} {{Commons|Category:}} * {{radzima|3378}} * [https://minsk-old-new.com/places/primechatelnye-zdaniya/tyurma-na-volodarskogo Тюрьма на Володарского] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180303124159/http://minsk-old-new.com/places/primechatelnye-zdaniya/tyurma-na-volodarskogo |date=3 сакавіка 2018 }} Минск старый и новый * [http://nashaniva.by/index.php?c=ar&i=16649 Пра абвал вежы 20 красавіка 2008]{{Недаступная спасылка}} * [http://community.livejournal.com/where_minsk/94736.html Минский исправдом] — архіўныя здымкі * {{Архіварта|pishchalauski-zamak}} {{Пенітэнцыярныя ўстановы Мінскай губерні}} {{Славутасці Мінска}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Замкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Славутасці Мінска]] [[Катэгорыя:Турмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі класіцызм]] [[Катэгорыя:Маскоўскі раён (Мінск)]] [[Катэгорыя:1825 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Турмы Расійскай імперыі]] lx2axhec726mzgtjseysqbwyguujm0v 0 76869 5210197 4536839 2026-10-02T06:50:52Z Autumndancer 168015 /* Біяграфічныя звесткі */ 5210197 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Імя = Сяргей Васільевіч Рахманінаў |Подпіс = |Фота = Sergei Rachmaninoff LOC 33969u.jpg |Апісанне_фота = |Поўнае_імя = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата_смерці = |Месца_смерці = |Гады = |Краіна = {{Расійская імперыя}}, <br /> {{USA}} |Прафесіі = |Інструменты = |Жанры = |Калектывы = |Супрацоўніцтва = |Сайт = }} '''Сяргей Васільевіч Рахманінаў''' ([[1 красавіка]] (20 сакавіка па [[стары стыль|старым стылі]]) [[1873]], Сямёнава, [[Старарускі павет]], [[Наўгародская губерня]], [[Расійская імперыя]] — [[28 сакавіка]] [[1943]]) — расійскі {{кампазітар|Расіі|Расійскай імперыі|ЗША|XIX стагоддзя|XX стагоддзя}}, {{піяніст|Расійскай імперыі|ЗША|Расіі}}, {{дырыжор|Расіі|Расійскай імперыі}}. == Біяграфія == Скончыў Маскоўскую кансерваторыю па класе фартэпіяна (1891, у А. Зілоці) і кампазіцыі (1892, у С.Танеева і [[Антон Сцяпанавіч Арэнскі|Антона Арэнскага]]). У 1895 годзе канцэртаваў па Расійскай імперыі і за мяжой. У 1897—98 гадах — дырыжор Маскоўскай прыватнай рускай оперы С. Мамантава, у 1904—06 — [[Вялікі тэатр|Вялікага тэатра]]. 3 1917 года за мяжой, пераважна ў [[ЗША]]. У II сусветную вайну даваў канцэрты ў фонд Чырвонай Арміі. == Творчасць == С. Рахманінаў — адзін з апошніх кампазітараў-[[рамантызм|рамантыкаў]], які завяршыў рускую рамантычную традыцыю [[М. Глінка|М. Глінкі]], [[П. Чайкоўскі|П. Чайкоўскага]], М. Рымскага-Корсакава. Яго музыцы ўласцівы яркі меладызм, маляўнічасць, арыгінальнасць гарманічнай мовы, багацце і разнастайнасцк рытмікі; рамантычны пафас і напружаны драматызм спалучаюцца з праніклівай лірыкай і паэтычнай сузіральнасцю. Сярод твораў кампазітара оперы «Алека» (1892), «[[Скупы рыцар (опера)|Скупы рыцар]]» і «[[Франчэска да Рыміні (Рахманінаў)|Франчэска да Рыміні]]» (абедзве паст. 1904); кантата «Вясна» (1902), вакальна-сімфанічная паэма «Званы» (1913); сімфанічная паэма «Востраў мёртвых» (1909), «Тры рускія песні» для аркестра і хору (1926); 3 сімфоніі (1895, 1907, 1936), Сімфанічны танцы (1940), 4 канцэрты (1891, 1901, 1909, 1926); Рапсодыя на тэму Паганіні (1934) для фартэпіяна з аркестрам, фартэпіянныя варыяцыі, 2 фартэпіянныя санаты (1907, 1913), цыклы фартэпіянных п’ес. Больш за 80 рамансаў звязаны з вершамі рускіх паэтаў, сярод іх «Не спявай, прыгажуня, пры мне» («Не пой, красавица, при мне») на словы [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. Пушкін]]а, «Вясеннія воды» («Весенние воды») на словы Ф. Цютчава, «У маўчанні ночы таямнічай» («В молчаньи ночи тайной») на словы [[А. Фет]]а і інш. Меладычны дар С. Рахманінава выявіўся ў песні «Вакаліз» (1915), якая злучае тыпова рускую распеўнасць са строгай рытмічнай астынатнасцю барочнай арыі. У галіне камернай інструментальнай музыкі значнымі творамі з’яўляюцца «Элегічнае трыа. Памяці вялікага мастака П. І. Чайкоўскага» (1893) і саната для віяланчэлі і фартэпіяна (1901). Выканальніцкае мастацтва С. Рахманінава — адно з вышэйшых дасягненняў сусветнага піянізму XX ст. == Бібліяграфія == * Литературное наследие. Т. 1—3. М., 1978—80. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Рахманінаў|Савіцкая В.|}} * ''Келдыш Ю.'' Рахманинов и его время. — М., 1973.{{ref-ru}} * ''Брянцева В.'' С. В. Рахманинов. — М., 1976.{{ref-ru}} * Воспоминания о Рахманинове. Т. 1—2. 5 изд. — М, 1988.{{ref-ru}} * ''Паисов Ю.'' Жизнестойкость романтического миросозерцания: Рахманинов // Русская музыка и XX в. — М., 1997.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Sergei Rachmaninoff|выгляд=міні}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рахманінаў Сяргей Васільевіч}} [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] [[Катэгорыя:Памерлі ад меланомы]] [[Катэгорыя:Духоўныя кампазітары]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскай кансерваторыі]] [[Катэгорыя:Рускія эмігранты першай хвалі ў ЗША]] [[Катэгорыя:Мемуарысты рускага замежжа]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Наўгародскай вобласці]] ass60cwfay0teviszk2n5c4g4vn6obc 0 77998 5209949 5091815 2026-10-01T15:00:17Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ дапаўненне 5209949 wikitext text/x-wiki {{славутасць}} [[Файл:LukishkiChurch.jpg|Царква Святога Мікалая Цудатворца (частка турэмнага комплексу)|thumb]] '''Лукі́шкская турма́''' ({{lang-lt|Lukiškių tardymo izoliatorius kalėjimas}}) — вядомая літоўская [[турма]]; знаходзіцца ў цэнтры [[Вільня|Вільні]] па адрасе скрыжаванне Лукішкю 6 ({{langi|lt|Lukiškių skg. 6}}). Збудавана ў [[1901]]—[[1904]] гадах. == Вядомыя зняволеныя == [[Файл:Лукішская турма 01.jpg|міні|злева|Турма ў Лукішках 1918—1928 гг.]] === У часы Расійскай імперыі === * [[Францішак Аляхновіч]] — менавіта тут Аляхновіч пачаў пісаць п’есу «[[На Антокалі]]». === За польскім часам === * [[Максім Гарэцкі]] — у 1922 годзе за сувязь з віленскімі камуністамі<ref>[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2459 Па віленскім бруку. Беларускія вуліцы літоўскай сталіцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305091018/http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2459 |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. * [[Максім Танк]] — беларускі і савецкі паэт, перакладчык, грамадскі дзеяч. Па справе рэвалюцыйнай дзейнасці правёў тут каля двух гадоў, выдаваў у турме рукапісны часопіс «[[Краты, часопіс|Краты]]» * [[Уладзіслаў Паўлюкоўскі]] — беларускі паэт, празаік, этнограф, краязнавец, мастак. Зняволены ў 1926—1927 гадах. * [[Барыс Кіт]], [[Рыгор Шырма]], [[Янка Хвораст]] — зняволеныя па справе [[Таварыства беларускай школы]]<ref>Алена Струвэ [http://www.svaboda.org/content/article/24098533.html «А над намі чорнай хмарай вісьне цесная турма…».] [[Радыё Свабода]].</ref>. * [[Міхась Машара]] — арыштаваны ў 1928 годзе і прысуджаны да чатырох гадоў зняволення; яго першы зборнік «Малюнкі» вынесла з турмы і апублікавала [[Зоська Верас]]. * [[Мікалас Біржышка]] — літоўскі гісторык літаратуры і культуры, грамадскі і палітычны дзеяч. * [[Андрэй Іванавіч Валынец]] — член [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]]. * [[Фёдар Рыгоравіч Маркаў]] — член [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]]. * [[Сымон Рак-Міхайлоўскі]], [[Браніслаў Тарашкевіч]] — зняволеныя па справе [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]. * [[Кастусь Юхневіч]] (1896—1971) — беларускі палітычны дзеяч, публіцыст. Зняволены ў 1928 годзе за беларускую патрыятычную дзейнасць. * [[Язэп Таўпека]] — сакратар «[[Змаганне|Змагання]]» ў [[Маладзечна|Маладзечне]]. Быў арыштаваны 25 жніўня 1929 года і месяц прабыў у турме. === За савецкім часам === * [[Менахем Бегін]] — будучы [[прэм'ер-міністр Ізраіля]] (1977—1983), лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] ([[1978]]). * [[Марыян Пецюкевіч|Марыян Язэпавіч Пецюкевіч]] — беларускі этнограф, педагог і мемуарыст. * [[Валянцін Рамановіч]] — беларуска-польскі графік і мастак, педагог. * [[Адам Станкевіч]] — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, выдавец, гісторык, публіцыст, літаратуразнавец, каталіцкі святар. {{зноскі}} == Літаратура == * «Ksiega Jubileuszowa Wieziennictwa Polskiego 1918 1928» Warszawa: Związek Pracowników Więziennych Rzeczypospolitej Polskiej, 1929 ([http://bc.wbp.lodz.pl/Content/73943/Ksiega_Jubileuszowa_Wieziennictwa_Polskiego_1918_1928aCz1.pdf частка 1], [http://bc.wbp.lodz.pl/Content/73944/Ksiega_Jubileuszowa_Wieziennictwa_Polskiego_1918_1928aCz2.pdf частка 2]){{ref-pl|}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.lukiskes.lt Сайт турмы] * [https://soundcloud.com/tsimafei-avilin/xfp17ziarcam Беларуская песня пачатку 20 ст. пра турму ў Лукішках] {{Пенітэнцыярныя ўстановы Віленскай}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вільня]] [[Катэгорыя:Турмы]] fr7wsxgjjkl6359j6ws9w893dnnvf4v 5209950 5209949 2026-10-01T15:00:33Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5209950 wikitext text/x-wiki {{славутасць}} [[Файл:LukishkiChurch.jpg|Царква Святога Мікалая Цудатворца (частка турэмнага комплексу)|thumb]] '''Лукі́шкская турма́''' ({{lang-lt|Lukiškių tardymo izoliatorius kalėjimas}}) — вядомая літоўская [[турма]]; знаходзіцца ў цэнтры [[Вільня|Вільні]] па адрасе скрыжаванне Лукішкю 6 ({{langi|lt|Lukiškių skg. 6}}). Збудавана ў [[1901]]—[[1904]] гадах. == Вядомыя зняволеныя == [[Файл:Лукішская турма 01.jpg|міні|злева|Турма ў Лукішках 1918—1928 гг.]] === У часы Расійскай імперыі === * [[Францішак Аляхновіч]] — менавіта тут Аляхновіч пачаў пісаць п’есу «[[На Антокалі]]». === За польскім часам === * [[Максім Гарэцкі]] — у 1922 годзе за сувязь з віленскімі камуністамі<ref>[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2459 Па віленскім бруку. Беларускія вуліцы літоўскай сталіцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305091018/http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2459 |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. * [[Максім Танк]] — беларускі і савецкі паэт, перакладчык, грамадскі дзеяч. Па справе рэвалюцыйнай дзейнасці правёў тут каля двух гадоў, выдаваў у турме рукапісны часопіс «[[Краты, часопіс|Краты]]» * [[Уладзіслаў Паўлюкоўскі]] — беларускі паэт, празаік, этнограф, краязнавец, мастак. Зняволены ў 1926—1927 гадах. * [[Барыс Кіт]], [[Рыгор Шырма]], [[Янка Хвораст]] — зняволеныя па справе [[Таварыства беларускай школы]]<ref>Алена Струвэ [http://www.svaboda.org/content/article/24098533.html «А над намі чорнай хмарай вісьне цесная турма…».] [[Радыё Свабода]].</ref>. * [[Міхась Машара]] — арыштаваны ў 1928 годзе і прысуджаны да чатырох гадоў зняволення; яго першы зборнік «Малюнкі» вынесла з турмы і апублікавала [[Зоська Верас]]. * [[Мікалас Біржышка]] — літоўскі гісторык літаратуры і культуры, грамадскі і палітычны дзеяч. * [[Андрэй Іванавіч Валынец]] — член [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]]. * [[Фёдар Рыгоравіч Маркаў]] — член [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]]. * [[Сымон Рак-Міхайлоўскі]], [[Браніслаў Тарашкевіч]] — зняволеныя па справе [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]. * [[Кастусь Юхневіч]] (1896—1971) — беларускі палітычны дзеяч, публіцыст. Зняволены ў 1928 годзе за беларускую патрыятычную дзейнасць. * [[Язэп Таўпека]] — сакратар «[[Змаганне|Змагання]]» ў [[Маладзечна|Маладзечне]]. Быў арыштаваны 25 жніўня 1929 года і месяц прабыў у турме. === За савецкім часам === * [[Менахем Бегін]] — будучы [[прэм'ер-міністр Ізраіля]] (1977—1983), лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] ([[1978]]). * [[Марыян Пецюкевіч|Марыян Язэпавіч Пецюкевіч]] — беларускі этнограф, педагог і мемуарыст. * [[Валянцін Рамановіч]] — беларуска-польскі графік і мастак, педагог. * [[Адам Станкевіч]] — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, выдавец, гісторык, публіцыст, літаратуразнавец, каталіцкі святар. {{зноскі}} == Літаратура == * «Ksiega Jubileuszowa Wieziennictwa Polskiego 1918 1928» Warszawa: Związek Pracowników Więziennych Rzeczypospolitej Polskiej, 1929 ([http://bc.wbp.lodz.pl/Content/73943/Ksiega_Jubileuszowa_Wieziennictwa_Polskiego_1918_1928aCz1.pdf частка 1], [http://bc.wbp.lodz.pl/Content/73944/Ksiega_Jubileuszowa_Wieziennictwa_Polskiego_1918_1928aCz2.pdf частка 2]){{ref-pl|}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.lukiskes.lt Сайт турмы] * [https://soundcloud.com/tsimafei-avilin/xfp17ziarcam Беларуская песня пачатку 20 ст. пра турму ў Лукішках] {{Пенітэнцыярныя ўстановы Віленскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вільня]] [[Катэгорыя:Турмы]] payemartynxikgx9sacucc6eu92x062 5210163 5209950 2026-10-02T06:27:06Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Турмы]]; дададзена [[Катэгорыя:Турмы Літвы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5210163 wikitext text/x-wiki {{славутасць}} [[Файл:LukishkiChurch.jpg|Царква Святога Мікалая Цудатворца (частка турэмнага комплексу)|thumb]] '''Лукі́шкская турма́''' ({{lang-lt|Lukiškių tardymo izoliatorius kalėjimas}}) — вядомая літоўская [[турма]]; знаходзіцца ў цэнтры [[Вільня|Вільні]] па адрасе скрыжаванне Лукішкю 6 ({{langi|lt|Lukiškių skg. 6}}). Збудавана ў [[1901]]—[[1904]] гадах. == Вядомыя зняволеныя == [[Файл:Лукішская турма 01.jpg|міні|злева|Турма ў Лукішках 1918—1928 гг.]] === У часы Расійскай імперыі === * [[Францішак Аляхновіч]] — менавіта тут Аляхновіч пачаў пісаць п’есу «[[На Антокалі]]». === За польскім часам === * [[Максім Гарэцкі]] — у 1922 годзе за сувязь з віленскімі камуністамі<ref>[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2459 Па віленскім бруку. Беларускія вуліцы літоўскай сталіцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305091018/http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2459 |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. * [[Максім Танк]] — беларускі і савецкі паэт, перакладчык, грамадскі дзеяч. Па справе рэвалюцыйнай дзейнасці правёў тут каля двух гадоў, выдаваў у турме рукапісны часопіс «[[Краты, часопіс|Краты]]» * [[Уладзіслаў Паўлюкоўскі]] — беларускі паэт, празаік, этнограф, краязнавец, мастак. Зняволены ў 1926—1927 гадах. * [[Барыс Кіт]], [[Рыгор Шырма]], [[Янка Хвораст]] — зняволеныя па справе [[Таварыства беларускай школы]]<ref>Алена Струвэ [http://www.svaboda.org/content/article/24098533.html «А над намі чорнай хмарай вісьне цесная турма…».] [[Радыё Свабода]].</ref>. * [[Міхась Машара]] — арыштаваны ў 1928 годзе і прысуджаны да чатырох гадоў зняволення; яго першы зборнік «Малюнкі» вынесла з турмы і апублікавала [[Зоська Верас]]. * [[Мікалас Біржышка]] — літоўскі гісторык літаратуры і культуры, грамадскі і палітычны дзеяч. * [[Андрэй Іванавіч Валынец]] — член [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]]. * [[Фёдар Рыгоравіч Маркаў]] — член [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]]. * [[Сымон Рак-Міхайлоўскі]], [[Браніслаў Тарашкевіч]] — зняволеныя па справе [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]. * [[Кастусь Юхневіч]] (1896—1971) — беларускі палітычны дзеяч, публіцыст. Зняволены ў 1928 годзе за беларускую патрыятычную дзейнасць. * [[Язэп Таўпека]] — сакратар «[[Змаганне|Змагання]]» ў [[Маладзечна|Маладзечне]]. Быў арыштаваны 25 жніўня 1929 года і месяц прабыў у турме. === За савецкім часам === * [[Менахем Бегін]] — будучы [[прэм'ер-міністр Ізраіля]] (1977—1983), лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] ([[1978]]). * [[Марыян Пецюкевіч|Марыян Язэпавіч Пецюкевіч]] — беларускі этнограф, педагог і мемуарыст. * [[Валянцін Рамановіч]] — беларуска-польскі графік і мастак, педагог. * [[Адам Станкевіч]] — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, выдавец, гісторык, публіцыст, літаратуразнавец, каталіцкі святар. {{зноскі}} == Літаратура == * «Ksiega Jubileuszowa Wieziennictwa Polskiego 1918 1928» Warszawa: Związek Pracowników Więziennych Rzeczypospolitej Polskiej, 1929 ([http://bc.wbp.lodz.pl/Content/73943/Ksiega_Jubileuszowa_Wieziennictwa_Polskiego_1918_1928aCz1.pdf частка 1], [http://bc.wbp.lodz.pl/Content/73944/Ksiega_Jubileuszowa_Wieziennictwa_Polskiego_1918_1928aCz2.pdf частка 2]){{ref-pl|}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.lukiskes.lt Сайт турмы] * [https://soundcloud.com/tsimafei-avilin/xfp17ziarcam Беларуская песня пачатку 20 ст. пра турму ў Лукішках] {{Пенітэнцыярныя ўстановы Віленскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вільня]] [[Катэгорыя:Турмы Літвы]] 3a8ep1ltyj30twk5euh1qd96hw1a5if 5210164 5210163 2026-10-02T06:27:21Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Турмы Расійскай імперыі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5210164 wikitext text/x-wiki {{славутасць}} [[Файл:LukishkiChurch.jpg|Царква Святога Мікалая Цудатворца (частка турэмнага комплексу)|thumb]] '''Лукі́шкская турма́''' ({{lang-lt|Lukiškių tardymo izoliatorius kalėjimas}}) — вядомая літоўская [[турма]]; знаходзіцца ў цэнтры [[Вільня|Вільні]] па адрасе скрыжаванне Лукішкю 6 ({{langi|lt|Lukiškių skg. 6}}). Збудавана ў [[1901]]—[[1904]] гадах. == Вядомыя зняволеныя == [[Файл:Лукішская турма 01.jpg|міні|злева|Турма ў Лукішках 1918—1928 гг.]] === У часы Расійскай імперыі === * [[Францішак Аляхновіч]] — менавіта тут Аляхновіч пачаў пісаць п’есу «[[На Антокалі]]». === За польскім часам === * [[Максім Гарэцкі]] — у 1922 годзе за сувязь з віленскімі камуністамі<ref>[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2459 Па віленскім бруку. Беларускія вуліцы літоўскай сталіцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305091018/http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2459 |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. * [[Максім Танк]] — беларускі і савецкі паэт, перакладчык, грамадскі дзеяч. Па справе рэвалюцыйнай дзейнасці правёў тут каля двух гадоў, выдаваў у турме рукапісны часопіс «[[Краты, часопіс|Краты]]» * [[Уладзіслаў Паўлюкоўскі]] — беларускі паэт, празаік, этнограф, краязнавец, мастак. Зняволены ў 1926—1927 гадах. * [[Барыс Кіт]], [[Рыгор Шырма]], [[Янка Хвораст]] — зняволеныя па справе [[Таварыства беларускай школы]]<ref>Алена Струвэ [http://www.svaboda.org/content/article/24098533.html «А над намі чорнай хмарай вісьне цесная турма…».] [[Радыё Свабода]].</ref>. * [[Міхась Машара]] — арыштаваны ў 1928 годзе і прысуджаны да чатырох гадоў зняволення; яго першы зборнік «Малюнкі» вынесла з турмы і апублікавала [[Зоська Верас]]. * [[Мікалас Біржышка]] — літоўскі гісторык літаратуры і культуры, грамадскі і палітычны дзеяч. * [[Андрэй Іванавіч Валынец]] — член [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]]. * [[Фёдар Рыгоравіч Маркаў]] — член [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]]. * [[Сымон Рак-Міхайлоўскі]], [[Браніслаў Тарашкевіч]] — зняволеныя па справе [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]. * [[Кастусь Юхневіч]] (1896—1971) — беларускі палітычны дзеяч, публіцыст. Зняволены ў 1928 годзе за беларускую патрыятычную дзейнасць. * [[Язэп Таўпека]] — сакратар «[[Змаганне|Змагання]]» ў [[Маладзечна|Маладзечне]]. Быў арыштаваны 25 жніўня 1929 года і месяц прабыў у турме. === За савецкім часам === * [[Менахем Бегін]] — будучы [[прэм'ер-міністр Ізраіля]] (1977—1983), лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] ([[1978]]). * [[Марыян Пецюкевіч|Марыян Язэпавіч Пецюкевіч]] — беларускі этнограф, педагог і мемуарыст. * [[Валянцін Рамановіч]] — беларуска-польскі графік і мастак, педагог. * [[Адам Станкевіч]] — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, выдавец, гісторык, публіцыст, літаратуразнавец, каталіцкі святар. {{зноскі}} == Літаратура == * «Ksiega Jubileuszowa Wieziennictwa Polskiego 1918 1928» Warszawa: Związek Pracowników Więziennych Rzeczypospolitej Polskiej, 1929 ([http://bc.wbp.lodz.pl/Content/73943/Ksiega_Jubileuszowa_Wieziennictwa_Polskiego_1918_1928aCz1.pdf частка 1], [http://bc.wbp.lodz.pl/Content/73944/Ksiega_Jubileuszowa_Wieziennictwa_Polskiego_1918_1928aCz2.pdf частка 2]){{ref-pl|}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.lukiskes.lt Сайт турмы] * [https://soundcloud.com/tsimafei-avilin/xfp17ziarcam Беларуская песня пачатку 20 ст. пра турму ў Лукішках] {{Пенітэнцыярныя ўстановы Віленскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вільня]] [[Катэгорыя:Турмы Літвы]] [[Катэгорыя:Турмы Расійскай імперыі]] 90zubwp6skvmpvr54l2gq90di9vju0g 5210165 5210164 2026-10-02T06:27:48Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Вільня]]; дададзена [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Вільні]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5210165 wikitext text/x-wiki {{славутасць}} [[Файл:LukishkiChurch.jpg|Царква Святога Мікалая Цудатворца (частка турэмнага комплексу)|thumb]] '''Лукі́шкская турма́''' ({{lang-lt|Lukiškių tardymo izoliatorius kalėjimas}}) — вядомая літоўская [[турма]]; знаходзіцца ў цэнтры [[Вільня|Вільні]] па адрасе скрыжаванне Лукішкю 6 ({{langi|lt|Lukiškių skg. 6}}). Збудавана ў [[1901]]—[[1904]] гадах. == Вядомыя зняволеныя == [[Файл:Лукішская турма 01.jpg|міні|злева|Турма ў Лукішках 1918—1928 гг.]] === У часы Расійскай імперыі === * [[Францішак Аляхновіч]] — менавіта тут Аляхновіч пачаў пісаць п’есу «[[На Антокалі]]». === За польскім часам === * [[Максім Гарэцкі]] — у 1922 годзе за сувязь з віленскімі камуністамі<ref>[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2459 Па віленскім бруку. Беларускія вуліцы літоўскай сталіцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305091018/http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2459 |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. * [[Максім Танк]] — беларускі і савецкі паэт, перакладчык, грамадскі дзеяч. Па справе рэвалюцыйнай дзейнасці правёў тут каля двух гадоў, выдаваў у турме рукапісны часопіс «[[Краты, часопіс|Краты]]» * [[Уладзіслаў Паўлюкоўскі]] — беларускі паэт, празаік, этнограф, краязнавец, мастак. Зняволены ў 1926—1927 гадах. * [[Барыс Кіт]], [[Рыгор Шырма]], [[Янка Хвораст]] — зняволеныя па справе [[Таварыства беларускай школы]]<ref>Алена Струвэ [http://www.svaboda.org/content/article/24098533.html «А над намі чорнай хмарай вісьне цесная турма…».] [[Радыё Свабода]].</ref>. * [[Міхась Машара]] — арыштаваны ў 1928 годзе і прысуджаны да чатырох гадоў зняволення; яго першы зборнік «Малюнкі» вынесла з турмы і апублікавала [[Зоська Верас]]. * [[Мікалас Біржышка]] — літоўскі гісторык літаратуры і культуры, грамадскі і палітычны дзеяч. * [[Андрэй Іванавіч Валынец]] — член [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]]. * [[Фёдар Рыгоравіч Маркаў]] — член [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]]. * [[Сымон Рак-Міхайлоўскі]], [[Браніслаў Тарашкевіч]] — зняволеныя па справе [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]. * [[Кастусь Юхневіч]] (1896—1971) — беларускі палітычны дзеяч, публіцыст. Зняволены ў 1928 годзе за беларускую патрыятычную дзейнасць. * [[Язэп Таўпека]] — сакратар «[[Змаганне|Змагання]]» ў [[Маладзечна|Маладзечне]]. Быў арыштаваны 25 жніўня 1929 года і месяц прабыў у турме. === За савецкім часам === * [[Менахем Бегін]] — будучы [[прэм'ер-міністр Ізраіля]] (1977—1983), лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] ([[1978]]). * [[Марыян Пецюкевіч|Марыян Язэпавіч Пецюкевіч]] — беларускі этнограф, педагог і мемуарыст. * [[Валянцін Рамановіч]] — беларуска-польскі графік і мастак, педагог. * [[Адам Станкевіч]] — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, выдавец, гісторык, публіцыст, літаратуразнавец, каталіцкі святар. {{зноскі}} == Літаратура == * «Ksiega Jubileuszowa Wieziennictwa Polskiego 1918 1928» Warszawa: Związek Pracowników Więziennych Rzeczypospolitej Polskiej, 1929 ([http://bc.wbp.lodz.pl/Content/73943/Ksiega_Jubileuszowa_Wieziennictwa_Polskiego_1918_1928aCz1.pdf частка 1], [http://bc.wbp.lodz.pl/Content/73944/Ksiega_Jubileuszowa_Wieziennictwa_Polskiego_1918_1928aCz2.pdf частка 2]){{ref-pl|}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.lukiskes.lt Сайт турмы] * [https://soundcloud.com/tsimafei-avilin/xfp17ziarcam Беларуская песня пачатку 20 ст. пра турму ў Лукішках] {{Пенітэнцыярныя ўстановы Віленскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Вільні]] [[Катэгорыя:Турмы Літвы]] [[Катэгорыя:Турмы Расійскай імперыі]] tqin0zhvtzhqquc69sojbydns1472ha 5210168 5210165 2026-10-02T06:30:51Z Ciepiersia 162280 афармленне 5210168 wikitext text/x-wiki {{славутасць}} [[Файл:LukishkiChurch.jpg|250px|Царква Святога Мікалая Цудатворца (частка турэмнага комплексу)|thumb]] '''Лукі́шкская турма́''' ({{lang-lt|Lukiškių tardymo izoliatorius kalėjimas}}) — вядомая літоўская [[турма]]; знаходзіцца ў цэнтры [[Вільня|Вільні]] па адрасе скрыжаванне Лукішкю 6 ({{langi|lt|Lukiškių skg. 6}}). Збудавана ў [[1901]]—[[1904]] гадах. == Вядомыя зняволеныя == [[Файл:Лукішская турма 01.jpg|міні|250px|злева|Турма ў Лукішках 1918—1928 гг.]] === У часы Расійскай імперыі === * [[Францішак Аляхновіч]] — менавіта тут Аляхновіч пачаў пісаць п’есу «[[На Антокалі]]». === За польскім часам === * [[Максім Гарэцкі]] — у 1922 годзе за сувязь з віленскімі камуністамі<ref>[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2459 Па віленскім бруку. Беларускія вуліцы літоўскай сталіцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305091018/http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2459 |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. * [[Максім Танк]] — беларускі і савецкі паэт, перакладчык, грамадскі дзеяч. Па справе рэвалюцыйнай дзейнасці правёў тут каля двух гадоў, выдаваў у турме рукапісны часопіс «[[Краты, часопіс|Краты]]» * [[Уладзіслаў Паўлюкоўскі]] — беларускі паэт, празаік, этнограф, краязнавец, мастак. Зняволены ў 1926—1927 гадах. * [[Барыс Кіт]], [[Рыгор Шырма]], [[Янка Хвораст]] — зняволеныя па справе [[Таварыства беларускай школы]]<ref>Алена Струвэ [http://www.svaboda.org/content/article/24098533.html «А над намі чорнай хмарай вісьне цесная турма…».] [[Радыё Свабода]].</ref>. * [[Міхась Машара]] — арыштаваны ў 1928 годзе і прысуджаны да чатырох гадоў зняволення; яго першы зборнік «Малюнкі» вынесла з турмы і апублікавала [[Зоська Верас]]. * [[Мікалас Біржышка]] — літоўскі гісторык літаратуры і культуры, грамадскі і палітычны дзеяч. * [[Андрэй Іванавіч Валынец]] — член [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]]. * [[Фёдар Рыгоравіч Маркаў]] — член [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]]. * [[Сымон Рак-Міхайлоўскі]], [[Браніслаў Тарашкевіч]] — зняволеныя па справе [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]. * [[Кастусь Юхневіч]] (1896—1971) — беларускі палітычны дзеяч, публіцыст. Зняволены ў 1928 годзе за беларускую патрыятычную дзейнасць. * [[Язэп Таўпека]] — сакратар «[[Змаганне|Змагання]]» ў [[Маладзечна|Маладзечне]]. Быў арыштаваны 25 жніўня 1929 года і месяц прабыў у турме. === За савецкім часам === * [[Менахем Бегін]] — будучы [[прэм'ер-міністр Ізраіля]] (1977—1983), лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] ([[1978]]). * [[Марыян Пецюкевіч|Марыян Язэпавіч Пецюкевіч]] — беларускі этнограф, педагог і мемуарыст. * [[Валянцін Рамановіч]] — беларуска-польскі графік і мастак, педагог. * [[Адам Станкевіч]] — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, выдавец, гісторык, публіцыст, літаратуразнавец, каталіцкі святар. {{зноскі}} == Літаратура == * «Ksiega Jubileuszowa Wieziennictwa Polskiego 1918 1928» Warszawa: Związek Pracowników Więziennych Rzeczypospolitej Polskiej, 1929 ([http://bc.wbp.lodz.pl/Content/73943/Ksiega_Jubileuszowa_Wieziennictwa_Polskiego_1918_1928aCz1.pdf частка 1], [http://bc.wbp.lodz.pl/Content/73944/Ksiega_Jubileuszowa_Wieziennictwa_Polskiego_1918_1928aCz2.pdf частка 2]){{ref-pl|}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://www.lukiskes.lt Сайт турмы] * [https://soundcloud.com/tsimafei-avilin/xfp17ziarcam Беларуская песня пачатку 20 ст. пра турму ў Лукішках] {{Пенітэнцыярныя ўстановы Віленскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Вільні]] [[Катэгорыя:Турмы Літвы]] [[Катэгорыя:Турмы Расійскай імперыі]] 3dphfkwxs6eygeks4ff6emfc1pjdrci 0 82872 5210397 4030404 2026-10-02T11:38:39Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5210397 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Фота = Edmund Halley.gif |Подпіс = Партрэт пэндзля [[Томас Мюрэй|Томаса Мюрэя]] ([[1687]]) |Навуковая сфера = [[астраном]], [[геафізік]], [[матэматык]], [[метэаролаг]], [[фізік]] і [[дэмограф]] |Месца працы = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = Даследчык [[Камета Галея|Каметы Галея]] }} '''Эдмунд (Эдманд) Галей''' ({{lang-en|Edmond Halley}}, 29 кастрычніка ([[8 лістапада]]) [[1656]] — [[25 студзеня|14 (25) студзеня]] [[1742]]) — англійскі Каралеўскі астраном, [[Геафізіка|геафізік]], [[Матэматыка|матэматык]], метэаролаг, фізік і дэмограф. Член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1678). == Біяграфія == Вучыўся ў [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскім універсітэце]]. З 1703 года — [[прафесар]] Оксфардскага ўніверсітэта. З 1720 года — дырэктар [[Грынвіцкая абсерваторыя|Грынвіцкай абсерваторыі]]. Склаў першы каталог зорак (341) Паўднёвага неба, адкрыў уласны рух зорак (1718). Вылічыў арбіты больш як 20 [[камета|камет]], прадказаў новае з’яўленне [[камета Галея|Галея каметы]], даказаў наяўнасць перыядычных камет. Вывучаў зямны магнетызм. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?journal=JHA..&year=%3F%3F%3F%3F&volume=..16&letter=.&db_key=PHY&page_ind=88&plate_select=NO&data_type=GIF&type=SCREEN_GIF&classic=YES M. Hoskin, Stukeley's Cosmology and the Newtonian Origins of Olber's Paradox, J. Hist. Astr., V.16, p. 77, 1985.] * [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1942ASPL....4..103A Edmund Halley and Stellar Proper Motions] * [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Halley.html Edmond Halley in MacTutor Archiv] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090213164959/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Halley.html |date=13 лютага 2009 }} {{commons|Edmond Halley}} {{Каралеўскія астраномы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Галей}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Астраномы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Астраномы XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Астраномы XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Дэмографы]] [[Катэгорыя:Матэматыкі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Фізікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названы кратар на Месяцы]] atde1l5zg5jy0cduzzi8roq5el98h8i 5210399 5210397 2026-10-02T11:39:53Z Autumndancer 168015 5210399 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Фота = Edmund Halley.gif |Подпіс = Партрэт пэндзля [[Томас Мюрэй|Томаса Мюрэя]] ([[1687]]) |Навуковая сфера = [[астраном]], [[геафізік]], [[матэматык]], [[метэаролаг]], [[фізік]] і [[дэмограф]] |Месца працы = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = Даследчык [[Камета Галея|Каметы Галея]] }} '''Эдмунд (Эдманд) Галей''' ({{lang-en|Edmond Halley}}, {{ВД-Прэамбула}}) — англійскі Каралеўскі астраном, [[Геафізіка|геафізік]], [[Матэматыка|матэматык]], метэаролаг, фізік і дэмограф. Член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1678). == Біяграфія == Вучыўся ў [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскім універсітэце]]. З 1703 года — [[прафесар]] Оксфардскага ўніверсітэта. З 1720 года — дырэктар [[Грынвіцкая абсерваторыя|Грынвіцкай абсерваторыі]]. Склаў першы каталог зорак (341) Паўднёвага неба, адкрыў уласны рух зорак (1718). Вылічыў арбіты больш як 20 [[камета|камет]], прадказаў новае з’яўленне [[камета Галея|Галея каметы]], даказаў наяўнасць перыядычных камет. Вывучаў зямны магнетызм. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?journal=JHA..&year=%3F%3F%3F%3F&volume=..16&letter=.&db_key=PHY&page_ind=88&plate_select=NO&data_type=GIF&type=SCREEN_GIF&classic=YES M. Hoskin, Stukeley's Cosmology and the Newtonian Origins of Olber's Paradox, J. Hist. Astr., V.16, p. 77, 1985.] * [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1942ASPL....4..103A Edmund Halley and Stellar Proper Motions] * [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Halley.html Edmond Halley in MacTutor Archiv] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090213164959/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Halley.html |date=13 лютага 2009 }} {{commons|Edmond Halley}} {{Каралеўскія астраномы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Галей}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Астраномы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Астраномы XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Астраномы XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Дэмографы]] [[Катэгорыя:Матэматыкі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Фізікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названы кратар на Месяцы]] kfk190o4ztqemldne3b87bcp2pv7cfe 5210401 5210399 2026-10-02T11:40:47Z Autumndancer 168015 5210401 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Фота = Edmund Halley.gif |Подпіс = Партрэт пэндзля [[Томас Мюрэй|Томаса Мюрэя]] ([[1687]]) |Навуковая сфера = [[астраном]], [[геафізік]], [[матэматык]], [[метэаролаг]], [[фізік]] і [[дэмограф]] |Месца працы = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = Даследчык [[Камета Галея|Каметы Галея]] }} '''Эдмунд (Эдманд) Галей''' ({{lang-en|Edmond Halley}}, {{ВД-Прэамбула}}) — англійскі Каралеўскі астраном, [[Геафізіка|геафізік]], [[Матэматыка|матэматык]], метэаролаг, фізік і дэмограф. Член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1678). == Біяграфія == Вучыўся ў [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскім універсітэце]]. З 1703 года — [[прафесар]] Оксфардскага ўніверсітэта. З 1720 года — дырэктар [[Грынвіцкая абсерваторыя|Грынвіцкай абсерваторыі]]. Склаў першы каталог зорак (341) Паўднёвага неба, адкрыў уласны рух зорак (1718). Вылічыў арбіты больш як 20 [[камета|камет]], прадказаў новае з’яўленне [[камета Галея|Галея каметы]], даказаў наяўнасць перыядычных камет. Вывучаў зямны магнетызм. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Галей Эдмунд|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?journal=JHA..&year=%3F%3F%3F%3F&volume=..16&letter=.&db_key=PHY&page_ind=88&plate_select=NO&data_type=GIF&type=SCREEN_GIF&classic=YES M. Hoskin, Stukeley's Cosmology and the Newtonian Origins of Olber's Paradox, J. Hist. Astr., V.16, p. 77, 1985.] * [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1942ASPL....4..103A Edmund Halley and Stellar Proper Motions] * [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Halley.html Edmond Halley in MacTutor Archiv] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090213164959/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Halley.html |date=13 лютага 2009 }} {{commons|Edmond Halley}} {{Каралеўскія астраномы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Галей}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Астраномы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Астраномы XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Астраномы XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Дэмографы]] [[Катэгорыя:Матэматыкі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Фізікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названы кратар на Месяцы]] nsbliqglfsj59zyetmm8aygmkcaldhi 0 89624 5209939 4722199 2026-10-01T14:28:52Z DzBar 156353 пераклады 5209939 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Дзікае паляванне караля Стаха |Назва-арыгінал = Дзікае паляванне караля Стаха |Выява = |Памер = |Подпіс выявы = |Жанр = аповесць |Аўтар = [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч]] |Мова арыгіналу = беларуская |Напісаны = [[1958]] |Публікацыя = [[1964]] |Асобнае выданне = |Выдавецтва = |Серыя = |Колькасць старонак = |Ілюстратар = |Афармленне = |Пераклад = |Перакладчык = |Носьбіт = |Папярэдні твор = |Наступны твор = |ISBN = |Электронная версія = |Вікікрыніцы-тэкст = }} {{значэнні}} '''Дзі́кае палява́нне караля́ Ста́ха''' — [[аповесць]] беларускага пісьменніка [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]], упершыню апублікаваная ў часопісе «[[Маладосць (1953)|Маладосць]]» у 1964 годзе. Лічыцца класікай [[Беларуская літаратура|беларускай літаратуры]]. == Сюжэт == [[Файл:Арлен Кашкурэвіч. Ілюстрацыя да аповесці "Дзікае паляванне караля Стаха.jpeg|міні|злева|Ілюстрацыя да аповесці [[Арлен Кашкурэвіч|Арлена Кашкурэвіча]]]] Малады навуковец-[[Фалькларыстыка|фалькларыст]] Андрэй Беларэцкі збіваецца ў буру з дарогі і трапляе ў родавы замак Яноўскіх — Балотныя Яліны. Яго прымае гаспадыня замка Надзея Яноўская — апошняя з роду. Яна расказвае Беларэцкаму, што род Яноўскіх пракляты за здраду яе продка Рамана Старога, на дваццаць пакаленняў. Надзея — дваццатае пакаленне, яна чакае неўзабаве смерці, з якой згасне і род Яноўскіх. Яна расказвае пра зданяў, прадвеснікаў яе гібелі — [[Дзікае паляванне]], Малога чалавека і Блакітную жанчыну. Беларэцкі застаецца ў замку, каб абараніць Надзею і разблытаць клубок падзей. Ён бачыць Малога чалавека — істоту невялікага росту з вельмі доўгімі пальцамі, якая зазірае ў вокны па начах; Блакітную жанчыну, якая сышла са старадаўняга партрэта, на якую Надзея вельмі падобная. Паступова Беларэцкі знаёміцца з астатнімі жыхарамі — сваякамі Яноўскай Свеціловічам, Берманам, Дубатоўкам, паляўнічым і следапытам Рыгорам. Адным вечарам на балоце яго пераследуе Дзікае паляванне — група маўклівых вершнікаў на конях, якія скачуць бясшумна і свабодна па дрыгве і пакідаюць сляды старажытных падкоў. Беларэцкі цудам паспявае схавацца ў замку і з падвоенай энергіяй працягвае пошукі людзей, якія хаваюцца за Дзікім паляваннем. Разам з Рыгорам яны раскрываюць тайну гібелі бацькі Надзеі, загнанага ў балота Дзікім паляваннем за два гады да прыезду Беларэцкага. Паступова яны раскрываюць і таямніцу Дзікага палявання. Усе коннікі былі падпільнаваны і забіты мясцовымі мужыкамі, коні — амаль вымерлай пароды [[дрыкганты|дрыкгантаў]] — патанулі ў балоце. Знікаюць і прывіды замка. Малы чалавек аказваецца братам Бермана, вар’ятам-калекай, якога Берман выпускаў з таемных калідораў, а Блакітная жанчына — самой Надзеяй, якая блукае па замку ў сне. Беларэцкі жэніцца з Яноўскай і ўвозіць яе з Балотных Ялін. З часам яна вылечваецца ад трывалага страху і [[лунатызм]]у, у іх нараджаецца дзіця. == Месца дзеяння і персанажы == [[Файл:Viktar daszkievicz 02.jpg|250px|міні|Віктар Дашкевіч у ролі шляхціца Дубатоўка ў п’есе «Дзікае паляванне караля Стаха»]] Апавяданне вядзецца ад імя галоўнага героя, Андрэя Беларэцкага, яму 96 гадоў. Гісторыя адбылася ў часы яго маладосці, увосень 1888 года ў глухой балоцістай мясцовасці Гомельшчыны або Магілёўшчыны, простай спасылкі ў кнізе на гэта няма. Дзеючыя асобы: * '''Андрэй Беларэцкі''' — галоўны персанаж, ад чыйго імя вядзецца апавяданне. Малады навуковец-фалькларыст, які займаецца зборам старажытных беларускіх [[легенда|легенд]]. Выпадкова трапляе ў маёнтак Яноўскіх падчас буры. * '''Надзея Яноўская''' — далікатная 18-гадовая дзяўчына, апошні нашчадак старажытнага [[Шляхта|шляхецкага]] роду Яноўскіх, якая жыве ў родавым маёнтку пасля дзіўнай гібелі бацькі, Рамана Яноўскага. Праз трывалы стан страху хварэе на лунатызм. * '''Рыгор Дубатоўк''' — далёкі сваяк Яноўскіх, шляхціц. Вясёлы дзед-балака, жартаўнік, умее схіліць да сябе людзей, добра гаворыць па-беларуску. Пасля, аднак, высветлілася, што пад гэтай маскай хаваецца хітры і бязлітасны чалавек, галоўны злодзей, які прыдумаў Дзікае паляванне каб знішчыць Яноўскіх і займець іх замак і маёмасць. * '''Алесь Варона''' — малады шляхціц, вельмі напышлівы і запальчывы, саўдзельнік Дубатоўка, вершнік Дзікага палявання, які адчувае глыбокую асабістую непрыязнасць да Беларэцкага. У свой час сватаўся да Надзеі, але атрымаў адмову. * '''Андрэй Свеціловіч''' — студэнт Кіеўскага ўніверсітэта, выключаны за ўдзел у народных хваляваннях. Светлы, наіўны, адкрыты, але рашучы чалавек, з юных гадоў неўзаемна закаханы ў Надзею. Становіцца сябрам і надзейным паплечнікам Беларэцкага, але гіне ад рук Дзікага палявання. * '''Ігнась Берман-Гацэвіч''' — 35-гадовы аматар кніг, знешне падобны да лялькі. Пасля раскрылася, што ён таксама далёкі сваяк Яноўскіх і таксама прэтэндаваў на маёнтак, для чаго прыдумаў Малога чалавека з той жа мэтай, што і Дубатоўк — звесці гаспадыню з глузду. * '''Рыгор''' — селянін, паляўнічы, які добра ведае мясцовыя лясы. Выглядае сурова, але ў душы вельмі добры чалавек. Дапамагае Беларэцкаму і Свеціловічу перамагчы Дзікае паляванне. == Экранізацыя, інсцэнізацыя == [[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Аднайменны фільм]], адным са сцэнарыстаў якога быў сам Караткевіч, зняты ў 1979 годзе. Караткевічу экранізацыя яго твора не асабліва спадабалася, бо ў фільме практычна не было адной з ключовых тэм аповесці — смутку па цяжкім лёсе беларускага народа. У 1989 годзе на сцэне [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Нацыянальнага тэатра оперы і балета]] адбылася прэм’ера оперы «[[Дзікае паляванне караля Стаха (опера)|Дзікае паляванне караля Стаха]]», напісанай кампазітарам [[Уладзімір Солтан|Уладзімірам Солтанам]]. Пастановачная група была адзначана Дзяржаўнай прэміяй Беларусі за 1990 год. == Пераклады == * Пераклад на рускую мову: [[Валянціна Ніканораўна Шчадрына|В. Щедрина]] (Дикая охота короля Стаха), 1981; П. Жолнерович (Дикая охота короля Стаха: Последняя повесть «Семейных преданий рода Яновских», рассказанная Андреем Белорецким), 2017 — поўны пераклад з з выпраўленнем недакладнасцяў і скарачэнняў першай версіі. * Пераклад на англійскую: Мэры Мінц (King Stakh's Wild Hunt), 2012; Н. Халезін. * Пераклад на нямецкую: І. Калинка, А. Калинка (König Stachs wilde Jagd), 1985. * Пераклад на латышскую: Т. Руллис (Karaļa Staha baismā karadraudze), 1985. * Пераклад на чэшскую: В. Жыдліцкі (Královská pomsta aneb Divoký hon krále Stacha), 1972. * Пераклад на балгарскую: Р. Яўцімава (Страшната ловна дружина на крал Стах), 1981. * Пераклад на ўкраінскую: К. Скрыпчанка (Дике полювання короля Стаха), 1984. * Пераклад на грузінскую: В. Салія (მეფე სტახის პირსისხლიანი ნადირობა), 2012. * Пераклад на эстонскую: Kuningas Stahhi ajujaht, 1983. * Пераклад на іспанскую: La Cacería Salvaje del rey Staj, 2025. {{Уладзімір Караткевіч}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Творы Уладзіміра Караткевіча]] k934x0i1s1hporskjzu80qrhdsgjhg2 5209940 5209939 2026-10-01T14:29:56Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Творы 1964 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5209940 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Дзікае паляванне караля Стаха |Назва-арыгінал = Дзікае паляванне караля Стаха |Выява = |Памер = |Подпіс выявы = |Жанр = аповесць |Аўтар = [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч]] |Мова арыгіналу = беларуская |Напісаны = [[1958]] |Публікацыя = [[1964]] |Асобнае выданне = |Выдавецтва = |Серыя = |Колькасць старонак = |Ілюстратар = |Афармленне = |Пераклад = |Перакладчык = |Носьбіт = |Папярэдні твор = |Наступны твор = |ISBN = |Электронная версія = |Вікікрыніцы-тэкст = }} {{значэнні}} '''Дзі́кае палява́нне караля́ Ста́ха''' — [[аповесць]] беларускага пісьменніка [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]], упершыню апублікаваная ў часопісе «[[Маладосць (1953)|Маладосць]]» у 1964 годзе. Лічыцца класікай [[Беларуская літаратура|беларускай літаратуры]]. == Сюжэт == [[Файл:Арлен Кашкурэвіч. Ілюстрацыя да аповесці "Дзікае паляванне караля Стаха.jpeg|міні|злева|Ілюстрацыя да аповесці [[Арлен Кашкурэвіч|Арлена Кашкурэвіча]]]] Малады навуковец-[[Фалькларыстыка|фалькларыст]] Андрэй Беларэцкі збіваецца ў буру з дарогі і трапляе ў родавы замак Яноўскіх — Балотныя Яліны. Яго прымае гаспадыня замка Надзея Яноўская — апошняя з роду. Яна расказвае Беларэцкаму, што род Яноўскіх пракляты за здраду яе продка Рамана Старога, на дваццаць пакаленняў. Надзея — дваццатае пакаленне, яна чакае неўзабаве смерці, з якой згасне і род Яноўскіх. Яна расказвае пра зданяў, прадвеснікаў яе гібелі — [[Дзікае паляванне]], Малога чалавека і Блакітную жанчыну. Беларэцкі застаецца ў замку, каб абараніць Надзею і разблытаць клубок падзей. Ён бачыць Малога чалавека — істоту невялікага росту з вельмі доўгімі пальцамі, якая зазірае ў вокны па начах; Блакітную жанчыну, якая сышла са старадаўняга партрэта, на якую Надзея вельмі падобная. Паступова Беларэцкі знаёміцца з астатнімі жыхарамі — сваякамі Яноўскай Свеціловічам, Берманам, Дубатоўкам, паляўнічым і следапытам Рыгорам. Адным вечарам на балоце яго пераследуе Дзікае паляванне — група маўклівых вершнікаў на конях, якія скачуць бясшумна і свабодна па дрыгве і пакідаюць сляды старажытных падкоў. Беларэцкі цудам паспявае схавацца ў замку і з падвоенай энергіяй працягвае пошукі людзей, якія хаваюцца за Дзікім паляваннем. Разам з Рыгорам яны раскрываюць тайну гібелі бацькі Надзеі, загнанага ў балота Дзікім паляваннем за два гады да прыезду Беларэцкага. Паступова яны раскрываюць і таямніцу Дзікага палявання. Усе коннікі былі падпільнаваны і забіты мясцовымі мужыкамі, коні — амаль вымерлай пароды [[дрыкганты|дрыкгантаў]] — патанулі ў балоце. Знікаюць і прывіды замка. Малы чалавек аказваецца братам Бермана, вар’ятам-калекай, якога Берман выпускаў з таемных калідораў, а Блакітная жанчына — самой Надзеяй, якая блукае па замку ў сне. Беларэцкі жэніцца з Яноўскай і ўвозіць яе з Балотных Ялін. З часам яна вылечваецца ад трывалага страху і [[лунатызм]]у, у іх нараджаецца дзіця. == Месца дзеяння і персанажы == [[Файл:Viktar daszkievicz 02.jpg|250px|міні|Віктар Дашкевіч у ролі шляхціца Дубатоўка ў п’есе «Дзікае паляванне караля Стаха»]] Апавяданне вядзецца ад імя галоўнага героя, Андрэя Беларэцкага, яму 96 гадоў. Гісторыя адбылася ў часы яго маладосці, увосень 1888 года ў глухой балоцістай мясцовасці Гомельшчыны або Магілёўшчыны, простай спасылкі ў кнізе на гэта няма. Дзеючыя асобы: * '''Андрэй Беларэцкі''' — галоўны персанаж, ад чыйго імя вядзецца апавяданне. Малады навуковец-фалькларыст, які займаецца зборам старажытных беларускіх [[легенда|легенд]]. Выпадкова трапляе ў маёнтак Яноўскіх падчас буры. * '''Надзея Яноўская''' — далікатная 18-гадовая дзяўчына, апошні нашчадак старажытнага [[Шляхта|шляхецкага]] роду Яноўскіх, якая жыве ў родавым маёнтку пасля дзіўнай гібелі бацькі, Рамана Яноўскага. Праз трывалы стан страху хварэе на лунатызм. * '''Рыгор Дубатоўк''' — далёкі сваяк Яноўскіх, шляхціц. Вясёлы дзед-балака, жартаўнік, умее схіліць да сябе людзей, добра гаворыць па-беларуску. Пасля, аднак, высветлілася, што пад гэтай маскай хаваецца хітры і бязлітасны чалавек, галоўны злодзей, які прыдумаў Дзікае паляванне каб знішчыць Яноўскіх і займець іх замак і маёмасць. * '''Алесь Варона''' — малады шляхціц, вельмі напышлівы і запальчывы, саўдзельнік Дубатоўка, вершнік Дзікага палявання, які адчувае глыбокую асабістую непрыязнасць да Беларэцкага. У свой час сватаўся да Надзеі, але атрымаў адмову. * '''Андрэй Свеціловіч''' — студэнт Кіеўскага ўніверсітэта, выключаны за ўдзел у народных хваляваннях. Светлы, наіўны, адкрыты, але рашучы чалавек, з юных гадоў неўзаемна закаханы ў Надзею. Становіцца сябрам і надзейным паплечнікам Беларэцкага, але гіне ад рук Дзікага палявання. * '''Ігнась Берман-Гацэвіч''' — 35-гадовы аматар кніг, знешне падобны да лялькі. Пасля раскрылася, што ён таксама далёкі сваяк Яноўскіх і таксама прэтэндаваў на маёнтак, для чаго прыдумаў Малога чалавека з той жа мэтай, што і Дубатоўк — звесці гаспадыню з глузду. * '''Рыгор''' — селянін, паляўнічы, які добра ведае мясцовыя лясы. Выглядае сурова, але ў душы вельмі добры чалавек. Дапамагае Беларэцкаму і Свеціловічу перамагчы Дзікае паляванне. == Экранізацыя, інсцэнізацыя == [[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Аднайменны фільм]], адным са сцэнарыстаў якога быў сам Караткевіч, зняты ў 1979 годзе. Караткевічу экранізацыя яго твора не асабліва спадабалася, бо ў фільме практычна не было адной з ключовых тэм аповесці — смутку па цяжкім лёсе беларускага народа. У 1989 годзе на сцэне [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Нацыянальнага тэатра оперы і балета]] адбылася прэм’ера оперы «[[Дзікае паляванне караля Стаха (опера)|Дзікае паляванне караля Стаха]]», напісанай кампазітарам [[Уладзімір Солтан|Уладзімірам Солтанам]]. Пастановачная група была адзначана Дзяржаўнай прэміяй Беларусі за 1990 год. == Пераклады == * Пераклад на рускую мову: [[Валянціна Ніканораўна Шчадрына|В. Щедрина]] (Дикая охота короля Стаха), 1981; П. Жолнерович (Дикая охота короля Стаха: Последняя повесть «Семейных преданий рода Яновских», рассказанная Андреем Белорецким), 2017 — поўны пераклад з з выпраўленнем недакладнасцяў і скарачэнняў першай версіі. * Пераклад на англійскую: Мэры Мінц (King Stakh's Wild Hunt), 2012; Н. Халезін. * Пераклад на нямецкую: І. Калинка, А. Калинка (König Stachs wilde Jagd), 1985. * Пераклад на латышскую: Т. Руллис (Karaļa Staha baismā karadraudze), 1985. * Пераклад на чэшскую: В. Жыдліцкі (Královská pomsta aneb Divoký hon krále Stacha), 1972. * Пераклад на балгарскую: Р. Яўцімава (Страшната ловна дружина на крал Стах), 1981. * Пераклад на ўкраінскую: К. Скрыпчанка (Дике полювання короля Стаха), 1984. * Пераклад на грузінскую: В. Салія (მეფე სტახის პირსისხლიანი ნადირობა), 2012. * Пераклад на эстонскую: Kuningas Stahhi ajujaht, 1983. * Пераклад на іспанскую: La Cacería Salvaje del rey Staj, 2025. {{Уладзімір Караткевіч}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Творы Уладзіміра Караткевіча]] [[Катэгорыя:Творы 1964 года]] 1mei3nswbxaq74iy67p5vsvb998bkvc 14 91569 5209893 1565224 2026-10-01T13:01:39Z DzBar 156353 5209893 wikitext text/x-wiki {{Горы паводле вышыні}} * Вяршыні вышынёй ад 4000 да 5000 метраў. {{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле вышыні|4]] ktp436fslhutkmokxuns59or2mvdle7 0 92486 5210096 5202513 2026-10-01T23:12:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210096 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе}} {{Арганізацыя |назва = Беларускі інстытут навукі і мастацтва |абрэвіятура = БІНіМ |выява = БІНіМ.jpg |дата ўтварэння = {{Дата пачатку|16|12|1951|1}} |юрыдычны статус = [[грамадскае аб’яднанне]] |месцазнаходжанне = [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]] |пасада_кіраўніка1 = Старшыня |імя_кіраўніка1 = [[Юрка Кіпель]] }} '''Беларускі інстытут навукі і мастацтва''' ('''БІНіМ'''; {{lang-be-x-old|Беларускі інстытут навукі й мастацтва}}, {{lang-en|Belarusian Institute of Arts and Sciences}}) — беларуская навуковая і культурная арганізацыя, заснаваная ў [[Нью-Ёрк]]у 16 снежня 1951 года прадстаўнікамі пасляваеннай беларускай эміграцыі. Інстытут займаецца даследаваннем гісторыі, культуры, літаратуры і грамадскага жыцця Беларусі і беларускага замежжа, збіраннем і захаваннем дакументальнай спадчыны эміграцыі, выдавецкай дзейнасцю і папулярызацыяй беларусазнаўства.<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|2|||444—445}}</ref><ref name="Kamunikat">{{cite web |url=https://old.kamunikat.org/BINiM.html |title=Беларускі Інстытут Навукі і Мастацтва |website=Kamunikat.org |access-date=2026-09-19 }}</ref> З 1952 года БІНіМ выдае навуковае перыядычнае выданне ''[[Запісы БІНіМ|Запісы]]''. У розныя часы пры інстытуце выходзілі таксама літаратурна-мастацкі часопіс ''[[Конадні]]'', інфармацыйны ''Абежнік'' і асобныя кніжныя выданні. Інстытут адыграў значную ролю ў развіцці беларусазнаўства за межамі Беларусі і ў захаванні інтэлектуальнай і архіўнай спадчыны беларускай эміграцыі.<ref name="Kamunikat"/><ref name="Chronicles">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Хронікі БІНіМу: гісторыя Беларускага інстытуту навукі і мастацтва ў дакументах, лістах і ўспамінах |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2017 |pages=352 |isbn=978-985-7180-34-9 }}</ref> == Гісторыя == === Заснаванне === Беларускі інстытут навукі і мастацтва быў заснаваны 16 снежня 1951 года ў Нью-Ёрку на арганізацыйным сходзе беларускіх навукоўцаў, пісьменнікаў і дзеячаў культуры, якія пасля Другой сусветнай вайны апынуліся ў Злучаных Штатах.<ref name="Chronicles"/> Ініцыятары стварэння арганізацыі імкнуліся заснаваць установу, якая аб'ядноўвала б не толькі навукоўцаў, але таксама літаратараў і прадстаўнікоў мастацтва. У першы часовы склад кіраўніцтва ўвайшлі [[Уладзімір Тамашчык]] — старшыня, [[Леў Аляксандравіч Акіншэвіч|Леў Акіншэвіч]] — намеснік старшыні, [[Вітаўт Тумаш]] — першы сакратар, [[Наталля Арсеннева]] — другі сакратар і М. Дарашэвіч — скарбнік.<ref>{{cite web |url=https://knihi-online.com/haziety-casopisy-i-hd/polacak/polacak-n5-1992.html?page=12 |title=Беларускі інстытут навукі і мастацтва |work=Полацак |issue=5 |year=1992 |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> 13 жніўня 1953 года БІНіМ быў афіцыйна зарэгістраваны ў ЗША як арганізацыя са штаб-кватэрай у Нью-Ёрку і правам дзейнасці на тэрыторыі краіны.<ref name="БелЭн"/><ref name="Kamunikat"/> Ад пачатку ў інстытуце былі прадстаўлены гісторыкі, мовазнаўцы, літаратуразнаўцы, медыкі, пісьменнікі, мастакі і грамадскія дзеячы. Сярод яго ранніх удзельнікаў і супрацоўнікаў былі [[Антон Адамовіч]], [[Леў Аляксандравіч Акіншэвіч|Леў Акіншэвіч]], [[Наталля Арсеннева]], [[Янка Запруднік]], [[Вітаўт Кіпель]], [[Вітаўт Тумаш]], [[Юрка Віцьбіч]] і іншыя прадстаўнікі беларускай пасляваеннай эміграцыі.<ref name="Chronicles"/> === 1950—1960-я гады === У першыя дзесяцігоддзі дзейнасці асноўнымі задачамі БІНіМа былі стварэнне незалежнага ад савецкіх устаноў асяродка беларусазнаўчых даследаванняў, публікацыя прац па гісторыі, мове і культуры Беларусі, захаванне дакументаў беларускай эміграцыі і прадстаўленне беларускай праблематыкі ў амерыканскім і міжнародным навуковым асяроддзі.<ref name="Chronicles"/> У 1955 годзе ў [[Мюнхен]]е быў створаны еўрапейскі аддзел БІНіМа. Ён дзейнічаў да 1966 года і падтрымліваў сувязі з беларускімі даследчыкамі ў Заходняй Еўропе. У гэты ж перыяд супрацоўнікі БІНіМа ўдзельнічалі ў дзейнасці мюнхенскага [[Інстытут па вывучэнні СССР|Інстытута па вывучэнні СССР]] і іншых навуковых структур, дзе прадстаўлялі беларускую тэматыку.<ref>{{cite book |last=Белазаровіч |first=В. А. |title=Гістарыяграфія гісторыі Беларусі |location=Гродна |pages=326—330 |language=be }}</ref> У 1967 годзе ў Таронта быў заснаваны канадскі аддзел БІНіМа. Ужо 17 лістапада 1968 года ён стаў самастойнай арганізацыяй — [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе|Беларускім інстытутам навукі і мастацтва ў Канадзе]].<ref>{{cite web |url=https://binim.org/index.php/about/binims-history/ |title=Гісторыя БІНіМ(у) |publisher=Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе |access-date=2026-09-19 }}</ref> У розныя гады колькасць сяброў і супрацоўнікаў БІНіМа складала каля 100—200 чалавек.<ref>{{cite web |url=https://news.tut.by/society/13175.html |title=Зусім нядаўна споўнілася 50 гадоў з дня заснавання Беларускага інстытуту навукі і мастацтва ў Нью Ёрку |website=TUT.BY |date=2002 |access-date=2026-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323054402/https://news.tut.by/society/13175.html |archive-date=23 сакавіка 2019 |url-status=dead }}</ref> === Навуковая дзейнасць === БІНіМ займаўся даследаваннямі ў галіне гісторыі Беларусі, літаратуразнаўства, мовазнаўства, дэмаграфіі, гісторыі эміграцыі, бібліяграфіі, этнаграфіі і мастацтва. Асаблівае месца займала [[Скарыніяна|скарыназнаўства]]. [[Вітаўт Тумаш]] збіраў матэрыялы пра жыццё і дзейнасць [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], працаваў з замежнымі архівамі і бібліятэкамі і выявіў дакументы, звязаныя з экзаменамі Скарыны на ступень доктара медыцыны ў [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскім універсітэце]]. З дзейнасцю БІНіМа былі звязаны таксама даследаванні [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]], які ўдакладняў гісторыю ранняга беларускага кнігадрукавання.<ref>{{cite web |url=https://zbsb.org/info/ |title=Дыяспара для Беларусі |publisher=Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына» |access-date=2026-09-19 }}</ref> На старонках выданняў БІНіМа друкаваліся працы па гісторыі беларускага нацыянальнага руху, беларускай літаратуры XX стагоддзя, гісторыі БНР, беларускай эміграцыі і беларусаў у розных краінах свету. БІНіМ ладзіў навуковыя канферэнцыі, чытанні, даклады і літаратурныя вечары. У 1977 годзе ў [[Сітан-Холскі ўніверсітэт|Сітан-Холскім універсітэце]] ў Саўт-Оранджы была праведзена канферэнцыя да 25-годдзя інстытута. У 1980 годзе падчас сустрэчы беларусаў Паўночнай Амерыкі адбылася канферэнцыя, прысвечаная [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статутам Вялікага Княства Літоўскага]], а ў 1984 годзе — гісторыі беларускага пасялення ў ЗША.<ref>{{cite web |url=https://binim.org/wp-content/uploads/2022/05/029-2022-04.pdf |title=Вітаўт Кіпель і Беларускі інстытут навукі і мастацтва |work=Культура. Нацыя |issue=29 |year=2022 |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> Прадстаўнікі БІНіМа ўдзельнічалі таксама ў міжнародных славістычных і саветалагічных кангрэсах, канферэнцыях амерыканскіх, канадскіх, польскіх, украінскіх і іншых навуковых устаноў.<ref name="Chronicles"/> == Выдавецкая дзейнасць == === «Запісы» === {{Асноўны артыкул|Запісы БІНіМ}} Галоўным перыядычным выданнем інстытута сталі ''[[Запісы БІНіМ|Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва]]'', заснаваныя ў 1952 годзе. Першыя шэсць тамоў выйшлі ў Нью-Ёрку ў 1952—1954 гадах. Пасля перапынку пяць наступных тамоў былі выдадзены ў Мюнхене ў 1962—1970 гадах. З 12-га тома ў 1974 годзе і да 24-га тома ў 1999 годзе ''Запісы'' зноў выходзілі ў Нью-Ёрку.<ref name="Zapisy44">{{cite web |url=https://old.kamunikat.org/?pubid=71677 |title=Запісы, 44 |website=Kamunikat.org |year=2024 |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 2002—2022 гадах выданне рыхтавалася як нью-ёрска-менскі праект, у 2023 годзе — як нью-ёрска-віленска-беластоцкі, а з 2024 года — як нью-ёрска-беластоцкі.<ref name="Zapisy44"/> Галоўнымі рэдактарамі ''Запісаў'' у розныя гады былі [[Вітаўт Тумаш]], [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]], Вітаўт і Зора Кіпелі, Томас Бэрд. З 2003 года выданне рэдагуе [[Наталля Гардзіенка]].<ref name="Zapisy44"/> У ''Запісах'' друкуюцца навуковыя артыкулы, архіўныя дакументы, успаміны, бібліяграфічныя матэрыялы, рэцэнзіі, літаратурныя творы і хроніка беларускага жыцця за межамі Беларусі. Значная частка матэрыялаў прысвечана гісторыі беларускай эміграцыі і дыяспары.<ref name="Zapisy44"/> У 2024 годзе выйшаў 44-ы выпуск ''Запісаў'', аб'ёмам 878 старонак. Яго рэдакцыйную калегію складалі [[Юры Грыбоўскі]], Вольга Зубко, Юрка Кіпель, [[Генадзь Сагановіч]], [[Сяргей Шупа]] і [[Лявон Юрэвіч]].<ref name="Zapisy44"/> === Іншыя перыядычныя выданні === У 1954—1963 гадах БІНіМ выдаваў літаратурна-мастацкі часопіс ''[[Конадні]]''. У 1953—1969 гадах выходзіў інфармацыйны ''Абежнік БІНіМ'', прызначаны для ўнутранай інфармацыі пра дзейнасць інстытута, навуковыя мерапрыемствы, новыя публікацыі і жыццё беларускай эміграцыі.<ref name="Kamunikat"/> === Кніжныя выданні === БІНіМ выдаваў і падтрымліваў выданне беларускіх літаратурных, гістарычных, мовазнаўчых і бібліяграфічных прац. Сярод выданняў, звязаных з інстытутам, былі: * ''Спадчына'' [[Янка Купала|Янкі Купалы]] — збор выбранай паэзіі, выдадзены ў 1955 годзе з уключэннем твораў, якія не друкаваліся ў тагачаснай БССР; * ''Матчын дар'' [[Алесь Гарун|Алеся Гаруна]] — 1962; * працы [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіслава Станкевіча]] па гісторыі беларускай літаратуры; * працы [[Павел Урбан|Паўла Урбана]] па гісторыі Беларусі; * даследаванні Вітаўта Тумаша і іншых аўтараў па скарыназнаўстве; * бібліяграфічныя і дакументальныя выданні па гісторыі беларускага замежжа.<ref>{{cite web |url=https://knihi-online.com/haziety-casopisy-i-hd/polacak/polacak-n5-1992.html?page=12 |title=Беларускі інстытут навукі і мастацтва |work=Полацак |issue=5 |year=1992 |access-date=2026-09-19 }}</ref> У XXI стагоддзі БІНіМ удзельнічае ў сумесных кніжных праектах з беларускімі і замежнымі выдавецкімі і даследчымі ўстановамі. У 2017 годзе выйшла кніга Наталлі Гардзіенкі і Лявона Юрэвіча ''Хронікі БІНіМу: гісторыя Беларускага інстытуту навукі і мастацтва ў дакументах, лістах і ўспамінах'', заснаваная перадусім на архівах Вітаўта Тумаша і Вітаўта Кіпеля.<ref name="Chronicles"/> == Архіў і бібліятэчныя зборы == Адным з асноўных напрамкаў дзейнасці БІНіМа стала збіранне беларусікі: кніг, перыядычных выданняў, рукапісаў, перапіскі, фотаздымкаў і дакументаў беларускіх арганізацый і асоб. Інстытут падтрымліваў цесныя сувязі з [[Нью-Ёркская публічная бібліятэка|Нью-Ёркскай публічнай бібліятэкай]]. Супрацоўнікі і сябры БІНіМа спрыялі камплектаванню яе беларускіх збораў і перадачы туды эміграцыйных выданняў.<ref name="Kamunikat"/> Матэрыялы, сабраныя БІНіМам, сталі крыніцай для даследаванняў гісторыі беларускай эміграцыі, беларускага друку, культуры і грамадскіх арганізацый. Частка архіўных збораў пазней была перададзена ў Беларусь, у тым ліку ў структуры, якія займаліся зборам і вывучэннем спадчыны беларускага замежжа.<ref>{{cite web |url=https://zbsb.org/info/ |title=Дыяспара для Беларусі |publisher=Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына» |access-date=2026-09-19 }}</ref> З фондамі інстытута былі звязаны асабістыя архівы і калекцыі [[Масей Сяднёў|Масея Сяднёва]], [[Янка Запруднік|Янкі Запрудніка]], [[Вітаўт Кіпель|Вітаўта Кіпеля]] і іншых дзеячаў беларускай эміграцыі.<ref>{{cite web |url=https://zbsb.org/info/ |title=Дыяспара для Беларусі |publisher=Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына» |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Сувязі з Беларуссю == Да канца 1980-х гадоў кантакты БІНіМа з установамі БССР былі абмежаваныя. З пачаткам палітычных і грамадскіх змен у Савецкім Саюзе інстытут стаў наладжваць непасрэдныя сувязі з беларускімі навуковымі, архіўнымі, бібліятэчнымі і культурнымі арганізацыямі.<ref name="Kamunikat"/> У 1990-я гады супрацоўнікі БІНіМа ўдзельнічалі ў канферэнцыях у Беларусі, перадавалі кнігі і архіўныя матэрыялы ў беларускія бібліятэкі і даследчыя ўстановы. Вітаўт і Зора Кіпелі пераслалі ў Беларусь тысячы выданняў і частку асабістых і інстытуцыйных архіваў.<ref>{{cite web |url=https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=59615-1.pdf |title=Вітаўт Кіпель. Беларусы ў ЗША. Наталля Гардзіенка. Вітаўт Кіпель. Нарыс жыцця і дзейнасці |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> З пачатку 2000-х гадоў ''Запісы'' на працягу двух дзесяцігоддзяў выходзілі як сумесны нью-ёрска-менскі праект, у падрыхтоўцы якога ўдзельнічалі даследчыкі з Беларусі і замежжа.<ref name="Zapisy44"/> == Кіраўніцтва == Інстытут у розныя гады ўзначальвалі: * [[Уладзімір Тамашчык]] — 1951—1952; * [[Янка Ліманоўскі]] — 1952—1955; * [[Вітаўт Тумаш]] — 1955—1982; * [[Вітаўт Кіпель]] — з 1982 года да 2022 года; * [[Юрка Кіпель]] — з 2023 года. У ранняй гісторыі і кіраўніцтве інстытута значную ролю адыгрываў таксама [[Антон Адамовіч]], якога энцыклапедычныя крыніцы называюць сярод кіраўнікоў БІНіМа.<ref name="Kamunikat"/> Вітаўт Тумаш узначальваў інстытут на працягу 27 гадоў і адначасова быў адным з галоўных арганізатараў яго навуковай і выдавецкай працы.<ref>{{cite web |url=https://nashaniva.com/96250 |title=Бібліятэка |website=Наша Ніва |access-date=2026-09-19 }}</ref> Пасля яго смерці ў 1982 годзе кіраўніцтва перайшло да [[Вітаўт Кіпель|Вітаўта Кіпеля]], даследчыка гісторыі беларускай эміграцыі ў ЗША і аднаго з найбольш актыўных арганізатараў інстытута. Ён займаўся навуковай, выдавецкай, бібліяграфічнай і каардынацыйнай працай, а таксама забеспячэннем фінансавай падтрымкі выданняў і канферэнцый.<ref>{{cite web |url=https://binim.org/wp-content/uploads/2022/05/029-2022-04.pdf |title=Вітаўт Кіпель і Беларускі інстытут навукі і мастацтва |work=Культура. Нацыя |issue=29 |year=2022 |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Сябры і супрацоўнікі == У розныя гады з БІНіМам былі звязаны: * [[Антон Адамовіч]] — літаратуразнаўца, гісторык літаратуры, адзін з заснавальнікаў; * [[Леў Аляксандравіч Акіншэвіч|Леў Акіншэвіч]] — гісторык права, адзін з першых кіраўнікоў; * [[Наталля Арсеннева]] — паэтка і літаратурная дзяячка, адна з заснавальніц; * [[Томас Бэрд]] — славіст, шматгадовы галоўны рэдактар ''Запісаў''; * [[Наталля Гардзіенка]] — гісторык беларускай эміграцыі, рэдактар ''Запісаў''; * [[Янка Запруднік]] — гісторык, палітолаг, даследчык беларускай дыяспары; * [[Вітаўт Кіпель]] — даследчык гісторыі беларусаў ЗША, шматгадовы кіраўнік інстытута; * [[Зора Кіпель]] — літаратуразнаўца, бібліёграф, супрацоўніца Нью-Ёркскай публічнай бібліятэкі; * [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]] — літаратуразнаўца і мовазнаўца; * [[Вітаўт Тумаш]] — лекар, гісторык і даследчык жыцця Францыска Скарыны; * [[Лявон Юрэвіч]] — даследчык гісторыі беларускай эміграцыі і архівіст; * [[Сяргей Шупа]] — мовазнаўца, перакладчык і рэдактар. == Значэнне == БІНіМ стаў адным з найбольш працягла дзейных цэнтраў беларусазнаўства па-за Беларуссю. Яго дзейнасць дазволіла захаваць і апублікаваць значны корпус матэрыялаў па гісторыі Беларусі і беларускай эміграцыі, якія ў савецкі перыяд былі маладаступнымі або не маглі свабодна даследавацца ў БССР.<ref name="Chronicles"/> Інстытут спрыяў уключэнню беларускай тэматыкі ў амерыканскую і міжнародную славістыку, супрацоўнічаў з універсітэтамі, бібліятэкамі і навуковымі арганізацыямі розных краін, а таксама падтрымліваў навуковыя кантакты паміж даследчыкамі ў Беларусі і дыяспары.<ref name="Kamunikat"/> == Гл. таксама == * [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе]] * [[Запісы БІНіМ]] * [[Беларусазнаўства]] * [[Беларусазнаўства ў ЗША]] * [[Беларусы ЗША]] * [[Беларуская эміграцыя]] * [[Беларуска-амерыканскае задзіночанне]] * [[Фундацыя імя Пётры Крачэўскага]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|||444—445}} * ''Энцыклапедыя гісторыі Беларусі''. — Мінск: БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 433—434. * Гардзіенка Н., Юрэвіч Л. ''Хронікі БІНіМу: гісторыя Беларускага інстытуту навукі і мастацтва ў дакументах, лістах і ўспамінах''. — Мінск: Кнігазбор, 2017. — 352 с. — ISBN 978-985-7180-34-9. * Кіпель В. ''Беларусы ў ЗША''. — Мінск, 1993. * Юрэвіч Л. ''Літаратурны рух на эміграцыі''. — Мінск, 2002. * ''Запісы Беларускага інстытуту навукі і мастацтва''. — Нью-Ёрк, 1952—. == Спасылкі == * [https://old.kamunikat.org/BINiM.html Беларускі інстытут навукі і мастацтва] — Kamunikat.org. * [https://old.kamunikat.org/?pubid=71677 «Запісы» БІНіМ, № 44]. * [https://kirma.sh/products/khroniki-binimu Наталля Гардзіенка, Лявон Юрэвіч. «Хронікі БІНіМу»]. {{Беларусазнаўства}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларускай навукі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускі інстытут навукі і мастацтва]] [[Катэгорыя:Беларусазнаўства ў ЗША]] [[Катэгорыя:Навуковыя арганізацыі ЗША]] [[Катэгорыя:Нью-Ёрк]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1951 годзе]] [[Катэгорыя:1951 год у Нью-Ёрку]] 4mh5jz4b1ld6zka9nczv9bd1j3mc7jh 0 92927 5210071 4584339 2026-10-01T20:41:55Z Kontributor 2K 134356 update img redirect 5210071 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Маргарыта I Эльзаская | арыгінальнае імя = {{lang-fr|Marguerite d'Alsace}} | партрэт = Margaret I, Countess of Flanders.jpg|100px | подпіс = | тытул = графіня Фландрыі | сцяг = Blason Comté de Flandre.svg|80px | перыядпачатак = [[1191]] | перыядканец = [[1194]] | папярэднік = [[Філіп I Эльзаскі]] | пераемнік = [[Бадуэн V дэ Эно|Бадуэн V, граф Эно]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | дынастыя = | бацька = | маці = | Commons = }} '''Маргарыта I Эльзаская''' ({{lang-fr|Marguerite d'Alsace}}; нар. каля [[1145]] — пам. [[15 лістапада]] [[1194]]) — графіня [[Фландрыя (графства)|Фландрыі]] з [[1191]] года. == Радавод == Бацькі Маргарыты — [[граф Фландрыі]] [[Т'еры Эльзаскі]] і яго 2-я жонка [[Сібіла Анжуйская]] (каля 1112/1116 — 1165). Унучка па бацьку — [[Т'еры II, герцаг Латарынгіі|Т’еры II]], герцага Латарынгіі, па маці — [[Фульк Іерусалімскі|Фулька V]], [[граф Анжу|графа Анжу]] і караля [[Іерусалімскае каралеўства|Іерусаліма]]. == Асабістае жыццё == Каля [[1160]] года выйшла замуж за [[Раўль II дэ Вермандуа|Раўля II]] (1145 — 17 чэрвеня 1176), графа дэ Вермандуа, аднак гэты шлюб быў прызнаны не здзейсненым. У красавіку [[1169]] годзе выйшла замуж за [[Бадуэн V дэ Эно|Бадуэна V]], графа [[Эно]] (1150 — 17 снежня 1195), [[Спіс графаў і маркграфаў Намюра|маркграфа Намюра]], сына графа Эннае [[Бадуэн IV, граф Эно|Бадуэна IV]] і Алісы Намюр, дачцэ Готфрыда Намюра. Бадуэн V і Маргарыта I Эльзаская мелі пяць сыноў і трох дочак: * [[Ізабела дэ Эно|Ізабелу]] (23 красавіка 1170-15 сакавіка 1190) — жонку караля Францыі [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II]]. * [[Балдуін I Фландрскі|Бадуэна VI]] (ліпень 1172—1205) — графа Фландрыі і Эно, імператара Лацінскай імперыі. * [[Іаланда дэ Эннае|Іаланду дэ Эно]] (1175—1219) — жонку [[П'ер II дэ Куртэнэ|П’ера II дэ Куртэнэ]]. * [[Філіп I, маркграф Намюра|Філіпа I Высакароднага]] (1175— 9 кастрычніка 1212) — маркграфа Намюра. * [[Генрых I Фландрскі|Генрыха I]] (1176—16 чэрвеня 1216) — імператара Лацінскай імперыі. * Сібілу (1179—9 студзеня 1217), жонку Гішара дэ Бажэ. * Юстас (памёр у [[1219]] годзе) — рэгента [[Фесалоніцкая дзяржава|Фесалоніцкага каралеўства]]. * Готфрыда дэ Эно. У [[1177]] годзе была прызначана сваім братам [[Філіп I Эльзаскі|Філіпам I Эльзаскім]], спадчынніцай прастола Фландрыі. У [[1191]] годзе Філіп I памёр падчас падчас [[Трэці крыжовы паход|трэцяга крыжовага паходу]] і Маргарыта стала графіняй Фландрыі. Разам з ёй стаў суправіцелем яе муж Бадуэн V (пад імем Бадуэна VIII). Маргарыта I Эльзаская памерла ў 1194 годзе. [[Выява:Margaret I of Flanders.jpg|міні|злева|200px|Пячатка Маргарыты I Эльзаскай]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://books.google.cz/books?id=9mBbAAAAQAAJ&pg=PP14&dq=genealogie+des+comtes+de+flandre%2Bwree&hl=cs&ei=sbnFTcOIFcbwsgaf5eiRDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CFEQ6AEwBA#v=onepage&q=margaret&f=false Olivier De Wree, Lambertus Vossius. Les seaux des comtes de Flandre et inscriptions des chartes. 1641] Генеалогія графаў Фландрыі {{ref-fr}} * [http://www.mittelalter-genealogie.de/_kreuzzuege/m/margarete_von_elsass_graefin_von_flandern_1195/margarethe_von_elsass_graefin_von_flandern_+_1194.html Materialsammlung über Margarete auf mittelalter-genealogie.de] {{commonscat|Margaret I of Flanders}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Графы фландрскія]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў XII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Жанчыны-кіраўнікі дзяржаў і ўрадаў]] [[Катэгорыя:Жанчыны XII стагоддзя]] gv3443wa6opncesthh38dgqeak0xfug 0 93762 5210140 4592537 2026-10-02T05:28:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210140 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Фонда}} {{Кінематаграфіст | Імя = Брыджыт Фонда | Арыгінал імя = Bridget Fonda | Фота = Bridget Fonda.jpg | Імя пры нараджэнні = Брыджыт Джэйн Фонда | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Грамадзянства = | Прафесія = | Гады актыўнасці = [[1982]]—[[2002]] | Сайт = | imdb_id = }} '''Брыджыт Джэйн Фонда''' ({{lang-en|Bridget Jane Fonda}}; {{ДН|27|1|1964}}, {{МН|Лос-Анджэлес}}, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]) — амерыканская актрыса. Дачка акцёра [[Пітэр Фонда|Пітэра Фонды]]. == Кар’ера == Брыджыт ўпершыню з’явілася на экране разам з бацькам у фільме «Бестурботны яздок». Другой роляй была роля без слоў у фільме 1982 года «Партнёры». Першае прыкметнае з'яўленне актрысы адбылося ў фільме «Скандал», галоўную ролю ў якім выканаў [[Джон Хёрт]]. У 1990 годзе актрыса сыграла журналістку ў трэцяй частцы трылогіі «Хросны бацька». Пасля некалькіх малапрыкметных роляў у тэатры і кіно, Брыджыт сыграла галоўную ролю ў фільме «Самотная белая жанчына», заслужыўшы станоўчыя водгукі крытыкаў. У 1997 годзе Брыджыт ляцела ў адным самалёце з рэжысёрам [[Квенцін Таранціна|Квенцінам Таранціна]], які прапанаваў ёй ролю пляжнай дзяўчынкі ў карціне «Джэкі Браўн». Ёй таксама прапаноўвалі галоўную ролю ў тэлевізійным серыяле «Элі Макбіл» (якая пазней дасталася [[Каліста Флокхарт]]), але яна адмовілася, вырашыўшы засяродзіцца на кар'еры ў кіно. {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons|Bridget Fonda|Брыджыт Фонда}} * {{IMDb name|0000403|Брыджыт Фонда}} * [https://web.archive.org/web/20150407003024/http://www.tvguide.com/celebrities/bridget-fonda/142829 Брыджыт Фонда] на сайце ''TVGuide.com'' * [http://www.nndb.com/people/963/000025888/ Брыджыт Фонда] на сайце ''Notable Names Database'' {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фонда, Брыджыт}} [[Катэгорыя:Актрысы ЗША]] sfoqfkh2ady3ux3gyr22eyoq3jheq8j 14 97125 5209886 1597850 2026-10-01T12:54:58Z DzBar 156353 шаблон 5209886 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле вышыні|0]] {{Горы паводле вышыні}}{{Навігацыя}} 7wju72m6nup6oxdiybfipdavsd8uaiz 5209889 5209886 2026-10-01T12:57:15Z DzBar 156353 шаблон 5209889 wikitext text/x-wiki {{Горы паводле вышыні}} {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле вышыні|0]] af52r4phnnmsctr1xqepkd4vf7bh4jk 0 98875 5210102 5197747 2026-10-02T00:19:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210102 wikitext text/x-wiki {{Краіна-удзельніца Еўрабачання | Назва краіны = Беларусь | Сцяг = EuroBielorrusia.svg | Тэлеканал = [[Першы нацыянальны тэлеканал|БТ]] (2004—2006)<br />[[Першы нацыянальны тэлеканал|Першы]] (2007—2011)<br />[[Беларусь 1]] (2011—2021)<br />[[Беларусь 24]] (2011—2021) | Адбор = {{Collapsible list | title = Нацыянальны | 2004–2009<br>2012–2020<br>([[EuroFest]]) }}{{Collapsible list | title = Унутраны | 2010–2011<br>2021 }} | Удзелы = 16 (6 у фінале) | Першы выступ = [[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] | Апошні выступ = [[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] | Лепшы вынік = 6, [[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]] | Горшы вынік = 22 (паўфінал), [[Конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]] | Старонка краіны = {{cite web|url=https://eurovision.tv/country/belarus|title=Старонка краіны}} | Сайт тэлеканала = {{cite web|url=http://www.tvr.by/|title=Сайт тэлеканала|accessdate=8 лютага 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190410125506/https://www.tvr.by/|archivedate=10 красавіка 2019|url-status=dead}} }} '''[[Беларусь]]''' удзельнічала ў [[Конкурс песні Еўрабачанне|конкурсе песні «Еўрабачанне»]] з [[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] па [[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] год<ref name="eurovision.tv">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=41|title=Старонка Беларусі на афіцыйным сайце конкуса песні Еўрабачанне|publisher=eurovision.tv|accessdate=1 красавіка 2013}}</ref>. Дэбют краіны на конкурсе быў няўдалым, дуэт [[Аляксандра і Канстанцін|«Аляксандра і Канстанцін»]] заняў толькі 19 месца ў паўфінале, што не дазволіла яму працягнуць удзел. Удзел Беларусі на «Еўрабачанні» нельга назваць паспяховым, за 16 гадоў удзелу краіна змагла прайсці ў фінал толькі 6 разоў: у [[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]], [[Конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]], [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]], [[Конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]], [[Конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] і [[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] гадах. Пры гэтым у топ-10 у фінале краіна патрапіла толькі аднойчы, у [[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]] годзе. Тады краіну прадстаўляў [[Дзмітрый Калдун]] з песняй [[Work your magic (песня Калдуна)|«Work your magic»]]. Яму ўдалося выйсці ў фінал і заваяваць 6-е месца. Гэты вынік стаў найлепшым за ўсю гісторыю ўдзелу ў конкурсе. У сакавіку [[2021]] краіна была дыскваліфікавана з конкурса з-за таго, што песня абраных прадстаўнікоў, гурта {{нп5|Галасы ЗМеста||ru|Галасы ЗМеста}} [[«Я научу тебя»]] мела палітычны падтэкст. Такім чынам краіна ўпершыню за 17 гадоў удзелу ў конкурсе (з улікам адмененага конкурса [[Конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]] года), яго прапусціла. [[28 мая]] [[2021]] года [[Еўрапейскі вяшчальны саюз]] аб’явіў аб пазбаўленні членства [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампаніі]] ў арганізацыі з-за пытанняў парушэння правоў чалавека ў краіне на фоне бягучага [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пераследу апазіцыі]]<ref>[https://www.rbc.ru/politics/28/05/2021/60b0e1a49a79474605abb6a3 Организаторы «Евровидения» приостановили членство Белоруссии в союзе]</ref>. За 16 гадоў удзелу, Беларусь атрымала ў фіналах 368 балаў, а ў паўфіналах — 1025 балаў. == Гісторыя == === 2000-я === Першымі прадстаўнікамі краіны стаў дуэт [[Аляксандра і Канстанцін|«Аляксандра і Канстанцін»]], які выканаў на конкурсе песню [[My Galileo (песня «Аляксандра і Канстанцін»)|«My Galileo»]]<ref>{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/culture/2011/05/16/ic_media_infografic_117_4054/|title=Беларусь на «Евровидении» — 2004-2011. Все участники и все песни|publisher=naviny.by|accessdate=1 красавіка 2013|archive-date=2 мая 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502213814/http://naviny.by/rubrics/culture/2011/05/16/ic_media_infografic_117_4054/|url-status=dead}}</ref>. У тым годзе краіна атрымала 10 балаў і заняла 19 месца ў паўфінале. На наступны раз Беларусь на конкурсе прадстаўляла [[Анжаліка Агурбаш]]<ref name="eurovision.tv"/><ref>{{cite web|url=http://belapan.com/archive/2005/01/31/na_konkurse_pesni_evrovidenie2005_belarus/|title=На конкурсе песни "Евровидение-2005" Беларусь будет представлять Анжелика Агурбаш|publisher=belapan.com|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306113537/http://belapan.com/archive/2005/01/31/na_konkurse_pesni_evrovidenie2005_belarus/|archivedate=6 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. На падрыхтоўку нумара было выдаткавана каля 5 мільёнаў долараў, асноўным спонсарам спявачкі з’яўляўся яе муж — бізнесмен [[Мікалай Агурбаш]]<ref>{{cite web|url=http://www.kp.by/daily/25955/2896484/|title=Сколько миллионов спустил на карьеру Анжелики Агурбаш ее бывший муж-бизнесмен?|publisher=kp.by|accessdate=1 красавіка 2013}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Нягледзячы на высокія шанцы выхаду ў фінал, якія давалі [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]] [[Букмекерская фірма|букмекерскія фірмы]], краіна заняла толькі 13 месца ў паўфінале. У [[2006]] годзе на «Еўрабачанне» ў [[Афіны]] паехала [[Паліна Смолава]]. Яе выступ у паўфінале конкурса стаў найгоршым вынікам для краіны за ўсю гісторыю ўдзелаў. У той год Беларусь заняла толькі 22 месца сярод 23 удзельнікаў паўфінала<ref>{{cite web|url=http://www.ctv.by/%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-2006|title=Полина Смолова - певица, представитель Беларуси на Евровидении-2006|publisher=ctv.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130209035003/http://www.ctv.by/%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-2006|archivedate=9 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Найлепшы вынік краіна дасягнула ў [[2007]] годзе, калі на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|«Еўрабачанне»]] паехаў пераможца [[Фабрыка зорак|Фабрыкі зорак 5]] [[Дзмітрый Калдун|Калдун]]. Кіраўнікамі дэлегацыі з’яўляліся [[Аляксандр Ціхановіч]] і [[Філіп Кіркораў]]. Песня расійска-армянскага кампазітара [[Карэн Каваляран|Карэна Кавалярана]] [[Work your magic (песня Калдуна)|«Work your magic»]] (Твары свой цуд) заняла 6 месца, набраўшы 145 балаў<ref>{{cite web|url=http://news.tut.by/culture/87506.html|title=Беларусь - впервые в финале "Евровидения"|publisher=tut.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305023956/http://news.tut.by/culture/87506.html|archivedate=5 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. На наступны год конкурс адбываўся ў сталіцы [[Сербія|Сербіі]] — [[Бялград]]зе. На «Еўрабачанне» паехаў пераможца конкурса [[Новая волна в Юрмале|«Новая волна»]] [[Руслан Аляхно]]<ref>{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/culture/2008/01/22/ic_articles_117_155097/|title=На «Евровидение-2008» от Беларуси поедет «народный артист»|publisher=naviny.by|accessdate=1 красавіка 2013|archive-date=28 красавіка 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130428231903/http://naviny.by/rubrics/culture/2008/01/22/ic_articles_117_155097|url-status=dead}}</ref>. Песня [[Hasta la vista (песня Руслана Аляхно)|«Hasta la vista»]] набрала 27 балаў і заняла толькі 17 месца<ref>{{cite web|url=http://blog.minskstyle.com/ruslan-alexno-dostojno-predstavil-belarus-na-evrovidenii-2008-no/|title=Руслан Алехно достойно представил Беларусь на “Евровидении-2008″, но..|publisher=blog.minskstyle.com|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130410022116/http://blog.minskstyle.com/ruslan-alexno-dostojno-predstavil-belarus-na-evrovidenii-2008-no/|archivedate=10 красавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. Нягледзячы на гэта, відэакліп на песню атрымаў узнагароду як найлепшы відэакліп-удзельнік конкурса. Беларусь на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2009|«Еўрабачанні 2009»]] прадстаўляў пераможца [[Славянскі Базар у Віцебску|Славянскага базару]] 2004 года Пётр Ялфімаў<ref>{{cite web|url=http://www.interfax.by/article/43168|title=Евровидение-2009 - самое скандальное для Беларуси|publisher=interfax.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090502162932/http://interfax.by/article/43168|archivedate=2 мая 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ctv.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%D0%BD%D0%B0-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-2009-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82-%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80-%D0%B5%D0%BB%D1%84%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2|title=Беларусь на "Евровидении-2009" представит Петр Елфимов|publisher=ctv.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305090702/http://www.ctv.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%D0%BD%D0%B0-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-2009-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82-%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80-%D0%B5%D0%BB%D1%84%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2|archivedate=5 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Рок-кампазіцыя [[Eyes, that never lie (песня Пятра Ялфімава)|«Eyes, that never lie»]] набрала 25 балаў і заняла 13 месца<ref>{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=1480|title=Першы паўфінал "Еўрабачання 2009" на афіцыйным сайце конкурсе песні Еўрабачанне|publisher=eurovison.tv|accessdate=1 красавіка 2013}}</ref>. === 2010-я === У [[Конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]] годзе конкурс прымала ў сябе [[сталіца]] [[Нарвегія|Нарвегіі]] — [[Осла]]. На гэты раз Беларусь упершыню прадстаўляла група. Яна складалася з удзельнікаў музыкальнага праекта тэлеканала [[АНТ]]. Песня [[Butterflies (песня «3+2»)|«Butterflies»]]<ref>{{cite web|url=http://www.ctv.by/32-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-2010|title=3+2 - музыкальная группа, представитель Беларуси на Евровидении-2010|publisher=ctv.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130211095051/http://www.ctv.by/32-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-2010|archivedate=11 лютага 2013|url-status=dead}}</ref> расійскага кампазітара [[Максім Фадзееў|Максіма Фадзеева]]<ref>{{cite web|url=http://artemosha.info/?p=2344|title=Макс Фадеев поможет Беларуси на Евровидении 2010|publisher=artemosha.info|accessdate=1 красавіка 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304125850/http://artemosha.info/?p=2344|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref> выйшла ў фінал, дзе заняла перадапошняе 24 месца<ref>{{cite web|url=http://news.tut.by/kaleidoscope/171695.html|title="Евровидение-2010" выиграла Германия, белорусы - вторые с конца|publisher=tut.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118080233/http://news.tut.by/kaleidoscope/171695.html|archivedate=18 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref>. У выніку ўнутранага адбору ў [[2011]] годзе краіну на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2011|«Еўрабачанне 2011»]] паехала прадстаўляць [[Анастасія Віннікава]]<ref>{{cite web|url=http://www.ctv.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8/%D0%BD%D0%B0-%C2%AB%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-2011%C2%BB-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82-%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BA%D0%B0-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D0%B0|title=На «Евровидении-2011» Беларусь представит студентка минского иняза Анастасия Винникова|publisher=ctv.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150327111718/http://www.ctv.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8/%D0%BD%D0%B0-%C2%AB%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-2011%C2%BB-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82-%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BA%D0%B0-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D0%B0|archivedate=27 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref>. Яе песня [[I love Belarus (песня Анастасіі Віннікавай)|«I love Belarus»]], нягледзячы на высокія шанцы трапіць у фінал, заняла толькі 14 месца ў паўфінале<ref>{{cite web|url=http://www.interfax.by/news/belarus/92409|title=Беларусь не прошла в финал «Евровидения-2011» в Дюссельдорфе|publisher=interfax.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120629135108/http://www.interfax.by/news/belarus/92409|archivedate=29 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref>. З нацыянальны адборам на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|«Еўрабачанне 2012»]] быў звязаны скандал з падтасоўкай галасоў тэлегледачоў<ref>{{cite web|url=http://telegraf.by/2012/02/na-evrovidenie-2012-belarus-predstavit-alena-lanskaya-video|title=На "Евровидении-2012" Беларусь представит Алена Ланская - видео|publisher=telegraf.by|accessdate=1 красавіка 2013|archive-date=18 красавіка 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120418180204/http://telegraf.by/2012/02/na-evrovidenie-2012-belarus-predstavit-alena-lanskaya-video|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.1news.az/bomond/eurovision/20120220024302907.html|title=Скандал вокруг нацотбора «Евровидение 2012» в Беларуси обрастает новыми подробностями|publisher=1news.az|accessdate=1 красавіка 2013}}</ref>. У выніку разбору краіну паехала прадстаўляць група «[[Litesound]]» <ref>{{cite web|url=http://www.interfax.by/article/1106847|title=Группа Litesound: «Это победа белорусского народа!»|publisher=interfax.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131110172840/http://www.interfax.by/article/1106847|archivedate=10 лістапада 2013|url-status=dead}}</ref> з песняй [[We are the heroes (песня «Litesound»)|«We are the heroes»]]. Беларусь зноў не трапіла ў фінал, заняўшы 16 месца ў паўфінале<ref>{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=1583|title=Другі паўфінал "Еўрабачання 2012" на афіцыйным сайце конкурсе песні Еўрабачанне|publisher=eurovison.tv|accessdate=1 красавіка 2013}}</ref>. У [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]] годзе Беларусь стала першай краінай, што абрала свайго прадстаўніка на конкурс [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|«Еўрабачанне 2013»]] у [[Швецыя|шведскі]] горад [[Мальмё]]. У выніку галасавання журы і тэлегледачоў (50/50) прадстаўніцай Беларусі была абрана [[Алена Ланская]] з песняй [[Rhythm of love (песня Алены Ланской)|«Rhythm of love»]]<ref>{{cite web|url=http://telegraf.by/2012/12/opredelen-predstavitel-belarusi-na-evrovidenii-2013|title=Определен представитель Беларуси на "Евровидении-2013"|publisher=telegraf.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130420132403/http://telegraf.by/2012/12/opredelen-predstavitel-belarusi-na-evrovidenii-2013|archivedate=20 красавіка 2013|url-status=dead}}</ref>, якую пасля змяніла на «[[Solayoh (песня Алены Ланской)|Solayoh]]»<ref>{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=alyona_lanskaya_will_sing_solayoh_in_malmoe|title=Alyona Lanskaya will sing "Solayoh" in Malmö|publisher=eurovison.tv|accessdate=1 красавіка 2013}}</ref>. Спявачка прайшла ў фінал, дзе заняла 16 месца<ref>{{cite web|url=https://www.belta.by/culture/view/alena-lanskaja-zanjala-16-mesto-na-konkurse-evrovidenie-2013-v-malme-16079-2013|title=Алена Ланская заняла 16 место на конкурсе "Евровидение-2013" в Мальме|publisher=belta.by|accessdate=19 мая 2013}}</ref>. На нацыянальным адборы, які прайшоў [[10 студзеня]] [[2014]] года, перамогу атрымаў спявак [[TEO]] з песняй «[[Cheesecake (песня TEO)|Cheesecake]]»<ref>{{cite web|url=https://www.tvr.by/company/novosti-kompanii/belarus_na_evrovidenii_2014_predstavit_pevets_teo/|title=Беларусь на "Евровидении-2014" представит певец Тео|publisher=tvr.by|accessdate=11 студзеня 2014}}</ref>. [[8 мая]] ён выступіў у другім паўфінале конкурса «Еўрабачанне», і змог прайсці ў фінал (гэта быў першы раз, калі краіна прайшла ў фінал 2 гады запар)<ref>{{cite web|url=https://www.eurobelarus.info/news/society/2014/05/09/teo-iz-belarusi-proshel-v-final-evrovideniya.html|title=ТЕО ИЗ БЕЛАРУСИ ПРОШЕЛ В ФИНАЛ ЕВРОВИДЕНИЯ|publisher=eurobelarus.info|accessdate=8 мая 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210918171306/https://www.eurobelarus.info/news/society/2014/05/09/teo-iz-belarusi-proshel-v-final-evrovideniya.html|archivedate=18 верасня 2021|url-status=dead}}</ref>. У фінале конкурса, які прайшоў [[10 мая]], ТЕО набраў 43 балы і заняў 16 месца<ref>{{cite web|url=https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1155920/|title=Белорус Тео занял 16-е место на «Евровидении», победила Кончита из Австрии|publisher=interfax.by|accessdate=11 мая 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200410203627/https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1155920/|archivedate=10 красавіка 2020|url-status=dead}}</ref>. У [[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] годзе прадстаўнікамі краіны на конкурсе стаў дуэт [[Юзары|Uzari]] & [[Maimuna]] з песняй «[[Time (песня Uzari & Maimuna)|Time]]»<ref>{{cite web|url=https://www.tvr.by/company/novosti-kompanii/belarus-na-evrovidenii-2015-predstavyat-uzari-maimuna/|title=Беларусь на "Евровидении-2015" представят UZARI & MAIMUNA|publisher=tvr.by|accessdate=26 снежня 2014}}</ref>. У фінал яны не прайшлі, заняўшы 12 месца ў паўфінале<ref>{{cite web|url=https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1184196/|title=Uzari & Maimuna не прошли в финал "Евровидения-2015"|publisher=interfax.by|accessdate=20 мая 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210918171303/https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1184196/|archivedate=18 верасня 2021|url-status=dead}}</ref>. Прадстаўніком на конкурсе ў [[Конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]] годзе быў абраны [[IVAN]]. Яго прадзюсарам быў [[Віктар Якаўлевіч Дробыш|Віктар Дробыш]], які да гэтага, у [[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]] годзе, прадзюсіраваў прадстаўнікоў Расіі, фальклорны калектыў [[Буранаўскія бабулі]], якія занялі 2-е месца<ref>{{cite web|url=http://www.ctv.by/ivan-s-pesney-viktora-drobysha-predstavit-belarus-na-evrovidenii-2016|title=IVAN с песней Виктора Дробыша представит Беларусь на «Евровидении-2016»|publisher=ctv.by|accessdate=20 мая 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160410101243/http://www.ctv.by/ivan-s-pesney-viktora-drobysha-predstavit-belarus-na-evrovidenii-2016|archivedate=10 красавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Аднак гэта не дапамагло прадстаўніку Беларусі. Песня «[[Help You Fly]]», якую выконваў артыст, у фінал конкурса не трапіла, спыніўшыся на 12 месцы ў паўфінале<ref>{{cite web|url=https://gp.by/novosti/kultura/news92273.html|title=IVAN не прошел в финал Евровидения|publisher=gp.by|accessdate=13 мая 2016|archive-date=18 верасня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918171313/https://gp.by/novosti/kultura/news92273.html|url-status=dead}}</ref>. На [[Конкурс песні Еўрабачанне 2017|Еўрабачанне 2017]] у [[Кіеў]] упершыню паехаў гурт з песняй на беларускай мове<ref>{{cite web|url=https://sputnik.by/20170121/naviband-predstavit-belarus-na-evrovidenii-v-kieve-1027075266.html|title=Беларусь на "Евровидении-2017" представят Naviband|publisher=sputnik.by|accessdate=21 студзеня 2017}}</ref>. Песня «[[Гісторыя майго жыцця]]» у выкананні гурта [[NAVIBAND]] прагучала [[11 мая]] ў другім паўфінале конкурса. Артыстам удалося прайсці ў фінал і [[13 мая]] яны выступілі паўторна, заняўшы 17 месца<ref>{{cite web|url=https://www.belta.by/culture/view/gruppa-naviband-iz-belarusi-proshla-v-final-evrovidenija-2017-246870-2017/|title=Группа NaviBand из Беларуси прошла в финал "Евровидения-2017"|publisher=belta.by|accessdate=12 мая 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/naviband-zanyali-17-e-mesto-na-evrovidenii-2017.html|title=Naviband заняли 17-е место на «Евровидении-2017»|publisher=sb.by|accessdate=14 мая 2017}}</ref>. На конкурс [[Конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]] года ад Беларусі быў абраны вядомы ўкраінскі спявак [[Alekseev]]<ref>{{cite web|url=https://www.dw.com/ru/%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%86-alekseev-%D0%BD%D0%B0-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-2018-%D1%8D%D1%82%D0%BE-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%8F%D1%82%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C/a-43426684|title=Украинец Alekseev на "Евровидении-2018": Это большая ответственность - представлять Беларусь|publisher=dw.com|accessdate=14 красавіка 2018}}</ref>. З песняй «[[Forever]]» ён выступіў у першым паўфінале, дзе заняў 16 месца, што не дазволіла яму выйсці ў фінал<ref>{{cite web|url=https://www.kp.by/daily/26826/3866225/|title=ALEKSEEV не прошел в финал «Евровидения-2018»|publisher=kp.by|accessdate=8 мая 2018}}</ref>. У [[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] годзе краіну прадставіла маладая спявачка [[Зінаіда Аляксандраўна Купрыяновіч|ZENA]] з песняй «[[Like It (песня ZENA)|Like It]]». Яна выступіла ў першым паўфінале і змагла прайсці ў фінал, заняўшы 10 месца. У фінале ZENA заняла 25 месца, аднак пазней адбыўся пералік вынікаў і выявілася, што спявачка на самай справе была на 24 месцы<ref>{{cite web|url=https://www.belta.by/culture/view/zena-proshla-v-final-evrovidenija-2019-347340-2019/|title=ZENA прошла в финал "Евровидения-2019"|publisher=belta.by|accessdate=15 мая 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://sputnik.by/20190519/Belarus-zanyala-25-mesto-v-finale-Evrovideniya-1041216577.html|title=Беларусь заняла 25-е место в финале "Евровидения"|publisher=sputnik.by|accessdate=19 мая 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ctv.by/organizatory-evrovideniya-2019-pereschitali-itogi-golosovaniya-v-finale-zena-zanyala-24-mesto|title=Организаторы «Евровидения-2019» пересчитали итоги голосования в финале. ЗЕНА заняла 24 место|publisher=ctv.by|accessdate=22 мая 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190524144851/http://www.ctv.by/organizatory-evrovideniya-2019-pereschitali-itogi-golosovaniya-v-finale-zena-zanyala-24-mesto|archivedate=24 мая 2019|url-status=dead}}</ref>. === 2020-я === У нацыянальным адборы на «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2020|Еўрабачанне 2020]]» перамог гурт [[VAL (гурт)|VAL]], ён і павінен быў прадстаўляць краіну на конкурсе з беларускамоўнай песняй «[[Да відна]]»<ref>{{cite web|url=https://www.belta.by/culture/view/val-predstavit-belarus-na-evrovidenii-2020-381509-2020/|title=VAL представит Беларусь на "Евровидении-2020"|publisher=belta.by|accessdate=29 лютага 2020}}</ref>. Аднак пазней «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2020|Еўрабачанне 2020]]» было адменена з-за [[Пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]]<ref>{{cite web|url=https://rg.ru/2020/03/18/evrovidenie-2020-oficialno-otmenili.html|title="Евровидение-2020" официально отменили|publisher=rg.ru|accessdate=18 сакавіка 2020}}</ref>. Першапачаткова Беларусь планавала прыняць удзел у конкурсе [[Конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]] года і павінна была выступаць у першай палове першага паўфіналу. [[9 сакавіка]] [[2021]] года праз унутраны адбор [[Белтэлерадыёкампанія|БТРК]] абрала ўдзельніка, ім аказаўся гурт {{нп5|Галасы ЗМеста||ru|Галасы ЗМеста}} з рускамоўнай песняй «[[Я научу тебя]]»<ref>{{Cite web|date=2021-03-09|title=🇧🇾 Belarus: Galasy ZMesta to Eurovision 2021|url=https://eurovoix.com/2021/03/09/galasy-zmesta-eurovision-2021/|access-date=2021-03-09|website=Eurovoix|language=en-GB}}</ref>. Аднак [[11 сакавіка]] заяўка была адхілена, паколькі [[Еўрапейскі вяшчальны саюз|EBU]] вырашыў, што песня парушае правілы конкурсу. Беларускаму вяшчальніку было прапанавана прадставіць альбо новую версію песні, альбо цалкам новую песню, якая будзе адпавядаць правілам, у адваротным выпадку краіне пагражала дыскваліфікацыя<ref>{{Cite web|date=2021-03-11|title=Latest news: EBU statement on Belarusian entry|url=https://eurovision.tv/story/latest-news-march-2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210311150505/https://eurovision.tv/story/latest-news-march-2021|archive-date=2021-03-11|access-date=2021-03-11|website=Eurovision.tv|language=en}}</ref>. [[26 сакавіка]] Белтэлерадыёкампанія прапанавала новую песню, якая называецца «[[Песня про зайцев]]», яе таксама спявае гурт «Галасы ЗМеста». Аднак гэтая песня таксама была адхілена, па тых жа прычынах, што і папярэдняя заяўка, а Беларусь была дыскваліфікаваная з конкурсу 2021 года<ref>{{Cite web|date=2021-03-26|title=EBU statement on Belarusian participation|url=https://eurovision.tv/story/ebu-statement-on-belarusian-entry-2021|access-date=2021-03-26|website=Eurovision.tv|language=en}}</ref><ref>{{Citation|title=Галасы Зместа - Песня про зайцев - песня на Евровидение 2021|url=https://www.youtube.com/watch?v=TtbcXxN03Aw|language=en|access-date=2021-03-26}}</ref>. [[28 мая]] [[2021]] года, праз шэсць дзён пасля фіналу 2021 года, ЕВС прыпыніў членства БТРК у арганізацыі. Вяшчальнік атрымаў два тыдні (да [[11 чэрвеня]]), каб даць адказ, перш чым прыпыненне ўступіць у сілу, але Белтэлерадыёкампанія не дала на гэта ніякага адказу<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ebu.ch/news/2021/05/ebu-executive-board-agrees-to-suspension-of-belarus-member-btrc|title=EBU EXECUTIVE BOARD AGREES TO SUSPENSION OF BELARUS MEMBER BTRC|date=28 May 2021|access-date=28 May 2021|publisher=European Broadcasting Union|archive-url=https://web.archive.org/web/20210528124149/https://www.ebu.ch/news/2021/05/ebu-executive-board-agrees-to-suspension-of-belarus-member-btrc|archive-date=28 May 2021|url-status=live}}</ref>. [[1 ліпеня]] вяшчальнік быў выключаны з ЕВС, і такім чынам страціў правы на трансляцыю і ўдзел у конкурсах, якія арганізуюцца Еўрапейскім вяшчальным саюзам<ref>{{Cite web|url=https://euroradio.fm/belteleradyyokampaniyu-vyklyuchyli-z-eurapeyskaga-vyashchalnaga-sayuza/|title=Белтэлерадыёкампанію выключылі з Еўрапейскага вяшчальнага саюза|date=2021-06-30|website=euroradio.fm|url-status=live}}</ref>. Пазней было абвешчана, што выключэнне будзе доўжыцца тры гады, аднак па заканчэнні гэтага тэрміну БТРК прыйдзецца паўторна падаваць заяўку на членства<ref>{{Cite web|date=2021-08-27|title=BTRC: Suspenzija traje tri godine|url=https://eurosong.hr/btrc-suspenzija-traje-tri-godine/|access-date=2021-08-27|website=eurosong.hr|language=hr}}</ref>. == Удзельнікі == {|class="wikitable" |+Легенда табліцы |- |width=15px bgcolor=#FFCC33| |Пераможца |- |bgcolor=#CCCCCC| |Другое месца |- |bgcolor=#cc9966| |Трэцяе месца |- |bgcolor=#87CEFA| |Чацвёртае месца |- |bgcolor=#C39AC3| |Пятае месца |- |bgcolor=#FE8080| |Апошняе месца |- |bgcolor=#99FF99| |Аўтаматычны праход у фінал |- |bgcolor=#FFCDBD| |Не прайшла ў фінал |- |bgcolor=#DCDCDC| |Не ўдзельнічала, або была дыскваліфікавана |} <br /> {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#ccccff" ! rowspan=2 | Год ! rowspan=2 | Прадстаўнік ! rowspan=2 | Мова ! rowspan=2 | Песня ! rowspan=2 | Пераклад ! colspan=2 | Фінал ! colspan=2 | Паўфінал |- ! Месца ! Балы ! Месца ! Балы |- bgcolor="#FFCDBD" | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] | [[Аляксандра і Канстанцін]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[My Galileo (песня "Аляксандра і Канстанцін")|My Galileo]]» | «Мой Галілеа» | colspan="2" |<small><center><span style="color:#808080">Не прайшлі</span></center></small> | 19 | 10 |- bgcolor="#FFCDBD" | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]] | [[Анжаліка Агурбаш]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[Love Me Tonight (песня Анжалікі Агурбаш)|Love Me Tonight]]» | «Кахай мяне сёння вечарам» | colspan="2" |<small><center><span style="color:#808080">Не прайшла</span></center></small> | 13 | 67 |- bgcolor="#FFCDBD" | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]] | [[Паліна Смолава]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[Mum (песня Паліны Смолавай)|Mum]]» | «Мама» | colspan="2" |<small><center><span style="color:#808080">Не прайшла</span></center></small> | 22 | 10 |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]] | [[Дзмітрый Калдун|Калдун]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[Work your magic (песня Калдуна)|Work your magic]]» | «Твары сваё чараўніцтва» | 6 | 145 |bgcolor="#87CEFA"| 4 |bgcolor="#87CEFA"| 176 |- bgcolor="#FFCDBD" | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]] | [[Руслан Аляхно]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[Hasta la vista (песня Руслана Аляхно)|Hasta la vista]]» | «Бывай» | colspan="2" |<small><center><span style="color:#808080">Не прайшоў</span></center></small> | 17 | 27 |- bgcolor="#FFCDBD" | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]] | [[Пётр Ялфімаў]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[Eyes, that never lie (песня Пятра Ялфімава)|Eyes, that never lie]]» | «Вочы, якія ніколі не ілгуць» | colspan="2" |<small><center><span style="color:#808080">Не прайшоў</span></center></small> | 13 | 25 |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]] | [[3+2 (гурт)|«3+2»]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[Butterflies (песня "3+2")|Butterflies]]» | «Матылькі» | 24 | 18 | 9 | 59 |- bgcolor="#FFCDBD" | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]] | [[Анастасія Віннікава]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[I love Belarus, песня Анастасіі Віннікавай|I love Belarus]]» | «Я люблю Беларусь» | colspan="2" |<small><center><span style="color:#808080">Не прайшла</span></center></small> | 14 | 45 |- bgcolor="#FFCDBD" | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]] | «[[Litesound]]» | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[We are the heroes (песня "Litesound")|We are the heroes]]» | «Мы героі» | colspan="2" |<small><center><span style="color:#808080">Не прайшлі</span></center></small> | 16 | 35 |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]] | [[Алена Ланская]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[Solayoh (песня Алены Ланской)|Solayoh]]» | «Салеа» | 16 | 48 | 7 | 64 |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]] | [[TEO]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[Cheesecake (песня TEO)|Cheesecake]]» | «Чызкейк» | 16 | 43 |bgcolor="#C39AC3"| 5 |bgcolor="#C39AC3"| 87 |- bgcolor="#FFCDBD" | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] | [[Юзары|Uzari]] & [[Maimuna]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[Time (песня Uzari & Maimuna)|Time]]» | «Час» | colspan="2" |<small><center><span style="color:#808080">Не прайшлі</span></center></small> | 12 | 39 |- bgcolor="#FFCDBD" | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]] | [[IVAN]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[Help You Fly]]» | «Дапамагу табе лятаць» | colspan="2" |<small><center><span style="color:#808080">Не прайшоў</span></center></small> | 12 | 84 |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] | [[NAVIBAND]] | [[Беларуская мова|Беларуская]] | colspan="2" |«[[Гісторыя майго жыцця]]» | 17 | 83 | 9 | 110 |- bgcolor="#FFCDBD" |[[Конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]] |[[Alekseev]] |[[Англійская мова|Англійская]] |«[[Forever]]» |«Назаўжды» | colspan="2" |<small><center><span style="color:#808080">Не прайшоў</span></center></small> | 16 | 65 |- |[[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] |[[Зінаіда Аляксандраўна Купрыяновіч|ZENA]] |[[Англійская мова|Англійская]] |«[[Like It (песня ZENA)|Like It]]» |«Спадабацца» |24 |31 | 10 | 122 |- bgcolor="#DCDCDC" | <small><center><span style="color:#808080">[[Конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]]</span></center></small> |[[VAL (гурт)|VAL]] |[[Беларуская мова|Беларуская]] | colspan="2" |«[[Да відна]]» | colspan="4" bgcolor="#DCDCDC"|<small><center><span style="color:#808080">Конкурс адменены</span></center></small> |- bgcolor="#DCDCDC" | <small><center><span style="color:#808080">[[Конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]]</span></center></small> |[[Галасы ЗМеста]] | colspan="8" bgcolor="#DCDCDC"|<small><center><span style="color:#808080">Дыскваліфікаваныя</span></center></small> |-bgcolor="#DCDCDC" | colspan="9" bgcolor="#DCDCDC" data-sort-value="99999"|<small><center><span style="color:#808080">З [[Конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]] года ўдзел немагчымы (прыпынена членства ў ЕВС)</span></center></small> |} == Беларусы як прадстаўнікі іншых краін == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Год ! rowspan="2" |Выканаўца ! rowspan="2" |Краіна ! rowspan="2" |Песня ! rowspan="2" |Пераклад ! rowspan="2" |Мова ! colspan="2" |Фінал ! colspan="2" |Паўфінал |- !Месца !Балы !Месца !Балы |- bgcolor="#FFCC33" | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]] | [[Аляксандр Ігаравіч Рыбак|Аляксандр Рыбак]] | {{ESC|Нарвегія}} | «[[Fairytale]]» | «Казка» | [[Англійская мова|Англійская]] | 1 | 387 | 1 | 201 |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]] | [[Аляксандр Ігаравіч Рыбак|Аляксандр Рыбак]] | {{ESC|Нарвегія}} | «That’s How You Write A Song» | «Вось як трэба пісаць песню» | [[Англійская мова|Англійская]] | 15 | 144 |bgcolor="#FFCC33"| 1 |bgcolor="#FFCC33"| 266 |} == Гісторыя галасавання == Станам на {{Escyr|2019}} год гісторыя галасавання Беларусі выглядае наступным чынам: {| |- valign="top" | {| class="wikitable" ! colspan="3"| Большасць балаў аддалі (фінал) |- ! Месца ! Краіна ! Балы |- style="background:gold" | 1 | {{ESC|Расія}} | 166 |- style="background:silver" | 2 | {{ESC|Украіна}} | 126 |- bgcolor="#cc9966" | 3 | {{ESC|Азербайджан}} | {{0}}71 |- | 4 | {{ESC|Нарвегія}} | {{0}}66 |- | 5 | {{ESC|Швецыя}} | {{0}}53 |- |} | {| class="wikitable" !colspan="3"| Большасць балаў атрымалі (фінал) |- ! Месца ! Краіна ! Балы |- style="background:gold" | 1 | {{ESC|Украіна}} | 50 |- style="background:silver" | 2 | {{ESC|Расія}} | 41 |- bgcolor="#cc9966" | 3 | {{ESC|Азербайджан}} | 32 |- | 4 | {{ESC|Грузія}} | 31 |- | 5 | {{ESC|Малдова}} | 26 |- |} | {| class="wikitable" ! colspan="3"| Большасць балаў аддалі (усяго) |- ! Месца ! Краіна ! Балы |- style="background:gold" | 1 | {{ESC|Украіна}} | 215 |- style="background:silver" | 2 | {{ESC|Расія}} | 212 |- bgcolor="#cc9966" | 3 | {{ESC|Малдова}} | 104 |- | 4 | {{ESC|Літва}} | 101 |- | 5 | {{ESC|Нарвегія}} | {{0}}99 |- |} | {| class="wikitable" ! colspan="3"| Большасць балаў атрымалі (усяго) |- ! Месца ! Краіна ! Балы |- style="background:gold" | 1 | {{ESC|Украіна}} | 155 |- style="background:silver" | 2 | {{ESC|Расія}} | {{0}}89 |- bgcolor="#cc9966" | 3 | {{ESC|Грузія}} | {{0}}87 |- | 4 | {{ESC|Літва}} | {{0}}83 |- | 5 | {{ESC|Малдова}} | {{0}}77 |- |} |} == Каментатары і глашатаі == {| class="wikitable" ! Год ! Каментатар ! Абвеснік |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] | [[Дзяніс Кур’ян]] | [[Дзяніс Кур’ян]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]] | [[Дзяніс Кур’ян]] | [[Алена Панарова]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]] | [[Дзяніс Кур’ян]] | [[Кацярына Лангер|Карыяна]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]] | [[Дзяніс Кур’ян]]<br />[[Аляксандр Ціхановіч]] | [[Юліяна]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]] | [[Дзяніс Кур’ян]] | [[Вольга Барабаншчыкава]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]] | [[Дзяніс Кур’ян]] | [[Кацярына Літвінава]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]] | [[Дзяніс Кур’ян]] | [[Аляксей Грышын]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]] | [[Дзяніс Кур’ян]] | [[Лейла Ісмаілава]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]] | [[Дзяніс Кур’ян]] | [[Дзмітрый Калдун]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]] | [[Яўген Перлін]] | [[Дар’я Домрачава]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]] | [[Яўген Перлін]] | [[Алена Ланская]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] | [[Яўген Перлін]] | [[Юрый Вашчук|Юрый Вашчук (ТЕО)]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]] | [[Яўген Перлін]] | [[Юзары|Юрый Наўроцкі (Юзары)]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] | [[Яўген Перлін]] | [[Алена Ланская]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]] | [[Яўген Перлін]] | [[Naviband]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] | [[Яўген Перлін]] | [[Марыя Васілевіч]] |- bgcolor="#DCDCDC" | <s>[[Конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]]</s> | <s>[[Яўген Перлін]]</s> | Не было |- bgcolor="#DCDCDC" | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]] | Не транслявалі | Не ўдзельнічалі |} == Фотагалерэя == <gallery class="center"> File:Kolduneurovision2007.jpg|[[Дзмітрый Калдун]] у [[Хельсінкі]] ({{Escyr|2007}}) File:Ruslan Alekhno, Belarus, Eurovision 2008.jpg|[[Руслан Аляхно]] ў [[Бялград]]зе ({{Escyr|2008}}) File:3+2 band 01.JPG| [[3+2 (гурт)|«3+2»]] у [[Осла]] ({{Escyr|2010}}) File:Litesound Eurovision.jpg|[[Litesound]] у [[Баку]] ({{Escyr|2012}}) File:ESC2013 - Belarus 15.jpg|[[Алена Ланская]] ў [[Мальмё]] ({{Escyr|2013}}) File:ESC2014 - Belarus 01.jpg|[[TEO]] ў [[Капенгаген]]е ({{Escyr|2014}}) File:20150515 ESC 2015 Uzari & Maimuna 7730.jpg|[[Юзары|Uzari]] & [[Maimuna]] ў [[Вена|Вене]] ({{Escyr|2015}}) File:ESC2016 - Belarus 07.jpg|[[IVAN]] у [[Стакгольм]]е ({{Escyr|2016}}) File:Eurovision Song Contest 2017, Semi Final 2 Rehearsals. Photo 260.jpg|[[NAVIBAND]] у [[Кіеў|Кіеве]] ({{Escyr|2017}}) File:ESC2018 - Belarus 01.jpg|[[Alekseev]] у [[Лісабон]]е ({{Escyr|2018}}) File:Eurovision 2019 Belarus.jpg|[[Зінаіда Аляксандраўна Купрыяновіч|ZENA]] ў [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіве]] ({{Escyr|2019}}) </gallery> == Гл. таксама == * [[Беларусь на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.eurovision.tv/ Афіцыйны сайт Еўрабачання] * [https://eurofest.by/ «Навіны Еўрабачання ў Беларусі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191222093946/https://eurofest.by/ |date=22 снежня 2019 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Commons category|Belarus in the Eurovision Song Contest}} {{Еўрабачанне}} {{Беларусь на конкурсе песні Еўрабачанне}} {{Беларусь у тэмах}} [[Катэгорыя:Музыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Краіны на конкурсе песні Еўрабачанне]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусь на конкурсе песні Еўрабачанне| ]] rw4yl3qxmwbl65tscse7zeuab6qjl0c 0 99809 5210138 4114460 2026-10-02T05:24:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210138 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лі}} {{Кінематаграфіст | Імя = Брус Лі | Арыгінал імя = {{lang-en|Bruce Lee}} <br /> {{lang-zh|李振藩}}і {{lang-zh|李小龍}} | Фота = HK Star Bruce Lee 16.jpg | Шырыня = 200px | Подпіс =Помнік Брусу Лі (Ганконг) | Імя пры нараджэнні = Лі Чжэньфань | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|ЗША}} і {{Сцягафікацыя|Ганконг}} | Прафесія = | Гады актыўнасці = [[1941]]—[[1973]] | Узнагароды = | imdb_id = | Нацыянальнасць = [[Кітаец]] | Сайт = }} '''Брус Лі''' ({{lang-en|Bruce Lee}}; кітайскія імёны (дзіцячае) — '''Лі Сяолун''' (сяолун — «маленькі цмок» англ. Li Xiao Long кіт. 李小龙, (дарослае) — '''Лі Чжэньфань''' англ. Lee Jun Fan кіт. 李振藩,; {{ДН|27|11|1940}}, [[Сан-Францыска]] — {{ДС|20|7|1973}}, {{МС|Ганконг||}}) — майстар усходніх адзінаборстваў, амерыканскі і ганконгскі кінаакцёр, а таксама кінарэжысёр, пастаноўшчык баявых сцэн, [[прадзюсар]] і [[сцэнарыст]]. Брус Лі здолеў развіць у сабе неверагодную хуткасць, каардынацыю і сілу. Здымацца ў кіно пачаў з дзяцінства, усяго зняўся ў 36 фільмах. Папулярызаваў усходнія баявыя мастацтвы ў заходніх краінах у другой палове XX стагоддзя. Стаў легендай у галіне баявых мастацтваў і выклікаў мноства пераймальнікаў у кіно і на тэлебачанні. Вядомы перш за ўсё дзякуючы [[кунг-фу]]-баевікам — «Кулак лютасці», «Вялікаму босу», «Выхаду дракона» і апошняй сваёй ролі ў «Гульні смерці», у якой Лі выступіў адным з пастаноўшчыкаў і сааўтарам сцэнарыя. Пра жыццё і творчасць Бруса Лі ў свеце было знята каля 30 фільмаў. {{зноскі}} == Літаратура == * {{citation | last = Little | first = John | title = Bruce Lee: The Art of Expressing the Human Body | publisher = [[Tuttle Publishing]] |year=1998}}. * {{citation|first=John|last=Little|title=Words of the Dragon : Interviews 1958–1973 (Bruce Lee)|year=1997}}. * {{citation|first=Jack|last=Vaughn|title=The Legendary Bruce Lee|publisher=Ohara|year=1986}}. * ''Yılmaz, Yüksel (2008). Jeet Kune Do’nun Felsefesi, İstanbul, Turkey: Yalın Yayıncılık, ISBN 978-9944-313-67-4.'' == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Bruce Lee}} * {{imdb name|id=0000045|name=Брус Лі}} * [http://bruceleefoundation.com Фонд Бруса Лі] {{Недаступная спасылка}}{{ref-en}} * [http://bruceleedivinewind.com/gungfu.html Эсэ Бруса Лі пра кунг-фу]{{ref-en}} * [http://maniacworld.com/bruce_lee_8.htm Bruce Lee Інтэрв’ю Бруса Лі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140209163523/http://www.maniacworld.com/bruce_lee_8.htm |date=9 лютага 2014 }}{{ref-en}} * [http://allbrucelee.com/article/why_bruce_lee_turned_to_weight_t.htm Метады трэніровак Бруса Лі]{{ref-en}} * [http://www.youtube.com/watch?v=21bq5xGe7pU&feature=channel_page Інтэрв’ю дачкі Бруса Лі — Шэнан Лі відэа-вэб-парталу — game.trailers.com] * [http://www.youtube.com/watch?v=WLiE1Uwms68 Брус Лі: чалавек-легенда] (кліп) {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лі Брус}} [[Катэгорыя:Майстры баявых мастацтваў]] [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры Ганконга]] [[Катэгорыя:Акцёры баявікоў]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Ганконга]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] bwoca4hsz4kd9aouxx3cdb5sn5uixvi 0 99947 5210235 4304934 2026-10-02T08:41:22Z Ziv 148479 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of the President of Czechoslovakia (1918-1939, 1945-1960).png]] → [[File:Flag of the President of Czechoslovakia (1920-1939, 1945-1960).png]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 5210235 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Клемент Готвальд | арыгінальнае імя = Klement Gottwald | партрэт = K Gottwald.jpg | Шырыня = | подпіс = Клемент Готвальд | тытул = Генеральны сакратар [[КПЧ]] | парадак = 2 | сцяг = Red star with hammer and sickle.svg | перыяд кіравання = [[4 чэрвеня]] [[1929]] — [[14 сакавіка]] [[1953]] | папярэднік = [[Багуміл Жылек]] | пераемнік = [[Антанін Запатоцкі]] | тытул_2 = [[прэзідэнт Чэхаславакіі]] | парадак_2 = 5 | сцяг_2 = Flag of the President of Czechoslovakia (1920-1939, 1945-1960).png | перыяд кіравання_2 = [[14 чэрвеня]] [[1948]] — [[14 сакавіка]] [[1953]] | папярэднік_2 = [[Эдвард Бенеш]] | пераемнік_2 = [[Антанін Запатоцкі]] | тытул_3 = [[прэм'ер-міністр Чэхаславакіі]] | прэзідэнт_3 = [[Эдвард Бенеш]] | сцяг_3 = Flag of the Czech Republic.svg | парадак_3 = 15 | перыяд кіравання_3 = [[2 ліпеня]] [[1946]] — [[15 чэрвеня]] [[1948]] | папярэднік_3 = [[Здэнек Фірлінгер]] | пераемнік_3 = [[Антанін Запатоцкі]] | нацыянальнасць = [[Чэхі|Чэх]] | дата нараджэння = 23.11.1896 | месца нараджэння = | дата смерці = 14.03.1953 | месца смерці = | партыя = | Асноўныя ідэі = | Род дзейнасці = | Узнагароды = | Сайт = }} '''Клемент Готвальд''' ({{lang-cs|Klement Gottwald}}; ({{ДН|23|11|1896}}, Вішау, [[Аўстра-Венгрыя]] (цяпер [[Чэхія]]) — {{ДС|14|3|1953}}, [[Прага]]) — палітычны дзеяч [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]], лідар Камуністычнай партыі Чэхаславакіі, прэм'ер-міністр Чэхаславакіі і прэзідэнт Чэхаславакіі. {{зноскі}} {{Першыя сакратары КПЧ}} {{Прэзідэнты Чэхаславакіі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Готвальд Клемент}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Чэхаславакіі]] [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Чэхаславакіі]] [[Катэгорыя:Камуністы Чэхіі і Славакіі]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Чэхаславакіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Аўстра-Венгрыя)]] f8sec4nthr7i66z0va94sfxg0ia4oxx 0 102725 5210282 5121527 2026-10-02T10:27:25Z Autumndancer 168015 /* Размяшчэнне */ 5210282 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = пасёлак |беларуская назва = Мігай |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 41|lat_sec = 56 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 29|lon_sec = 03 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Буда-Кашалёўскі |сельсавет = Марозавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1920-я |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = 2 |насельніцтва = 3 |год перапісу = 2004 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243044237 }} '''Міга́й'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Mihaj}}, {{lang-ru|Мигай}}) — былы [[пасёлак]] у [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Марозавіцкі сельсавет|Марозавіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 6 км на паўднёвы захад ад [[Буда-Кашалёва|раённага цэнтра]] і чыгуначнай станцыі [[Буда-Кашалёўская]] (на лініі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]] — [[Гомель (станцыя)|Гомель]]), 45 км ад [[Гомель|Гомеля]]. На ўсходзе межаваў з лесам. === Гідраграфія === На поўдні і захадзе меліярацыйныя каналы. == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым [[Дарога|аўтамабільнай дарозе]] [[Буда-Кашалёва]] — [[Гомель]]. Драўляныя хаты сядзібнага тыпу ўздоўж прасёлкавай дарогі. == Гісторыя == Заснаваны ў 1920-х гадах перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1929 годзе жыхары мястэчка ўступілі ў калгас. Да 16 ліпеня 1954 года пасёлак уваходзіў у склад [[Недайскі сельсавет|Недайскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об образовании Морозовичского сельского Совета в составе Буда-Кошелевского района, Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. У 1959 годзе ў складзе саўгаса «Марозавічы» (цэнтр — вёска [[Марозавічы (Буда-Кашалёўскі раён)|Марозавічы]]). 4 снежня 2025 года пасёлак Мігай скасаваны<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D925g0142815|title=Решение Буда-Кошелевского районного Совета депутатов от 28 ноября 2025 года № 119 Об упразднении поселка Мигай Буда-Кошелевского района|website=pravo.by}}</ref>. == Насельніцтва == === Колькасць === * 2004 год — 2 гаспадаркі, 3 жыхара. === Дынаміка === * 1959 год — 47 жыхароў (паводле перапісу). * 2004 год — 2 гаспадаркі, 3 жыхара. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|1-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} m4rokm7wn444e6gafw08t1yc3cbuywu 5210283 5210282 2026-10-02T10:27:52Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Мігай]] у [[Мігай (Буда-Кашалёўскі раён)]] 5210282 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = пасёлак |беларуская назва = Мігай |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 41|lat_sec = 56 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 29|lon_sec = 03 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Буда-Кашалёўскі |сельсавет = Марозавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1920-я |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = 2 |насельніцтва = 3 |год перапісу = 2004 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243044237 }} '''Міга́й'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Mihaj}}, {{lang-ru|Мигай}}) — былы [[пасёлак]] у [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Марозавіцкі сельсавет|Марозавіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 6 км на паўднёвы захад ад [[Буда-Кашалёва|раённага цэнтра]] і чыгуначнай станцыі [[Буда-Кашалёўская]] (на лініі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]] — [[Гомель (станцыя)|Гомель]]), 45 км ад [[Гомель|Гомеля]]. На ўсходзе межаваў з лесам. === Гідраграфія === На поўдні і захадзе меліярацыйныя каналы. == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым [[Дарога|аўтамабільнай дарозе]] [[Буда-Кашалёва]] — [[Гомель]]. Драўляныя хаты сядзібнага тыпу ўздоўж прасёлкавай дарогі. == Гісторыя == Заснаваны ў 1920-х гадах перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1929 годзе жыхары мястэчка ўступілі ў калгас. Да 16 ліпеня 1954 года пасёлак уваходзіў у склад [[Недайскі сельсавет|Недайскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об образовании Морозовичского сельского Совета в составе Буда-Кошелевского района, Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. У 1959 годзе ў складзе саўгаса «Марозавічы» (цэнтр — вёска [[Марозавічы (Буда-Кашалёўскі раён)|Марозавічы]]). 4 снежня 2025 года пасёлак Мігай скасаваны<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D925g0142815|title=Решение Буда-Кошелевского районного Совета депутатов от 28 ноября 2025 года № 119 Об упразднении поселка Мигай Буда-Кошелевского района|website=pravo.by}}</ref>. == Насельніцтва == === Колькасць === * 2004 год — 2 гаспадаркі, 3 жыхара. === Дынаміка === * 1959 год — 47 жыхароў (паводле перапісу). * 2004 год — 2 гаспадаркі, 3 жыхара. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|1-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} m4rokm7wn444e6gafw08t1yc3cbuywu 5210288 5210283 2026-10-02T10:31:59Z Autumndancer 168015 5210288 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Мігай}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = пасёлак |беларуская назва = Мігай |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 41|lat_sec = 56 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 29|lon_sec = 03 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Буда-Кашалёўскі |сельсавет = Марозавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1920-я |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = 2 |насельніцтва = 3 |год перапісу = 2004 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243044237 }} '''Міга́й'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Mihaj}}, {{lang-ru|Мигай}}) — былы [[пасёлак]] у [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Марозавіцкі сельсавет|Марозавіцкага сельсавета]]. За 6 км на паўднёвы захад ад [[Буда-Кашалёва|раённага цэнтра]] і чыгуначнай станцыі [[Буда-Кашалёўская]] (на лініі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]] — [[Гомель (станцыя)|Гомель]]), 45 км ад [[Гомель|Гомеля]]. На ўсходзе межаваў з лесам. На поўдні і захадзе меліярацыйныя каналы. Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым [[Дарога|аўтамабільнай дарозе]] [[Буда-Кашалёва]] — [[Гомель]]. Драўляныя хаты сядзібнага тыпу ўздоўж прасёлкавай дарогі. == Гісторыя == Заснаваны ў 1920-х гадах перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1929 годзе жыхары мястэчка ўступілі ў калгас. Да 16 ліпеня 1954 года пасёлак уваходзіў у склад [[Недайскі сельсавет|Недайскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об образовании Морозовичского сельского Совета в составе Буда-Кошелевского района, Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. У 1959 годзе ў складзе саўгаса «Марозавічы» (цэнтр — вёска [[Марозавічы (Буда-Кашалёўскі раён)|Марозавічы]]). 4 снежня 2025 года пасёлак Мігай скасаваны<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D925g0142815|title=Решение Буда-Кошелевского районного Совета депутатов от 28 ноября 2025 года № 119 Об упразднении поселка Мигай Буда-Кошелевского района|website=pravo.by}}</ref>. == Насельніцтва == === Колькасць === * 2004 год — 2 гаспадаркі, 3 жыхара. === Дынаміка === * 1959 год — 47 жыхароў (паводле перапісу). * 2004 год — 2 гаспадаркі, 3 жыхара. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|1-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} jefppjqey1g65fym0qwmbvtbr1hhkpw 14 105421 5209892 1546753 2026-10-01T13:01:20Z DzBar 156353 5209892 wikitext text/x-wiki {{Горы паводле вышыні}} * Вяршыні вышынёй ад 3000 да 4000 метраў. {{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле вышыні|3]] dvw125nwwyde0xpper5fxwcb60exz0a 14 105586 5209897 1546657 2026-10-01T13:02:35Z DzBar 156353 5209897 wikitext text/x-wiki {{Горы паводле вышыні}} * Вяршыні вышынёй ад 7000 да 8000 метраў. {{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле вышыні|7]] o2dqg1qqp47jeq3asdlyze661by7j6w 14 105588 5209895 1546658 2026-10-01T13:02:18Z DzBar 156353 5209895 wikitext text/x-wiki {{Горы паводле вышыні}} * Вяршыні вышынёй ад 6000 да 7000 метраў. {{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле вышыні|6]] 5ew7zapg36geneqmvymbu7klaqd78vl 14 105593 5209899 3156237 2026-10-01T13:05:53Z DzBar 156353 5209899 wikitext text/x-wiki {{Горы паводле вышыні}}{{catmain|Васьмітысячнікі}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле вышыні|8]] [[Катэгорыя:Экстрэмальныя пункты Зямлі]] 9oqccbaq05326ifo8xz8gpu93b825od 5209900 5209899 2026-10-01T13:06:55Z DzBar 156353 5209900 wikitext text/x-wiki {{Горы паводле вышыні}} {{catmain|Васьмітысячнікі}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле вышыні|8]] [[Катэгорыя:Экстрэмальныя пункты Зямлі]] 3b51c6m5f7ey5ndefvghqg29m8a2cqr 0 109396 5209854 4853363 2026-10-01T12:33:07Z Autumndancer 168015 5209854 wikitext text/x-wiki {{Тэатральны дзеяч}} '''Таццяна Уладзіміраўна Ліхачова''' (нар. {{ДН|24|9|1952}}, [[Валожын]]) — беларуская [[Акцёр|актрыса]]. [[Заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь]] (2001). == Біяграфія == Скончыла [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] (1976). З 1972 года працуе ў [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|Беларускім нацыянальным драматычным акадэмічным тэатры імя Якуба Коласа]]. == Ролі ў тэатры == * Валянціна («Летась у Чулімску» А. Вампілава), * Зінуля («Зінуля» А. Гельмана), * Джульета («Рамэа і Джульета» У. Шэкспіра), * Юлька («Адпачынак пасля ранення» В. Кандрацьева), * Маша («…Таму што люблю…» А. Паповай), * Франя («Пакахай мяне, салдацік» В. Быкава), * Сеньёра Капулеці («Чума на вашы дзве сям’і» Р. Горына), * Дзяўчына («Любоўны карагод» А. Шніцлера), * Люці («Люці» А. Дударава), * Адэлаіда («Адэлаіда» Ж. Унгарда), * Смерць («Ладдзя роспачы» У. Караткевіча), * Голда («Памінальная малітва» Р. Горына), * Этэр («Млын» А. Дударава), * Еўфрасіння («Крыж Еўфрасінні» І. Масляніцынай), * Грыпіна («Мікітаў лапаць» М. Чарота), == Фільмаграфія == * (2014) «[[Шагал — Малевіч]]» — ''жонка Вішняка'' == Літаратура == * Таццяна Уладзіміраўна Ліхачова // Тэатральная Беларусь : энцыклапедыя : у 2 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2003. — Т. 2. — С. 29. {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Ліхачова}} [[Катэгорыя:Актрысы Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 24 верасня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1952 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Валожыне]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай акадэміі мастацтваў]] q2rcy99doxo78zy15vlv0fwug152bqd 0 110947 5209973 5209833 2026-10-01T15:30:30Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ дапаўненне 5209973 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[File:Рэшткі турмы сярэдзіны ХІХ ст. на барысаўскім замчышчы.jpg|thumb|Рэшткі турмы сярэдзіны ХІХ ст. на барысаўскім замчышчы]] [[File:Рэшткі турмы на месцы былого Барысаўскага замка.JPG|thumb|Рэшткі турмы]] {{ГККРБ|613В000001}} '''Барысаўскі замак''' — абарончае збудаванне XIII—XVIII ст. Размяшчалася па цяперашняй вуліцы [[Вуліца Гогаля (Барысаў)|Гогаля]] ў [[Барысаў|Барысаве]]. Драўляна-земляны замак плошчай 2 га, пабудаваны ў канцы XII — пачатку XIII стагоддзяў на левым беразе [[Бярэзіна|Бярэзіны]], у межах сучаснага Барысава, на востраве ўтвораным старымі рэчышчамі і такім чынам акружаны глыбокім вадзяным ровам. З часам плошча ўмацаванняў павялічана. == Архітэктура і стыль == Узводзіўся Барысаўскі замак у перыяд з канца XII да пачатку XIV стагоддзяў. Замак размяшчаўся на востраве паміж старымі рэчышчамі Бярэзіны, якія ўтваралі натуральныя вадзяныя рвы, займаў плошчу 2 га і быў акружаны высокім земляным валам з драўлянымі сценамі і вежамі. У плане меў (2-я палова XVII ст.) авальную форму, паўднёвую сцяну з рэданам і перадзамкавае ўмацаванне на ўсходзе, аддзеленае ад замка ровам з вадой. У перадзамкавым ўмацаванні знаходзілася праваслаўная царква. Заходней крэпасці праходзіў мост праз Бярэзіну, пазначаны на плане сярэдзіны XVII стагоддзя. Замак пакідаў у відавочцаў розныя ўражанні. Напрыклад, маскоўскі дзяк Трыфан Карабейнікаў у студзені 1593 года пісаў, што ён «драўляны, невялікі, побач сажалка, а цераз раку ў напрамку Мінска пабудаваны драўляны мост даўжынёй 200 сажняў». Пасол аўстрыйскага імператара Мікалай Воркач у жніўні 1593 года адзначыў, што каля Барысава стаіць «даволі вялікі замак, увесь пабудаваны з дрэва». Паводле крыніц польскага гісторыка [[А. Гваньіні]], у XVI ст. замак быў умацаваны вежамі і сценамі. Замак меў стратэгічнае значэнне, бо кантраляваў суднаходны шлях з Балтыйскага ў Чорнае мора і сухапутны шлях у цэнтр Вялікага Княства Літоўскага. У выніку войнаў паміж Рэччу Паспалітай і Маскоўскай дзяржавай Барысаўскі замак шмат разоў пераходзіў з рук у рукі, разбураўся, аднаўляўся і перабудоўваўся. У Барысаўскім краязнаўчым музеі дэманструецца макет замка—востраў, на земляным вале драўляная сцяна з вежамі, уязная брама. Сцяна ўтварае авал, [[Рэдан (фартыфікацыя)|рэданаў]] няма. На плане горада канца XVIII стагоддзя сцяна крэпасці не пазначана. Толькі будынкі ў самім замку. У 1810 годзе расійскія інжынеры распрацавалі план перабудовы замка ў бастыённую крэпасць адпаведна патрабаванняў свайго часу, але ён не быў ажыццяўлёны, хоць некалькі разоў крэпасць з’яўлялася на генеральных планах Барысава, напрыклад, у 1810 годзе і апошнім разам у 1830-я гады. Пасля паўстання 1831 года валы замка зрытыя. На карце Барысава 1817 года пазначаны ўмацаванні крэпасці. Паўночная сцяна мае пашкоджанні, паўднёвая сцяна з рэданам. На карце сярэдзіны 1860-х гадоў замкавыя сцены не пазначаны. У сярэдзіне XIX стагоддзя на месцы заняпалых замкавых пабудоў пабудавалі тыповы турэмны замак з чырвонай цэглы, абкружаны каменнай сцяной. == Гісторыя == Замак пабудаваны ў канцы XII — пачатку XIII стагоддзяў пасля пераноса горада Барысава з першапачатковага месца (цяпер в. Стары Барысаў) на 4 км ніжэй па цячэнні Бярэзіны. Размяшчаўся фактычна на востраве ўтвораным рэчышчамі Бярэзіны. У 1514 годзе Барысаў абложвалі войскі маскоўскіх ваяводаў, аднак узяць замак не здолелі. Спробы маскоўскіх ваяводаў захапіць замак паўтараліся неаднаразова. У час Лівонскай вайны 1558—1583 гадоў у замку пастаянна знаходзіўся гарнізон салдат. У сярэдзіне XVII стагоддзя ў замку пабудавалі 5 бастыёнаў, захавалася замалёўка аўтарства князя [[Багуслаў Радзівіл|Багуслава Радзівіла]]. Моцна пацярпеў у [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайну Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]]. У 1654 годзе да замка накіравалі маскоўскага ваяводу Ю. Барацінскага з 700 салдатамі і драгунамі, яго задачай было заняць горад з замкам і разбіць атрад [[Канстанцін Паклонскі|К. Паклонскага]], які ўцёк з Магілёва пасля здрады цару. У выніку атрад Паклонскага пацярпеў паражэнне і вымушаны быў адступіць да [[Мінск|Менска]]. Узяць замак маскоўскі ваявода не здолеў, гарнізон адбіў неаднаразовыя штурмы і нанёс маскоўцам значны ўрон. Тады на Барысаў была накіравана група войскаў акольнічага ваяводы Б. М. Хітраво. Пасля працяглага бою 19 чэрвеня 1655 года замак быў узяты і спалены. Рэшта гарнізона адступіла на правы бераг Бярэзіны і спаліла за сабой мост. Неўзабаве маскоўскі цар Аляксей Міхайлавіч загадаў адбудаваць замак, для хуткага аднаўлення замка сагналі сялян з бліжэйшых вёсак. Вайна зацягнулася, і замак сталі ўмацоўваць грунтоўна. У 1657 годзе В. Шарамецеў дакладваў цару, што «замак зроблены чатырма сценамі, а паміж сценамі засыпаны пяском». Для падачы вады зрабілі таемны ход да Бярэзіны, выкапалі калодзеж, узвялі жылыя і гаспадарчыя пабудовы, галоўным чынам збожжавыя свірны. У 1658 годзе замак двойчы пераходзіў з рук у рукі, і ад гэтага моцна пацярпеў, а ў наступным годзе маскоўскія войскі нанова адбудавалі замак. На вале пастаўлены сасновыя зрубы з падвоенымі сценамі вышэйшымі за 3,5 аршыны і байніцамі з шырокім сектарам абстрэлу. Барысаўскі замак выконваў і іншую функцыю, быў складам і перавалачнай базай зброі і харчавання: запасаў сухароў, соладу, круп, гароху, мукі, жыта, аўса, пшаніцы, бабоў і іншага, захоўваўся запас пораху, ядраў і куль. Толькі ў канцы 1660 года з замка адправілі ў Смаленск і Маскву 73 гарматы, 252 пуды пораху, 290 пудоў свінцу і мушкетных куль. Адсюль жа вывозілі партыі кваліфікаваных рамеснікаў з вялікалітоўскіх гарадоў, фуры з даспехамі, латамі, халоднай зброяй. У час аблогі гарнізон замка мог карыстацца ўсімі звезенымі туды прыпасамі і правіянтам, што і было зроблена ў 1661 годзе. У чэрвені 1661 года Барысаўскі замак пастаянна знаходзіўся ў аблозе. Нешматлікі маскоўскі гарнізон не мог трымаць абарону па ўсім перыметры замка, таму ў неўзабаве ўмацаванні на дзве трэці былі спалены. Дзякуючы запасам зброі і хлеба замак цэлы год трымаў аблогу вялікалітоўскіх войскаў С. Чарнецкага, В. Валовіча, А. Русецкага і пяхотнага палка П. Сапегі. 9 ліпеня 1662 года знясілены гарнізон пакінуў замак і адступіў на ўсход. У канцы XVII стагоддзя Барысаўскі замак прывялі ў парадак, і яго ўмацаванні знаходзіліся ў добрым стане да канца XVIII стагоддзя. == Сучасны стан == У 1920 годзе ў час [[Польска-савецкая вайна|Польска-савецкай вайны]] лінія фронту доўгі час праходзіла па [[Бярэзіна|Бярэзіне]], і будынак турмы моцна пацярпеў ад абстрэлаў. Турма дзейнічала да 1950-х гадоў, потым закрытая, а будынкі разбіралі на цэглу і на цяперашні час засталіся толькі іх рэшткі. Паўночны роў амаль цалкам засыпаны пры будаўніцтве пешаходнага моста і жылога дома. Да цяперашняга часу захавалася толькі частка турмы, частка агароджы з цэглы і рвы, запоўненыя вадой. У адпаведнасці з дзяржаўнай праграмай «Замкі Беларусі» ў 2013—2017 гадах будуць праведзены добраўпарадкаванне тэрыторыі, распрацоўка праекта зон адпачынку. Апроч рэштак Барысаўскага замка ў Барысаве ёсць рэшткі [[Барысаўская крэпасць|Барысаўскіх умацаванняў]] расійскага часу ([[тэт-дэ-пон]] і батарэі), пабудаваных у 1812—1813 гады. == Літаратура == * {{Артыкул|ref=Ткачёв|год=2002|аўтар=[[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Ткачёв М. А.]]|спасылка=https://orda.of.by/.lib/tkachev/zamki2002/54|загаловак=Средневековый Борисов|аўтар выдання=|выданне=Замки Беларуси|месца=Минск|выдавецтва=Беларусь|адказны=М. А. Ткачёв|старонкі=54-58}} == Спасылкі == {{commonscat}} * {{Архіварта|barysauski-zamak}} {{Пенітэнцыярныя ўстановы Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Замкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Барысава]] [[Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага]] 4yw8y5zxgzmbz78t09nq22q3vrgvdz3 5210026 5209973 2026-10-01T17:14:41Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Турмы Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5210026 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[File:Рэшткі турмы сярэдзіны ХІХ ст. на барысаўскім замчышчы.jpg|thumb|Рэшткі турмы сярэдзіны ХІХ ст. на барысаўскім замчышчы]] [[File:Рэшткі турмы на месцы былого Барысаўскага замка.JPG|thumb|Рэшткі турмы]] {{ГККРБ|613В000001}} '''Барысаўскі замак''' — абарончае збудаванне XIII—XVIII ст. Размяшчалася па цяперашняй вуліцы [[Вуліца Гогаля (Барысаў)|Гогаля]] ў [[Барысаў|Барысаве]]. Драўляна-земляны замак плошчай 2 га, пабудаваны ў канцы XII — пачатку XIII стагоддзяў на левым беразе [[Бярэзіна|Бярэзіны]], у межах сучаснага Барысава, на востраве ўтвораным старымі рэчышчамі і такім чынам акружаны глыбокім вадзяным ровам. З часам плошча ўмацаванняў павялічана. == Архітэктура і стыль == Узводзіўся Барысаўскі замак у перыяд з канца XII да пачатку XIV стагоддзяў. Замак размяшчаўся на востраве паміж старымі рэчышчамі Бярэзіны, якія ўтваралі натуральныя вадзяныя рвы, займаў плошчу 2 га і быў акружаны высокім земляным валам з драўлянымі сценамі і вежамі. У плане меў (2-я палова XVII ст.) авальную форму, паўднёвую сцяну з рэданам і перадзамкавае ўмацаванне на ўсходзе, аддзеленае ад замка ровам з вадой. У перадзамкавым ўмацаванні знаходзілася праваслаўная царква. Заходней крэпасці праходзіў мост праз Бярэзіну, пазначаны на плане сярэдзіны XVII стагоддзя. Замак пакідаў у відавочцаў розныя ўражанні. Напрыклад, маскоўскі дзяк Трыфан Карабейнікаў у студзені 1593 года пісаў, што ён «драўляны, невялікі, побач сажалка, а цераз раку ў напрамку Мінска пабудаваны драўляны мост даўжынёй 200 сажняў». Пасол аўстрыйскага імператара Мікалай Воркач у жніўні 1593 года адзначыў, што каля Барысава стаіць «даволі вялікі замак, увесь пабудаваны з дрэва». Паводле крыніц польскага гісторыка [[А. Гваньіні]], у XVI ст. замак быў умацаваны вежамі і сценамі. Замак меў стратэгічнае значэнне, бо кантраляваў суднаходны шлях з Балтыйскага ў Чорнае мора і сухапутны шлях у цэнтр Вялікага Княства Літоўскага. У выніку войнаў паміж Рэччу Паспалітай і Маскоўскай дзяржавай Барысаўскі замак шмат разоў пераходзіў з рук у рукі, разбураўся, аднаўляўся і перабудоўваўся. У Барысаўскім краязнаўчым музеі дэманструецца макет замка—востраў, на земляным вале драўляная сцяна з вежамі, уязная брама. Сцяна ўтварае авал, [[Рэдан (фартыфікацыя)|рэданаў]] няма. На плане горада канца XVIII стагоддзя сцяна крэпасці не пазначана. Толькі будынкі ў самім замку. У 1810 годзе расійскія інжынеры распрацавалі план перабудовы замка ў бастыённую крэпасць адпаведна патрабаванняў свайго часу, але ён не быў ажыццяўлёны, хоць некалькі разоў крэпасць з’яўлялася на генеральных планах Барысава, напрыклад, у 1810 годзе і апошнім разам у 1830-я гады. Пасля паўстання 1831 года валы замка зрытыя. На карце Барысава 1817 года пазначаны ўмацаванні крэпасці. Паўночная сцяна мае пашкоджанні, паўднёвая сцяна з рэданам. На карце сярэдзіны 1860-х гадоў замкавыя сцены не пазначаны. У сярэдзіне XIX стагоддзя на месцы заняпалых замкавых пабудоў пабудавалі тыповы турэмны замак з чырвонай цэглы, абкружаны каменнай сцяной. == Гісторыя == Замак пабудаваны ў канцы XII — пачатку XIII стагоддзяў пасля пераноса горада Барысава з першапачатковага месца (цяпер в. Стары Барысаў) на 4 км ніжэй па цячэнні Бярэзіны. Размяшчаўся фактычна на востраве ўтвораным рэчышчамі Бярэзіны. У 1514 годзе Барысаў абложвалі войскі маскоўскіх ваяводаў, аднак узяць замак не здолелі. Спробы маскоўскіх ваяводаў захапіць замак паўтараліся неаднаразова. У час Лівонскай вайны 1558—1583 гадоў у замку пастаянна знаходзіўся гарнізон салдат. У сярэдзіне XVII стагоддзя ў замку пабудавалі 5 бастыёнаў, захавалася замалёўка аўтарства князя [[Багуслаў Радзівіл|Багуслава Радзівіла]]. Моцна пацярпеў у [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайну Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]]. У 1654 годзе да замка накіравалі маскоўскага ваяводу Ю. Барацінскага з 700 салдатамі і драгунамі, яго задачай было заняць горад з замкам і разбіць атрад [[Канстанцін Паклонскі|К. Паклонскага]], які ўцёк з Магілёва пасля здрады цару. У выніку атрад Паклонскага пацярпеў паражэнне і вымушаны быў адступіць да [[Мінск|Менска]]. Узяць замак маскоўскі ваявода не здолеў, гарнізон адбіў неаднаразовыя штурмы і нанёс маскоўцам значны ўрон. Тады на Барысаў была накіравана група войскаў акольнічага ваяводы Б. М. Хітраво. Пасля працяглага бою 19 чэрвеня 1655 года замак быў узяты і спалены. Рэшта гарнізона адступіла на правы бераг Бярэзіны і спаліла за сабой мост. Неўзабаве маскоўскі цар Аляксей Міхайлавіч загадаў адбудаваць замак, для хуткага аднаўлення замка сагналі сялян з бліжэйшых вёсак. Вайна зацягнулася, і замак сталі ўмацоўваць грунтоўна. У 1657 годзе В. Шарамецеў дакладваў цару, што «замак зроблены чатырма сценамі, а паміж сценамі засыпаны пяском». Для падачы вады зрабілі таемны ход да Бярэзіны, выкапалі калодзеж, узвялі жылыя і гаспадарчыя пабудовы, галоўным чынам збожжавыя свірны. У 1658 годзе замак двойчы пераходзіў з рук у рукі, і ад гэтага моцна пацярпеў, а ў наступным годзе маскоўскія войскі нанова адбудавалі замак. На вале пастаўлены сасновыя зрубы з падвоенымі сценамі вышэйшымі за 3,5 аршыны і байніцамі з шырокім сектарам абстрэлу. Барысаўскі замак выконваў і іншую функцыю, быў складам і перавалачнай базай зброі і харчавання: запасаў сухароў, соладу, круп, гароху, мукі, жыта, аўса, пшаніцы, бабоў і іншага, захоўваўся запас пораху, ядраў і куль. Толькі ў канцы 1660 года з замка адправілі ў Смаленск і Маскву 73 гарматы, 252 пуды пораху, 290 пудоў свінцу і мушкетных куль. Адсюль жа вывозілі партыі кваліфікаваных рамеснікаў з вялікалітоўскіх гарадоў, фуры з даспехамі, латамі, халоднай зброяй. У час аблогі гарнізон замка мог карыстацца ўсімі звезенымі туды прыпасамі і правіянтам, што і было зроблена ў 1661 годзе. У чэрвені 1661 года Барысаўскі замак пастаянна знаходзіўся ў аблозе. Нешматлікі маскоўскі гарнізон не мог трымаць абарону па ўсім перыметры замка, таму ў неўзабаве ўмацаванні на дзве трэці былі спалены. Дзякуючы запасам зброі і хлеба замак цэлы год трымаў аблогу вялікалітоўскіх войскаў С. Чарнецкага, В. Валовіча, А. Русецкага і пяхотнага палка П. Сапегі. 9 ліпеня 1662 года знясілены гарнізон пакінуў замак і адступіў на ўсход. У канцы XVII стагоддзя Барысаўскі замак прывялі ў парадак, і яго ўмацаванні знаходзіліся ў добрым стане да канца XVIII стагоддзя. == Сучасны стан == У 1920 годзе ў час [[Польска-савецкая вайна|Польска-савецкай вайны]] лінія фронту доўгі час праходзіла па [[Бярэзіна|Бярэзіне]], і будынак турмы моцна пацярпеў ад абстрэлаў. Турма дзейнічала да 1950-х гадоў, потым закрытая, а будынкі разбіралі на цэглу і на цяперашні час засталіся толькі іх рэшткі. Паўночны роў амаль цалкам засыпаны пры будаўніцтве пешаходнага моста і жылога дома. Да цяперашняга часу захавалася толькі частка турмы, частка агароджы з цэглы і рвы, запоўненыя вадой. У адпаведнасці з дзяржаўнай праграмай «Замкі Беларусі» ў 2013—2017 гадах будуць праведзены добраўпарадкаванне тэрыторыі, распрацоўка праекта зон адпачынку. Апроч рэштак Барысаўскага замка ў Барысаве ёсць рэшткі [[Барысаўская крэпасць|Барысаўскіх умацаванняў]] расійскага часу ([[тэт-дэ-пон]] і батарэі), пабудаваных у 1812—1813 гады. == Літаратура == * {{Артыкул|ref=Ткачёв|год=2002|аўтар=[[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Ткачёв М. А.]]|спасылка=https://orda.of.by/.lib/tkachev/zamki2002/54|загаловак=Средневековый Борисов|аўтар выдання=|выданне=Замки Беларуси|месца=Минск|выдавецтва=Беларусь|адказны=М. А. Ткачёв|старонкі=54-58}} == Спасылкі == {{commonscat}} * {{Архіварта|barysauski-zamak}} {{Пенітэнцыярныя ўстановы Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Замкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Барысава]] [[Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Турмы Беларусі]] 06uvnihy5h8ww3gzbh5n9k2hpekvlgj 5210027 5210026 2026-10-01T17:14:52Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Турмы Расійскай імперыі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5210027 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[File:Рэшткі турмы сярэдзіны ХІХ ст. на барысаўскім замчышчы.jpg|thumb|Рэшткі турмы сярэдзіны ХІХ ст. на барысаўскім замчышчы]] [[File:Рэшткі турмы на месцы былого Барысаўскага замка.JPG|thumb|Рэшткі турмы]] {{ГККРБ|613В000001}} '''Барысаўскі замак''' — абарончае збудаванне XIII—XVIII ст. Размяшчалася па цяперашняй вуліцы [[Вуліца Гогаля (Барысаў)|Гогаля]] ў [[Барысаў|Барысаве]]. Драўляна-земляны замак плошчай 2 га, пабудаваны ў канцы XII — пачатку XIII стагоддзяў на левым беразе [[Бярэзіна|Бярэзіны]], у межах сучаснага Барысава, на востраве ўтвораным старымі рэчышчамі і такім чынам акружаны глыбокім вадзяным ровам. З часам плошча ўмацаванняў павялічана. == Архітэктура і стыль == Узводзіўся Барысаўскі замак у перыяд з канца XII да пачатку XIV стагоддзяў. Замак размяшчаўся на востраве паміж старымі рэчышчамі Бярэзіны, якія ўтваралі натуральныя вадзяныя рвы, займаў плошчу 2 га і быў акружаны высокім земляным валам з драўлянымі сценамі і вежамі. У плане меў (2-я палова XVII ст.) авальную форму, паўднёвую сцяну з рэданам і перадзамкавае ўмацаванне на ўсходзе, аддзеленае ад замка ровам з вадой. У перадзамкавым ўмацаванні знаходзілася праваслаўная царква. Заходней крэпасці праходзіў мост праз Бярэзіну, пазначаны на плане сярэдзіны XVII стагоддзя. Замак пакідаў у відавочцаў розныя ўражанні. Напрыклад, маскоўскі дзяк Трыфан Карабейнікаў у студзені 1593 года пісаў, што ён «драўляны, невялікі, побач сажалка, а цераз раку ў напрамку Мінска пабудаваны драўляны мост даўжынёй 200 сажняў». Пасол аўстрыйскага імператара Мікалай Воркач у жніўні 1593 года адзначыў, што каля Барысава стаіць «даволі вялікі замак, увесь пабудаваны з дрэва». Паводле крыніц польскага гісторыка [[А. Гваньіні]], у XVI ст. замак быў умацаваны вежамі і сценамі. Замак меў стратэгічнае значэнне, бо кантраляваў суднаходны шлях з Балтыйскага ў Чорнае мора і сухапутны шлях у цэнтр Вялікага Княства Літоўскага. У выніку войнаў паміж Рэччу Паспалітай і Маскоўскай дзяржавай Барысаўскі замак шмат разоў пераходзіў з рук у рукі, разбураўся, аднаўляўся і перабудоўваўся. У Барысаўскім краязнаўчым музеі дэманструецца макет замка—востраў, на земляным вале драўляная сцяна з вежамі, уязная брама. Сцяна ўтварае авал, [[Рэдан (фартыфікацыя)|рэданаў]] няма. На плане горада канца XVIII стагоддзя сцяна крэпасці не пазначана. Толькі будынкі ў самім замку. У 1810 годзе расійскія інжынеры распрацавалі план перабудовы замка ў бастыённую крэпасць адпаведна патрабаванняў свайго часу, але ён не быў ажыццяўлёны, хоць некалькі разоў крэпасць з’яўлялася на генеральных планах Барысава, напрыклад, у 1810 годзе і апошнім разам у 1830-я гады. Пасля паўстання 1831 года валы замка зрытыя. На карце Барысава 1817 года пазначаны ўмацаванні крэпасці. Паўночная сцяна мае пашкоджанні, паўднёвая сцяна з рэданам. На карце сярэдзіны 1860-х гадоў замкавыя сцены не пазначаны. У сярэдзіне XIX стагоддзя на месцы заняпалых замкавых пабудоў пабудавалі тыповы турэмны замак з чырвонай цэглы, абкружаны каменнай сцяной. == Гісторыя == Замак пабудаваны ў канцы XII — пачатку XIII стагоддзяў пасля пераноса горада Барысава з першапачатковага месца (цяпер в. Стары Барысаў) на 4 км ніжэй па цячэнні Бярэзіны. Размяшчаўся фактычна на востраве ўтвораным рэчышчамі Бярэзіны. У 1514 годзе Барысаў абложвалі войскі маскоўскіх ваяводаў, аднак узяць замак не здолелі. Спробы маскоўскіх ваяводаў захапіць замак паўтараліся неаднаразова. У час Лівонскай вайны 1558—1583 гадоў у замку пастаянна знаходзіўся гарнізон салдат. У сярэдзіне XVII стагоддзя ў замку пабудавалі 5 бастыёнаў, захавалася замалёўка аўтарства князя [[Багуслаў Радзівіл|Багуслава Радзівіла]]. Моцна пацярпеў у [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайну Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]]. У 1654 годзе да замка накіравалі маскоўскага ваяводу Ю. Барацінскага з 700 салдатамі і драгунамі, яго задачай было заняць горад з замкам і разбіць атрад [[Канстанцін Паклонскі|К. Паклонскага]], які ўцёк з Магілёва пасля здрады цару. У выніку атрад Паклонскага пацярпеў паражэнне і вымушаны быў адступіць да [[Мінск|Менска]]. Узяць замак маскоўскі ваявода не здолеў, гарнізон адбіў неаднаразовыя штурмы і нанёс маскоўцам значны ўрон. Тады на Барысаў была накіравана група войскаў акольнічага ваяводы Б. М. Хітраво. Пасля працяглага бою 19 чэрвеня 1655 года замак быў узяты і спалены. Рэшта гарнізона адступіла на правы бераг Бярэзіны і спаліла за сабой мост. Неўзабаве маскоўскі цар Аляксей Міхайлавіч загадаў адбудаваць замак, для хуткага аднаўлення замка сагналі сялян з бліжэйшых вёсак. Вайна зацягнулася, і замак сталі ўмацоўваць грунтоўна. У 1657 годзе В. Шарамецеў дакладваў цару, што «замак зроблены чатырма сценамі, а паміж сценамі засыпаны пяском». Для падачы вады зрабілі таемны ход да Бярэзіны, выкапалі калодзеж, узвялі жылыя і гаспадарчыя пабудовы, галоўным чынам збожжавыя свірны. У 1658 годзе замак двойчы пераходзіў з рук у рукі, і ад гэтага моцна пацярпеў, а ў наступным годзе маскоўскія войскі нанова адбудавалі замак. На вале пастаўлены сасновыя зрубы з падвоенымі сценамі вышэйшымі за 3,5 аршыны і байніцамі з шырокім сектарам абстрэлу. Барысаўскі замак выконваў і іншую функцыю, быў складам і перавалачнай базай зброі і харчавання: запасаў сухароў, соладу, круп, гароху, мукі, жыта, аўса, пшаніцы, бабоў і іншага, захоўваўся запас пораху, ядраў і куль. Толькі ў канцы 1660 года з замка адправілі ў Смаленск і Маскву 73 гарматы, 252 пуды пораху, 290 пудоў свінцу і мушкетных куль. Адсюль жа вывозілі партыі кваліфікаваных рамеснікаў з вялікалітоўскіх гарадоў, фуры з даспехамі, латамі, халоднай зброяй. У час аблогі гарнізон замка мог карыстацца ўсімі звезенымі туды прыпасамі і правіянтам, што і было зроблена ў 1661 годзе. У чэрвені 1661 года Барысаўскі замак пастаянна знаходзіўся ў аблозе. Нешматлікі маскоўскі гарнізон не мог трымаць абарону па ўсім перыметры замка, таму ў неўзабаве ўмацаванні на дзве трэці былі спалены. Дзякуючы запасам зброі і хлеба замак цэлы год трымаў аблогу вялікалітоўскіх войскаў С. Чарнецкага, В. Валовіча, А. Русецкага і пяхотнага палка П. Сапегі. 9 ліпеня 1662 года знясілены гарнізон пакінуў замак і адступіў на ўсход. У канцы XVII стагоддзя Барысаўскі замак прывялі ў парадак, і яго ўмацаванні знаходзіліся ў добрым стане да канца XVIII стагоддзя. == Сучасны стан == У 1920 годзе ў час [[Польска-савецкая вайна|Польска-савецкай вайны]] лінія фронту доўгі час праходзіла па [[Бярэзіна|Бярэзіне]], і будынак турмы моцна пацярпеў ад абстрэлаў. Турма дзейнічала да 1950-х гадоў, потым закрытая, а будынкі разбіралі на цэглу і на цяперашні час засталіся толькі іх рэшткі. Паўночны роў амаль цалкам засыпаны пры будаўніцтве пешаходнага моста і жылога дома. Да цяперашняга часу захавалася толькі частка турмы, частка агароджы з цэглы і рвы, запоўненыя вадой. У адпаведнасці з дзяржаўнай праграмай «Замкі Беларусі» ў 2013—2017 гадах будуць праведзены добраўпарадкаванне тэрыторыі, распрацоўка праекта зон адпачынку. Апроч рэштак Барысаўскага замка ў Барысаве ёсць рэшткі [[Барысаўская крэпасць|Барысаўскіх умацаванняў]] расійскага часу ([[тэт-дэ-пон]] і батарэі), пабудаваных у 1812—1813 гады. == Літаратура == * {{Артыкул|ref=Ткачёв|год=2002|аўтар=[[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Ткачёв М. А.]]|спасылка=https://orda.of.by/.lib/tkachev/zamki2002/54|загаловак=Средневековый Борисов|аўтар выдання=|выданне=Замки Беларуси|месца=Минск|выдавецтва=Беларусь|адказны=М. А. Ткачёв|старонкі=54-58}} == Спасылкі == {{commonscat}} * {{Архіварта|barysauski-zamak}} {{Пенітэнцыярныя ўстановы Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Замкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Барысава]] [[Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Турмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Турмы Расійскай імперыі]] cmr5vw29rwz3hx4azptjetp03u7swur 0 112845 5210394 4189031 2026-10-02T11:37:36Z Ciepiersia 162280 /* Біяграфія */ афармленне 5210394 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Ісер Залман Мелцэр''' ({{ДН|||1870}}, {{МН|Мір||Гарадскі пасёлак Мір}} — {{ДС|||1953}}, {{МС|Іерусалім||}}) — выбітны рабін, кіраўнік ешывы і галахічны аўтарытэт у Беларусі і ў Палесціне. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і рабіна Боруха Перэца Мельцэра. З ранняга дзяцінства праявіў выдатныя здольнасці і з 10 гадоў ужо займаўся з галоўным рабінам мястэчка Мір р. Іом Тоў Ліпманам, а затым у вядомы гарадскі ешыбот. З 1884 па 1891 вучыўся ў валожынскай ешыве пад кіраўніцтвам р. Нафтана Цві Іехуды Берліна і р. Хаіма Салавейчыка. Па рэкамендацыі кіраўніка ешывы ажаніўся ў 1892 з Беле Хіндэ, дачкой рабіна Шрагі Файвела Франка, багацея з Алексота (прадмесця горада Каўнас) і аднаго з галоўных спонсараў ешывы рава Ісраэля Салантэра. Пасля вяселля наблізіўся да «старца са Слабодкі» (да равы Натана Цві Фінкеля) і ва ўзросце 24 гадоў ён быў прызначаны кіраўніком Слабадской ешывы ў 1894. У 1897 па даручэнні рава Фінкеля стварыў новы ешыбот слабадскога тыпу ў [[Слуцк]]у, дзе стаў на чале ешывы і неўзабаве пасля эміграцыі ў ЗША рабіна Слуцка таксама заняў яго месца. У 1923 раву Мелцэру прыйшлося пакінуць сваю пасаду з-за пераследаў і шматразовых арыштаў савецкімі ўладамі і ён збег у [[Клецк]], які таксама быў цэнтрам вывучэння [[Тора|Торы]], але знаходзіўся на тэрыторыі Польшчы. У 1925 рэпатрыяваўся ў Палесціну, дзе стаў на чале ешывы Эц Хаім і займаў гэту пасаду да сваёй смерці. Стаў адным з заснавальнікаў Агудат Ісраэль і камітэта па справах ешыботаў у Вільні. Падтрымліваў стварэнне дзяржавы [[Ізраіль]] і патрабаваў ад кіраўніцтва Агудат Ісраэль рэальных дзеянняў па засяленні Зямлі Ізраіля (Эрэц Ісраэль). У Палесціне зблізіўся з равам Кукам, якога называў «князем Торы». {{зноскі}} {{Ешыботы Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мелцэр}} [[Катэгорыя:Ахаранім]] [[Катэгорыя:Рабіны Беларусі]] [[Катэгорыя:Рабіны Савецкага Саюза]] [[Катэгорыя:Рабіны Ізраіля]] [[Катэгорыя:Рабіны Эрэц Ісраэль]] mc2gsn9ug0qexs79mfkf43vup09ic2v 5210400 5210394 2026-10-02T11:40:04Z Ciepiersia 162280 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5210400 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Ісер Залман Мелцэр''' ({{ДН|||1870}}, {{МН|Мір||Гарадскі пасёлак Мір}} — {{ДС|||1953}}, {{МС|Іерусалім||}}) — выбітны рабін, кіраўнік ешывы і галахічны аўтарытэт у Беларусі і ў Палесціне. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і рабіна Боруха Перэца Мельцэра. З ранняга дзяцінства праявіў выдатныя здольнасці і з 10 гадоў ужо займаўся з галоўным рабінам мястэчка Мір р. Іом Тоў Ліпманам, а затым у вядомы гарадскі ешыбот. З 1884 па 1891 вучыўся ў валожынскай ешыве пад кіраўніцтвам р. Нафтана Цві Іехуды Берліна і р. Хаіма Салавейчыка. Па рэкамендацыі кіраўніка ешывы ажаніўся ў 1892 з Беле Хіндэ, дачкой рабіна Шрагі Файвела Франка, багацея з Алексота (прадмесця горада Каўнас) і аднаго з галоўных спонсараў ешывы рава Ісраэля Салантэра. Пасля вяселля наблізіўся да «старца са Слабодкі» (да равы Натана Цві Фінкеля) і ва ўзросце 24 гадоў ён быў прызначаны кіраўніком Слабадской ешывы ў 1894. У 1897 па даручэнні рава Фінкеля стварыў [[Слуцкі ешыбот|новы ешыбот]] слабадскога тыпу ў [[Слуцк]]у, дзе стаў на чале ешывы і неўзабаве пасля эміграцыі ў ЗША рабіна Слуцка таксама заняў яго месца. У 1923 раву Мелцэру прыйшлося пакінуць сваю пасаду з-за пераследаў і шматразовых арыштаў савецкімі ўладамі і ён збег у [[Клецк]], які таксама быў цэнтрам вывучэння [[Тора|Торы]], але знаходзіўся на тэрыторыі Польшчы. У 1925 рэпатрыяваўся ў Палесціну, дзе стаў на чале ешывы Эц Хаім і займаў гэту пасаду да сваёй смерці. Стаў адным з заснавальнікаў Агудат Ісраэль і камітэта па справах ешыботаў у Вільні. Падтрымліваў стварэнне дзяржавы [[Ізраіль]] і патрабаваў ад кіраўніцтва Агудат Ісраэль рэальных дзеянняў па засяленні Зямлі Ізраіля (Эрэц Ісраэль). У Палесціне зблізіўся з равам Кукам, якога называў «князем Торы». {{зноскі}} {{Ешыботы Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мелцэр}} [[Катэгорыя:Ахаранім]] [[Катэгорыя:Рабіны Беларусі]] [[Катэгорыя:Рабіны Савецкага Саюза]] [[Катэгорыя:Рабіны Ізраіля]] [[Катэгорыя:Рабіны Эрэц Ісраэль]] lmpa0jaao4w084slworsw7xm5saigbu 0 112846 5210395 4944339 2026-10-02T11:37:51Z Ciepiersia 162280 /* Біяграфія */ афармленне 5210395 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Салавейчык}} '''Хаім Салавейчык''' (Хаім ха-Леві Салавейчык) ([[1853]], [[Валожын]] — [[30 ліпеня]] (21 ава) [[1918]], [[Отвацк]], [[Польшча]]), сын Іосефа Дова Салавейчыка — галоўны рабін [[Брэст-Літоўск]]а, аўтар кнігі «Хідушэй рабену Хаім ха-Леві», адзін з найбуйнейшых рабінаў Беларусі і стваральнік наватарскага метаду вывучэння [[Талмуд]]а, названага «брэсцкім». == Біяграфія == Нарадзіўся ў вядомай рабінскай сям’і Салавейчык. Яго бацькам быў Іосеф Доў Салавейчык (Бейт Алеві), а маці — дачка Іцхока з Валожына. Вучыўся ў свайго бацькі, а затым у Валожынскім ешыбоце, дзе з 1873 года, а з 1880 года і да 1892, калі ешыбот быў зачынена, узначальваў яго. Узяў у жонкі дачку рабіна Рефаэля Шапіра, кіраўніка Валожынскай ешывы, жонкай якога была дачка Нацыва з Валожына. Пасля смерці бацькі, рабіна Брэста, рабіна Хаіма запрасілі заняць яго месца, і ён узначаліў брэсцкі ешыбот, пачаўшы выкладаць Талмуд па сваім наватарскім метадзе. Шмат разоў удзельнічаў у з’ездах рабінаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і імкнуўся палепшыць матэрыяльнае становішча яўрэяў. Яго грамадскія погляды былі рэзка кансерватыўнымі, ён выступаў супраць сіянісцкага руху, падтрымліваў стары ішуў, адмоўна глядзеў на стварэнне вучылішчаў для яўрэяў са свецкай адукацыяй. Быў сярод заснавальнікаў руху Агудат Ісраль у 1913 годзе. З нагоды [[сіянізм]]у вядома яго выказванне: «Сіяністы не адводзяць яўрэяў ад Торы, каб стварыць дзяржаву, наадварот, дзяржава ім трэба менавіта для таго каб адвесці яўрэяў ад Торы»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.yhe.center/single-post/известные-раввины-о-сионизме|title=Известные Раввины о Сионизме|website=Yalkut Heshvati Etchem|date=28/01/25|publisher=Yalkut Heshvati Etchem}}</ref>. Па характары рабін Хаім Салавейчык адрозніваўся легендарнай памяркоўнасцю, дабрынёй і міласэрнасцю. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] пераехаў у [[Мінск]], затым у [[Варшава|Варшаву]], а пасля ў Атвоцк, дзе памёр ва ўзросце 65 гадоў. Пахаваны на яўрэйскіх могілках у Варшаве каля свайго дзядзькі і дзеда сваёй жонкі. {{зноскі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Ешыботы Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Салавейчык Хаім}} [[Катэгорыя:Ахаранім]] [[Катэгорыя:Рабіны Беларусі]] 53k9ojbx401kjuj6v7mrcitkndtbe4x 0 114277 5210261 5119097 2026-10-02T09:55:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210261 wikitext text/x-wiki [[Выява:Lincoln inaugural bible.jpg|150px|right|thumb|Біблія Лінкальна]] '''Біблія Лінкальна''' — выданне [[Біблія|Бібліі]], якое выкарыстоўваў для клятвы пры сваёй [[Інаўгурацыя прэзідэнта ЗША|інаўгурацыі]] [[Прэзідэнт ЗША|16-ы прэзідэнт]] Злучаных Штатаў Амерыкі [[Аўраам Лінкальн]]. На гэтай жа Бібліі, якая з'яўляецца зборам калекцыі [[Бібліятэка Кангрэса|Бібліятэкі Кангрэса]], прымаў прысягу і 44-ы прэзідэнт ЗША [[Барак Абама]]<ref name="MSNBC">{{cite web|title=Абама будзе вымаўляць прысягу на Бібліі Лінкальна|url=http://www.msnbc.msn.com/id/28366102/|accessdate=2011-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025130641/http://www.msnbc.msn.com/id/28366102/|archive-date=25 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref>. Біблія выпушчана [[Выдавецтва Оксфардскага ўніверсітэта|выдавецтвам Оксфардскага ўніверсітэта]] ў 1853 годзе і мае 1280 старонак. Памеры кнігі — 15 см у даўжыню, 10 см у шырыню і 4,5 см у таўшчыню<ref name="LoC">{{cite web |url=http://www.loc.gov/today/pr/2008/08-236.html |title=President-Elect Obama To Take Oath of Office on Lincoln-Inaugural Bible from Library of Congress |work=[[Бібліятэка Кангрэса]] |date=2008-12-23 |accessdate=2011-04-22}}</ref>. Вокладка кнігі выканана з чырвонага аксаміту з пазалочанымі краямі. Біблія дэманстравалася ў Бібліятэцы Кангрэса да мая 2009 года, калі праходзілі святкаванні двухсотгоддзя з дня нараджэння Аўраама Лінкальна<ref name="LoC"/>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Abraham Lincoln first inaugural bible}} *{{en}} [http://www.wdl.org/en/item/11358/ The Lincoln Bible] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131017030245/http://www.wdl.org/en/item/11358/ |date=17 кастрычніка 2013 }} [[Катэгорыя:Аўраам Лінкальн]] [[Катэгорыя:Біблія]] 6hfgoqss5cv9rolxii2441ajq0ja6ge 0 114444 5209868 4965841 2026-10-01T12:41:16Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Вяршыні вышынёй ад 2000 да 3000 метраў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5209868 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня}} '''Гаверла''' ({{lang-uk|Говерла}}) — найвышэйшы пункт Украінскіх [[Карпаты|Карпат]] ды ўвогуле [[Украіна|Украіны]], яе вышыня — 2061 м. Знаходзіцца ў [[Рахаўскі раён|Рахаўскім раёне]] на мяжы [[Івана-Франкоўская вобласць|Івана-Франкоўскай]] і [[Закарпацкая вобласць|Закарпацкай]] абласцей на масіве [[Чарнагора]]. Мае конусападобную форму з стромкімі паўднёвымі і спадзістымі паўночнымі схіламі. На схілах — формы і адклады плейстацэнавага зледзянення (кары, марэны), каменепады. Узімку бываюць снегавыя лавіны. Сфарміравана [[пескавік]]амі і [[кангламерат (парода)|кангламератамі]] чарнагорскай світы. У ніжняй частцы ўкрыта [[яловыя лясы|яловымі лясамі]], вышэй — субальпійскімі і [[альпійскія лугі|альпійскімі лугамі]], хмызняковымі пусткамі, месцамі трапляюцца камяністыя россыпы. Каля падножжа ўсходняга схілу гары знаходзіцца адзін з вытокаў ракі [[Прут]]. Недалёка ад вытоку размешчаны каскад вадаспадаў, агульная вышыня якога складае каля 80 метраў. З вялікіх населеных пунктаў паблізу знаходзяцца [[Рахаў]], [[Ясіня]] і [[Варохта]]. Гаверла з'яўляецца адным з сімвалаў Украіны. Існуе традыцыя падняцця на вяршыні Гаверлы ўкраінскага нацыянальнага, а цяпер і [[Сцяг Украіны|Дзяржаўнага сцяга Украіны]] ў дзень прыняцця Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце Украіны — [[16 ліпеня]]. == Турызм == Гаверла з'яўляецца папулярным аб'ектам летняга і зімовага турызму. Першы турыстычны маршрут з узыходжаннем на гару быў адкрыты ў 1880 годзе. З-за папулярнасці мае высокі ўзровень засмечанасці прывяршынных участкаў, а таксама знішчанае расліннае покрыва на вяршыні. Пры добрай бачнасці на поўначы можна ўбачыць гарады [[Івана-Франкоўская вобласць|Івана-Франкоўскай вобласці]]: [[Івана-Франкоўск]], [[Каламыя|Каламыю]] і [[Сняцін]], а ў паўднёвым напрамку — румынскі горад Сігету-Мармацыяй. З вяршыні Гаверлы выразна бачная закарпацкая гара [[Гара Петрас|Петрас]] (2020 м). На паўднёвы ўсход цягнецца чарада вяршыняў чарнагорскага хрыбту. У яснае надвор'е можна ўбачыць абсерваторыю Белы слон на гары [[Поп Іван]]. На паўднёвым-захадзе ад гары ўзвышаецца Мармароскі хрыбет, па якім праходзіць мяжа [[Румынія|Румыніі]] і [[Украіна|Украіны]]. == Спасылкі == {{Commons|Category:Hoverla}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Украіны]] [[Катэгорыя:Усходнія Карпаты]] 4edlpplaly07f9xelxl6701xk7s17ki 100 121975 5209988 5209330 2026-10-01T15:51:03Z NirvanaBot 40832 +15 новых 5209988 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Pavel Gavrilin|2026-10-01T15:12:50Z|Damskiu}} {{Новы артыкул|Мацей Пшыбыльскі|2026-10-01T13:38:07Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Аляксандр Уладзіміравіч Якоўчыц|2026-10-01T13:02:26Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Вацлаў Пшыбыльскі|2026-10-01T12:46:00Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Мікалай Радзівіл (1751—1811)|2026-10-01T11:51:33Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Аляксандр Навумавіч Міта|2026-10-01T11:44:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ежы Альбрэхт Радзівіл|2026-10-01T11:38:39Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Джон Мітчэл|2026-10-01T11:33:30Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Караліна Радзівіл з Пацеяў|2026-10-01T11:21:12Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Міхаіл Андрэевіч Асаргін|2026-10-01T07:41:40Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Арыстонік|2026-10-01T07:31:01Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Бэла Ахатаўна Ахмадуліна|2026-10-01T06:04:48Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Таццяна Дзмітрыеўна Логінава|2026-10-01T05:46:19Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Нірмал Пурджа|2026-10-01T05:35:18Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ганна Вячаславаўна Запартыка|2026-09-30T17:04:50Z|Schlurpie}} {{Новы артыкул|Антоніа Валіснеры|2026-09-30T12:18:52Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Шарль Банэ|2026-09-30T11:47:24Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уладзіслаў Сціпулкоўскі|2026-09-30T08:53:17Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Элгуджа Амашукелі|2026-09-30T06:30:13Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Энрыке Амарым|2026-09-30T06:18:09Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> n5essycdsyzrgz9ysco4msxfv3y7ejq 0 127908 5210081 5108229 2026-10-01T21:24:32Z 5210081 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Беларускі ПЭН''' — [[Беларуская мова|беларускі]] нацыянальны цэнтр [[ПЭН-клуб]]а. == Гісторыя == Створаны ў 1989 годзе{{sfn|Бубен, Процька|2001|с=214}}. Зарэгістраваны [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Мінюстам Рэспублікі Беларусь]] 16 лістапада 1990 года на падставе Статута і Пастановы [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў]] рэспублікі № 274 ад 1 лістапада 1990 года, перарэгістраваны 31 кастрычніка 1999 года. Прыняты ў Сусветную асацыяцыю пісьменнікаў «Міжнародны [[ПЭН-клуб]]» у маі 1990 года на Сусветным кангрэсе, мае статус «А» ў [[ЮНЕСКА]] і дарадчы статус у [[ААН]]. Беларускі ПЭН -- сузаснавальнік [[Беларускі дом правоў чалавека|Беларускага дома правоў чалавека]] ў Вільні. Беларускі ПЭН — аб’яднанне прафесійных [[літаратар]]аў, створанае для пашырэння інтэлектуальнага супрацоўніцтва прадстаўнікоў творчых прафесій, удзелу ў міжнародным літаратурным супрацоўніцтве, развіцця беларускай культуры, выхавання ў грамадскай свядомасці высокіх гуманістычных ідэалаў. Сябры Беларускага ПЭНа далучаюцца да прынцыпаў і каштоўнасцей Хартыі Міжнароднага ПЭНа, прынцыпаў дзейнасці праваабаронцаў Беларусі. З 1996 года Беларускі ПЭН -- член Камітэта «Пісьменнікі ў зняволенні», заснаванага ў 1960 годзе Асамблеяй дэлегатаў Міжнароднага ПЭН-клуба. Беларускі ПЭН удзельнічае ў працы Камітэта Міжнароднага ПЭН-клуба па мастацкім перакладзе і лінгвістычным праве, штаб-кватэра якога знаходзіцца ў [[Барселона|Барселоне]]. У першую чаргу праца тычыцца праграмы «Усеагульная дэкларацыя лінгвістычных правоў». [[Файл:PenBy logo 2019.png|злева|міні|Лагатып Беларускага ПЭН-цэнтра ў 2019 годзе.]] У ліпені 2021 года па юрыдычным адрасе Беларускага ПЭНа прайшоў ператрус, былі арыштаваны рахункі арганізацыі. 9 жніўня 2021 года [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь]] [[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021)|ліквідаваў]] Беларускі ПЭН. У ліпені 2022 года арганізацыя паведаміла, што атрымала рэгістрацыю ў Польшчы<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/kultura/belaruski-pen-centr-atrymau-rehistracyju-u-polszcz|title=Беларускі ПЭН-цэнтр атрымаў рэгістрацыю ў Польшчы|date=2022-07-11|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref>. У пачатку 2026 года [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]] аб’явіў Беларускі ПЭН-цэнтр [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]<ref>{{cite web|url=https://reform.news/belaruski-pjen-pryznany-jekstrjemisckim-farmiravannem|title=Беларускі ПЭН прызнаны «экстрэмісцкім фарміраваннем»|work=[[Reform.news]]|date=2026-03-04}}</ref>. <!-- Беларускі ПЭН-цэнтр — недзяржаўная, непалітычная арганізацыя, якая мае гуманітарную, духоўна-маральную накіраванасць. З 1989 года аб’ядноўвае прагрэсіўных літаратараў з мэтай пашырэння інтэлектуальнага супрацоўніцтва прадстаўнікоў творчых прафесій, развіцця беларускай культуры, выхавання грамадскай свядомасці, высокіх гуманістычных ідэалаў. У склад ПЭН-цэнтру ўваходзяць 54 пісьменніка, сярод якіх Васіль Быкаў, Рыгор Барадулін, Уладзімір Арлоў, Валянцін Тарас, Святлана Алексіевіч. У 1990 годзе Беларускі ПЭН-цэнтр прыняты ў Міжнародны ПЭН-клуб — сусветную асацыяцыю пісьменнікаў, мэтамі якой з’яўляюцца развіццё міжнароднага культурнага супрацоўніцтва ў галіне літаратуры, садзейнічанне рэалізацыі прынцыпаў свабоды слова, абарона пісьменнікаў і прадстаўнікоў іншых творчых прафесій, якія пераследуюцца за выказванне сваіх поглядаў. Адной з важнейшых задач сваёй дзейнасці Беларускі ПЭН-цэнтр лічыць абарону грамадзянскіх, эканамічных і культурных правоў як сваіх членаў, так і іншых пісьменнікаў і журналістаў усімі даступнымі яму метадамі. Супрацоўнічае з іншымі беларускімі і замежнымі праваабарончымі арганізацыямі.{{sfn|Бубен, Процьк|2001|с=214}} --> == Прэзідэнты == * [[Рыгор Барадулін]] (1990—1999) * [[Васіль Быкаў]] (1999—2003) * [[Лявон Баршчэўскі]] (2003—2005) * [[Уладзімір Някляеў]] (2005—2008) * [[Андрэй Хадановіч]] (2008—2017) * [[Таццяна Нядбай]] (2017—2019) * [[Святлана Алексіевіч]] (2019—2021) * [[Таццяна Нядбай]] (з 2021) == Літаратурныя прэміі == * '''[[Кніга года (прэмія Беларускага ПЭН)|Прэмія «Кніга года»]]''' — пісьменнікі і перакладчыкі самі абіраюць найлепшую беларускую кнігу праз інтэрнэт-галасаванне. Пераможца — адна кніга, напісаная на беларускай або рускай мове ў жанрах мастацкая проза, нон-фікшн, паэзія ці эсэістыка. * '''[[Прэмія Цёткі]]''' — за найлепшую беларускамоўную кнігу для дзяцей і падлеткаў. Даецца ў дзвюх намінацыях — найлепшы літаратурны твор і найлепшае мастацкае афармленне. Сузаснавальнік — [[Саюз беларускіх пісьменнікаў]]. Прэмію падтрымлівае мясцовы дабрачынны фонд «Вяртанне». * '''[[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця|Прэмія імя Ежы Гедройця]]''' — буйнейшая незалежная літаратурная прэмія за мастацкую і дакументальную прозу на беларускай мове. Надаецца з 2012 года. Прэмію арганізоўваюць Беларускі ПЭН і [[Саюз беларускіх пісьменнікаў]] пры падтрымцы [[Польскі інстытут у Мінску|Польскага Інстытута ў Мінску]]. У 2019 годзе сярод іншага фундатарамі прэміі сталі Адвакацкае бюро Borovtsov & Salei, ПП «Тэрасофт» і [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч|Святлана Алексіевіч]]. * '''[[Дэбют (літаратурная прэмія)|Прэмія «Дэбют» імя Максіма Багдановіча]]''' — за найлепшую дэбютную кнігу, напісаную беларускай або перакладзеную на яе, аўтарам або перакладчыкам ва ўзросце да 35 гадоў. Даецца за творы ў жанрах паэзія, проза, мастацкі пераклад. Сузаснавальнік — Саюз беларускіх пісьменнікаў. Прэмію падтрымлівае мясцовы дабрачынны фонд «Вяртанне». * '''[[Прэмія імя Наталлі Арсенневай]]''' — надаецца з 2017 года за найлепшую паэтычную кнігу на беларускай мове. Суарганізатары — Беларускі ПЭН, Саюз беларускіх пісьменнікаў і [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]]. Партнёрамі прэміі выступаюць Фонд культуры і адукацыі Орса-Рамана і Харытатыўны фонд Згуртавання беларусаў Вялікай Брытаніі. * '''[[Прэмія імя Карласа Шэрмана]]''' — надаецца з 2016 года за найлепшы пераклад мастацкай кнігі на беларускую мову. Сузаснавальнікі прэміі — Беларускі ПЭН, Саюз беларускіх пісьменнікаў і мясцовы дабрачынны Фонд «Вяртанне». * '''[[Прэмія імя Міхала Анемпадыстава]]''' — надаецца з 2019 года за найлепшую кніжную вокладку для беларускай кнігі. Сузаснавальнікі і партнёры — Беларускі ПЭН, [[Беларускі саюз дызайнераў]], Лятучы ўніверсітэт, H&L Group, фонд «Адкрытая культура», тэлеканал «[[Белсат]]». * '''[[Прэмія імя Алеся Адамовіча]]''' — заснавана ў 1995 годзе ў гонар аднаго з заснавальнікаў Беларускага ПЭНа [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]]. Даецца за найлепшы публіцыстычны твор, прысвечаны актуальным праблемам сучаснасці. У некаторых выпадках прэміяй уганароўваюцца значныя для беларускай культуры ініцыятывы, з’явы або падзеі. * '''[[Прэмія імя Францішка Багушэвіча]]''' — даецца з 1994 года за выдатную гістарычную прозу аўтарам кніг, якія спрыяюць абуджэнню свядомасці і нацыянальнай незалежнасці чытачоў. У некаторых выпадках прэміяй уганароўваюцца значныя для беларускай гісторыі ініцыятывы, з’явы або падзеі. * '''[[Прэмія імя Францішка Аляхновіча]]''' — заснавана ў 2013 годзе разам з [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]], даецца за найлепшы твор на беларускай і рускай мовах любога жанру, напісаны ў зняволенні. Могуць быць намінаваны як апублікаваныя творы, так і рукапісы. Даецца не штогод. == Іншыя праекты == === Фестывалі === ==== Фестываль інтэлектуальнай кнігі «Прадмова» ==== Выступае як пляцоўка для інтэнсіўнай камунікацыі паміж усімі ўдзельнікамі кнігавыдавецкага працэсу: выдаўцамі і аўтарамі, рэдактарамі і крытыкамі, ілюстратарамі і дызайнерамі, перакладчыкамі і чытачамі. Арганізатар: установа культуры «Кніжны офіс». Беларускі ПЭН з’яўляецца адным з галоўных партнёраў фестывалю. ==== Міжнародны паэтычны фестываль «Вершы на асфальце» імя Міхася Стральцова ==== Запачаткаваны ў 2012 годзе Саюзам беларускіх пісьменнікаў і ПЭНам. Сярод традыцыйных мерапрыемстваў фестывалю — паэтычны слэм, літаратурныя чытанні, дыскусіі, прэзентацыі кніг, кніжных серый, музычныя выступы і г. д. Збірае паэтаў з Беларусі, Германіі, Ісландыі, Казахстана, Літвы, Латвіі, Нарвегіі, Польшчы, Расіі, Славакіі, Украіны, Швецыі, Фінляндыі, Эстоніі. === Перакладчыцкая майстэрня === Штотыднёвыя заняткі для перакладчыкаў, скіраваныя на знаёмства з асноўнымі тэндэнцыямі і мастацкімі падыходамі ў перакладзе. На занятках разглядаюцца пераклады розных літаратурных жанраў. Наведвальнікі аналізуюць і вучацца дапрацоўваць уласныя пераклады пад кіраўніцтвам Андрэя Хадановіча. === Школа крэатыўнага пісьма Адама Глобуса «Літара» === Школа створаная для падлеткаў 15-18 гадоў. У праграме — азнаямленне, вывучэнне і практыкаванне ў формах літаратурных мініяцюр на прыкладзе класікаў сусветнай і беларускай літаратуры: Сэй-Сёнагон, [[Янка Брыль|Янкі Брыля]], Басё, Рамона Гомэса дэ ля Сэрны і іншых. === Рэзідэнцыя маладога літаратара === Праграма дае магчымасць творцу ва ўзросце да 35 гадоў два тыдні жыць у Вільні і займацца літаратурнай працай. Дзейнічае пры падтрымцы Беларускага Дома правоў чалавека і Амбасады Літвы. === Майстар-класы для маладых літаратараў === Маладыя літаратары з усёй краіны збіраюцца разам і цягам некалькіх дзён знаёмяцца паміж сабой, а таксама з прафесійнымі пісьменнікамі. Працуюць над ўласнымі творамі і абмяркоўваюць тэксты калег з дапамогай дасведчаных паэтаў, празаікаў, перакладчыкаў. === Аўдыятэка === Архіў аўдыязапісаў<ref>https://audio.pen-centre.by {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210127220421/https://audio.pen-centre.by/ |date=27 студзеня 2021 }}</ref>, на якіх аўтары і перакладчыкі самі чытаюць свае творы. Кожны літаратар мае асобную старонку з біяграфіяй і спісам твораў, якія можна чытаць і слухаць. === Конкурсы === * [[Конкурс маладога літаратара]] * [[Конкурс маладых крытыкаў]] == Крытыка == У 2015 годзе пра свой выхад з Беларускага ПЭНа заявілі літаратары [[Алесь Аркуш]] і [[Вінцэсь Мудроў]]. Паводле слоў Алеся Аркуша, знаходзіцца ў складзе гэтай арганізацыі значыць «''даваць магчымасць яго кіраўніцтву рабіць усё што заўгодна''», бо «''з сябрамі арганізацыі ніхто не раіцца''», ніхто не цікавіцца іх меркаваннем па тым ці іншым пытанні<ref name="БРР">{{cite web| author =Анна Шайкоўская| date =2017| url =https://www.racyja.com/kultura/belaruski-pen-tsentr-skalanuu-skandal/| title =Беларускі ПЭН-цэнтр скалануў скандал| publisher =[[Беларускае Радыё Рацыя]]| accessdate =8 сакавіка 2018| archiveurl =https://web.archive.org/web/20170323091113/http://www.racyja.com/kultura/belaruski-pen-tsentr-skalanuu-skandal/| archivedate =23 сакавіка 2017| url-status =dead}}</ref>, а сам ПЭН, які павінен абараняць правы пісьменнікаў, апошнім часам «''ператварыўся ў нейкую кармушку, арганізацыю, дзе проста дзеляць гуманітарку, а не змагаюцца за пісьменнікаў, чым павінны былі ў першую чаргу займацца''»<ref name="Е">{{cite web| author =| date =12 сакавіка 2015| url =https://euroradio.fm/litaratary-pakidayuc-belaruski-pen-centr-z-za-mounaga-skandalu | title =Літаратары пакідаюць Беларускі ПЭН-цэнтр праз моўны скандал |publisher =[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]| accessdate =8 сакавіка 2018}}</ref>. Дадатковай прычынай паслужыла заява ПЭНа пра дыскрымінацыю рускамоўных пісьменнікаў. З падобнай прычыны заявіў, што пакідае арганізацыю, і пісьменнік [[Сяргей Іванавіч Дубавец|Сяргей Дубавец]]<ref name="БРР" /> (але па стане на 2019 г. С. Дубавец з’яўляецца сябрам Рады Беларускага ПЭНа). Выйшаў з арганізацыі мастацтвазнаўца [[Сяргей Васілевіч Харэўскі|Сяргей Харэўскі]]<ref name="Е" />. Пасля заявы пра «''дыскрымінацыю рускамоўных літаратараў''» пакінуў арганізацыю і драматург [[Юры Станкевіч]], які патлумачыў прычыну свайго сыходу яшчэ і тым, што ён стаў членам ПЭН-цэнтра, калі «''арганізацыя імкнулася прытрымлівацца пісьменніцкага праваабарончага кірунку і нацыянальнай ідэі. А потым прыйшлі „эпігоны“, набылі сяброўства выпадковыя і невыпадковыя людзі, і наступіла непазбежнае''»<ref>{{cite web| author =| date =19 сакавіка 2015| url = https://nashaniva.com/146259| title =Пісьменнік Юры Станкевіч выходзіць з ПЭН-цэнтра |publisher =[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. У 2016 годзе ў беларускай літаратурнай прасторы ўзнік скандал па выніках уручэння літаратурнай прэміі «[[Дэбют (літаратурная прэмія)|Дэбют]]», заснаванай Беларускім ПЭНам. На цырымоніі ўручэння прэміі намінацыя «Паэзія» засталася без пераможцы, у выніку чаго маладыя паэты палічылі такое рашэнне журы зняважлівым да іх. Пасля інцыдэнту паэт [[Алесь Плотка]], які увайшоў у шорт-ліст прэміі, звярнуўся да арганізатараў конкурсу з просьбай, «''каб брыдкі скандал, які ўзнік вакол гэтай намінацыі, быў вырашаны''». Яго падтрымалі і астатнія шортлістэры. А. Плотка пракаментаваў, што сваім рашэннем не прызначаць пераможцу сярод паэтаў журы парушыла статут прэміі, дзе напісана: «''ў кожнай намінацыі вызначаюцца пераможца (1 месца) і даюцца два заахвочвальныя прызы''»<ref>{{Cite web|url=https://naviny.by/rubrics/culture/2016/03/24/ic_articles_117_191278|title=Скандал на прэміі «Дэбют». Як «Паэзія» засталася без пераможцаў|first=Настасся|last=САЛАНОВІЧ|website=[[Naviny.by]]|date=2016-03-24|access-date=2023-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230906185326/https://naviny.by/rubrics/culture/2016/03/24/ic_articles_117_191278|archive-date=6 верасня 2023|url-status=dead}}</ref>. Адзначаліся праблемы і з іншай літаратурнай прэміяй, заснаванай Беларускім ПЭНам — «[[Прэмія Цёткі|Прэміяй Цёткі]]». Так, у спіс намінантаў могуць не трапіць калектыўныя зборнікі з вялікай колькасцю аўтараў альбо мастакоў, хаця гэтае абмежаванне нідзе не прапісанае, а ў Палажэнні аб прэміі згодна з п. 1.3. наадварот, гаворыцца, што «''ў выпадку калектыўнага аўтарства прэмія дзеліцца між усімі аўтарамі кнігі-пераможцы''». Пры гэтым арганізатары спасылаюцца на тое, што журы можа прымаць рашэнні аб прыняцці кнігі да разгляду ў прэміі згодна з уласным меркаваннем<ref>{{cite web| author =Алег Грушэцкі| date =8 сакавіка 2018| url =https://novychas.online/kultura/zury-premii-cjotki-abvjascila-naminantau | title =Журы Прэміі Цёткі абвясціла намінантаў |publisher =[[Новы Час (газета)|Новы Час]]| accessdate = 8 сакавіка 2018}}</ref>. У канцы 2010-х гадоў пра выхад з Беларускага ПЭНа з розных прычын заявілі ганаровы старшыня ПЭНа [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Лявон Баршчэўскі]], філосаф [[Алесь Анціпенка]], заснавальнік курсаў «[[Мова нанова]]», журналіст і паэт [[Глеб Паўлавіч Лабадзенка|Глеб Лабадзенка]], шматгадовы рэдактар «[[Наша Ніва (1991)|Нашай Нівы]]», былы першы намеснік кіраўніка ПЭНа [[Андрэй Дынько]], перакладчыца і літаратарка [[Наталка Харытанюк]], былы намеснік кіраўніка арганізацыі [[Андрэй Скурко]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=240205|title=Філосаф Алесь Анціпенка заявіў пра выхад з Беларускага ПЭН-Цэнтра|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date=2023-09-06}}</ref>. На думку [[Павел Севярынец|Паўла Севярынца]], агучаную ў 2019 годзе, заснавальнікам «лявацкага гнязда» ў арганізацыі стаў літаратар [[Андрэй Хадановіч]], яго памагатым — [[Павел Анціпаў]] (брат [[Мікалай Анціпаў|Ніка Анціпава]], заснавальніка ЛГБТ-сайта [[Makeout.by]]), да іх жа Павел Севярынец прылічыў [[Анка Упала|Анку Упалу]], [[Уладзімір Лянкевіч|Уладзіміра Лянкевіча]] і масона [[Сяргей Дубавец|Сяргея Дубаўца]]<ref>{{Cite web|url=https://krynica.info/be/2019/10/22/kulturny-marksizm-i-yago-kamisary/|title=Культурны марксізм і яго камісары |website=Krynica.info|date=2022-05-29|access-date=2023-09-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220529092707/https://krynica.info/be/2019/10/22/kulturny-marksizm-i-yago-kamisary/|archivedate=29 мая 2022|url-status=}}</ref>. Палітык абвінаваціў кіраўніцтва цэнтра ў тым, што яно не прыняло ў арганізацыю шэраг літаратараў, бо тыя з’яўляюцца хрысціянамі, у тым ліку [[Яўген Зубовіч|Яўгена Зубовіча]], [[Павел Булаты|Паўла Булатага]], [[Алесь Гелагаеў|Алеся Гелагаева]], [[Уладзімір Бруй|Уладзіміра Бруя]], [[Антоній Бокун|Антонія Бокуна]], [[Ганна Станіславенка|Ганну Станіславенку]]<ref name="svaboda-марксізм"/>. На пасяджэнні Рады ПЭНа 29 кастрычніка 2019 года ганаровы старшыня [[Лявон Баршчэўскі]] падаў заяву на выхад з арганізацыі, назваў асноўнымі матывамі тое, што яго знаходжанне ў Радзе будзе шкодзіць прыняццю рашэнняў шляхам кансэнсусу. Таксама Л. Баршчэўскі абурыўся тым, што Рада не абараніла яго ад хамскіх выказванняў [[Яўген Ліпковіч|Я. Ліпковіча]], звязаных з дзейнасцю Л. Баршчэўскага ў рамках арганізацыі<ref name="svabodaБаршчэўскі">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30243767.html|title=Ганаровы старшыня ПЭН-цэнтру Лявон Баршчэўскі патлумачыў, чаму выйшаў з арганізацыі|first=Радыё|last=Свабода|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]|date=2019-11-29|access-date=2023-09-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=240261|title=Баршчэўскі: Вы сур'ёзна лічыце пакуты ЛГБТ-супольнасці больш суровымі за пакуты Севярынца ў турмах?|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date=2023-09-06}}</ref>. == Скандал з выключэннем Паўла Севярынца == З 2014 года [[Павел Севярынец]], які быў прыняты за кнігу «Лісты з лесу» ў 2007 годзе, не плаціў членскія ўнёскі, аргументуючы гэта тым, што ён хрысціянін і не бачыць для сябе магчымасці падтрымліваць, у тым ліку фінансава, мерапрыемствы пад эгідай арганізацыі, звязаныя з тым, што ён лічыць [[прапаганда гомасексуалізму|прапагандай гомасексуальнага ладу жыцця]]. 15 студзеня 2019 года ён быў выключаны з арганізацыі<ref name="nn-выключэнне">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=229330|title=Севярынца выключылі з ПЭН-Цэнтра за нясплату ўнёскаў. А ён вінаваціць арганізацыю ў гей-прапагандзе|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date=2023-09-06}}</ref>, але паведамлена пра выключэнне яму было толькі ў красавіку<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://belisrael.info/?p=19212|title=В. Рубінчык. КАТЛЕТЫ & МУХІ (115)|last=ashustin|date=2019-05-13|access-date=2023-09-06}}</ref>. Як прызнавала Таццяна Нядбай, рашэнне пра выключэнне было складаным і не было адзінагалосным, яго абмяркоўвалі цягам некалькіх сустрэч Рады<ref name="nn-выключэнне"/>. Апроч Севярынца, за неаплату ўнёскаў з цэнтра выключылі таксама [[Глеб Лабадзенка|Глеба Лабадзенку]] і [[Сяргей Шапран|Сяргея Шапрана]]<ref name="svaboda-марксізм"/><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/239852|title=Кіраўніцтва ПЭН-Цэнтра патлумачыла, за што з арганізацыі выключылі яшчэ і Лабадзенку з Шапранам|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2019-10-24|access-date=2026-01-26}}</ref>. Следам з арганізацыі выйшаў [[Андрэй Дынько]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/239902|title=Дынько: Я выйшаў з ПЭНа ў той жа вечар, калі даведаўся пра выключэнне Севярынца|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2019-10-24|access-date=2026-01-26}}</ref>. 22 кастрычніка 2019 года Павел Севярынец заявіў, што Беларускі ПЭН захапілі радыкальныя адэпты {{нп5|Культурны марксізм|культурнага марксізму|ru|Культурный марксизм}}, якія не пераносяць хрысціян і займаюцца «прапагандай [[ЛГБТ]]»<ref name="svaboda-марксізм">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30232278.html|title=«Гей-лобі і марксісты»: Павал Севярынец абвінаваціў ПЭН-цэнтар у «ганеньні на хрысьціян». Што там адказалі|last=Ма|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]|date=2019-10-23|access-date=2023-09-06}}</ref>. 26 кастрычніка на з’ездзе ў Мінску была разгледжана заява Паўла Севярынца, які кампенсаваў нясплачаную суму ўнёскаў і прасіў аднавіць яго ў сяброўстве. Ён заявіў, што свой ліст пісаў эмацыйна, але ідэалогію [[фемінізм]]у, [[гендар]]а, [[гей-прапаганда|гей-прапаганду]] па-ранейшаму лічыць шкоднымі<ref name="svaboda-аднавіў">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30237688.html|title=Зьезд аднавіў сяброўства Сяргея Шапрана, Сямёна Букчына і Паўла Севярынца ў ПЭН-Цэнтры|first=Іна|last=Студзінская|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]|date=2019-10-26|access-date=2023-09-06}}</ref>. Рашэнне Рады пра яго выключэнне было адменена, хоць паводле сведчанняў некаторых прысутных, фармулёўкі галасавання некалькі разоў мяняліся вядучым сходу [[Лявон Баршчэўскі|Лявонам Баршчэўскім]] і былі даволі складанымі, што прывяло да блытаніны. Незадаволеныя запатрабавалі перагаласавання, але Л. Баршчэўскі заявіў, што гэта не прадугледжана статутам<ref name="euroradio1">{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/pen-geyt-vyartanne-bludnaga-sevyarynca-nasuperak-kulturnym-marksistam|title=ПЭН-ГЕЙт: вяртанне блуднага Севярынца насуперак "культурным марксістам" |website=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|access-date=2023-09-06}}</ref>. [[Алесь Бяляцкі]] прапанаваў стабілізаваць ПЭН «старымі праверанымі кадрамі», [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]] выступіў з прапановай выбраць старшынёй [[Святлана Алексіевіч|Святлану Алексіевіч]]. Таццяна Нядбай узяла самаадвод і адмовілася выбірацца на пасаду кіраўніка арганізацыі, у безальтэрнатыўным галасаванні перамагла Святлана Алексіевіч<ref name="euroradio1"/>. Пісьменнік [[Альгерд Бахарэвіч]] і дзясяткі іншых сяброў арганізацыі падпісалі пратэст супраць знаходжання Паўла Севярынца ў арганізацыі і ягоных «[[цемрашальства|цемрашальскіх]] поглядаў». 29 кастрычніка 2019 года адбылося пасяджэнне Рады ПЭНа, якая зноў разгледзела справу Паўла Севярынца і выключыла яго з арганізацыі. На пасяджэнне не быў запрошаны сам П. Севярынец. Большасцю сябрлў Рады была адхілена прапанова [[Святлана Алексіевіч|Святланы Алексіевіч]] аб часовым прыпыненні сяброўства Паўла Севярынца або пра перанос разгляду яго справы на 31 кастрычніка, бо на 29 кастрычніка выпала «[[ноч расстраляных паэтаў]]» — гадавіна забойства ў 1937 годзе прадстаўнікоў беларускай інтэлігенцыі ў час [[Рэпрэсіі ў СССР|сталінскіх рэпрэсій]]<ref name="дубль2" />. Першая намесніца старшыні ПЭНа [[Таццяна Нядбай]] паведаміла, што падставай для выключэння сталі парушэнні статуту Беларускага ПЭНа і Міжнароднага ПЭН-клуба. Адзначалася, што Павел Севярынец зневажаў гонар арганізацыі, выказваў абразлівае і варожае стаўленне да кіраўніцтва, наўмысна фальсіфікаваў і скажаў інфармацыю дзеля прыватных мэтаў, публічна і сістэматычна дыскрымінаваў сацыяльную групу ЛГБТК+<ref name="euroradio2">{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/baharevich-vyhodzic-z-belaruskaga-penu-sa-mnoy-nekalki-dzyasyatkau-chalavek|title=Бахарэвіч выходзіць з беларускага ПЭНу: "Са мной некалькі дзясяткаў чалавек" |website=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|access-date=2023-09-06}}</ref>. Павел Севярынец палічыў сваё выключэнне ў «Дзень расстраляных паэтаў» невыпадковым<ref name="дубль2">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30242575.html|title=Нэрвы, спрэчкі і сьлёзы. Як Севярынца выключалі з ПЭН-цэнтру|last=Ма|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]|date=2019-10-31|access-date=2023-09-06|last2=Грыдзін|first2=Уладзь}}</ref>: {{цытата|Каля рэстарацыі [[Поедем-поедим|«Поедем-поедим»]] за паўтара года нам таксама часта кідалі ў твар: «Мало вас стрелялі!» «Выключыць», выдаліць, выціснуць хрысціянаў зь беларускай культуры не атрымаецца — гэта нават бальшавікам з іх чырвонай імперыяй не ўдалося.}} 30 кастрычніка 2019 года Беларускі ПЭН апублікаваў «незалежную экспертызу» адкрытага ліста Паўла Севярынца «Культурны марксізм і яго камісары», звернутага да сяброў арганізацыі напярэдадні з’езда арганізацыі 26 кастрычніка. [[Віялета Ермакова]] з арганізацыі «Журналісты за талерантнасць» сцвярджала, што непасрэдна ў тэксце П. Севярынца дыскрымінуецца [[ЛГБТ-супольнасць|супольнасць ЛГБТК+.]] Паводле яе, П. Севярынец мяркуе, што абарона правоў гэтай супольнасці не ўласцівая беларусам і навязаная звонку, гома- і бісексуальныя стасункі ненатуральныя і амаральныя, а з’яўленне ЛГБТК+ у публічнай прасторы непажаданае<ref name="euroradio3">{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/pen-centr-apublikavau-ekspertyzu-lista-paula-sevyarynca|title=ПЭН-цэнтр апублікаваў экспертызу ліста Паўла Севярынца |website=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|access-date=2023-09-06}}</ref>. Тэкст «экспертызы» адразу трапіў пад крытыку. 31 кастрычніка палітолаг [[Вольф Рубінчык]] адзначыў, што тэкст паводле формы не адпавядае нормам экспертнага заключэння, а паводле зместу гэта пераважна «''набор бессэнсоўных прэтэнзій і домыслаў''». Ён прапанаваў аўтарцы «''адклікаць тэкст»'', а Радзе ПЭНа — перагледзець рашэнне пра выключэнне Севярынца, прынятае на падставе «''негрунтоўнага тэксту''»<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://belisrael.info/?p=21741|title=Ещё раз о Белорусском ПЕН-центре|last=ashustin|date=2019-10-31|access-date=2023-09-06}}</ref>. В. Ермакова адказала В. Рубінчыку і іншым крытыкам, у прыватнасці, філосафу [[Пётр Рудкоўскі|П. Рудкоўскаму]], што гэта была не экспертыза, а прыватны каментар<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=240355|title=Аўтарка «экспертызы», паводле якой Севярынца адлічылі з ПЭНа: Гэта была не экспертыза, а прыватны каментар|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date=2023-09-06}}</ref>. Аднак першая намесніца старшыні [[Таццяна Нядбай]] ад імя Беларускага ПЭНа заявіла, што «''гэтага каментара эксперткі са знешняй арганізацыі нам дастаткова для падмацавання нашай пазіцыі''»<ref name=":0"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|ref=Бубен, Процька|аўтар=Бубен С. С., [[Таццяна Сяргееўна Процька|Процька Т. С.]]|загаловак=Правы чалавека : дапаможнік для настаўнікаў [беларуская і руская]|год=2001|месца=Мн.|выдавецтва=Тэхналогія|старонак=366|isbn=985-458-020-2|тыраж=9000}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * [https://www.facebook.com/pencentre Афіцыйная старонка ў facebook] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Беларускі ПЭН-цэнтр| ]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:ПЭН-клуб]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Беларусі, ліквідаваныя рэжымам Лукашэнкі (2021)]] 30km63puqm7hnr99b7jbi6tlhunpj44 0 131460 5210107 5078730 2026-10-02T02:10:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210107 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Іосіф Аляксандравіч Бельскі}} {{значэнні|Бельскі}} '''Бе́льскія''' — чатыры браты ('''Туўя''', '''Асаэль''', '''Зусь''' і '''Арон'''), арганізатары яўрэйскага партызанскага атрада падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] на [[Беларусь|Беларусі]]. == Да 1941 года == Продкі сям’і Бельскіх у [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]] пасяліліся ў вёсцы [[вёска Станкевічы, Лідскі раён|Станкевічы]], размешчанай паміж гарадамі [[Ліда]] і [[Навагрудак]], непадалёк ад [[Налібоцкая пушча|Налібоцкай пушчы]]. Яны былі ў гэтай вёсцы адзінай яўрэйскай сям’ёй<ref name="mishpoha">''Илья Куксин'' [http://www.mishpoha.org/n17/17a23.html Я стану известен только после смерти…]</ref>. У пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] сям’я Давыда і Бэлы Бельскіх перажыла нямецкую акупацыю, пасля заканчэння [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] жылі пры [[Польшча|Польшчы]], пасля [[1939]] года сталі грамадзянамі [[СССР]]. У сям’і было 11 дзяцей. Стасункі з суседзямі не заўсёды былі гладкімі: быў выпадак, калі братам Бельскім давялося сілай спыніць спробу захопа часткі іх зямлі<ref>[http://www.philly.com/inquirer/columnists/daniel_rubin/20090119_Daniel_Rubin__The_heroes_among_us.html Daniel Rubin: The heroes among us]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Старэйшы сын Давыда і Бэлы — Туўя — нарадзіўся ў [[1906]] годзе, вучыўся ў [[Хедар|рэлігійнай яўрэйскай школе]], затым у польскай. Ведаў 6 моў — [[ідыш]], [[Руская мова|рускую]], [[Беларуская мова|беларускую]], [[Польская мова|польскую]], [[іўрыт]] і [[Нямецкая мова|нямецкую]]. Быў на наймах у войску польскім і даслужыўся да [[унтэр-афіцэр]]а. У пасаг за жонкай яму дасталася невялікая крама<ref name="mishpoha"/>. Двух малодшых братоў Туўі — Асаэля і Зуся — пасля ўваходжання Заходняй Беларусі ў СССР прызвалі ў [[Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]]. Незадоўга да нападу Германіі на СССР [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] распачаў акцыю па выяўленні буржуазных элементаў і высылцы іх у Сібір. Туўя, які быў уладальнікам крамы, таксама падыходзіў пад гэту катэгорыю. Пасля таго, як краму нацыяналізавалі, ён зразумеў, што ў хуткім часе прыйдзе і яго чарга, і пакінуў невялікі гарадок, дзе раней жыў, і ўладкаваўся на іншае месца памочнікам бухгалтара<ref name="mishpoha"/>. == Стварэнне атрада == Пасля ўварвання нямецкіх войскаў у Беларусь летам [[1941]] года і масавых распраў над яўрэйскім насельніцтвам Туўя, а таксама Асаэль і Зусь, якія прыйшлі з атачэння, у снежні 1941 года стварылі ў лесе непадалёк ад роднай вёскі яўрэйскі партызанскі атрад. Двух братоў Бельскіх — Якава і Абрама — [[Нацысцкая Германія|нацысты]] расстралялі яшчэ ўлетку. [[7 снежня]] бацькі і малодшая сястра Бельскіх, а таксама Сіла (жонка Зуся) і іх нованароджаная дачка былі растраляныя ў ліку 4 000 мясцовых яўрэяў. Малодшы брат — 12-гадовы Арон — цудам пазбег смерці і далучыўся да старэйшых братоў. Браты паспелі ўвесці ў лес частку сваякоў, якія і склалі касцяк будучага атрада. Спачатку ў атрадзе было 17 чалавек<ref name="okun">[http://www.iremember.ru/content/view/450/87/1/6/lang,ru/ Окунь Леонид Исаакович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100611133257/http://www.iremember.ru/content/view/450/87/1/6/lang,ru/ |date=11 чэрвеня 2010 }}</ref>, а са зброі — адзін [[пісталет]] з няпоўнай абоймай. Камандзірам абралі Туўю Бельскага. У жніўні [[1942]] года за кошт тых, якія прыйшлі з Навагрудскага гета, атрад павялічыўся да 250 чалавек. Восенню 1942 года атрад Бельскіх пачаў баявую дзейнасць і атрымаў аўтарытэт сярод партызанаў. Туўя Бельскі зарэкамендаваў сябе як рашучы і дасведчаны камандзір. Усё гэта адыграла вялікую ролю ў афіцыйным прызнанні атрада Бельскіх з боку кіраўнікоў [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|савецкага партызанскага руху]]. У лютым [[1943]] года атрад Бельскіх быў уключаны ў склад партызанскага атраду «Кастрычнік» Ленінскай брыгады<ref>[http://www.sem40.ru/evroplanet/history/22002/ Лесные евреи]</ref>. == Дзейнасць атрада == Кіраванне атрада мела наступную структуру<ref name="4br">[http://www.nrs.com/news/front/usa/271107_174756_93749.html Четвёртый брат] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081002092657/http://www.nrs.com/news/front/usa/271107_174756_93749.html |date=2 кастрычніка 2008 }}</ref><ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://jrmn.info/ |title=Музей еврейского сопротивления на Новогрудчине |access-date=6 верасня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130607141903/http://jrmn.info/ |archivedate=7 чэрвеня 2013 |url-status=dead }}</ref>: * Туўя Бельскі — камандзір атрада; * Асаэль Бельскі — камандзір баявой суполкі, адказны за разведку; * Зусь Бельскі — намеснік адказнага за разведку, адказны за ўзброеную абарону; * Арон Бельскі — сувязны з іншымі партызанскімі атрадамі, гета і тымі, хто дапамагаў яўрэям уцячы з гета і дабрацца да партызан; * Лазар Мальбін — начальнік штаба (з 25 сакавіка 1944 года — І. В. Шэметавец); * Саламон Валкавыскі — начальнік спецыяльнага атрада; * Танхель Гардон — намеснік камандзіра па палітычнай частцы (са студзеня 1944 года); * Эліяху Бляхер — намеснік камандзіра. Туўя, які валодаў некалькімі мовамі і мог сысці за неяўрэя, часта прабіраўся ў яўрэйскія гета, угаворваючы людзей бегчы ў лес. Ён прымаў усіх яўрэяў, уключаючы жанчын, старых і дзяцей. Тым не менш, атрад меў сур’ёзную баявую моц, з якой былі вымушаны лічыцца ўсе — немцы, савецкія партызаны, навакольнае насельніцтва. Галоўнай сваёй задачай Туўя Бельскі лічыў выратаванне як мага большай колькасці яўрэяў. Пры ўсёй сваёй нянавісці да нацыстаў браты Бельскія зыходзілі з прынцыпу «''лепш выратаваць адну старушку-яўрэйку, чым забіць 10 нямецкіх салдат''»<ref>[http://www.voanews.com/russian/archive/2003-08/a-2003-08-25-5-1.cfm О рецензии на книгу Питера Даффи в «Чикаго Трибьюн» 25.08.2003] {{Недаступная спасылка}}</ref>. Прыведзеным ім у атрад вязням [[Лідскае гета|лідскага гета]] Туўя Бельскі сказаў:<ref name="mishpoha"/>{{пачатак цытаты}}Сябры, гэта адзін з самых шчаслівых дзён у маім жыцці. Вось дзеля такіх момантаў я і жыву: паглядзіце, колькі людзей здолела выбрацца з гета! Я нічога не магу вам гарантаваць. Мы спрабуем выжыць, але мы ўсе можам загінуць. І мы будзем спрабаваць выратаваць як мага больш жыццяў. Мы прымаем усіх і нікому не адмаўляем, ні старыкам, ні дзецям, ні жанчынам. Нам пагражае мноства небяспечных рэчаў, але, калі нам наканавана будзе, мы, прынамсі, памром як людзі.{{канец цытаты}} Атрад уяўляў сабой цэлую вёску, якую называлі ''«Лясны Іерусалім»''. У атрадзе была пякарня, кузня, гарбарны завод, лазня, бальніца і школа. У атрадзе былі скотнікі і музыкі, ганчары, кухары і краўцы. У атрадзе нават гулялі вяселлі, якія праводзіў [[равін]] Давыд Брук<ref name="4br"/>. Члены атрада жылі ў зямлянках. Тыя, хто не быў заняты ў баявых аперацыях, рамантавалі зброю, шылі вопратку і рабілі іншыя паслугі савецкім партызанам, атрымліваючы наўзамен боепрыпасы, ежу і медыкаменты. Падрыўнікі атрада Бельскіх лічыліся лепшымі дыверсантамі і карысталіся вялікай павагай у асяроддзі партызанаў<ref name="okun"/>. Пасля таго, як вясной [[1943]] года колькасць атрада павялічылася да 750 чалавек, яму было нададзена імя [[Грыгорый Канстанцінавіч Арджанікідзэ|Арджанікідзэ]], і ён стаў часткай партызанскай брыгады імя [[Сяргей Міронавіч Кіраў|Кірава]]. Адносіны з партызанамі не заўсёды складваліся найлепшым чынам, аднак крыўдзіць членаў атрада Бельскага не рызыкавалі — браты маглі неадкладна паставіць пад стрэльбу больш за сотню салдат, гатовых абараняць сваіх ад любых замахаў<ref name="lida">[http://lida.in/news/a-440.html Лесные евреи]</ref>. Немалое ўздзеянне аказала падтрымка атрада з боку сакратара [[Баранавічы|Баранавіцкага]] падпольного абкома [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|Камуністычнай партыі Беларусі]] Васіля Чарнышова. Галоўнай праблемай была здабыча пражытку для вялікай колькасці людзей. Сяляне пачалі супрацоўнічаць з партызанамі пасля таго, як зразумелі, што Бельскія — не аб’ект для палявання. Калі мясцовы селянін выдаў нацыстам групу яўрэяў, каманда мсціўцаў з атрада Бельскіх знішчыла яго разам з ўсёй сям’ёй — яны спалілі хату даносчыка. Надалей атрад Бельскага быў вядомы ў тым ліку і тым, што актыўна караў [[Калабарацыянізм|калабарацыяністаў]]<ref>[http://www.judea.ru/article.php3?id=3392 «Лесные евреи» выходят из леса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131102140930/http://www.judea.ru/article.php3?id=3392 |date=2 лістапада 2013 }}</ref>. Іншыя партызанскія атрады неахвотна прымалі яўрэяў, якія беглі з гета, былі выпадкі, калі іх адпраўлялі назад на верную смерць або нават расстрэльвалі<ref name="lida"/>. Выратаваннем для яўрэяў быў атрад Туўі Бельскага. Але не абышлося і без эксцэсаў. Так, штаб атрада асудзіў на смерць Ізраіля Кеслера. Як сцвярджалі суддзі, Кеслер да вайны быў нягоднікам і правакатарам. Ён трымаў у Налібаках публічны дом і служыў інфарматарам польскай разведкі. Пасля анексіі ўсходніх тэрыторый Польшчы СССР Кеслер уцёк у Літву, а пазней хаваўся ў Налібоцкай пушчы. Пасля чэрвеня 1941 г. Кеслер нібыта выдаваў камуністаў, у тым ліку яўрэяў, нацыстам. Пазней ён уцёк з утворанага нацыстамі гета і далучыўся да партызан Бельскага. Яго злавілі на рабаванні сялян і расстралялі<ref>Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 203—205.</ref>. Тым часам адзін савецкі інфарматар абвінаваціў самога Бельскага ў незаконным прысваенні золата; праўда, ніякіх сур’ёзных вынікаў для яго гэта не пацягнула<ref>Sowjetische Partisanen in Weissrussland… — S. 203.</ref>. Немцы некалькі разоў атакавалі лагер, атрад адступаў, але аказваў жорсткі ўзброены супраціў. Падчас самай буйной антыпартызанскай аперацыі «Герман», якая пачалася [[15 ліпеня]] [[1943]] года, атрад перайшоў на невялікі востраў сярод дрыгвы, дзе немцы не здолелі іх дастаць<ref name="mishpoha"/><ref name="memorial">[http://www.memorial.spb.ru/catalog/index.php/catalog/?p=187 Эпопея братьев Бельских]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Пасля гэтага атрад усё ж падзяліўся на сямейную і баявую часткі. Сямейны лагер, які ўключаў на той момант прыблізна 700 чалавек і называўся «атрад імя Калініна», асталяваўся ў Налібоцкай пушчы; камандавай ім Туўя. Жаўнеры пад камандаваннем Зуся — «атрад імя Арджанікідзэ» — вярнуліся ў раён Станкевічаў. Асаэль узначаліў аддзел разведкі ў штабе брыгады імя Кірава<ref name="memorial"/>. Самы жорсткі напад атрад вытрымаў напярэдадні вызвалення Беларусі. [[9 ліпеня]] [[1944]] года адыходзячыя нямецкія часці напалі на партызанаў, дзясяткі людзей былі параненыя, дзевяць чалавек загінулі. На наступны дзень Чырвоная Армія ўвайшла ў раён Налібоцкай пушчы<ref name="memorial"/>. === Вынікі === Бельскія здолелі выратаваць ад знішчэння 1230 яўрэяў. Усе браты перажылі акупацыю і дачакаліся вызвалення Беларусі [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|Чырвонай Арміяй]]. У хуткім часе Туўю вызвалі ў [[Мінск]], дзе ён склаў поўную справаздачу аб дзейнасці свайго атраду. Як піша [[доктар гістарычных навук]] Давыд Мельцэр, атрад «пусціў пад адхон 6 варожых эшалонаў, якія ішлі на фронт, узарваў 20 чыгуначных і шасэйных мастоў, правёў 12 адкрытых баёў і засадаў, знішчыў 16 аўтамашын з жывой сілай, а ўсяго — больш за 250 нямецкіх салдат і афіцэраў». Зусь Бельскі асабіста знішчыў 47 нацыстаў і калабарацыяністаў. За галаву Туўі немцы прызначылі ўзнагароду ў 100 тыс. [[Рэйхсмарка|рэйхсмарак]]<ref name="haaretz1">[http://www.haaretz.com/hasen/spages/1049651.html A family of warrior Jews, from partisan to paratrooper] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090205005822/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1049651.html |date=5 лютага 2009 }} {{ref-en}}</ref><ref name="rosbalt">{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/2009/01/14/609631.html |title=Еврейские партизаны злят Польшу |access-date=6 верасня 2012 |archive-date=11 красавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250411140925/https://www.rosbalt.ru/2009/01/14/609631.html |url-status=dead }}</ref>. == Пасля вайны == У [[1944]] годзе пасля вызвалення Беларусі Асаэль разам з часткай атрада ўступіў у Чырвоную армію і загінуў у [[Германія|Германіі]] незадоўга да заканчэння вайны. Яго жонка Хая, з якой яны ажаніліся ў атрадзе, у той час была на апошнім месяцы цяжарнасці. Па некаторых дадзеных, пасля заканчэння вайны Туўя і Зусь падвяргаліся пераследу з боку [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] і ў сувязі з гэтым збеглі ў Польшчу<ref name="memorial"/>. Але палякі варожа ставіліся да яўрэяў пасля вайны, і браты пераехалі ў [[Палесціна|Палесціну]], жылі ў [[Рамат-Ган]]е і [[горад Халон|Халоне]]. Пасля стварэння дзяржавы [[Ізраіль]] Туўя і Зусь прынялі ўдзел у [[Вайна за незалежнасць Ізраіля|Вайне за незалежнасць]]. Пасля вайны ў Ізраілі яны ледзь зводзілі канцы з канцамі, і ў [[1955]] годзе Зусь і Туўя разам са сваімі сем’ямі і Аронам пераехалі ў [[ЗША]]. Яны пасяліліся ў [[Бруклін]]е ([[Нью-Ёрк]]). Туўя стаў кіроўцам грузавіка, а Зусь — уладальнікам некалькіх [[таксі]]. Летам [[1986]] года выратаваныя братамі Бельскімі людзі арганізавалі банкет у іх гонар у гатэлі «[[Hilton Hotels|Хілтан]]» у Нью-Ёрку. 600 чалавек стоячы віталі апладысментамі 80-гадовага Туўю Бельскага. Туўя памёр у снежні таго ж года. Спачатку яго пахавалі на яўрэйскіх могілках на [[Лонг-Айленд]]зе, але праз год ён быў перапахаваны з ваеннымі ўшанаваннямі на гары Герцля ў [[Іерусалім]]е. Англійскі пераклад напісаных Туўяй Бельскім на [[ідыш]]ы мемуараў (394 стр.) быў падрыхтаваны да выдання ў [[2011]] годзе. Зусь Бельскі памёр у [[1995]] годзе. Арон жыў у [[Маямі]], памёр у 2025 годзе. Ніякіх афіцыйных узнагарод браты Бельскія не атрымалі. З выратаваных Бельскімі людзей, станам на канец [[2008]] года, былі жывыя 29 чалавек<ref name="florida"/> Нашчадкі выратаваных налічваюць дзясяткі тысяч чалавек.<ref>З пасляслоўя да фільма [[Выклік (фільм, 2008)|Выклік]]</ref>. Сын Туўі — Роберт Бельскі — казаў пра свайго бацьку:<ref name="florida"/> {{пачатак цытаты}}Калі ён бываў на вяселлі або [[Бар-міцва|бар-міцве]], ён адчуваў задавальненне ад таго, што бачыў дзяцей і ўнукаў тых, хто выжыў — аднаўленне сямей, якія не мелі шанцаў захавацца.{{канец цытаты}} {{oq|en|When (he) attended parties like weddings and bar mitzvahs, his satisfaction was to see the children and the grandchildren of the survivors — the regeneration of families that never had the chance to survive.}} == Нашчадкі Бельскіх == У Туўі Бельскага ў [[ЗША]] жывуць два сыны — Роберт і Мікі, іх дзеці і ўнукі. Два сыны Зуся Бельскага прыехалі ў [[Ізраіль]] з [[ЗША]] ў кастрычніку [[1973]] г. і ўдзельнічалі ў [[Вайна суднага дня|Вайне Суднага дня]]. У Асаэля засталася дачка, якая нарадзілася ўжо пасля яго смерці. Унук Зуся — Ілан Бельскі — у [[2008]] годзе закончыў універсітэт у ЗША, пераехаў у Ізраіль і пайшоў на наймы ў [[Паветрана-дэсантныя войскі|парашутна-дэсантныя войскі]]. Два іншыя ўнукі Зуся Бельскага таксама служаць у [[Армія абароны Ізраіля|Арміі абароны Ізраіля]], яшчэ адзін унук — рэзервіст<ref name="haaretz1"/>. == Абвінавачванні ў ваенных злачынствах == {{main|Трагедыя ў Налібоках}} У [[2001]] годзе польскі [[Камісія па даследаванні злачынстваў супраць польскага народа|Інстытут нацыянальнай памяці]] абвінаваціў некаторых членаў атрада Бельскага ў разні ў мястэчку [[Налібакі]], размешчаным у 120 кіламетрах ад Мінска. У выніку нападу партызанаў на гэта паселішча [[8 мая]] [[1943]] года загінулі 128 чалавек, у тым ліку 3 жанчыны, некалькі падлеткаў і дзесяцігадовае дзіця<ref name="IPN">[http://www.ipn.gov.pl/portal.php?serwis=pl&dzial=198&id=3376&search=35098 Śledztwo w sprawie zbrodni popełnionych przez partyzantów radzieckich na żołnierzach Armii Krajowej i ludności cywilnej na terenie powiatów Stołpce i Wołożyn] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071016210705/http://www.ipn.gov.pl/portal.php?serwis=pl&dzial=198&id=3376&search=35098 |date=16 кастрычніка 2007 }} {{ref-pl}}</ref><ref>{{cite web|publisher=National Public Radio|title=Jewish Brothers' Resistance Inspired 'Defiance'|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=98759355&ft=3&f=searchTerm=The+Great+Escape1045|datepublished=28 декабря 2008|accessdate=22 января 2009|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/66PQs1Pgc?url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=98759355|archivedate=24 сакавіка 2012|url-status=live}}</ref>. Было высветлена, што сярод нападаючых было некалькі салдатаў атрада Бельскага. Аднак сын Туўі Роберт і некаторыя партызаны, якія дажылі да гэтага часу, сцвярджалі, што атрад Бельскіх не меў дачынення да гэтага выпадку, бо ў гэты дзень знаходзіўся ў 100 кіламетрах ад мястэчка<ref name="rosbalt"/> Яны ўпэўнены, што ў раёне Налібакаў атрад Бельскага з’явіўся толькі ў жніўні 1943 года.<ref>[http://world.lib.ru/g/genis_d_e/evreipartizany.shtml О фильме Эдварда Цвика]</ref>. Апроч таго, у справаздачы савецкіх партызан было пазначана, што ў баі ў вёсцы разбіты нямецкі гарнізон самаабароны. Было таксама ўстаноўлена, што сілы самаабароны ў Налібаках у выглядзе ўзброенай суполкі [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] дзейнічалі пад кантролем акупацыйных уладаў і супрацоўнічалі з імі<ref name="rosbalt"/>. Па ўспамінах вязня [[Мінскае гета|мінскага гета]] і партызана Леаніда Акуня, у 1943 годзе ''«вельмі шмат партызанаў загінула ад рук гэтых акаўцаў, і з імі пачалася вайна»''<ref>[http://www.iremember.ru/content/view/450/87/1/5/lang,ru/ Я помню] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100611133224/http://www.iremember.ru/content/view/450/87/1/5/lang,ru/ |date=11 чэрвеня 2010 }}</ref>. == Браты Бельскія ў літаратуры і кіно == === Кнігі === Пра лёс братоў Бельскіх напісана некалькі кніг: * У [[1949]] годзе Туўя выдаў у Іерусаліме ў перакладзе на [[іўрыт]] свае мемуары пад назвай «Лясныя яўрэі». Поўны тэкст мемуараў на [[ідыш]]ы (394 стр.) быў знойдзены ў архівах яўрэйскага навукова-даследчага інстытута YIVO у [[Нью-Ёрк]]у, англійскае выданне рыхтавалася да публікацыі ў [[2011]] годзе<ref>Marjorie Backman «Guerilla Writer». The Jerusalem Post, 18 июня 2010.</ref>. * У [[1994]] годзе Няхама Тэк, прафесар сацыялогіі [[Універсітэт Канектыкута|Канектыкуцкага ўніверсітэта]], выдала кнігу «Выклік. Партызаны Бельскія». * У [[1998]] годзе Алан Левін выдаў кнігу ''Fugitives of the Forest: The Heroic Story of Jewish Resistance and Survival during the Second World War''. * У [[2001]] годзе дачка Асаэля Бельскага выдала кнігу пра свайго бацьку і партызанскі атрад Бельскіх. * У [[2003]] годзе журналіст Пітэр Дафі напісаў кнігу «Браты Бельскія» ({{lang-en|The Bielski Brothers}}). Выданне на рускай мове: Питер Даффи. Братья Бельские. М., [[Тэкст, выдавецтва|Тэкст]], 2011. Кніга Няхамы Тэк базуецца на ўспамінах членаў партызанскага атраду і сваякоў Бельскіх, а кніга Пітэра Даффі — на дакументальных звестках, якія ён збіраў у Беларусі, Ізраілі і ЗША. Няхама Тэк піша, што неаднаразова звярталася да беларускіх уладаў з просьбай дапусціць яе да працы ў архівах або даслаць копіі неабходных ёй матэрыялаў, але не атрымала ніякіх адказаў<ref>[http://www.lechaim.ru/ARHIV/152/kuksin.htm Братья Бельские]</ref>. === Фільмы === Пра братоў Бельскіх знята тры фільмы: * Першы дакументальны фільм «The Bielski Brothers» выйшаў у [[1993]] годзе ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>{{Imdb title|0829109|The Bielski Brothers}}</ref>. * У [[2006]] годзе ў [[ЗША]] на тэлеканале History выйшаў дакументальны фільм «The Bielski Brothers: Jerusalem in the Woods»<ref>{{Imdb title|0966562|The Bielski Brothers: Jerusalem in the Woods}}</ref>. * У [[2008]] годзе ў сусветны пракат выйшаў галівудскі мастацкі фільм [[Эдвард Цвік|Эдварда Цвіка]] «[[Выклік (фільм, 2008)|Выклік]]» ({{lang-en|Defiance}}) з [[Дэніэл Крэйг|Дэніэлам Крэйгам]], [[Леў Шрайбер|Львом Шрайберам]] і [[Джэймі Бэл]]ам у галоўных ролях<ref>{{Imdb title|1034303|Defiance}}</ref>. Фільм заснаваны на кнізе Няхамы Тэк. == Ушанаванне памяці == === Замоўчванне ў афіцыйнай гістарыяграфіі === У пасляваенныя савецкія гады ў Беларусі дзейнасць яўрэяў-партызанаў замоўчвалася. У прыватнасці, у афіцыйным даведніку «Партызанскія фарміраванні Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны (чэрвень 1941 — ліпень 1944)», які быў выдадзены Інстытутам гісторыі камуністычнай партыі ў [[1983]] годзе, няма згадак ні пра братоў Бельскіх<ref>[http://kdkv.narod.ru/Partizan43/PartS-02b.htm Командный состав партизанских формирований, действовавших на территории Белоруссии в период Великой Отечественной войны]</ref>, ні пра іх атрад. Удзел яўрэяў у партызанскім руху быў утоены за фармулёўкай «іншыя нацыянальнасці»<ref name="lida"/>. Хаця ў адных толькі 14 яўрэйскіх партызанскіх атрадах і суполках Беларусі змагаліся не менш за 1650 салдат, а ўсяго ў партызанскіх атрадах Беларусі знаходзілася ад 10<ref>[http://world.lib.ru/g/genis_d_e/evreipartizany.shtml И. Альтман об евреях-партизанах]</ref> да 15<ref name="belembassy">{{cite web|url=http://www.israel.belembassy.org/rus/history/2ww/|title=Белорусские евреи в Великой отечественной войне|publisher=Посольство Республики Беларусь в Государстве Израиль|accessdate=2010-03-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100213154511/http://www.israel.belembassy.org/rus/history/2ww/|archivedate=13 лютага 2010|url-status=dead}}</ref> тысяч яўрэяў. Пра атрад Бельскіх не згадваецца таксама ў энцыклапедычным аднатомніку «Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне (1941—1945 гг.)», які выйшаў у [[1995]] годзе<ref>[http://portal.nlb.by/portal/page/portal/index/content?lang=ru&classId=5DD9A4943BEB49E49527D88AFA2307BD Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне (1941—1945)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131113223456/http://portal.nlb.by/portal/page/portal/index/content?lang=ru&classId=5DD9A4943BEB49E49527D88AFA2307BD |date=13 лістапада 2013 }} ISBN 985-6557-48-8</ref><ref>[http://jhist.org/lessons10/belorus01.htm Еврейское антинацистское сопротивление в Белоруссии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120309140046/http://jhist.org/lessons10/belorus01.htm |date=9 сакавіка 2012 }}</ref>. === Экспазіцыі ў музеях === Пастаянныя экспазіцыі і архіўныя матэрыялы, прысвечаныя дзейнасці партызанскага атрада братоў Бельскіх, існуюць у шэрагу музеяў, у прыватнасці ў «[[Мемарыяльны музей Халакоста, ЗША|Мемарыяльным музеі Халакоста]]» ([[Вашынгтон]]), «[[Яд ва-Шэм|Мемарыяле Катастрофы і Гераізма]]» ([[Іерусалім]]), Музеі [[Навагрудскае гета|Навагрудскага гета]] (Музей яўрэйскага супраціву на Навагрудчыне)<ref name=autogenerated1 /><ref>[http://www.sb.by/?area=content&articleID=59274 Туннель]</ref>, у «[[Музей гісторыі і культуры яўрэяў Беларусі|Музеі гісторыі і культуры яўрэяў Беларусі]]» ([[Мінск]]) і іншых<ref>{{cite web |url = http://jrmn.info/ |title = Сайт музея в Новогрудке |publisher = Музей еврейского сопротивления на Новогрудчине |accessdate = 2012-2-16 |archiveurl = https://www.webcitation.org/68kMvlIrZ?url=http://jrmn.info/ |archivedate = 28 чэрвеня 2012 |url-status = live }}</ref>. Экспазіцыя, прысвечаная братам Бельскім, адкрылася ў лістападзе [[2008]] года ў «Фларыдскім музеі Халакоста» ({{lang-en|Florida Holocaust Museum}})<ref name="florida">[http://tampabay.com/news/religion/article904100.ece Little-known tale of heroic brothers opens at Holocaust Museum] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131102162557/http://www.tampabay.com/news/religion/little-known-tale-of-heroic-brothers-opens-at-holocaust-museum/904100 |date=2 лістапада 2013 }}, {{ref-en}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.courageandcompassionexhibit.com/ |title=Courage and Compassion: The Legacy of the Bielski Brothers |access-date=6 верасня 2012 |archive-date=29 студзеня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100129084948/http://www.courageandcompassionexhibit.com/ |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Гл. таксама == * [[Халакост у Беларусі]] * [[Яўрэі ў Другой Сусветнай вайне]] == Спасылкі == * {{cite web |url = http://peramoga.belta.by/ru/hronika_pobedy?id=272420 |title = Еврейский партизанский отряд |work = День Победы |publisher = [[БелТА]] |accessdate = 2012-2-16 |archiveurl = https://www.webcitation.org/67lyzN3tv?url=http://peramoga.belta.by/ru/hronika_pobedy?id=272420 |archivedate = 19 мая 2012 |url-status = live }} * [http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10007563 THE BIELSKI PARTISANS]. * [http://www1.yadvashem.org/odot_pdf/microsoft%20word%20-%205841.pdf Family Camps in the Forest]. * ''Йосси Мелман''. [http://www.haaretz.com/hasen/spages/979119.html Jewish partisans remembered; their story to hit the big screen] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081010115903/http://haaretz.com/hasen/spages/979119.html |date=10 кастрычніка 2008 }} {{ref-en}} * ''Dr. Shmuel Amarant''. [http://www.jewishgen.org/Yizkor/Novogrudok/nov333.html And the Bravery. The Partisans of Tuvia Belski] * [http://www.holocaustresearchproject.org/revolt/bielski.html The Bielski Brothers. Jewish Resistance and the «Otriad»] * [http://www.tikwatejnu.de/wp-content/uploads/2010/04/Erinnerung_an_die_Br_der_Bel.pdf «Erinnerung an die Brüder Bel’sky in Weißrussland, Polen und Israel»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303214433/http://www.tikwatejnu.de/wp-content/uploads/2010/04/Erinnerung_an_die_Br_der_Bel.pdf |date=3 сакавіка 2016 }} [[Катэгорыя:Халакост у Беларусі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Ваенныя Ізраіля]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Палітычныя эмігранты]] [[Катэгорыя:Выжылі ў Халакосце]] [[Катэгорыя:Яўрэйскі супраціў у перыяд халакосту]] [[Катэгорыя:Браты і сёстры]] 411fso4e7t2lvimt7r3om9rsflej2m7 0 131732 5209913 5191819 2026-10-01T13:24:34Z Culamar 102133 5209913 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Савет}} {{Орган выканаўчай улады |назва = Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь |скарачэнне = Саўмін РБ, СМ РБ |краіна = Рэспубліка Беларусь |эмблема = Эмблема СМ РБ (cropped).png |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |пячатка = |шырыня друку = |подпіс друку = |выява = House of Government in Minsk.jpg |шырыня выявы = 250пкс |подпіс выявы =[[Дом урада (Мінск)|Дом Урада]] |дата стварэння = |папярэднік1 = |папярэднік2 = |дата скасавання = |пераемнік = |падначаленне = [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь]] |штаб-кватэра =220010, [[Рэспубліка Беларусь]], г. [[Мінск]], [[Савецкая вуліца (Мінск)|вул. Савецкая]], 11 ([[Дом урада (Мінск)|Дом Урада]]) |lat_dir = N |lat_deg = 53|lat_min = 46|lat_sec = 02 |lon_dir = E |lon_deg = 27|lon_min = 41|lon_sec = 2 |region_code = BY |супрацоўнікаў = |бюджэт = |імя главы1 = [[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]] |пасада главы1 = Прэм'ер-міністр |імя главы2 = [[Мікалай Генадзевіч Снапкоў|Мікалай Снапкоў]] |пасада главы2 = Першы намеснік |імя главы3 = [[Аляксандр Аляксандравіч Церахаў|Аляксандр Церахаў]], [[Наталля Уладзіміраўна Пяткевіч|Наталля Пяткевіч]], [[Юрый Вітольдавіч Шулейка|Юрый Шулейка]], [[Віктар Міхайлавіч Каранкевіч|Віктар Каранкевіч]] |пасада главы3 = Намеснікі |дакумент1 = |сайт = [https://www.government.by/be government.gov.by] |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} {{Палітыка Беларусі}} '''Саве́т Міні́страў Рэспу́блікі Белару́сь''' — найвышэйшы орган выканаўчай улады, які ажыццяўляе кіраўніцтва сістэмай падпарадкаваных яму рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання і іншых дзяржаўных устаноў, а таксама мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў у [[Беларусь|Беларусі]]. Савет Міністраў — Урад Рэспублікі Беларусь. Да прыняцця зменаў і дапаўненняў у [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыю Рэспублікі Беларусь]], прынятых на [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|рэспубліканскім рэферэндуме 24 лістапада 1996 года]], Урад Рэспублікі Беларусь афіцыйна называўся '''Кабінет Міністраў Рэспублікі Беларусь'''. Старшынёй Савета Міністраў з’яўляецца [[спіс прэм’ер-міністраў Беларусі|Прэм’ер-міністр]]. З 1994 года ён прызначаецца [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь]], з 1996 года — са згоды [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|ніжняй палаты]] [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Парламента Рэспублікі Беларусь]]. Савет Міністраў Беларусі ў сваёй дзейнасці падсправаздачны Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь і адказны перад [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным сходам Рэспублікі Беларусь]]. Урад складае свае паўнамоцтвы перад нававыбраным Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. Намеснікамі Прэм’ер-міністра з’яўляюцца першы намеснік прэм’ер-міністра і намеснікі прэм’ер-міністра<ref name="pravoby">{{Спасылка | url = http://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h10800424| загаловак = Закон Республики Беларусь 23 июля 2008 г. № 424-З «О Совете Министров Республики Беларусь»| выдавецтва = Национальный правовой интернет-портал Республики Беларусь| дата = 4 верасня 2010 | мова = ru}}</ref>. == Склад == У склад Савета Міністраў Беларусі ўваходзяць<ref name="pravoby"/>: * Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь, * намеснікі Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь, * кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, * старшыня Праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь, * міністры, * старшыні дзяржаўных камітэтаў, * кіраўнік Апарата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь, * старшыня Прэзідыума Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, * старшыня Праўлення Беларускага рэспубліканскага саюза спажывецкіх таварыстваў, * іншыя службовыя асобы па рашэнні Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. == Дзейнасць == Савет Міністраў: # кіруе сістэмай падпарадкаваных яму органаў дзяржаўнага кіравання і іншых органаў выканаўчай улады, у ліку якіх<ref name="belurad">{{Спасылка| url = http://www.belarus.by/by/government/government| загаловак = Урад Беларусі| назва праекта = Афіцыйны сайт Рэспублікі Беларусь| выдавецтва = [[БелТА]]| дата = 4 верасня 2010| title = Архіўная копія| access-date = 9 верасня 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20121023064135/http://www.belarus.by/by/government/government| archive-date = 23 кастрычніка 2012| url-status = dead}}</ref>: #* дзяржаўныя адміністрацыйныя органы #* міністэрствы #* дзяржаўныя камітэты #* канцэрны («[[Белдзяржхарчпрам]]», «[[Беллегпрам]]», «[[Беллеспаперапрам]]», «[[Белнафтахім]]») #* арганізацыі, падпарадкаваныя ўраду ([[Беларускі рэспубліканскі саюз спажывецкіх таварыстваў]]) # распрацоўвае асноўныя напрамкі ўнутранай і знешняй палітыкі і прымае меры па іх рэалізацыі; # распрацоўвае і прадстаўляе Прэзідэнту для ўнясення ў Парламент праект рэспубліканскага бюджэту і справаздачу аб яго выкананні; # забяспечвае правядзенне адзінай эканамічнай, фінансавай, крэдытнай і грашовай палітыкі, дзяржаўнай палітыкі ў галіне навукі, культуры, адукацыі, аховы здароўя, экалогіі, сацыяльнага забеспячэння і аплаты працы; # прымае меры па забеспячэнню правоў і свабод грамадзян, абароне інтарэсаў дзяржавы, нацыянальнай бяспецы і абараназдольнасці, ахове ўласнасці і грамадскага парадку, барацьбе са злачыннасцю; # выступае ад імя ўласніка ў дачыненні да маёмасці, якая з’яўляецца ўласнасцю Рэспублікі Беларусь, арганізуе кіраванне дзяржаўнай уласнасцю; # забяспечвае выкананне Канстытуцыі, законаў і дэкрэтаў, указаў і распараджэнняў Прэзідэнта; # адмяняе акты міністэрстваў і іншых рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання; # ажыццяўляе іншыя паўнамоцтвы, ускладзеныя на яго Канстытуцыяй, законамі і актамі Прэзідэнта. Урад Рэспублікі Беларусь выдае пастановы, якія маюць абавязковую сілу на ўсёй тэрыторыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Прэм’ер-міністр выдае ў межах сваёй кампетэнцыі распараджэнні. == Адстаўка Урада == Урад або любы член Урада маюць права заявіць Прэзідэнту аб сваёй адстаўцы, калі лічаць немагчымым далейшае ажыццяўленне ўскладзеных на іх абавязкаў. Урад заяўляе Прэзідэнту аб адстаўцы ў выпадку выказвання Палатай прадстаўнікоў вотуму недаверу Ураду. Прэм’ер-міністр можа паставіць перад Палатай прадстаўнікоў пытанне аб даверы Ураду па прадстаўленай праграме або з канкрэтнай нагоды. Калі Палата прадстаўнікоў у даверы адмаўляе, Прэзідэнт мае права ў дзесяцідзённы тэрмін прыняць рашэнне аб адстаўцы Урада або аб роспуску Палаты прадстаўнікоў і назначэнні новых выбараў. Пры адхіленні адстаўкі Урад прадаўжае ажыццяўляць свае паўнамоцтвы. Прэзідэнт мае права па ўласнай ініцыятыве прыняць рашэнне аб адстаўцы Урада і вызваліць ад пасады любога члена Урада. У выпадку адстаўкі або складання паўнамоцтваў Урад Рэспублікі Беларусь па даручэнню Прэзідэнта прадаўжае ажыццяўляць свае паўнамоцтвы да сфарміравання новага Урада. == Цяперашні склад == {| class="wikitable sortable" !'''#''' ! Пасада ! Кіраўнік ! На пасадзе з |- |1. | [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь]] |[[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]] | з 2025 |- |2. |Кіраўнік [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] |[[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрый Крутой]] | з 2024 |- |3. |Старшыня [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь]] |[[Васіль Мікалаевіч Герасімаў|Васіль Герасімаў]] | з 2020 |- |4. |Старшыня Праўлення [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]] |[[Раман Аляксандравіч Галоўчанка|Раман Галоўчанка]] | з 2025 |- |5. | Першы намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь |[[Мікалай Генадзевіч Снапкоў|Мікалай Снапкоў]] | з 2020 |- |6. | Намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь <br /><small>(пытанні будаўніцтва, ЖКГ, транспарту)</small> | [[Аляксандр Аляксандравіч Церахаў|Аляксандр Церахаў]] | з 2026 |- |7. | Намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь <br /><small>(сацыяльная сфера: ахова здароўя, адукацыя, культура, спорт)</small> | [[Наталля Уладзіміраўна Пяткевіч|Наталля Пяткевіч]] | з 2025 |- |8. | Намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь <br /><small>(сельская гаспадарка)</small> |[[Юрый Вітольдавіч Шулейка|Юрый Шулейка]] | з 2024 |- |9. | Намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь <br /><small>(прамысловасць, энергетыка)</small> |[[Віктар Міхайлавіч Каранкевіч|Віктар Каранкевіч]] | з 2024 |- |10. | [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністр абароны Рэспублікі Беларусь]] | [[Віктар Генадзевіч Хрэнін|Віктар Хрэнін]] | з 2020 |- |11. | [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністр адукацыі Рэспублікі Беларусь]] | [[Андрэй Іванавіч Іванец|Андрэй Іванец]] | з 2022 |- |12. | [[Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь|Міністр архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь]] | [[Вадзім Іванавіч Альшэўскі|Вадзім Альшэўскі]] | з 2026 |- |13. | [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь|Міністр аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]] | [[Аляксандр Валер’евіч Хаджаеў|Аляксандр Хаджаеў]] | з 2024 |- |14. |[[Міністэрства антыманапольнага рэгулявання і гандлю Рэспублікі Беларусь|Міністр антыманапольнага рэгулявання і гандлю Рэспублікі Беларусь]] | [[Аляксандр Уладзіміравіч Якоўчыц|Аляксандр Якоўчыц]] | з 2026 |- |15. | [[Міністэрства жыллёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністр жыллёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] | [[Генадзь Аляксеевіч Трубіла|Генадзь Трубіла]] | з 2023 |- |16. | [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] | [[Максім Уладзіміравіч Рыжанкоў|Максім Рыжанкоў]] | з 2024 |- |17. | [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністр інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] | [[Дзмітрый Аляксандравіч Жук|Дзмітрый Жук]] | з 2026 |- |18. | [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністр культуры Рэспублікі Беларусь]] | [[Марат Сяргеевіч Маркаў|Марат Маркаў]] | з 2026 |- |19 | [[Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністр лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] | [[Сяргей Станіслававіч Ульдзіновіч|Сяргей Ульдзіновіч]] | з 2026 |- |20. | [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|Міністр па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь]] | [[Вадзім Іванавіч Сіняўскі|Вадзім Сіняўскі]] | з 2021 |- |21. | [[Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь|Міністр па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь]] | [[Дзмітрый Мікалаевіч Кійко|Дзмітрый Кійко]] | з 2025 |- |22. | [[Міністэрства прамысловасці Рэспублікі Беларусь|Міністр прамысловасці Рэспублікі Беларусь]] | [[Андрэй Яўгенавіч Кузняцоў|Андрэй Кузняцоў]] | з 2025 |- |23. | [[Міністэрства працы і сацыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь|Міністр працы і сацыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь]] | [[Андрэй Валянцінавіч Лабовіч|Андрэй Лабовіч]] | з 2026 |- |24. | [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь|Міністр прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь]] | [[Максім Уладзіміравіч Лысенка|Максім Лысенка]] | з 2026 |- |25. | [[Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь|Міністр сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь]] | [[Юрый Мікалаевіч Горлаў|Юрый Горлаў]] | з 2025 |- |26. | [[Міністэрства спорту Рэспублікі Беларусь|Міністр спорту Рэспублікі Беларусь]] | [[Сяргей Міхайлавіч Кавальчук|Сяргей Кавальчук]] | з 2018 |- |27. | [[Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь|Міністр сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь]] | [[Кірыл Барысавіч Залескі|Кірыл Залескі]] | з 2025 |- |28. | [[Міністэрства транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь|Міністр транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь]] | [[Аляксей Аляксеевіч Ляхновіч|Аляксей Ляхновіч]] | з 2023 |- |29. | [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністр унутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] |[[Іван Уладзіміравіч Кубракоў|Іван Кубракоў]] | з 2020 |- |30. | [[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь|Міністр фінансаў Рэспублікі Беларусь]] |[[Уладзіслаў Вікенцьевіч Татарыновіч|Уладзіслаў Татарыновіч]] | з 2026 |- |31. | [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]] | [[Юрый Адамавіч Чабатар|Юрый Чабатар]] | з 2024 |- |32. | [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Міністр энергетыкі Рэспублікі Беларусь]] |[[Дзяніс Равільевіч Мароз|Дзяніс Мароз]] | з 2025 |- |33. | [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністр юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] | [[Яўген Іосіфавіч Каваленка|Яўген Каваленка]] | з 2024 |- |34. | Старшыня [[Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага ваенна-прамысловага камітэта Рэспублікі Беларусь]] |[[Дзмітрый Аляксандравіч Пантус|Дзмітрый Пантус]] | з 2020 |- |35. | Старшыня [[Дзяржаўны камітэт па маёмасці Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага камітэта па маёмасці Рэспублікі Беларусь]] | [[Віталь Іосіфавіч Нявера|Віталь Нявера]] | з 2025 |- |36. | Старшыня [[Дзяржаўны камітэт па навуцы і тэхналогіях Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага камітэта па навуцы і тэхналогіях Рэспублікі Беларусь]] | [[Сяргей Уладзіміравіч Шлычкоў|Сяргей Шлычкоў]] | з 2021 |- |37. | Старшыня [[Дзяржаўны камітэт па стандартызацыі Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага камітэта па стандартызацыі Рэспублікі Беларусь]] | [[Алена Міхайлаўна Маргунова|Алена Маргунова]] | з 2024 |- |38. | Старшыня [[Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага мытнага камітэта Рэспублікі Беларусь]] | [[Уладзімір Мікалаевіч Арлоўскі|Уладзімір Арлоўскі]] | з 2020 |- |39. | Старшыня [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта Рэспублікі Беларусь]] | [[Канстанцін Генадзевіч Моластаў|Канстанцін Моластаў]] | з 2023 |- |40. | Старшыня [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] | [[Іван Станіслававіч Тэртэль|Іван Тэртэль]] | з 2020 |- |41. |Старшыня Прэзідыума [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] |[[Уладзімір Сцяпанавіч Каранік|Уладзімір Каранік]] |з 2025 |- |42. |Старшыня Праўлення [[Беларускі рэспубліканскі саюз спажывецкіх таварыстваў|Беларускага рэспубліканскага саюза спажывецкіх таварыстваў]] |[[Інэса Леанідаўна Караткевіч|Інэса Караткевіч]] |з 2024 |} == Прэзідыум Савета Міністраў == Для аператыўнага вырашэння пытанняў, якія ўваходзяць у кампетэнцыю Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь, створаны Прэзідыум Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь. У склад Прэзідыума Савета Міністраў Беларусі ўваходзяць<ref name="pravoby"/>: * Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь * намеснікі Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь * кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь * Старшыня Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь * Старшыня Праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь * Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь * Міністр фінансаў Рэспублікі Беларусь * Міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь === Цяперашні склад Прэзідыума Савета Міністраў === {| class="wikitable sortable" ! Пасада ! Кіраўнік |- |[[спіс прэм’ер-міністраў Беларусі|Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь]] |[[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]] |- |Першы намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь |[[Мікалай Генадзевіч Снапкоў|Мікалай Снапкоў]] |- |Намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь<!--пытанні будаўніцтва, ЖКГ, транспарту--> |[[Аляксандр Аляксандравіч Церахаў|Аляксандр Церахаў]] |- |Намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь<!--сацыяльная сфера — ахова здароўя, адукацыя, культура, спорт--> |[[Наталля Уладзіміраўна Пяткевіч|Наталля Пяткевіч]] |- |Намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь<!--сельская гаспадарка--> |[[Юрый Вітольдавіч Шулейка|Юрый Шулейка]] |- |Намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь<!--Намеснік Прэм’ера, прамысловасць, энергетыка--> |[[Віктар Міхайлавіч Каранкевіч|Віктар Каранкевіч]] |- |Кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь |[[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрый Крутой]] |- |Старшыня Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь |[[Васіль Мікалаевіч Герасімаў|Васіль Герасімаў]] |- |Старшыня Праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь |[[Раман Аляксандравіч Галоўчанка|Раман Галоўчанка]] |- |Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь |[[Юрый Адамавіч Чабатар|Юрый Чабатар]] |- |Міністр фінансаў Рэспублікі Беларусь |[[Уладзіслаў Вікенцьевіч Татарыновіч|Уладзіслаў Татарыновіч]] |- |Міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь |[[Сяргей Фёдаравіч Алейнік|Сяргей Алейнік]] |} == Гл. таксама == * [[Савет Міністраў БССР]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Пляхимович И. И.'' Комментарий к Конституции Республики Беларусь: в 2 т. — Минск: Амалфея, 2015. — Т. 2. — 984 с. == Спасылкі == * [https://www.government.by/be Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260410130645/https://government.by/be/ |date=10 красавіка 2026 }} * [http://www.map.by/gosudarstvo/ministerstva.htm Міністэрствы ў Мінску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120827234254/http://map.by/gosudarstvo/ministerstva.htm |date=27 жніўня 2012 }} {{Дзеючы Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь}} {{Еўропа паводле тэм|Урад|Урады}} {{Беларусь у тэмах}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь| ]] [[Катэгорыя:Урады Беларусі]] d2ntcyuuwdlcywxvuc5gtrjfp3smfkz 14 135339 5209894 1558992 2026-10-01T13:01:55Z DzBar 156353 5209894 wikitext text/x-wiki {{Горы паводле вышыні}} * Вяршыні вышынёй ад 5000 да 6000 метраў. {{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле вышыні|5]] acjavk393j6mlm6qyjc8syi13vrsipe 0 135851 5210255 4851449 2026-10-02T09:46:47Z Autumndancer 168015 5210255 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Сівая жаўна | regnum = Жывёлы | image file = Седой дятел у болота речки Зимёнки.jpg | image title = Сівая жаўна | image descr = Сівая жаўна | parent = Picus | rang = Від | latin = Picus canus | author = [[Іаган Фрыдрых Гмелін|Gmelin]], [[1788]] | syn = | typus = | children = | range map = Picus canus distr new.png | range legend = | iucnstatus = LC | wikispecies = Picus canus | commons = Category:Picus canus | iucn = 141795 | itis = 554125 | ncbi = 301969 | eol = 1177654 }} '''Сівая жаўна''', таксама '''Сівы дзяцел''' (''Picus canus'') — лясная [[птушка]] з сямейства Дзятлавых, блізкі сваяк [[зялёны дзяцел|зялёнага дзятла]]. Разам з {{bt-bellat|Зялёная жаўна{{!}}зялёнай жаўнойPicus canus}} з’яўляецца адзіным прадстаўніком роду {{bt-bellat|зялёныя дзятлы|Picus}} у [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]]. == Арэал і экалогія == [[File:Picus canus MHNT ZOO 2010 11 162 ST MORE Yonne.jpg|thumb|злева|''Picus canus'']] Распаўсюджаны ў паласе лясоў Еўразіі ад цэнтральных раёнаў Еўропы на ўсход да ціхаакіянскага ўзбярэжжа, Малайскага паўвострава і Суматры. У зімовы час часта вядзе качавы лад жыцця ў межах гнездавога арэала, у тропіках жыве асела. Амаль паўсюль рэдкая птушка, аднак, верагодна, гэта не звязана з антрапагенным фактарам. [[Файл:Сівая жаўна на паштовай марцы РБ.jpg|міні|злева|Сівая жаўна на паштовай марцы Беларусі. 2022]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Gorman, Gerard|загаловак=Woodpeckers of Europe. A Study to European Picidae|выдавецтва=Bruce Coleman Books|год=2004|старонак=192|isbn=1-872842-05-4}}{{ref-en}} * {{кніга|аўтар=Mullarney, Killian; Lars Svensson; Dan Zetterstrom & Peter J. Grant|частка=|загаловак=Птушкі Еўропы|арыгінал=Birds of Europe|месца=United States|выдавецтва=Princeton University Press|год=2000|старонак=400|isbn=978-0-691-05054-6}}{{ref-en}} * {{кніга|аўтар=S. Cramp, K.E.L. Simmons|загаловак=The Birds of the Western Palearctic|частка=Vol. IV - Terns to Woodpeckers|выдавецтва=Oxford University Press|год=1986|старонак=960|isbn=0198575076}}{{ref-en}} * {{кніга|аўтар=Winkler, Hans; Christie, David A. 2002. Family Picidae (Woodpeckers) in del Hoyo, J., Elliott, A., & Sargatal, J., eds.|частка=Volume 7: Jacamars to Woodpeckers|загаловак=Даведнік па птушках свету|арыгінал=Handbook of the birds of the world|месца=Barcelona|выдавецтва=Lynx Edicions|год=2002|isbn=84-87334-37-7}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Зялёныя дзятлы]] [[Катэгорыя:Птушкі Еўропы]] [[Катэгорыя:Птушкі Азіі]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1788 годзе]] [[Катэгорыя:Дзятлавыя]] s9cj73g582hlwli5705ta82mc65c40q 0 135967 5210106 5018368 2026-10-02T02:07:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210106 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Belgian horse.jpg|thumb|]] '''Бельгійскі рабочы конь''' ({{lang-nl|Brabants Trekpaard, Belgisch Trekpaard}}, {{lang-fr|Cheval de trait belge}}) — парода [[конь|коней]]-цяжкавозаў, шырока распаўсюджаная ў [[Еўропа|еўрапейскіх]] і [[Амерыка|амерыканскіх]] краінах. Выведзена шляхам сістэматычнага [[селекцыя|адбору]] і падбору мясцовых [[Бельгія|бельгійскіх]] коней. Да канца [[19 стагоддзе|XIX]] ст. у Бельгіі адрознівалі фламандскую, брабанцкую і ардэнскую пароды. Пазней яны былі аб’яднаны ў адну. У [[ЗША]] была завезена ў [[1880]]-х гг. Бельгійскі рабочы конь буйны, масіўны і камлюкаваты. Масць рудая або дарашаватая. У нашы дні таксама сустракаюцца з шэрым колерам. Вышыня да карку — 160—167 см, абхоп грудзей — 200—220 см, абхоп пясткі — 23—26 см, даўжыня тулава — 170—177 см. Самы вялікі ў свеце конь належыць да гэтай пароды. Конь па мянушцы Радар важыць 1088 кг, а яго рост — 183 см. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://egida.by/publ/113-1-0-2153 Бельгійскі цяжкавоз на egida.by] * [http://www.bykhov.by/?p=27329 Жывёлы-гіганты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131115035641/http://www.bykhov.by/?p=27329 |date=15 лістапада 2013 }} * [http://www.belgiancorp.com/ Бельгійскі рабочы конь у ЗША] * [http://www.manpercheronbelgianclub.com/ Бельгійскі рабочы конь у Канадзе] {{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пароды коней]] n8uslmkvwi36yq5t95wfdb3io525kdp 0 138178 5210338 5200351 2026-10-02T10:59:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210338 wikitext text/x-wiki {{машынны пераклад}} {{картка праграмы | name = Bitcoin | title = Bitcoin | logo = | screenshot = [[Выява:Bitcoin-0.3.23 screenshot.png|200px]] | caption = | collapsible = | author = | developer = Сатосі Накамато (Satoshi Nakamoto), Гэвін Андрэсэн (Gavin Andresen) | released = {{Start date|2009|02|04}} | discontinued = | latest release version = 0.9.3 | latest release date = [[27 верасня]] [[2014]] | latest preview version = | latest preview date = <!-- {{Start date and age|YYYY|MM|DD}} --> | frequently updated = <!-- DO NOT include this parameter unless you know what it does --> | programming language = [[C++]] | operating system = Windows, Linux, Mac OS X | platform = | size = 7.2 MiB - 15.0 MiB | language = | status = Beta | genre = [[Электронныя грошы]] | license = [[MIT License]] | website = {{URL|http://www.bitcoin.org}} }} '''Біткойн''' ({{lang-en|Bitcoin}}, ад {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|bit}} — адзінка інфармацыі «біт» і {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|coin}} — «манета») — электронная [[аднарангавая сетка|пірынгавая]] валютная сістэма, створаная ў 2009 годзе [[Сатоcі Накамато]]<ref>[https://en.bitcoin.it/wiki/Satoshi_Nakamoto Satoshi Nakamoto в Bitcoin Wiki]</ref>, сапраўдная асоба якога (ці групы асоб) застаецца невядомай. Гэта назва таксама належыць [[Open Source|праграмнаму забеспячэнню з адкрытым зыходным кодам]], створанаму ім, і [[аднарангавая сетка|аднарангавай сетцы]], утворанай гэтай праграмай. Сховішчам сродкаў з’яўляецца ''файл-гаманец'', які захоўваецца на камп’ютары. Біткойн можа быць адасланы любому карыстальніку ў сетцы, выкарыстоўваючы ''адрас Bitcoin''. У адрозненні ад іншых валют, біткойн не залежыць ад нейкага цэнтра, што займаецца вытворчасцю валюты. Даныя аб перамяшчэнні грашовых сродкаў захоўваюцца ў [[размеркаваныя базы даных|размеркаванай БД]]. Немагчыма распараджацца чужымі грашовымі сродкамі і выдаткаваць адны і тыя ж сродкі двойчы: для забеспячэння бяспекі ўжываюцца [[Крыптаграфія|крыптаграфічныя]] метады. Прынцып аднарангавай сеткі і адсутнасць адміністрацыйнага цэнтра робіць немагчымым дзяржаўнае рэгуляванне і маніпуляцыі курса шляхам змянення грашовай масы. [[Эмісія грошай|Эмісія]] біткойна алгарытмічна абмежавана. Біткойн прадугледжвае ананімнае валоданне і перавод грашовых сродкаў. Біткойн — адна з першых рэалізацый ''[[Крыптавалюта|крыптавалюты]]'', апісанай у 1998 годзе [[Вэй Дай]] (Wei Dai) у рассыланні [[шыфрапанк]]аў. == Агляд == Біткойн заснаваны на запісе перамяшчэння грашовых сродкаў з ужываннем [[Крыптасістэма з адкрытым ключом|асіметрычнага шыфравання]]. Усе [[Транзакцыя, інфарматыка|транзакцыі]] публічныя і захоўваюцца ў размеркаванай БД. Для прадухілення шматразовай траты адной і той жа сумы сетка рэалізуе нешта накшталт ''размеркаванага серверу часу'', ужываючы ідэю ланцуга [[Хэш-сума|хэшаў]], кожны з якіх вылічаецца на базе папярэдняга. Для змяншэння памеру БД выкарыстоўваецца [[TTH|дрэвападобнае хэшаванне]]. == Тэхнічныя падрабязнасці == Біткойн — рэалізацыя ідэі прапанаванай Вэй Дай пад назвай ''b-money'' і [[Нік Сабо|Ніка Сабо]] (Nick Szabo) пад назвай Bitgold. Па словах Сатосі, распрацоўка біткойна пачалася ў 2007 годзе<ref>[https://bitcointalk.org/index.php?topic=13.msg46#msg46 Questions about Bitcoin]</ref>. Прынцыпы работы сістэмы пададзены ў працы<ref name="whitepaper">{{cite news |author=Satoshi Nakamoto |date=2011-08-01 |title=Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System |url=http://www.bitcoin.org/bitcoin.pdf}}</ref> Сатосі Накамото ў 2008 годзе. === Адрасы === Bitcoin адрас з’яўляецца вынікам пераўтварэння адкрытага ключа карыстальніка. Публічныя ключы, ці адрасы біткойн, выконваюць функцыю канчатковых пунктаў пры адпраўцы і прыёме грашовых сродкаў. Адпаведныя ім прыватныя ключы аўтарызуюць адпраўніка. Адрасы не змяшчаюць ніякай інфармацыі пра іх уладальніка і ў агульным выпадку з’яўляюцца ананімнымі<ref name="lwn">{{cite news |author=Nathan Willis |date=2010-11-10 |title=Bitcoin: Virtual money created by CPU cycles |publisher=[[LWN.net]] |url=http://lwn.net/Articles/414452/}}</ref>. Кожны ўдзельнік сеткі біткойн мае так званы гаманец, які ўтрымлівае адвольную колькасць пар ключоў. Біткойн ужывае алгарытм ECDSA з параметрамі secp256k1 для стварэння новых пар ключоў. Памер закрытага ключа — 256 біт, а адпаведнага яму адкрытага ключа — 512 біт. Карыстальнік біткойн можа мець мноства адрасоў, ствараючы іх па ўласнай ініцыятыве. Стварэнне новага адрасу ўяўляе сабой стварэнне новай пары ключоў і не патрабуе нават злучэння з сеткай. Стварэнне адрасу толькі для адной транзакцыі ці аднаго карэспандэнта дазваляе захаваць ананімнасць. Алгарытм стварэння Bitcoin адраса. # Адкрыты ключ паслядоўна хэшуецца з дапамогай [[SHA-2|SHA-256]] і RIPEMD-160. # Перад вынікам пункта 1 дадаецца байт ID сеткі (0x00 — асноўная сетка). # Выкарыстоўваецца SHA-256 да выніка пункта 2. # Абіраюцца першыя 32 біта ад выніка папярэдняга кроку і дадаюцца ў канец выніка пункта 2. # Вынік пункта 4 пераўтвараецца ў base58 радок з дапамогай Base58Check кадзіравання. Адрасы ў тэкставай форме ўяўляюць сабой радкі даўжынёй да 34 сімвалаў, якія складаюцца з літар лацінскага алфавіта і лічбаў, напрыклад 1PksxEN1zvFoP59qxXTg5cZWixeTqS6Nt9. Існуюць варыянты прадстаўлення адрасоў біткойн у выглядзе [[QR-код]]аў і іншых двухмерных [[штрыхкод]]аў, прыдатных для счытвання мабільнымі прыладамі. === Транзакцыі === [[Выява:Транзакцыі bitcoin.png|thumb|left|350px|Транзакцыі]] Біткойн вызначае кожную манету ланцугом лічбавых подпісаў. Калі адзін карыстальнік перадае нейкую суму другому карыстальніку, ён стварае новую транзакцыю, якая змяшчае хэш папярэдняй транзакцыі, падпісанай ім, і публічны ключ наступнага ўладальніка<ref>[https://en.bitcoin.it/wiki/Transactions Transactions — Bitcoin<!-- Загаловак даданы ботам -->]</ref>. Потым гэтая інфармацыя шырокавяшчальным запытам адпраўляецца ў сетку біткойн. Астатнія ўдзельнікі сеткі правяраюць подпісы, перш чым прыняць транзакцыю да апрацоўкі. Магчымы выпадкі, калі неабходна перадаць сродкі, атрыманыя з розных транзакцый некалькім розным карыстальнікам. Для гэтых мэт транзакцыі падтрымліваюць шматлікія ўваходы і выхады. Значэнні з усіх уваходаў сумуюцца і сума распаўсюджваецца па выхадах. Для таго, каб праверыць транзакцыю, ужываецца сцэнарый на Forth-подобнай мове. У цяперашні час у Біткойн існуе тры розных сцэнарыі транзакцый: перавод на IP-адрас, перавод на Bitcoin-адрас і генерацыя. Апошні тып транзакцый ужываецца пры генерацыі блокаў для эмісіі новых манет. === Ланцуг блокаў === [[Выява:Blockchain.svg|102px|thumb|right|Асноўная паслядоўнасць блокаў (чорныя) з’яўляецца самай доўгай ад пачатковага (зялёны) да бягучага. Пабочныя галіны (шэрыя) адсякаюцца.]] Транзакцыі не пацвярджаюцца, пакуль не будуць калектыўнымі намаганнямі сеткі спакаваны ў паслядоўнасць блокаў. Пацверджанне засноўваецца на тым, што праведзеная работа па спакоўцы можа быць хутка праверана, што выключае шматразовае выдаткоўванне адных і тых жа сродкаў ці падробку. Блок уяўляе сабой запіс усіх ці некалькіх з самых апошніх транзакцый, якія пакуль не былі запісаны ў папярэднія блокі. Ён дзеліцца на загаловак і спіс транзакцый. Загаловак блока ўключае ў сябе свой SHA-256 хэш, версію блока(зараз ужываецца толькі дадзеная версія блока — 1), SHA-256 хэш папярэдняга блока з ланцуга, спіс хэшаў транзакцый, час стварэння блока, параметры bits і nounce, колькасць транзакцый у блоке і памер блока ў байтах. У пачатак спіса транзакцый дадаецца транзакцыя генерацыі, якая ў выпадку паспяховай генерацыі блока перадае карыстальніку ўзнагароды за створаны блок. Створаны блок будзе прыняты астатнімі карыстальнікамі толькі ў тым выпадку, калі SHA-256 хэш загалоўка роўны ці ніжэй пэўнай мэты, якая вылічаецца з параметра bits. <code></code> Напрыклад, калі значэнне bits <code>0x1a0115cb</code>, то мэтай з’яўляецца <code>0x0115cb * 2**(8*(0x1a - 3)) = 0x0000000000000115cb0000000000000000000000000000000000000000000000</code>. Максімальна магчымая мэта (г.зн. мінімальная складанасць) вызначаецца значэннем bits <code>0x1d00ffff</code>. Калі блок не задавальняе мэты, то параметр nounce змяняецца і хэш пералічваецца. Гэты працэс патрабуе мноства цыклаў спроб і памылак, таму што вынік функцыі [[Хешванне|хэшавання]] ([[SHA-256]]) практычна непрадказальны. Калі задача вырашана, вузел рассылае атрыманы блок усім далучаным вузлам. Іншыя вузлы правяраюць блок, і, калі ён верны, прымаюць яго ў якасці наступнага сапраўднага, гэта значыць дадаюць у ланцуг. Мэта карэктуецца кожныя 2016 блокаў, у залежнасці ад таго, колькі часу спатрэбілася на іх стварэнне. У ідэале ўся сетка будзе генераваць адзін блок кожныя 10 хвілін, г.зн. на генерацыю 2016 блокаў павінна сысці два тыдні. Калі 2016 блокаў было згенеравана даўжэй чым за два тыдні, то мэта павялічваецца, у адваротным выпадку змяншаецца. Такім чынам, сістэма будзе генераваць блокі з пастаяннай хуткасцю, не залежнай ад магутнасці сеткі. Любыя транзакцыі не лічацца легітымнымі (не лічацца «пацверджанымі»), пакуль інфармацыя пра іх не будзе згрупавана ў спецыяльныя структуры — блокі. Структура і інфармацыя ў блоках падпарадкоўваюцца зададзеным правілам і яе можна хутка спраўдзіць. Кожны блок заўсёды змяшчае інфармацыю (хэш) ад адным папярэднім блоку. Гэта дазваляе ўсе існуючыя блокі ўявіць у выглядзе ланцуга, які з’яўляецца размеркаванай базай даных і змяшчае інфармацыю аб усіх здзейсненых калі-небудзь аперацыях з біткойнамі. Блокі адначасова ствараюць мноства майнераў. Рэгулярна ўзнікаюць сітуацыі, калі адзін і той жа блок з’яўляецца папярэднім для двух новых блокаў. У кожным з новых блокаў могуць сустракацца як аднолькавыя транзакцыі, так і розныя. Праз некаторы час з’яўляюцца чарговыя блокі, ланцуг можа раздваіцца. Кожная з галін раўнавартасная да той пары, пакуль адна з іх не атрымае больш доўгі працяг. Звычайна пры роўнай даўжыні перавага аддаецца таму ланцугу, канцавы блок якой з’явіўся раней. Сістэма аўтаматычна лічыць легітымным даўжэйшы ланцуг, не звяртаючы ўвагу на час стварэння апошняга блока. Транзакцыі, якія ўвайшлі выключна ў менш працяглую галіну (у тым ліку па выплаце ўзнагароды), страчваюць статус пацверджаных. Калі гэта транзакцыя перадачы біткойнаў, то яна можа быць уключана ў наступны блок. Транзакцыі атрыманя ўзнагароды за стварэнне адсечаных блокаў не дубліруюцца ў другой галіне, гэта значыць «лішнія» біткойны за адсечаныя блокі не атрымліваюць далейшых пацверджанняў і «страчваюцца». Такім чынам ланцуг блокаў змяшчае крыптаграфічную гісторыю валодання пэўнай порцыяй біткойн<ref name="bbe">{{cite web|url=http://blockexplorer.com/|title=Bitcoin Block Explorer - сайт, дазваляючы прагледжваць ланцуг блокаў|archiveurl=https://www.webcitation.org/69Ar6Dlbn?url=http://blockexplorer.com/|archivedate=15 ліпеня 2012|accessdate=12 кастрычніка 2012|url-status=live}}</ref>. Калі карыстальнік паспрабуе выкарыстаць калісьці атрыманыя біткойны ізноў, сетка не прыме яго транзакцыю як дзейсную. === Эмісія === Першай транзакцыяй кожнага блока-кандыдата з’яўляецца налічэнне генеруючаму вузлу ўзнагароджвання ў 50 біткойнаў. Пасля стварэння кожных 210 000 блокаў<ref>На момант 2011-02-14 іх колькасць прыблізна роўная 108 100</ref> узнагароджванне будзе змяншацца ў 2 разы<ref>[https://en.bitcoin.it/wiki/Controlled_inflation Апісанне кантралюемай інфляцыі]</ref>. Такім чынам, агульная колькасць біткойнаў не перавысіць 21 000 000. У выпадку знікнення часткі гэтых сродкаў з абароту, дадзенае абмежаванне не будзе праблемай, таму што мінімальны аб’ём транзакцыі складае 10⁻⁸ біткойн. Верагоднасць атрымання ўзнагароджання залежыць ад стаўлення вылічальнай магутнасці вузла да сумарнай вылічальнай магутнасці ўсіх вузлоў сеткі<ref name="FedProb"> {{cite news |title=The FED’s Real Monetary Problem |first=Thomas |last=Luongo |date=2010-07-23 |newspaper=[[LewRockwell.com]] |url=http://www.lewrockwell.com/orig6/luongo7.1.1.html |accessdate=2010-10-12}}</ref>. Жадаючыя атрымаць як мага большае ўзнагароджанне імкнуцца задзейнічаць як мага большыя вылічальныя магутнасці для генерацыі: [[GPGPU|ужыванне вектарных графічных працэсараў (GPU)]]<ref>http://www.theregister.co.uk/2011/08/16/gpu_bitcoin_brute_forcing/ «the idea of GPGPU extremely attractive for the purpose of bitcoin mining»</ref> (у сотні разоў эфектыўней [[CPU]]<ref>http://arstechnica.com/tech-policy/news/2011/08/symantec-spots-malware-that-uses-your-gpu-to-mine-bitcoins.ars «estimates that GPUs can compute hashes up to 750 times as quickly as a typical CPU.»</ref>). Гэты від дзейнасці атрымаў назву «майнінг» ({{lang-en|mining}} — здабыча карысных выкапняў, шахтная распрацоўка), верагодна, з-за падабенства з золатаздабычай. Па меры падзення аб’ёму ўзнагароджання матывацыя карыстальнікаў, верагодна, перамесціцца на збор [[#Камісійныя зборы|камісій]]. Так як вылічальныя магутнасці сеткі нясталыя, [[праграмнае забеспячэнне]] вузлоў праз кожныя 2016 блокаў, а гэта прыкладна кожныя два тыдні, пералічвае<ref>[http://btcsec.com/difficulty/ Гісторыя змянення складанасці сеткі Bitcoin]</ref> патрабаванні да хэшаў блокаў такім чынам, каб падтрымліваць сярэднюю частату генерацыі на ўзроўні 6 блокаў у гадзіну. Такім чынам, хуткасць эмісіі жорстка зададзена самім алгарытмам і не можа быць зменена пабочнымі фактарамі. === Захоўванне даных === У Bitcoin была дададзена сістэма, арганізуючая запісы транзакцый такім чынам, што карыстальнік можа лакальна выдаляць даныя з сваёй базы, якія яму дакладна не спатрэбяцца. Пасля таго, як усе транзакцыі з нейкімі сродкамі былі спакаваны ў блокі, папярэднія транзакцыі з гэтымі сродкамі можна адкінуць для эканоміі месца на дыску. Для таго, каб гэта можна было ажыццявіць без змянення хэша блока, транзакцыі хэшуюцца з дапамогай [[TTH]] і ў загаловак блока змяшчаецца толькі вынік дадзенага хэшавання. Зараз усе карыстальнікі Bitcoin атрымліваюць поўную базу даных (блокі без індэксацыі і аптымізацыі) пасля запуску праграмы ў першы раз. Станам на жнівень 2012 яе памер складае крыху болей за 2 ГБ. Без транзакцый мае памер каля 80 байт. Так як блокі генеруюцца прыкладна кожныя 10 хвілін, то за год будзе збірацца 4.2 МБ блокаў. === Пулы === Для памяншэння ўплыву фактара ўдачы і больш раўнамернага і прадказальнага заробку, карыстальнікі могуць аб’ядноўвацца ў вылічальныя пулы<ref>[https://en.bitcoin.it/wiki/Pooled_mining Pooled Mining] //Bitcoin wiki</ref>. Уклад карыстальніка ў пул ацэньваецца ў шарах (shares). Шара — гэта кандыдат у подпіс блока, у сярэднім трэба 2³² аперацый хэшавання для знаходжання адной шары<ref>[https://en.bitcoin.it/wiki/Mining_pool_reward_FAQ#What_reward_systems_are_there.3F Reward systems] //Bitcoin wiki</ref>. Для знаходжання блока ў сярэднім патрабуецца колькасць шар, роўная бягучай складанасці. Існуе 3 асноўных тыпы налічэння ўзнагарод<ref>[https://en.bitcoin.it/wiki/Mining_pool_reward_FAQ Mining pool reward FAQ] //Bitcoin wiki</ref>: * Proportional — пасля знаходжання пулам блока ўзнагарода дзеліцца прапарцыйна ўкладу кожнага ўдзельніка. * PPS — аплочваецца кожная прысланая шара. Ацэньваецца як бягучая колькасць манет у блоке, падзеленая на бягучую складанасць. * Score — ацэначная сістэма аплаты шар, алгарытм вызначаецца пулам. Як правіла, сістэмы падобны на Proportional, але акрамя ўкладу кожнага ўдзельніка сістэмы імкнуцца ацаніць і яго актуальнасць. У гэтых тыпаў налічэння ёсць наступныя папулярныя варыянты: * SMPPS — аналагічна PPS, але пул ніколі не выплочвае карыстальнікам больш, чым рэальна зарабіў сам. Розніца паміж рэальным заробкам і коштам шар у PPS, калі такая ёсць, выплачваецца паступова. * ESMPPS — аналагічна SMPPS, але ўраўноўвае прыярытэты выплат сталым і новым удзельнікам пула. * RSMPPS — аналагічна SMPPS, але першымі ў чарзе на выплаты ставяцца новыя карыстальнікі. * PPLNS — аналагічна Proportional, але дзяленне ўзнагароды ажыццяўляецца прапарцыйна ўкладу ў апошнія складанасць/N прысланых на пул шар, дзе N звычайна роўнае 2. Некаторыя пулы дазваляюць ужываць сумесны майнінг некалькіх крыптавалют адразу<ref>[http://dot-bit.org/Merged_Mining Merged mining] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141030150823/http://dot-bit.org/Merged_Mining |date=30 кастрычніка 2014 }}</ref>, выводзіць сродкі не толькі ў біткойнах, але і ў іншых валютах, у тым ліку ў рублях, доларах і еўра, раздаюць камісію са знойдзеных пулам блокаў карыстальнікам<ref>[https://en.bitcoin.it/wiki/Comparison_of_mining_pools Comparison of mining pools] //Bitcoin wiki</ref>. === Пацверджанне транзакцый === У большасці выпадкаў, пры атрыманні сродкаў, новы ўладальнік не можа адразу ж скарыстацца імі. Гэта звязана з тым, што дадзеная транзакцыя павінна атрымаць пэўную колькасць пацверджанняў, лік якіх можа залежыць альбо ад ужываемага кліента Bitcoin, альбо ад іншых карыстальнікаў, прымаючых гэтыя сродкі. Дадзеная сістэма ўжываецца для змяншэння верагоднасці падвойнай траты сродкаў. Пацверджанні пачынаюць адлічвацца з моманту з’яўлення блока з гэтай транзакцыяй у карыстальнікаў сеткі. З кожным новым блокам, згенераваным пасля яе, колькасць пацверджанняў дадзенай транзакцыі павялічваецца на адзінку. Манеты, атрыманыя за стварэнне блока, не прымаюцца ўдзельнікамі сеткі, пакуль колькасць пацверджанняў не дасягне 100. Сродкі, атрыманыя ад іншых карыстальнікаў, у афіцыйным кліенце Bitcoin немагчыма выкарыстаць, пакуль яны не будуць мець шэсць пацверджанняў. Крамы і біржы могуць таксама ўсталяваць свой парог пацверджанняў. === Камісійныя зборы === У сістэме біткойн не прадугледжана абавязковых камісійных збораў. Карыстальнікі могуць добраахвотна ўключаць у плацеж адвольную суму камісійнага збору, падаючы на ўваход транзакцыі больш сродкаў, чым на выхад, што павышае прыярытэт апрацоўкі такой транзакцыі. Камісійны збор дастаецца вузлу, які згенераваў блок з такой транзакцыяй<ref name="lwn" />. З-за таго, што карыстальнік, генеруючы новы блок, можа па сваім меркаванні дадаваць у яго транзакцыі, ён можа ўключаць у гэты блок толькі тыя транзакцыі, у якія ўнесены камісійны збор. На дадзены момант большасць удзельнікаў не вызначаюць такія абмежаванні на транзакцыі, але з цягам часу, калі ўзнагарода за стварэнне новага блока зменшыцца, дадзеныя абмежаванні будуць уступаць у сілу паўсюдна з мэтай павелічэння стымулу да стварэння новых блокаў. Разнастайныя кліенты Bitcoin і іх версіі маюць свае правілы, што датычацца камісійных збораў. Разгледзім падрабязней афіцыйны кліент — Bitcoin-Qt<ref>[http://bitcoin.org/clients.html Кліенты Bitcoin]</ref>. Бягучыя правілы: * мінімальная камісія — 0,0005 BTC<ref>[http://bitcoin.org/releases/2012/01/09/v0.5.2.html Змены ў Bitcoin-Qt v0.5.2 ]</ref>; * 0,01 BTC, калі выхад транзакцыі менш за 0,01 BTC; * 0,01 BTC за кожны кілабайт транзакцыі<ref>[http://bitcoin.org/releases/2011/06/05/v0.3.22.html Змены ў Bitcoin-Qt v0.3.22 ]</ref> (калі сумарны памер усіх чакаючых транзакцый меней за 27 КБ, то прымаюцца любыя транзакцыі); * з транзакцый з аднолькавай сумай камісійнага збору, большы прыярытэт мае тая транзакцыя, якая мае больш пацверджанняў. === Праграмны інтэрфейс === Праграмнае забеспячэнне сеткавага вузла біткойн існуе ў двух відах: праграма з графічным інтэрфейсам і фонавая праграма. У абодвух выпадках яно можа кіравацца праз праграмны інтэфейс па пратаколу [[JSON-RPC]] (RFC 4627)<ref>{{Cite web |url=http://www.bitcoin.org/wiki/doku.php?id=api |title=Спецыфікацыя API |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221143442/http://www.bitcoin.org/wiki/doku.php?id=api |archive-date=21 лютага 2011 |access-date=12 кастрычніка 2012 |url-status=dead}}</ref> Гэта дазваляе досыць проста вырашыць такія задачы, як: * Далучыць да аднаго вузла некалькі праграм-майнераў, стварыўшы ўласны пул; * Інтэграваць вузел з web-крамай, абменнікам ці іншай службай, звязанай з аплатай<ref>[http://www.phpclasses.org/package/6739 Бібліятэка класаў для PHP5]</ref>; === Іншыя рэалізацыі === * Майк Хёрн (Mike Hearn), супрацоўнік кампаніі [[Google]], у межах праграмы «20 % працоўнага часу супрацоўніка» рэалізаваў праграмнае забеспячэнне вузла Bitcoin на мове [[Java]] — [[BitcoinJ]]<ref>[http://code.google.com/p/bitcoinj BitcoinJ на Google Code]</ref>. Гэта рэалізацыя абмежавана толькі карыстальніцкімі функцыямі<ref>[http://www.techworld.com.au/article/380396/google_releases_open_source_bitcoin_client/ Google releases open source Bitcoin client — open source, money, Google, Gavin Andresen, Economics, e-commerce, Bitcoin — Java — Development — Techworld<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111029233951/http://www.techworld.com.au/article/380396/google_releases_open_source_bitcoin_client |date=29 кастрычніка 2011 }}</ref> (такі вузел не можа правяраць транзакцыі і блокі, ствараць блокі, а можа толькі ствараць новыя валідныя транзакцыі, што, зрэшты, дастаткова для работы кліента), аднак гэта з’яўляецца нямалым крокам у бок мабільных праграм, ужываючых Bitcoin. == Эканоміка == Нягледзячы на эксперыментальны статус праекта, ён імкліва набірае папулярнасць. Біткойны прымаюцца ў абмен на сеткавыя паслугі і рэальныя тавары<ref name="bitcointrade">{{cite web |url=https://en.bitcoin.it/wiki/Trade |title=Bitcoin Trade |publisher=Bitcoin.org |accessdate=16 May 2011}}</ref>. Многія арганізацыі прымаюць ахвяраванні ў гэтай валюце<ref>[http://www.reactos.org/ru/foundation_donate.html Donate to ReactOS — ReactOS Website<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111007132132/http://www.reactos.org/ru/foundation_donate.html |date=7 кастрычніка 2011 }}</ref>. Трэйдэры абменьваюць біткойн на разнастайныя валюты (долары ЗША, рублі, японскія іены і іншыя) на онлайн-біржах<ref>{{Cite web |url=http://bitcoincharts.com/markets/ |title=Bitcoin Charts |access-date=12 кастрычніка 2012 |archive-date=4 чэрвеня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604053716/http://www.bitcoincharts.com/markets/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |date=2010-10-10 |title=Could the Wikileaks Scandal Lead to New Virtual Currency? |first=Keir |last=Thomas |newspaper=[[PC World]] |url=http://www.pcworld.com/businesscenter/article/213230/could_the_wikileaks_scandal_lead_to_new_virtual_currency.html |accessdate=2010-10-10 |archive-date=4 верасня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904042357/http://www.pcworld.com/businesscenter/article/213230/could_the_wikileaks_scandal_lead_to_new_virtual_currency.html |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.pcworld.com/businesscenter/article/213230/could_the_wikileaks_scandal_lead_to_new_virtual_currency.html |accessdate=12 кастрычніка 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120904042357/http://www.pcworld.com/businesscenter/article/213230/could_the_wikileaks_scandal_lead_to_new_virtual_currency.html |archivedate=4 верасня 2012 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.pcworld.com/businesscenter/article/213230/could_the_wikileaks_scandal_lead_to_new_virtual_currency.html |accessdate=12 кастрычніка 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120904042357/http://www.pcworld.com/businesscenter/article/213230/could_the_wikileaks_scandal_lead_to_new_virtual_currency.html |archivedate=4 верасня 2012 |url-status=dead }}</ref>. Сярод карыстальнікаў валюты прынята ўмоўнае пазначэнне '''BTC'''. Курс біткоіна ўпаў ніжэй за 20 000 долараў за выхадныя (23-24 ліпеня 2022) — найніжэйшый са снежня 2020 года — пасля рашэння Федэральнай рэзервовай сістэмы павысіць працэнтныя стаўкі на 0,75 % і тыдня падзення кошту. Да панядзелка біткоін зноў вырас вышэй за 20 000 долараў, падняўся амаль на 6 % за 24 гадзіны.<ref>{{Cite web|title=Курс биткоина к Доллару BTC USD, Bitcoin|url=https://foreck.info/kurs/bitcoin|accessdate=2022-07-25|work=foreck.info}}</ref> На папярэднім тыдні вядучая крыптавалюта таргавалася ў адносна вузкім дыяпазоне ад 19 000 да 22 000 долараў, бо крыптавалютны і фондавы рынкі з усіх сіл спрабавалі аднавіць які-небудзь прыкметны ўзыходзячы імпульс з прычыны шырэйшага распродажу. Эксперты таксама адзначаюць працяг вайны ва Украіне і інфляцыю, якая дасягнула новага 40-гадовага максімуму, з гэтай прычыны назірана падзенне цэн на рынках акцый і крыптавалют. Крыптавалюта ў апошні час усё болей «адсочвае» фондавы рынак, што робіць яе яшчэ больш пераплеценым з макраэканамічнымі фактарамі, лічаць эксперты. Эфірыўм трымаецца аналагічнай схемы.<ref>{{Cite web|title=Is Bitcoin a Strong Hedge Against Inflation?|url=https://www.kucoin.com/ru/blog/is-bitcoin-a-strong-hedge-against-inflation|accessdate=2022-07-25|work=kucoin.com}}</ref> Па словах Эдварда Мойі, старшага рынкавага аналітыка валютнай брокерскай кампаніі Oanda, сітуацыя можа пагоршыцца, калі цана біткойна ўпадзе ніжэй за 20 000 долараў. Цяпер, калі біткоін упаў ніжэй за 20 000 долараў, «падтрымка можа не з’явіцца да ўзроўню 17 000 долараў», — кажа Мойя. «Яшчэ адно падзенне крыптавалюты можа не атрымаць сур’ёзнай падтрымкі да летняга максімуму 2019 года на ўзроўні 14 000 долараў». Біткоін не перавышаў 50 000 долараў з 25 снежня 2021 года. Нягледзячы на ўзлёты і падзенні, цана біткойна ўпала амаль на 70 % з моманту свайго гістарычнага максімуму вышэй за 68 000 долараў 10 лістапада 2021 года, што стрымлівалася ростам інфляцыі, адставаннем у аднаўленні на рынку працы і пастаяннымі сігналамі ФРС пра тое, што яна пачне згортваць меры па падтрымцы эканомікі, звязаныя з пандэміяй.<ref>{{Cite web|title=Биткоин упал ниже 25 тысяч долларов впервые с декабря 2020 года|url=https://rg.ru/2022/06/13/bitkoin-upal-nizhe-25-tysiach-dollarov-vpervye-s-dekabria-2020-goda.html|accessdate=2022-07-25|work=rg.ru}}</ref> === Абменны курс === Важныя моманты ў гісторыі Bitcoin: * 25 красавіка 2010 года — былі афіцыйна прададзены першыя BTC (1000 манет за 0,3 цэнта кожная). * 10 лютага 2010 года — на Slashdot з’явілася навіна<ref>[http://news.slashdot.org/story/11/02/10/189246/online-only-currency-bitcoin-reaches-dollar-parity Online-Only Currency BitCoin Reaches Dollar Parity]</ref> аб дасягненні парытэту паміж BTC і USD. * 20 красавіка 2011 года — Forbes публікуе артыкул «Crypto Currency»<ref>[http://www.forbes.com/forbes/2011/0509/technology-psilocybin-bitcoins-gavin-andresen-crypto-currency.html «Crypto Currency»]</ref>, пасля чаго курс BTC стаў расці хутчэй і к канцу мая дасягнуў $ 8,89. * 1 чэрвеня 2011 года — Gawker апублікаваў артыкул «Silk Road»<ref>[http://gawker.com/5805928/the-underground-website-where-you-can-buy-any-drug-imaginable «Silk Road»]</ref> аб папулярнасці Bitcoin сярод гандляроў наркотыкамі, пасля чаго курс BTC рэзка падскочыў. * 9 чэрвеня 2011 года — курс Bitcoin дасягнуў свайго гістарычнага максімума $ 29,57. * 19 чэрвеня 2011 года — найбуйнейшая Bitcoin-біржа MtGox была ўзламана<ref>[https://mtgox.com/press_release_20110630.html CLARIFICATION OF MT. GOX COMPROMISED ACCOUNTS AND MAJOR BITCOIN SELL-OFF] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110919162635/https://mtgox.com/press_release_20110630.html |date=19 верасня 2011 }}</ref>, пасля чаго курс BTC працягнуў падзенне. * 16 снежня 2020 года — курс Bitcoin упершыню ў гісторыі перавысіў $ 20.000<ref>[https://www.reuters.com/article/crypto-currency/bitcoin-breaks-above-20000-for-first-time-idUSKBN28Q1UI reuters.com]</ref>. * 2 студзеня 2021 года — Bitcoin пабіў чарговы рэкорд, перавысіўшы адзнаку ў $ 33.000. Сутачны рост тады складаў 12 %, за месяц — 70 %, а за папярэдні год BTC падаражэў у 4,6 раза<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=266171 nn.by]</ref>. * 7 студзеня 2021 года — курс Bitcoin упершыню ў гісторыі вырас да $ 40.000<ref>[https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-01-07/crypto-market-value-tops-1-trillion-as-bitcoin-breaches-37-000 bloomberg.com]</ref>. * 19 лютага 2021 года — курс Bitcoin упершыню ў гісторыі вырас да $ 55.000<ref>[https://finance.tut.by/news719686.html?c finance.tut.by]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * 13 сакавіка 2021 года — курс Bitcoin упершыню ў гісторыі падняўся вышэй за $ 60.000<ref>[https://www.rbc.ru/crypto/news/604ca3559a79477e89ebc322 rbc.ru]</ref>. * 1 лютага 2023 года — курс Bitcoin складаў $ 23.126,7<ref>{{Cite web |url=https://myfin.by/stati/view/na-skolko-vyros-bitkoin-i-drugie-kriptovaluty-smotrim-kursy-38 |title=На сколько вырос биткоин и другие криптовалюты? Смотрим курсы |access-date=1 лютага 2023 |archive-date=1 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201193817/https://myfin.by/stati/view/na-skolko-vyros-bitkoin-i-drugie-kriptovaluty-smotrim-kursy-38 |url-status=dead }}</ref>. * 11 сакавіка 2024 года — курс Bitcoin упершыню падняўся вышэй за $ 70.000<ref>[https://tass.ru/ekonomika/20201501 tass.ru]</ref> * 5 лістапада 2024 года — фаза актыўнага росту крыптавалюты пачалася пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў ЗША (2024)|прэзідэнцкіх выбараў у ЗША]], на якіх перамогу атрымаў [[Дональд Трамп]]. * 5 снежня 2024 года — курс Bitcoin падняўся вышэй за $ 100.000<ref>[https://minsknews.by/kurs-bitkoina-prevysil-100-tys-dollarov-pochemu-i-est-li-bolee-nadezhnaya-alternativa-kriptovalyute/ minsknews.by]</ref>. === Адрозненні ад іншых валют === [[Выява:total bitcoins over time.png|thumb|right|238px|Колькасць біткойнаў з цягам часу]] У адрозненні ад звычайных, [[Фіатныя грошы|дэкрэтных]] валют, у сістэме біткойн няма кантралюючых органаў<ref name="FAQ">[http://www.bitcoin.org/ru/faq Bitcoin FAQ]</ref>. Гэта памяншае нестабільнасць, стваральную цэнтральнымі банкамі і ўрадамі. Эмісія абмежавана, запраграмавана і яе ход вядомы ўсім удзельнікам рынку наперад<ref name="whitepaper"/>. Плацяжы ажыццяўляюцца наўпрост, без пасрэдніцтва нейкіх фінансавых арганізацый. Адмена плацяжу немагчыма. Інфармацыя аб здзейсненым плацяжы распаўсюджваецца плацельшчыкам па ўсёй сетцы і прымаецца ўсімі астатнімі ўдзельнікамі сеткі, калі адпавядае правілам. Няправільныя плацяжы адхіляюцца. Плацяжы не абкладаюцца абавязковай камісіяй, аднак камісія можа быць сплочана добраахвотна для паскарэння апрацоўкі плацяжу<ref name="whitepaper"/>. Агульная колькасць грашовых адзінак не перавысіць 21 000 000 біткойнаў. Аб’ём павялічваецца ў выглядзе сумы спадальнай [[Геаметрычная прагрэсія|геаметрычнай прагрэсіі]] і набліжаецца да максімальнага значэння [[Асімптота|асімптатычна]]. У будучыні чакаецца [[Дэфляцыя, эканоміка|дэфляцыя]], што не з’яўляецца праблемай, таму што грашовая адзінка дзеліцца да 8-га дзесятковага знака<ref name="lwn" />. Эмісія спыніцца, цікавасць падтрымкі вузлоў сеткі карыстальнікамі пераключыцца на збор камісій. === Наступствы === Магчымыя сцэнарыі няўдачы ўключаюць абясцэньванне, страту цікавасці карыстальнікаў і глабальную змову ўрадаў па блакаванню сеткі. Аднак апошняе малаверагодна<ref name="obrien2010">{{cite news |title=Imagine your computer as a wallet full of Bitcoins |first=Danny |last=O'Brien |url=http://www.irishtimes.com/newspaper/finance/2010/1126/1224284180416.html |newspaper=[[The Irish Times]] |date=26 November 2010 |accessdate=19 December 2010}}</ref>. Сам праект Біткойн, верагодна, з’яўляецца рэакцыяй на спробы, у прыватнасці, урада ЗША перашкодзіць дзейнасці кампаній накшталт [[E-Gold]] і [[Liberty Dollar]]. Закладзеныя ў ім прынцыпы дэцэнтралізацыі і ананімнасць не пакідаюць звёнаў, атака на якія прывядзе да адмовы ўсёй сістэмы<ref name="herpel2010">{{cite web|url=http://ssrn.com/abstract=1721076|title=2011 Observations on the Digital Currency Industry|author=Herpel, Mark|date=6 December 2010|publisher=SSRN (Article for DGC magazine Jan2011)|accessdate=19 December 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200604094709/https://www.ssrn.com/abstract=1721076|archivedate=4 чэрвеня 2020|url-status=dead}}</ref>. Але наяўная дэцэнтралізацыя не можа лічыцца поўнай, пакуль ёсць такія вузкія месцы, як абменнікі, якія могуць быць аб’яўлены па-за законам у любы момант. == Альтэрнатывы == Дзякуючы адкрытасці, арыгінальны код Bitcoin быў ужыты для стварэння мноства кароткатрывалых альтэрнатыўных крыптавалют. Альтэрнатыўныя валюты, як правіла, магчыма памяняць на Bitcoin на біржы. Параўнанне рыначнай капіталізацыі Bitcoin і іншых альтэрнатыў на [[Bitcoin Pie]] паказвае, што Bitcoin мае дамінуючую долю рынку. Арыгінальны код быў ужыты для стварэння сеткі [[Namecoin]] — сістэмы альтэрнатыўных каранёвых DNS-сервераў. Таксама існуе падобны на Bitcoin праект [[Litecoin]]. == Крытыка == === Няроўнасць паміж раннімі і познімі майнерамі === Архітэктура bitcoin дае больш пераваг тым майнерам, якія пачалі здабычу раней. Так, колькасць працы, неабходнай для генерацыі блока, у цяперашні час больш чым у паўмільёна раз больш, чым у пачатку работы сістэмы. Пры павелічэнні колькасці ўдзельнікаў і аўтаматычным змяншэнні колькасці манет ва ўзнагародзе за майнінг, генерацыя манет становіцца больш энерга- і апаратназатратней. Калі складанасць генерацыі стала досыць высокай, майнеры з краін, у якіх электраэнергія адносна дарагая, апынуліся ў няроўных умовах з майнерамі з краін, дзе электраэнергія адносна танная. === Рэзкія скокі курсу === Так як [[грашовая эмісія|эмісія]] абмежавана і запраграмавана, а агульная колькасць ніколі не перавысіць 21 000 000 БТК, у будучыні цалкам верагодна дэфляцыя біткойна<ref>http://btcsec.com/chto-takoe-bitcoin/</ref>. З-за чаго ў [[трэйдэр|гульцоў рынку]] можа мецца стымул да накаплення манет з мэтай спекуляцыі<ref>http://blogs.computerra.ru/8356 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121128101555/http://blogs.computerra.ru/8356 |date=28 лістапада 2012 }} " дэфляцыйная спіраль можа прывесці да калапсу сеткі. У той момант, калі кошт прадукту ўзрастае, людзі пачынаюць яго збіраць, "</ref><ref>[http://www.cob.calpoly.edu/wp-content/uploads/media/files/econ/Top-Senior-Project-F2011-Daniel.pdf Technical Analysis in the Virtual World. Philip Daniel] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130213092353/http://www.cob.calpoly.edu/wp-content/uploads/media/files/econ/Top-Senior-Project-F2011-Daniel.pdf |date=13 лютага 2013 }} «As bitcoins deflate and gain value relative to other currencies, those holding bitcoins become more wealthy. As deflation happens the incentive to hold bitcoins and not spend them increases. This could hurt the bitcoin economy»</ref>, калі яны вырашаць, што курс будзе няспынна расці. Пры гэтым належыць улічваць, што на доўгатэрміновае ўмацаванне біткойна наўпрост будзе ўплываць рост колькасці толькі тых тавараў і паслуг, якія можна будзе за іх набыць, а не тавараў і паслуг увогуле, таму з абмежаванай колькасці біткойнаў зусім не вынікае непазбежны рост іх курса<ref>{{Cite web |title=Онлайн-конференция «Биткойн: переходим на электронные деньги»<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=http://www.ilearney.ru/conf/virtmoney/#3838 |accessdate=12 кастрычніка 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120629231744/http://www.ilearney.ru/conf/virtmoney/#3838 |archivedate=29 чэрвеня 2012 |url-status=dead }}</ref>. Напрыклад, у сярэдзіне 2011 года з-за спекуляцыйнага попыту курс рэзка вырас да больш чым трыццаці долараў ЗША за біткойн, пасля чаго ўпаў прыкладна да двух. === Ценявая эканоміка === Па прычыне ананімнасці і некантралюемасці, біткойн ідэальна падыходзіць для [[ценявая эканоміка|ценявой эканомікі]], што можа паслужыць фармальнай падставай юрыдычнай атакі на біткойн з быку тых, каму ён эканамічна не выгадны. Хоць [[наяўныя грошы]] не менш ананімны, а здзелкі па ім таксама некантралюемыя, яны менш зручныя для аддаленых плацяжоў. === Крадзяжы === Так як у Bitcoin няма кантралюючага цэнтра, магчымы іх крадзеж без магчымасці адмены несанкцыянаваных транзакцый. Таксама магчымы ўзломы біткойн-біржаў і пулаў сумеснай здабычы, што насамрэч адбывалася<ref>[https://btc-e.com/news/81 BTC-E | News<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121119200602/https://btc-e.com/news/81 |date=19 лістапада 2012 }}</ref><ref>[http://btcsec.com/bitcoin-security-history/ Хакерская атака на Mt Gox]</ref><ref>[http://habrahabr.ru/post/139314/ Взломаны cервера на Linode, украдено около 50K BTC ($250K) / Хабрахабр]</ref><ref>[http://www.bbc.com/news/technology-19633980 Кража 24,000 BTC у Bitfloor]</ref>. === Схаваны майнінг === В чэрвені 2011 года Symantec заявіла, што майнінг можа быць запушчаны на [[ботнэт]]ах. Такім чынам, сотні і тысячы камп’ютараў пачнуць працаваць над генерацыяй крыптавалюты без ведама іх уладальнікаў. Таксама магчыма ўжыванне супрацоўнікамі карпаратыўных рэсурсаў для генерацыі біткойнаў. === Патрабаванні да дыскавай прасторы для захоўвання гісторыі транзакцый === З-за асаблівасцей функцыянавання сістэмы, аб’ём інфармацыі, якую павінен трымаць і апрацоўваць кожны ўдзельнік абмену, ўвесь час расце. Ужо зараз (пры прыкладна 210 000 выпушчаных у зварот блоках і прыкладна 5000 транзакцыях у суткі) аб’ём базы даных, што захоўвае кожны ўдзельнік абмену, перавышае 3000 Мб, а яе першапачатковая загрузка/стварэнне/праверка/сінхранізацыя (пасля першай усталёўкі праграмы-кліента) займаюць каля сутак работы сярэдняга камп’ютара і велізарны аб’ём дыскавых аперацый (больш 700 Гб). У выпадку росту папулярнасці павелічэнне аб’ёму транзакцый да ўзроўняў параўнальных са звычайнымі плацёжнымі сістэмамі (ад 100 000 транзакцый у суткі і больш) зробіць немагчымым ужыванне bitcoin на звычайных персанальных камп’ютарах без істотных змен у прынцыпах работы сістэмы. Па гэтай прычыне актыўна ідзе распрацоўка альтэрнатыўных кліентаў, рэалізаваных у адпаведнасці з ідэалогіяй «тонкага кліента», гэта значыць не трымаючых на [[Цвёрды дыск|цвёрдым дыску]] змесціва блокаў, а замест гэтага захоўваючых толькі іх загалоўкі. Манета біткойна (зрэшты, як і фіятныя грошы) не падмацавана каштоўным металам ці іншым фізічным аб’ектам. Па некаторых прыкметах BTC паказваў сябе бурбалкай, што не прамінулі адзначыць прыхільнікі традыцыйных фінансаў. Ён вельмі валацільны і моцна залежыць ад увагі СМІ і карыстальнікаў. Паступова хваляванне змяншаецца, па меры таго як крыптавалюта становіцца мейнстрымам. На бцяперашні час Bitcoin значна больш запатрабаваны як інвестыцыя, а не як плацёжны інструмент. На думку некаторых экспертаў, ён увогуле не адбыўся як сродак плацяжоў, і наўрад ці калі-небудзь адбудзецца, таму гэта хутчэй аналаг [[золата]], у якім можна захоўваць свае зберажэнні і пры выпадку выгадна прадаць, калі кошт вырасце. Для плацяжоў больш падыходзяць іншыя манеты, напрыклад, Ripple<ref>[https://profinvestment.com/the-essence-of-bitcoin/ Суть биткоина: что это такое, как работает и устроена первая криптовалюта Bitcoin (BTC)]</ref>. == Цікавыя факты == * Біткойнер — чалавек, які мае як мінімум 1 біткойн. == Гл. таксама == * [[Блокчэйн]] * [[Крыптаанархізм]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.bitcoin.org/ Афіцыйны сайт] * https://ru.bitcoin.it/wiki/FAQ * [http://BTCsec.com/ Рускамоўны інфармацыйны рэсурс аб сетцы біткойн] * [http://www.ilearney.ru/conf/virtmoney/ Онлайн-конференция «Биткойн: переходим на электронные деньги»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120629231744/http://www.ilearney.ru/conf/virtmoney/ |date=29 чэрвеня 2012 }} * [http://bitcoincharts.com/markets/ Курс біткойнаў на біржах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110604053716/http://www.bitcoincharts.com/markets/ |date=4 чэрвеня 2011 }} * [https://en.bitcoin.it/wiki/Mining_hardware_comparison Параўнанне абсталявання прыдатнага для генерацыі біткойнаў] * Евгений Золотов [http://i-business.ru/blogs/20872 BitCoin как убежище: стоит ли вложиться в криптовалюту?] [[Катэгорыя:Крыптавалюты]] [[Катэгорыя:Ананімныя сеткі]] [[Катэгорыя:Крыптаграфічнае праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Кросплатформавае праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Свабоднае сеткавае праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Свабоднае праграмнае забеспячэнне, напісанае на C++]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне з ліцэнзіяй MIT]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2009 годзе]] 9g4e84bw61gxb1tbasiws5zm2khw1m4 0 144031 5209857 4151812 2026-10-01T12:37:43Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Вяршыні вышынёй ад 1000 да 2000 метраў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5209857 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Гара Амундсена |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Каардынаты = |Краіна = Антарктыда |Рэгіён = |Раён = |Востраў = |Нябеснае цела = |Горная сістэма = |Хрыбет ці масіў = |Вышыня = 1445 |Крыніца вышыні = |Адносная вышыня = |Першае ўзыходжанне = }} '''Гара Амундсена''' — [[нунатак]] ва Усходняй Антарктыдзе, у заходняй частцы [[Зямля Уілкса|Зямлі Уілкса]], каля ўсходняга борта вываднога [[Ледавік Дэнмана|ледавіка Дэнмана]] пад 67°13' паўднёвай шыраты і 100°44' усходняй даўгаты. Вышыня 1445 м. Складзена пратэразойскімі пародамі. Ледавіковая штрыхоўка на вяршыні сведчыць аб большай магутнасці ледавіковага шчыта [[Антарктыда|Антарктыды]] ў мінулым. Адкрыта ў снежні 1912 года [[Аўстралійская антарктычная экспедыцыя|аўстралійскай антарктычнай экспедыцыяй]]. Назва даў кіраўнік гэтай экспедыцыі [[Дуглас Моўсан]] у гонар [[Нарвегія|нарвежскага]] палярнага даследчыка [[Руаль Амундсен|Руаля Амундсена]]. {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} [[Катэгорыя:Горы Антарктыды]] [[Катэгорыя:Руаль Амундсен]] dqrd0yeuade8kkjw3qiqebgyo3c91sa 14 144048 5210158 3458770 2026-10-02T06:22:03Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5210158 wikitext text/x-wiki {{Catmain}} {{Commonscat|History of Sluck}} [[Катэгорыя:Слуцк]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцкага раёна|Слуцк]] [[Катэгорыя:Гісторыя гарадоў Беларусі|Слуцк]] 34rk35o7vvvp3xrexcmzkkp9fa0ntb9 14 152324 5209891 2432239 2026-10-01T13:00:51Z DzBar 156353 5209891 wikitext text/x-wiki {{Горы паводле вышыні}} * Вяршыні вышынёй ад 2000 да 3000 метраў. {{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле вышыні|2]] tw1bxzu4262f9amatwhr6dwa8zw17kg 0 157522 5210070 5120426 2026-10-01T20:41:49Z Kontributor 2K 134356 update img redirect 5210070 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Бургундскія Нідэрланды |саманазва = {{lang-nl|Bourgondische Nederlanden}}<br />{{lang-fr|Pays-Bas Bourguignons}}<br />{{lang-lb|Burgundeschen Nidderlanden}} |статус = |гімн = |сцяг = Flag of Cross of Burgundy.svg |апісанне_сцяга = |герб = Philip the Good Arms.svg |апісанне_герба = |карта = Map Burgundian Netherlands 1477-fr.svg |апісанне = Мяжа Бургундскіх Нідэрландаў у 1477 годзе |p1 = графства Фландрыя |flag_p1 = Blason Comté de Flandre.svg |p2 = графства Невер |flag_p2 = Blason comtes palatins de Bourgogne.svg |p3 = Рэтэль |flag_p3 = Blason comtes de Rethel.svg |p4 = Артуа |flag_p4 = Blason comtes fr d'Artois 1.svg |p5 = графства Бургундыя |flag_p5 = Blason Bourgogne-comté ancien(aigle).svg |утворана = 1384 |ліквідавана = 1482 |s1 = Габсбургскія Нідэрланды |flag_s1 = Flag of the Low Countries.svg |дэвіз = |сталіца = [[Брусель]] |гарады = |мова = |валюта = |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = |насельніцтва = |форма_кіравання = [[Манархія]] |дынастыя = |тытул_кіраўнікоў = |кіраўнік1 = |год_кіраўніка1 = |тытул_кіраўнікоў2 = <!--выкарыстоўваецца пры змене тытула наступнага кіраўніка--> |кіраўнік2 = |год_кіраўніка2 = |рэлігія = [[Каталіцызм]] |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = }} '''Бургундскія Нідэрланды''' — гістарычны перыяд з 1384 па 1530 гады, калі тэрыторыі сучасных [[Нідэрланды|Нідэрландаў]], [[Бельгія|Бельгіі]], [[Люксембург]]а і часткі [[Францыя|Францыі]] знаходзіліся пад уладай [[Спіс герцагаў Бургундыі|герцагаў Бургундыі]]. Значная частка гэтых тэрыторый была атрымана ў спадчыну [[Бургундская галіна дынастыі Валуа|герцагамі Бургундскімі]] ([[Бургундская галіна дынастыі Валуа|малодшай галіной]] французскай каралеўскай дынастыі [[Валуа]]) у 1384 годзе, пасля смерці [[Людовік II, граф Фландрыі|Людовіка Мальскага]]. Яго спадчынніца [[Маргарыта III (графіня Фландрыі)|Маргарыта III]] выйшла замуж за [[Філіп II Смелы|Філіпа Смелага]], сына французскага караля [[Іаан II Добры|Іаана II]] і заснавальніка бургундскай лініі дынастыі Валуа. Філіп успадкаваў графствы [[Фландрыя (графства)|Фландрыя]], [[Артуа]], [[Рэтэль]], [[Бургундыя (графства)|Бургундыя]] і [[Графства Невер|Невер]]. Разам з Маргарытай яны пачалі эру бургундскага панавання ў Нідэрландска-Бельгійскім рэгіёне. Бургундскія тэрыторыі былі пашыраны за кошт графства [[Намюр (графства)|Намюр]] у 1421 годзе, герцагстваў [[герцагства Брабант|Брабант]] і [[герцагства Лімбург|Лімбург]] у 1430, графстваў [[Эно (графства)|Эно]], [[Галандыя (графства)|Галандыя]] і [[Зеландыя (графства)|Зеландыя]] ў 1432, герцагства [[Люксембург]] у 1441 і герцагства [[герцагства Гельдэрн|Гельдэрн]] у 1473. Эра Валуа доўжылася да 1477 года, калі апошні з герцагаў — [[Карл Смелы]] — [[Бітва пры Нансі|загінуў на поле бою]], не пакінуўшы спадчыннікаў мужчынскага полу, і тэрыторыя Герцагства Бургундскага ў адпаведнасці з [[Салічны закон|салічным законам]] перайшла французскай кароне. Нідэрландскай часткай былых бургундскіх уладанняў сталі кіраваць дачка Карла Смелага — [[Марыя Бургундская]] — і яе муж [[Максіміліян I Габсбург|Максіміліян I, імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. Такім чынам, улада ў Бургундскіх Нідэрландах перайшла ад Валуа да Габсбургаў. Іх унук [[Карл V Габсбург|Карл V]] выдаў у 1549 годзе [[Прагматычная санкцыя (1549)|Прагматычную санкцыю]], якая пераўтварыла Бургундскія Нідэрланды ў [[Сямнаццаць правінцый]]. {{НК}} [[Катэгорыя:Бургундыя]] [[Катэгорыя:Гісторыя Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Гісторыя Бельгіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Люксембурга]] rkh1j9c46lqrty5u5dwj87h09x60b7k 0 158514 5210043 4644832 2026-10-01T18:50:37Z Amherst99 6180 /* */ 5210043 wikitext text/x-wiki {{страва}} '''Раклет''' ({{lang-fr|raclette}}; ад {{lang-fr|tacler }}— скабліць, скрэбці) — [[швейцарская кухня|швейцарская]] нацыянальная страва, што гатуецца з расплаўленага тлустага [[сыр]]у. Першыя згадкі аб страве ўтрымліваюцца ў манастырскіх рукапісах кантонаў Обвальдэн і Нідвальдэн, якія распавядаюць аб пажыўным «смажаным сыры», які гатуюць пастухі ў Альпах у Вале. Пастухі клалі галоўку сыру блізка да агню і саскрабалі павольна гарачы сыр. Сучасны раклет сервіруюць з [[бульба]]й, марынаванымі агуркамі, мастардай, рознымі відамі [[вяндліна|вяндліны]]. Існуе мноства гатункаў сыру для раклета, які выпускаецца з часнаком, чырвоным перцам або з казінага малака. Сучасны раклет гатуецца ў спецыяльнай настольнай печцы — раклетніцы, для саскрабання гатовага раклета існуе адмысловы раклетны нож. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Швейцарская кухня]] [[Катэгорыя:Стравы з малочных прадуктаў]] 0hmalv04dulrc8rnmekwe976gnzbb3q 0 165305 5209875 4939110 2026-10-01T12:42:43Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Вяршыні вышынёй ад 2000 да 3000 метраў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5209875 wikitext text/x-wiki {{Вулкан |Краіна = Кітай }} '''Пэктусан''' або '''Байтаўшань''' — патэнцыйна актыўны [[вулкан]] на мяжы [[КНДР]] (правінцыя Янгандо) і [[Кітай|Кітая]] (правінцыя [[Цзілінь]]). Гара мае вышыню 2744 м і з’яўляецца найвышэйшым пунктам [[Маньчжура-Карэйскія горы|Маньчжура-Карэйскіх гор]], таксама ўсёй [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]] і [[Карэйскі паўвостраў|Карэйскага паўвострава]]. Карэйская назва ''Пэктусан'' азначае «белагаловая гара». Кітайская назва ''Чанбайшань'' і маньчжурская ''Голмін Шанг’ян Алінь'' азначаюць «вечна белая гара». У 1959 годзе на карэйскай частцы вулкана быў створаны самы вялікі запаведнік Карэі, а на год пазней з кітайскага боку быў заснаваны прыродны рэзерват. У 1979 годзе яны былі аб’яднаны ў міжнародны біясферны [[запаведнік]]. == Геаграфія == На вяршыні гары ў кратары вулкана размяшчаецца Нябеснае возера, з якога бярэ свой пачатак рака [[Сунгары]]. На схілах вулкана таксама знаходзяцца вытокі рэк [[Тумыньцзян]] і [[Ялуцзян]]. Гара расце прыкладна на 3 мм у год з-за ўздыму [[Магма|магмы]] пад яе цэнтральнай часткай. Самая высокая частка пакрыта снегам каля 8 месяцаў у годзе. Да 1800 м схіл спадзісты. З пікаў, што навакол [[Кальдэра|кальдэры]], 16 паднімаюцца вышэй за 2500 м. Мяркуюць, што кратар паўстаў у выніку моцнага вывяржэння ў 7 балаў у 969 годзе (± 20 гадоў), пры якім было выкінута 96 км³ [[Горная парода|пароды]]. == Клімат == Сярэднегадавая [[Тэмпература паветра|тэмпература]] на вяршыні складае каля −8,3 [[Градус Цэльсія|°C]]. Улетку тэмпература можа падымацца да 18 °C, а ўзімку — апускацца да −48 °C. Сярэдняя хуткасць ветру 11,7 м/с, сярэдняя вільготнасць — 74 %. За апошнія дзесяцігоддзі добра прыкметныя эфекты пацяплення клімату ў выглядзе моцнага памяншэння снежнай шапкі ў летні час. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Пэктусан||154}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вулканы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Стратавулканы]] [[Катэгорыя:Горы КНДР]] [[Катэгорыя:Горы Кітая]] [[Катэгорыя:Вулканы Азіі]] eo7tjmtr4e0qcnr6pbp854sfgz0ja8r 0 167175 5209921 5096375 2026-10-01T13:36:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5209921 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Барбара Картленд | Арыгінал імя = {{lang-en|Mary Barbara Hamilton Cartland}} | Фота = Dame Barbara Cartland Allan Warren.jpg | Шырыня = 250px | Подпіс = | Герб = | Шырыня герба = | Подпіс герба = | Імя пры нараджэнні = Мэры Барбара Гамільтан Картленд | Псеўданімы = Барбара Картленд, <br /> Барбара Мак-Каркадэйл | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{UK}} | Род = | Бацька = | Маці = | Жонка = | Муж = | Дзеці = | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = любоўны раман | Дэбют = | Мова твораў = англійская | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = | Вікікрыніцы = }} '''Барбара Картленд''' ({{ДН|9|7|1901}}, {{МН|Бірмінгем|ў Бірмінгеме|Бірмінгем}}, [[Англія]] — {{ДС|21|5|2000}}, Хатфілд, [[Хартфардшыр]], [[Англія]]) — англійская пісьменніца, адзін з найбольш плённых аўтараў XX стагоддзя. Стала знакамітай дзякуючы сваім шматлікім любоўным раманам; таксама друкавалася пад імем Барбара Мак-Каркадэйл. == Біяграфія == У [[1927]] году выйшла замуж за афіцэра Х'ю Мак-Каркадэйла і ў іх нарадзілася дачка Рэйн. У [[1936]] годзе пасля скандальнага разводу Барбара выйшла за яго кузена Х'ю (пам. 1963) і стала маці яшчэ двух сыноў — Глена і Іана. У [[1990]] годзе была ўзведзена ў ранг Дамы-камандора Ордэна Брытанскай імперыі. Дачка Картленд ад першага шлюбу стала мачахай [[Дыяна (прынцэса Уэльская)|прынцэсы Дыяны]]. Вядома, што сама Дыяна захаплялася раманамі Барбары Картленд, але адносіны з пісьменніцай ў яе былі нацягнутымі, і Картленд не ўхваляла асабістае жыццё Дыяны.<ref>[http://www.mk.ru/politics/world/article/2011/06/30/601916-zhizn-i-smert-po-zakonam-legendyi.html Жизнь и смерть по законам легенды — В мире МК<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> == Творчасць == Барбара Картленд ўваходзіць у лік самых перакладаемых пісьменнікаў, паводле базы дадзеных [[ЮНЕСКА]], знаходзіцца на 7-м месцы па колькасці ўлічаных ЮНЕСКА перакладных выданняў,<ref>[http://www.deita.ru/society/v-mire_30.11.2007_99907_lenin-vkhodit-v-desjatku-samykh-perevodimykh-pisatelej-mira--junesko.html Ленин входит в десятку самых «переводимых» писателей мира — ЮНЕСКО | РИА Дейта. RU] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120625070202/http://deita.ru/society/v-mire_30.11.2007_99907_lenin-vkhodit-v-desjatku-samykh-perevodimykh-pisatelej-mira--junesko.html |date=25 чэрвеня 2012 }}</ref><ref>[http://www.unesco.org/xtrans/bsstatexp.aspx?crit1L=5&nTyp=min&topN=50 Топ-50 авторов переводных изданий]</ref> аўтар 723 кніг. Картленд належыць рэкорд, занесены ў кнігу Гінеса: за 1983 год яна выпусціла 26 раманаў.<ref name=autogenerated1>[http://www.kommersant.ru/Doc-y/148535 Ъ-Газета — Умерла писательница-рекордистка]</ref> З яе кніг 657 — любоўныя раманы, выдадзеныя ва ўсім свеце накладам каля мільярда асобнікаў.<ref name=autogenerated1/> Пасля смерці ў архіве пісьменніцы засталося яшчэ больш за сто раманаў, і новыя кнігі Барбары Картленд працягваюць выходзіць па гэты дзень. Творы Барбары Картленд неаднаразова экранізаваны. Першы раман «Піла, якая танцуе джыгу» быў апублікаваны ў [[1923]] годзе. Сюжэт раманаў Картленд разгортваецца па адной і той жа схеме: юная дзяўчына ўлюбляецца ў мужчыну, часцей за ўсё арыстакрата (графа, герцага, прынца); розныя інтрыгі (любоўныя, палітычныя, шпіёнскія) перашкаджаюць злучэнню закаханых, але ў канцы ўсё заканчваецца вяселлем. Барбару Картленд часта абвінавачвалі ў сентыментальнасці і неарыгінальнасці сюжэтаў і персанажаў. У [[2011]] годзе ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] была апублікаваная перапіска аўтара любоўных раманаў і дэтэктываў [[Джорджэт Хэер]], дзе тая абвінавачвае Картленд у прысваенні сюжэтаў і нават імёнаў герояў яе раманаў і «катастрафічным невуцтве» з нагоды адлюстроўванай гістарычнай эпохі.<ref>[http://www.guardian.co.uk/books/booksblog/2011/aug/02/georgette-hayer-decries-plagiarism Georgette Heyer decries plagiarism with her rapier wit | Books | guardian.co.uk]</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat|Barbara Cartland|Барбара Картленд}} * [http://www.barbaracartland.com/static/newsflash.aspx Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160507000040/http://www.barbaracartland.com/static/newsflash.aspx |date=7 мая 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20090330014835/http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/culture-obituaries/books-obituaries/1366803/Dame-Barbara-Cartland.html Некралог у The Daily Telegraph] {{ref-en}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Картленд, Барбара}} [[Катэгорыя:Дамы-Камандоры ордэна Брытанскай імперыі]] 7lmgez314d7wns9pep1mwsktlml5s47 10 168898 5209912 5169919 2026-10-01T13:24:11Z Culamar 102133 5209912 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Дзеючы Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь |navbar = |state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> |стыль = |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Дзеючы склад [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] |выява = <!--[[Выява:|70px|Эмблема Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]]--> |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = Старшыня |спіс1 = * [[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]] |загаловак2 = Прэзідыум |спіс2 = * <!--Кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта-->[[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрый Крутой]] * <!--Старшыня Дзяржкантролю-->[[Васіль Мікалаевіч Герасімаў|Васіль Герасімаў]] * <!--Першы намеснік Прэм'ера-->[[Мікалай Генадзевіч Снапкоў|Мікалай Снапкоў]] * <!--Намеснік Прэм'ера, сацыяльная сфера - ахова здароўя, адукацыя, культура, спорт-->[[Наталля Уладзіміраўна Пяткевіч|Наталля Пяткевіч]] * <!--Намеснік Прэм'ера, пытанні будаўніцтва, ЖКГ, транспарту-->[[Аляксандр Аляксандравіч Церахаў|Аляксандр Церахаў]] * <!--Намеснік Прэм'ера, сельская гаспадарка--> * <!--Намеснік Прэм'ера, прамысловасць, энергетыка-->[[Віктар Міхайлавіч Каранкевіч|Віктар Каранкевіч]] * <!--Міністр эканомікі-->[[Юрый Адамавіч Чабатар|Юрый Чабатар]] * <!--Міністр фінансаў-->[[Уладзіслаў Вікенцьевіч Татарыновіч|Уладзіслаў Татарыновіч]] * <!--Міністр замежных спраў-->[[Максім Уладзіміравіч Рыжанкоў|Максім Рыжанкоў]] |загаловак3 = Члены |спіс3 = * <!--Міністр абароны-->[[Віктар Генадзевіч Хрэнін|Віктар Хрэнін]] * <!--Міністр адукацыі-->[[Андрэй Іванавіч Іванец|Андрэй Іванец]] * <!--Міністр архітэктуры і будаўніцтва-->[[Вадзім Іванавіч Альшэўскі|Вадзім Альшэўскі]] * <!--Міністр аховы здароўя-->[[Аляксандр Валер’евіч Хаджаеў|Аляксандр Хаджаеў]] * <!--Міністр гандлю-->[[Аляксандр Уладзіміравіч Якоўчыц|Аляксандр Якоўчыц]] * <!--Міністр ЖКГ-->[[Генадзь Аляксеевіч Трубіла|Генадзь Трубіла]] * <!--Міністр інфармацыі-->[[Дзмітрый Аляксандравіч Жук|Дзмітрый Жук]] * <!--Міністр культуры-->[[Марат Сяргеевіч Маркаў|Марат Маркаў]] * <!--Міністр лясной гаспадаркі-->[[Сяргей Станіслававіч Ульдзіновіч|Сяргей Ульдзіновіч]] * <!--Міністр па надзвычайных сітуацыях-->[[Вадзім Іванавіч Сіняўскі|Вадзім Сіняўскі]] * <!--Міністр па падатках і зборах-->[[Дзмітрый Мікалаевіч Кійко|Дзмітрый Кійко]] * <!--Міністр прамысловасці-->[[Андрэй Яўгенавіч Кузняцоў|Андрэй Кузняцоў]] * <!--Міністр працы і сацыяльнай абароны -->[[Андрэй Валянцінавіч Лабовіч|Андрэй Лабовіч]] * <!--Міністр прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя -->[[Максім Уладзіміравіч Лысенка|Максім Лысенка]] * <!--Міністр сельскай гаспадаркі і харчавання -->[[Юрый Мікалаевіч Горлаў|Юрый Горлаў]] * <!--Міністр спорту і турызму-->[[Сяргей Міхайлавіч Кавальчук|Сяргей Кавальчук]] * <!--Міністр сувязі і інфарматызацыі -->[[Кірыл Барысавіч Залескі|Кірыл Залескі]] * <!--Міністр транспарту і камунікацый -->[[Аляксей Аляксеевіч Ляхновіч|Аляксей Ляхновіч]] * <!--Міністр унутраных спраў-->[[Іван Уладзіміравіч Кубракоў|Іван Кубракоў]] * <!--Міністр фінансаў-->[[Юрый Міхайлавіч Селівёрстаў|Юрый Селівёрстаў]] * <!--Міністр энергетыкі-->[[Дзяніс Равільевіч Мароз|Дзяніс Мароз]] * <!--Міністр юстыцыі-->[[Яўген Іосіфавіч Каваленка|Яўген Каваленка]] * <!--Старшыня Дзяржкамваенпрама-->[[Дзмітрый Аляксандравіч Пантус|Дзмітрый Пантус]] * <!--Старшыня Дзяржкаммаёмасці-->[[Віталь Іосіфавіч Нявера|Віталь Нявера]] * <!--Старшыня ДКНТа-->[[Дзяніс Леанідавіч Каржыцкі|Дзяніс Каржыцкі]] * <!--Старшыня Дзяржстандарта-->[[Алена Міхайлаўна Маргунова|Алена Маргунова]] * <!--Старшыня ДМК-->[[Уладзімір Мікалаевіч Арлоўскі|Уладзімір Арлоўскі]] * <!--Старшыня Дзяржпагранкамітэта-->[[Канстанцін Генадзевіч Моластаў|Канстанцін Моластаў]] * <!--Старшыня КДБ-->[[Іван Станіслававіч Тэртэль|Іван Тэртэль]] * <!--Старшыня праўлення Нацбанка-->[[Раман Аляксандравіч Галоўчанка|Раман Галоўчанка]] * <!--Старшыня Белкаапсаюза-->[[Інэса Леанідаўна Караткевіч|Інэса Караткевіч]] * <!--Старшыня Прэзідыума Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі-->[[Уладзімір Сцяпанавіч Каранік|Уладзімір Каранік]] |стыль_унізе = |унізе = }}<includeonly>{{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Члены Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]]}}</includeonly><noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Палітыка Беларусі]] </noinclude> dbevsvpkm55kf3apd193wme9h0b4kk9 0 168944 5210080 4459621 2026-10-01T21:04:49Z JerzyKundrat 174 5210080 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Сыраежкавыя | image file = RussulaVesca1.JPG | image descr = {{bt-bellat|Сыраежка харчовая|Russula vesca}} | regnum = Грыбы | latin = Russulaceae | author = [[Lotsy]] 1907 | range map = | range legend = | wikispecies = Russulaceae }} '''Сыраежкавыя''' (''Russulaceae'') — [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] шапкавых [[Базідыяльныя грыбы|базідыяльных]] грыбоў парадку агарыкавых. == Апісанне == [[Пладовае цела грыба|Пладовыя целы]] добра развітыя, мякаць крохкая. Шапка ўкрыта скуркай, [[гіменафор]] пласціністы. [[Споры]] бясколерныя, у масе белыя, жаўтавата-крэмавыя. == Арэал == На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] 2 роды, 94 віды. Найбольш пашыраны {{bt-bellat|сыраежка|Russula}}, {{bt-bellat|валуй|Russula foetens}}, грузды, {{bt-bellat|Скрыпіца (грыб){{!}}скрыпіца|Lactarius vellereus}}, {{bt-bellat|ваўнянка|Lactarius torminosus}}, {{bt-bellat|бялянка|Lactarius pubescens}}, {{bt-bellat|рыжык|Lactarius deliciosus}}, {{bt-bellat|гаркуха|Lactarius rufus}}, {{bt-bellat|млечнік|Lactarius}}, {{bt-bellat|Свіння (грыб){{!}}падгруздак|Russula adusta}}<ref>Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. — Мн.: БелСЭ. 1979.</ref>. == Значэнне == Ядомыя і лекавыя грыбы. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сыраежкавыя (сямейства)| ]] i2i0tzhz3e14uto2ry9ctjkzc9vpm68 14 170148 5209890 1662459 2026-10-01T12:59:13Z DzBar 156353 5209890 wikitext text/x-wiki {{Горы паводле вышыні}} * Вяршыні вышынёй ад 1000 да 2000 метраў. {{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле вышыні|1]] pqc8tez13wmkkxns77z3x7yo18bkzvd 0 171020 5210267 5197869 2026-10-02T10:01:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210267 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва= |Арыгінал назвы= |Выява=Biblia Ruska.jpg |Аўтар=[[Францыск Скарына]] |Жанр= |Мова= [[старабеларуская мова]] |Арыгінал выпуску= |Перакладчык= |Афармленне= |Серыя= |Выдавецтва= |Выпуск= 1517—1525 |Старонак= |Папярэдняя= |Наступная= |isbn= |Lib= }} '''[[Біблія|Бі́блія]] Францы́ска Скары́ны''' — першая [[Кнігадрукаванне|друкаваная]] ўсходнеславянская кніга, выдадзеная [[Францыск Скарына|Францыскам Скарынам]] у [[1517]]—[[1519]] гадах у [[Прага|Празе]] ў [[старабеларуская мова|беларускай рэдакцыі]] царкоўнаславянскай мовы<ref name="Свяжынскі">Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Наука і тэхніка, 1990. ISBN 5-343-00447-4 °C. 210</ref><ref name=zyr>Жураўскі А. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. Т. 1. — Мінск: Навука і тэхніка, 1967. С. 121</ref>. == Кнігі == Скарынаўская Біблія ўяўляе сабой 20 кніг (ці 23 кнігі, калі лічыць кожную кнігу Царстваў паасобку) [[Стары Запавет|Старога Запавету]] аб’ёмам 2400 старонак пад агульнай назвай «Бивлия руска, выложена докторомъ Францискомъ Скориною (й)из славнаго града Полоцька, Богу ко ч(ес)ти (й)и людем посполитым к доброму на(в)учению»<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Том 1. Даўняя літаратура XI — першай паловы XVIII стагоддзя. — Мінск. Беларуская навука. 2006. С. 284</ref>: # «[[Псалтыр (Скарына, 1517)|Песни царя Давыда еже словуть Псалтыр]]» (6 жніўня 1517) # «[[Кніга Іова (Скарына)|Книга светого Иова]]» (10 верасня 1517) # «[[Прытчы Саламонавы (Скарына)|Притчи Саломона царя Израилева, сына Давыдова]]» (6 кастрычніка 1517) # «[[Кніга Ісуса Сірахава (Скарына)|Книга Исуса Сирахова, рекомая Панаретос, Еклесиастыкус или Церъковник]]» (5 снежня 1517) # «[[Еклезіяст (Скарына)|Еклесиастесъ, или Соборникъ премудрого царя Саломона]]» (2 студзеня 1518) # «[[Песня песням (Скарына)|Книга премудрого царя Соломона, рекомая Песнь Песням]]» (9 студзеня 1518) [[Файл:Holy Bible by Francysk Skaryna.jpg|thumb|Кніга [[Прытчы Саламонавы (Скарына)|Прытчаў Саламонавых]]]] # «[[Кніга Прамудрасць Божая (Скарына)|Премудрости Божией книга]]» (19 студзеня 1518) # «[[Кнігі Царстваў (Скарына)|Книги царьствь]]» (10 снежня 1518) # «[[Кніга Ісуса Навіна (Скарына)|Книга Исуса Навина]]» (20 снежня 1518) # «[[Кніга Юдзіф (Скарына)|Книги Иудифъ вдовици]]» (9 лютага 1519) # «''[[Кніга Суддзяў (Скарына)|Кніга Суддзяў]]''» # «''[[Кніга Быццё (Скарына)|Кніга Быццё]]''» # «[[Другі закон (Скарына)|Книги пятыи Моисеовы, зовемые от евреи Гельгадворим, по-гречески Девтерномос, по латине Секунда лекс, а по рускии Вторый закон]]» (1519) # «[[Кніга прарока Данііла (Скарына)|Книги светого пророка Даниила]]» (1519) # «''[[Кніга Эсфір (Скарына)|Эсъферъ]]''» # «[[Кніга Руф (Скарына)|Книга о Руфееже]]» # «[[Плач Ераміі (Скарына)|Книжка, рекомая Плачъ Еремиін]]» # «[[Кніга Выхад (Скарына)|Книги вторые Моисеовы, зовемые Исход]]» (1519) # «''[[Кніга Левіт (Скарына)|Лявіт]]''» # «''[[Кніга Лічбы (Скарына)|Лічбы]]''» У 1525 годзе былі надрукаваныя «[[Апостал (Скарына)|Деания и посълания Апостольская]]», якія складаліся з 4 частак:<ref>{{Кніга|аўтар = І.І. Трацяк.|частка = Друкаваныя кнігі Бібліі ў XVI—XVIII стст.|загаловак = Біблія ў кантэксце беларускай культуры: Вучэб. дапам.|спасылка = http://www.lib.grsu.by/library/data/resources/catalog/66752.pdf|месца = Гродна|выдавецтва = [[ГрДУ]]|год = 2003|старонкі = 23|isbn = 985-417-454-9}}</ref> # [[Дзеянні Апосталаў]] # 7 [[саборныя лісты|саборных лістоў]] (3 — [[Пётр (апостал)|Пятра]], 3 — [[Ян (апостал)|Іаан]], 1 — Іуды) # 14 [[Лісты апостала Паўла|лістоў апостала Паўла]] # «Саборнік» Сярод кніг Скарыны няма выдання «[[Нэвіім|Прарокаў]]» і [[Параліпаменан]]. Рускі гісторык [[Міхаіл Пятровіч Пагодзін|Пагодзін]] меў рукапісны спіс кніг рэдакцыі Скарыны, у якім былі і Прарокі. У [[1865]] годзе [[Якаў Фёдаравіч Галавацкі|Я. Ф. Галавацкі]] выявіў у біблятэцы Ануфрыеўскага манастыра ў [[Львоў|Львове]] ў рукапісным спісе кніг Скарыны кнігу Параліпаменан. Такім чынам, хутчэй за ўсё Скарына пераклаў усе кнігі Бібліі, аднак не змог іх выдаць, або выдаў, але яны не зберагліся. Парадак выдання Скарынаю кніг не адпавядае таму, як яны змешчаны ў Бібліі. Лічыцца, што такі парадак абумоўлены парадкам вывучэння асноў [[Сем вольных мастацтваў|Сямі вольных мастацтваў]], пры вывучэнні якіх Скарына рэкамендаваў у якасці дапаможнікаў тую ці іншую кнігу<ref name="Скарына і яго час375">Францыск Скарына і яго час: Энцыкл. давед., с. 375</ref> == Пераклад == Моўная традыцыя Скарынаўскіх выданняў вызначаецца айчыннымі мовазнаўцамі як беларуская рэдакцыя царкоўнаславянскай мовы<ref name="Свяжынскі"/><ref name=zyr/><ref name=as1>{{артыкул|аўтар=Будзько, І.|загаловак=З гісторыі ўсходнеславянскіх перакладаў Бібліі|выданне=Роднае слова|год=2006|нумар=8|старонкі=9}}</ref>. Адначасова выданні ўсходнеславянскага першадрукара ўтрымліваюць значную колькасць уласнабеларускай лексікі, якая мае праславянскае ці старажытнарускае паходжанне і ў большасці выпадкаў працягвае традыцыю [[старажытнаруская мова|старажытнарускай мовы]], якая да [[14 стагоддзе|XIV ст.]] служыла сродкам пісьмовых зносін [[Усходнія славяне|усходніх славян]]<ref name=mova/>. Даследчыкі выдзяляюць найбольш старажытныя лексічныя адзінкі, якія захаваліся ў беларускім фанетычным абліччы: «вежа», «волотъ», «гай», «детинство», «жниво», «згода», «клопотъ», «криница», «лосеня», «лытка», «медведеня», «помста», «промень», «севба», «смутокъ», «стежка», «стрижень», «початокъ», «узгорокъ», прыметнікі «горший», «даремный», «дробный», «житний», «лагодный», «приветливый», «пригожий», «росный», дзеясловы «гучати», «досягати», «змовитися», «лаяти», «робити», «ховати», прыслоўі «вдолжъ», «домовъ», «досыть», «лепей», «николи» і іншыя<ref name=mova>Аляксандр Булыка. Лексіка выданняў Скарыны // Роднае слова. — Мн., 1995. — № 3. — С. 32—36.</ref>. Свае пераклады біблейскіх тэкстаў Скарына рабіў на падставе дзвюх крыніц: [[Вульгата|Вульгаты]] [[Еранім Стрыдонскі|Ераніма]] і [[Чэшская Біблія 1506 года|чэшскай Бібліі 1506 года]]. Менавіта з-за асаблівасцей чэшскага перакладу, якія перайшлі і ў скарынаўскія кнігі, апошнія былі адрынуты [[Праваслаўе|праваслаўнай]] і [[Каталіцтва|каталіцкай]] цэрквамі. Як вынікае са Скарынаўскай прадмовы да [[Першая кніга Царстваў|першай кнігі Царстваў]], ім былі перакладзеныя ўсе кнігі [[Стары Запавет|Старога]] і [[Новы Запавет|Новага Запаветаў]], «на руські язык выложенных»<ref name="katecheta">{{Спасылка|аўтар = Родаў Г. Я.|год = 14 лістапада 2008|url = http://catholic.by/p2/index.php?option=com_content&task=view&id=5718&Itemid=9|загаловак = З гісторыі перакладу Бібліі на ўсходнеславянскіх тэрыторыях|выданне = Катэхета|выдавецтва = Рымска-каталіцкі касцёл на Беларусі|дата = 8 кастрычніка 2012}}</ref>. Гэта пацвярджаецца знойдзенымі ў XIX стагоддзі [[Якаў Галавацкі|Якавам Галавацкім]] у Львоўскім Ануфрыеўскім манастыры рукапісамі, сярод якіх знаходзіліся дадаткова 30 кніг, ідэнтыфікаваных паводле прадмоў як скарынаўскія. == Апісанне == [[Файл:Кніга Руф.jpg|thumb|Тытульны ліст «[[Кніга Руф|Кнігі Руф]]». [[Гравюра]] на дрэве]] Перад кожнай з кніг Скарына дадаваў уласныя прадмовы з разнастайнымі звесткамі па гісторыі, геаграфіі, культуры і сціслы пераклад зместу. На палях даваў тлумачэнне незразумелых слоў, а таксама спасылкі на паралельныя месцы. Упершыню ў кірылічным друкарстве Скарына ўвёў тытульны ліст, фаліяцыю старонак, прамежкі між словамі і водступы-абзацы, а таксама адмовіўся ад скарачэння слоў<ref name="beljews">{{Спасылка|url = http://www.beljews.info/Druk.htm|загаловак = Кнігадрукаванне на Беларусі|выданне = Гісторыя габраяў Беларусі|выдавецтва = Аляксандр Фрыдман|дата = 8 кастрычніка 2012|title = Архіўная копія|access-date = 13 жніўня 2013|archive-url = https://web.archive.org/web/20120124150124/http://www.beljews.info/Druk.htm|archive-date = 24 студзеня 2012|url-status = dead}}</ref><ref name="spadczyna">{{Спасылка|url = http://spadczyna.com/art/b_g_grv_skaryna.htm|загаловак = Гравюры выданняў Францыска Скарыны|выданне = Спадчына Беларусі|дата = 8 кастрычніка 2012|title = Архіўная копія|access-date = 13 жніўня 2013|archive-url = https://web.archive.org/web/20100723124340/http://spadczyna.com/art/b_g_grv_skaryna.htm|archive-date = 23 ліпеня 2010|url-status = dead}}</ref>. Сам тэкст падзелены на раздзелы, у пачатку кожнага з іх дададзены напісаны Скарынай кароткі змест. У той жа час Скарына захаваў традыцыі рукапісаў — застаўкі з [[Візантыя|візантыйскай]] арнаментыкай. Каб чытач мог лепш зразумець тэкст, у кнігі былі змешчаны ілюстрацыі — гравюры<ref name="Скарына і яго час375"/>. Памеры скарынаўскіх выданняў сведчаць, што яго Біблія прызначалася для штодзённага чытання, а не дзеля літургічных мэт. Калі напрастольныя Евангеллі ў той час рабіліся «ў аркуш», то кнігі Скарыны былі надрукаваныя «ў чацвёрку», а то і ў «васьмёрку» (то бок у 4 ці 8 разоў меншыя), што рабіла іх зручнейшымі ў карыстанні<ref name="belreform">{{Спасылка|аўтар = Станіслаў Акінчыц.|url = http://www.belreform.org/skaryna.php|загаловак = Беларускі першадрукар|выданне = Рэфармацыя ў Беларусі|дата = 8 кастрычніка 2012}}</ref>. У першую беларускую Біблію выдавец уключыў 51 ілюстрацыю, каля 30 заставак і каля 1000 ініцыялаў. Ступень удзелу Францыска Скарыны ў стварэнні гравюр застаецца нявызначанай. Паводле пераважнага меркавання, Скарына найхутчэй быў рысавальшчыкам асобных гравюр, мог адыгрываць ролю кансультанта. Яму, безумоўна, належаць усе подпісы да ілюстрацый, малюнак шрыфту Бібліі, які не мог быць выраблены без папярэдніх эскізаў Скарыны<ref name="spadczyna" />. == Значэнне == [[Файл:Francišak Skaryna.jpg|thumb|Гравюрны партрэт [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]] з Бібліі]] Кнігі Скарыны заклалі грунт для ўнармавання беларускай літаратурнай мовы, сталі другім перакладам Бібліі на [[Славянскія мовы|славянскую]] (пасля [[Чэшская мова|чэшскай]]) і, як адзначае палітык [[Павел Севярынец|П. Севярынец]], чацвёртым у свеце — «на жывую мову народа» (пасля [[Нямецкая мова|нямецкай]], [[Італьянская мова|італьянскай]] і чэшскай)<ref name="sieviaryniec">{{Кніга|аўтар = [[Павел Севярынец|Севярынец, П.]]|частка = Біблія|загаловак = Люблю Беларусь: 200 феноменаў нацыянальнай ідэі|месца = Вільня|выдавецтва = Інстытут беларусістыкі|год = 2008|старонкі = 520}}</ref>. У сваю чаргу [[кандыдат філалагічных навук]] І. Будзько адзначае, што святы тэкст не мог быць напісаны «па-просту» (у Ф. Скарыны «руский» не значыць «простый»), а павінен быў адпавядаць высокай кніжнай стылістыцы<ref name=as1/>. Тэолаг і доктар філасофіі [[Ірына Дубянецкая]] таксама адзначае, што «Біблія» Ф. Скарыны перакладзена «не на жывую мову», што было адной з прычын таго, чаму выданне друкара не адыграла вялікай культуратворчай ролі для тагачаснай Беларусі<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_4MN1mssA_A Urbi et Orbi: Ірына Дубянецкая «1000 гадоў без Бібліі: беларускія біблейскія пераклады і eўрапейская цывілізацыя» (відэа)]</ref>. Нягледзячы на стрыманую, а то і варожую рэакцыю праваслаўнага духавенства, Скарынаўскія пераклады шырока разышліся па [[ВКЛ|Вялікім Княстве]]. Праз стагоддзе ўніяцкі [[Антон Сялява|архімандрыт Сялява]], звяртаючыся да праваслаўных, пісаў наступнае<ref name="belreform" />: {{Цытата|Перад [[Берасцейская унія|уніяй]] быў Скарына, ератык [[гусіты|гусіт]]<ref>Унікальная дакументальная згадка пра веравызнанне Францыска Скарыны.</ref>, каторы для вас друкаваў у Празе кнігі па-русінску.}} Беспаспяхова скончылася спроба распаўсюдзіць у [[1525]] годзе пражскае выданне ў [[Масковія|Маскоўскім княстве]]. Праваслаўныя іерархі ўбачылі ў Скарынаўскай Бібліі [[Марцін Лютэр|лютэранскі]] ўплыў і загадалі спаліць усе прывезеныя асобнікі, і на працягу ўсяго XVI стагоддзя імя беларускага першадрукара было забаронена<ref name="belreform" />. Паказальна, што [[Іван Фёдараў]] і [[Пётр Мсціславец]] пры выданні ў [[Заблудаўская друкарня|Заблудаве]] «[[Евангелле Вучыцельнае|Евангелля вучыцельнага]]», як вынікае з прадмовы, напачатку рыхтавалі яго на беларускай мове, верагодна, у перакладзе Францыска Скарыны. На яго спасылаліся ў сваіх працах [[Сымон Будны]] і [[Васіль Цяпінскі]]. Першы [[Пратэстантызм|пратэстанцкі]] пастар [[Прусія|Прусіі]] [[Паўль Сператус]] беражліва захоўваў Псалтыр з «[[Малая падарожная кніжыца|Малой падарожнай кніжыцы]]»<ref name="belreform" />. Такім чынам, кнігавыдавецкая дзейнасць Скарыны мела выключна важнае значэнне ў гісторыі развіцця беларускай культуры. Пераклаўшы на зразумелую для народа мову біблейскія кнігі і выдаўшы іх значным для таго часу тыражом, Скарына тым самым садзейнічаў станаўленню і замацаванню беларускай літаратурнай мовы, аказаў вялікі ўплыў на далейшае яе развіццё. Друкарскія асаблівасці выданняў (фармат, шрыфты, афармленне, характар і змест прамоў і пасляслоўяў) аказалі значны ўплыў на далейшае развіццё беларускага, рускага і украінскага кнігадрукавання<ref>Скарына і яго час, с. 376</ref>. == Сучаснасць == Ва ўсім свеце вядомы 40 [[канвалют]] кніг Скарыны<ref name="łapato" />, якія знаходзяцца ў Вялікабрытаніі, Даніі, Літве, Польшчы, Славеніі, Расіі, Украіне<ref name="nn779">{{Артыкул|аўтар = Сяргей Макарэвіч.|загаловак = Такога яшчэ не было: 21 кніга Скарыны выстаўленая ў Мінску|выданне = [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]]|год = 10 кастрычніка 2012|нумар = 38, 779|старонкі = 15}}</ref>. У Беларусі захоўваецца толькі адзін збор з 10 кніг, набыты ў [[1925]] годзе ў [[ленінград]]скага калекцыянера Камарніцкага. Гэта адзін з найкаштоўнейшых збораў у фондах [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]. У 1990—1991 годзе выдавецтва «Беларуская Савецкая Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі» выпусціла ў свет ў трох тамах факсімільнае ўзнаўленне Бібліі, выдадзенай Францыскам Скарынаю ў 1517―1519 гг.<ref>[https://e-catalog.nlb.by/Collection/BY-NLB-br187716G41464 Біблія: факсімільнае ўзнаўленне Бібліі, выдадзенай Францыскам Скарынаю ў 1517―1519 гг.: у 3 т. / Нацыянальная бібліятэка Беларусі]</ref> У 2003 годзе ў час выстаўкі рэдкіх кніг {{нп3|Верхнелужыцкая навуковая бібліятэка|Верхнелужыцкай навуковай бібліятэцы|de|Oberlausitzische Bibliothek der Wissenschaften}} ў [[Гёрліц]]ы ([[Германія]]) былі выпадкова выяўленыя адзінаццаць асобных пражскіх выданняў Скарыны, пераплеценых у 1615 годзе пад адной вокладкай. Паводле бібліятэчнай картатэкі, гэта Біблія ў 1520 годзе была падаравана ў [[Вроцлаў|Брэслаў]] нейкаму Андрэасу Банку, які пазней перадарыў яе вядомаму рэлігійнаму дзеячу {{нп3|Іаган Гес|Іагану Гесу|de|Johann Heß}}<ref>{{Спасылка|аўтар = Bernd-Ingo Friedrich.|url = http://www.kulturpixel.de/artikel/29_Skarina_Bibel_Weissrussland_Ostslawisch_Milich_Bibliothek_Luther|загаловак = Die Skaryna-Bibel der Oberlausitzischen Bibliothek der Wissenschaften|выданне = kulturpixel.de|дата = 5 лістапада 2012|мова = de}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. На думку прафесара Берлінскага ўніверсітэта [[Норберт Рандаў|Норберта Рандаў]], па гэтай Бібліі Гес прапаведаў [[Слова Божае]] [[Верхнелужыцкая мова|верхнелужыцкім]] [[Лужычане|славянам]]<ref>{{Спасылка|аўтар = Валянціна Аксак.|год = 24 кастрычніка 2005|url = http://www.svaboda.org/content/article/801677.html|загаловак = Па Бібліі Скарыны прапаведавалі слова Божае ў сярэднявечнай Германіі|выданне = Культура|выдавецтва = [[Радыё «Свабода»]]|дата = 8 кастрычніка 2012}}</ref>. Шэсць кніг Гёрліцкага канвалюта не маюць адпаведнікаў у фондах [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]<ref name="nn779" />. У кастрычніку 2012 года гёрліцкі канвалют упершыню трапіў у Беларусь<ref name="łapato">{{Спасылка|аўтар = Ілья Лапато.|год = 4 кастрычніка 2012|url = http://catholic.by/2/home/news/belarus/34/114211.html|загаловак = У Мінску прэзентавалі рарытэтную Біблію Скарыны са знакамітым партрэтам першадрукара|выданне = Беларусь|выдавецтва = Рымска-каталіцкі касцёл на Беларусі|дата = 8 кастрычніка 2012}}</ref>. У [[2014]] годзе была выдадзена Біблія Францыска Скарыны, створаная па старажытных тэхналогіях. Выданне было надрукавана на самаробнай паперы з беларускага [[лён]]у на адноўленым па гравюрах [[XVI]] стагоддзя [[друкарскі станок|станку]]. Для вытворчасці выданняў былі адліты спецыяльныя матрыцы і формы, як некалі рабіў сам Скарына. Некаторыя экзэмпляры былі размаляваны, вокладку праілюстраваў вядомы мастак [[Барыс Цітовіч]]. Матывы арнаменту ўзяты са скарынаўскіх кніг<ref name="belta">[https://blr.belta.by/culture/view/adnoulenuju-pa-starazhytnyh-tehnalogijah-bibliju-skaryny-pradstavili-u-minsku-25421-2014 Адноўленую па старажытных тэхналогіях Біблію Скарыны прадставілі ў Мінску]</ref>. У 2013—2017 гадах была выдадзена «Кніжная спадчына Францыска Скарыны» — факсімільнае ўзнаўленне Бібліі Францыска Скарыны ў 20 тамах (21 кнізе, Апостал выдадзены дзвюма кнігамі).<ref>[https://e-catalog.nlb.by/Collection/BY-NLB-br0001086048 Кніжная спадчына Францыска Скарыны: да 500-годдзя беларускага кнігадрукавання / Нацыянальная бібліятэка Беларусі]</ref> Праект быў рэалізаваны сумесна [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкай Беларусі]] і [[Банк БелВЭБ|Банкам БелВЭБ]]. 19 кастрычніка 2017 года факсіміле было перададзена ў дар Бібліятэцы [[ААН]].<ref>[https://blr.belta.by/culture/view/faksimilnaja-knizhnaja-spadchyna-frantsyska-skaryny-peradadzena-u-dar-biblijatetsy-aan-63018-2017 Факсімільная «Кніжная спадчына Францыска Скарыны» перададзена ў дар Бібліятэцы ААН / БелТА]</ref> 23 красавіка 2025 года ў Мінску ў Тэалагічным інстытуце [[евангельскія хрысціяне|ХВЕ]] прайшла прэзентацыя «Бібліі Францішка Скарыны» — унікальнага фаліянта, выдадзенага коштам [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]], які ўключае ў сябе ўсе біблейскія кнігі, надрукаваныя Скарынам у Празе і Вільні ў 1517—1525 гг.<ref>[https://belbiblia.by/novosti/b%D1%96bl%D1%96ya-dlya-lyudu-paspal%D1%96taga.html Біблія для люду паспалітага]</ref> Тэкст падаецца на старабеларускай мове ў сучаснай графічнай адаптацыі.<ref>[https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-CNB-br5769153 Бивлия руска выложена доктором Франциском Скориною из славнаго града Полоцка, Богу ко чти и людем посполитым к доброму научению / укладанне, падрыхтоўка тэкстаў і каментары Алеся Бразгунова]</ref> Падрыхтаваў выданне [[Алесь Бразгуноў]]. == Гл. таксама == * [[Беларускія пераклады Бібліі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Пётр Уладзіміравіч Уладзіміраў|Владимиров П.]]'' [[s:ru:Франциск Скорина (Владимиров)|Доктор Франциск Скорина. Его переводы, печатные издания и язык]]. — СПб.: Тип. Императорской акад. наук, 1888. == Спасылкі == {{Commonscat|Holy Bible by Francysk Skaryna}} * [http://slounik.org/120813.html Слоўнік.орг] * {{knihi.com|http://knihi.com/Francysk_Skaryna/}} * [https://web.archive.org/web/20260312021947/https://biblia.by/skaryna-b/ Біблія Францішка Скарыны ў сучастнай графічнай адаптацыі на партале «Біблія анлайн на беларускай мове — чытай і вывучай»] * [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%9A%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0_%D0%A0%D1%83%D1%84_(%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0) Кніга Руф (Скарына)] на [[Вікікрыніцы|Вікікрыніцах]] * [https://web.archive.org/web/20251110172007/https://biblia.by/skaryna-v/21/1/ Тэкст кнігі Еклезіяст на партале «Біблія анлайн на беларускай мове — чытай і вывучай»] * [https://biblia.by/skaryna-v/22/1/ Тэкст Песні песням на партале «Біблія анлайн на беларускай мове — чытай і вывучай»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251211091817/https://biblia.by/skaryna-v/22/1/ |date=11 снежня 2025 }} * [https://bible.by/skoryna/ Тэкст Апостала на партале «Библия онлайн»] {{Беларускія пераклады Бібліі}} {{Выданні Францыска Скарыны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Францыск Скарына]] [[Катэгорыя:Біблія Францыска Скарыны]] [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кнігі XVI стагоддзя]] [[Катэгорыя:XVI стагоддзе ў Празе]] [[Катэгорыя:XVI стагоддзе ў Вільні]] jbuyo3tydni2124tgy7gzgjk39r55p6 10 175189 5209887 5209308 2026-10-01T12:56:37Z JerzyKundrat 174 у архіў 5209887 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Дакументацыя}}</noinclude> <!-- Актуальныя тэмы --> <!--Падзяляйце элементы спіса маркерам "|" --> <!--{{Актуальныя тэмы|}}--> * У [[Эфіопія|Эфіопіі]] баевікі [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]] і [[Фано (апалчэнне)|Фано]] пачалі '''[[Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі|сумеснае наступленне]]''' супраць урада. <small>''(23&nbsp;верасня)''</small> * Апублікавана апісанне новага [[біялагічны від|віду]] [[каціныя|каціных]] '''''[[Leopardus tilcayo]]'''''. <small>''(17&nbsp;верасня)''</small> * Вынесены прысуд косаўскаму лідару '''[[Хашым Тачы|Хашыму Тачы]]''', які абвінавачаны ў ваенных злачынствах. <small>''(16&nbsp;верасня)''</small> <noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]][[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> g9l84w7xd27i77p30l22bqdlqi415iy 5209965 5209887 2026-10-01T15:13:23Z DBatura 73587 5209965 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Дакументацыя}}</noinclude> <!-- Актуальныя тэмы --> <!--Падзяляйце элементы спіса маркерам "|" --> <!--{{Актуальныя тэмы|}}--> * У паветранай прасторы [[Саудаўскай Аравіі|Саудаўскай Аравіі]] адбылася '''[[Інцыдэнт з Boeing 737 над Саудаўскай Аравіяй|спроба захопу самалёта]]'''. <small>''(30&nbsp;верасня)''</small> * У [[Эфіопія|Эфіопіі]] баевікі [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]] і [[Фано (апалчэнне)|Фано]] пачалі '''[[Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі|сумеснае наступленне]]''' супраць урада. <small>''(23&nbsp;верасня)''</small> * Апублікавана апісанне новага [[біялагічны від|віду]] [[каціныя|каціных]] '''''[[Leopardus tilcayo]]'''''. <small>''(17&nbsp;верасня)''</small> * Вынесены прысуд косаўскаму лідару '''[[Хашым Тачы|Хашыму Тачы]]''', які абвінавачаны ў ваенных злачынствах. <small>''(16&nbsp;верасня)''</small> <noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]][[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> 62g92i1k11qvps77dtv92sqkhfq0zja 5209966 5209965 2026-10-01T15:13:34Z DBatura 73587 5209966 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Дакументацыя}}</noinclude> <!-- Актуальныя тэмы --> <!--Падзяляйце элементы спіса маркерам "|" --> <!--{{Актуальныя тэмы|}}--> * У паветранай прасторы [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] адбылася '''[[Інцыдэнт з Boeing 737 над Саудаўскай Аравіяй|спроба захопу самалёта]]'''. <small>''(30&nbsp;верасня)''</small> * У [[Эфіопія|Эфіопіі]] баевікі [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]] і [[Фано (апалчэнне)|Фано]] пачалі '''[[Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі|сумеснае наступленне]]''' супраць урада. <small>''(23&nbsp;верасня)''</small> * Апублікавана апісанне новага [[біялагічны від|віду]] [[каціныя|каціных]] '''''[[Leopardus tilcayo]]'''''. <small>''(17&nbsp;верасня)''</small> * Вынесены прысуд косаўскаму лідару '''[[Хашым Тачы|Хашыму Тачы]]''', які абвінавачаны ў ваенных злачынствах. <small>''(16&nbsp;верасня)''</small> <noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]][[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> qpdxaspqasxc9cfvtc14r7xgp2fxp0n 5210006 5209966 2026-10-01T16:28:07Z JerzyKundrat 174 5210006 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Дакументацыя}}</noinclude> <!-- Актуальныя тэмы --> <!--Падзяляйце элементы спіса маркерам "|" --> <!--{{Актуальныя тэмы|}}--> * У паветранай прасторы [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] здзейснена '''[[Інцыдэнт з Boeing 737 над Саудаўскай Аравіяй|спроба захопу самалёта]]'''. <small>''(30&nbsp;верасня)''</small> * У [[Эфіопія|Эфіопіі]] баевікі [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]] і [[Фано (апалчэнне)|Фано]] пачалі '''[[Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі|сумеснае наступленне]]''' супраць урада. <small>''(23&nbsp;верасня)''</small> * Апублікавана апісанне новага [[біялагічны від|віду]] [[каціныя|каціных]] '''''[[Leopardus tilcayo]]'''''. <small>''(17&nbsp;верасня)''</small> * Вынесены прысуд косаўскаму лідару '''[[Хашым Тачы|Хашыму Тачы]]''', які абвінавачаны ў ваенных злачынствах. <small>''(16&nbsp;верасня)''</small> <noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]][[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> jzw9nfsvjtap6858cimwqn24soudnu9 5210011 5210006 2026-10-01T16:35:07Z JerzyKundrat 174 у архіў 5210011 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Дакументацыя}}</noinclude> <!-- Актуальныя тэмы --> <!--Падзяляйце элементы спіса маркерам "|" --> <!--{{Актуальныя тэмы|}}--> * У паветранай прасторы [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] здзейснена '''[[Інцыдэнт з Boeing 737 над Саудаўскай Аравіяй|спроба захопу самалёта]]'''. <small>''(30&nbsp;верасня)''</small> * У [[Эфіопія|Эфіопіі]] баевікі [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]] і [[Фано (апалчэнне)|Фано]] пачалі '''[[Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі|сумеснае наступленне]]''' супраць урада. <small>''(23&nbsp;верасня)''</small> * Апублікавана апісанне новага [[біялагічны від|віду]] [[каціныя|каціных]] '''''[[Leopardus tilcayo]]'''''. <small>''(17&nbsp;верасня)''</small> <noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]][[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> 89d950vgqv9vfc36brz66mxho7y62gj 5210016 5210011 2026-10-01T16:37:32Z JerzyKundrat 174 5210016 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Дакументацыя}}</noinclude> <!-- Актуальныя тэмы --> <!--Падзяляйце элементы спіса маркерам "|" --> <!--{{Актуальныя тэмы|}}--> * Здзейснена '''[[Інцыдэнт з Boeing 737 над Саудаўскай Аравіяй|спроба захопу самалёта]]''' ў паветранай прасторы [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]]. <small>''(30&nbsp;верасня)''</small> * У [[Эфіопія|Эфіопіі]] баевікі [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]] і [[Фано (апалчэнне)|Фано]] пачалі '''[[Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі|сумеснае наступленне]]''' супраць урада. <small>''(23&nbsp;верасня)''</small> * Апублікавана апісанне новага [[біялагічны від|віду]] [[каціныя|каціных]] '''''[[Leopardus tilcayo]]'''''. <small>''(17&nbsp;верасня)''</small> <noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]][[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> rb232fcge2jdigwituh9ztafnwk4xws 0 175452 5210259 5148318 2026-10-02T09:54:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210259 wikitext text/x-wiki {{Фільм | Беларуская назва = Бясслаўныя вырадкі | Арыгінальная назва = {{lang-en|Inglourious Basterds}} | Выява = Inglourious_Basterds_poster.jpg | Памер = 250px | Жанр = | Рэжысёр = | Прадзюсар = | Сцэнарыст = | Акцёры = | Аператар = | Кампазітар = | Кампанія = [[The Weinstein Company]]<br />[[Universal Studios|Universal Pictures]] | Бюджэт = 70 млн $<ref name="boxoffice"/> | Зборы = 321 млн $<ref name="boxoffice">[http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=inglouriousbasterds.htm Inglourious Basterds (2009) — Box Office Mojo]</ref> | Краіна = {{DEU}} <br />{{USA}} | Мова = [[англійская мова|англійская]], [[нямецкая мова|нямецкая]], [[французская мова|французская]], [[італьянская мова|італьянская]] | Час = 153 хвіл. | Год = 2009 | imdb_id = 0361748 }} '''«Бяссла́ўныя вы́радкі»''' ({{lang-en|Inglourious Basterds}} <nowiki>[</nowiki>''[[sic]]''<nowiki>]</nowiki>, <small>МФА:</small> {{IPA|[ɪnˈɡlɔɹ.i.əs ˈbæstɝdz]}}) — фільм, зняты [[рэжысёр]]ам [[Квенцін Таранціна|Квенцінам Таранціна]] па сваім сцэнарыі. Здымкі фільма пачаліся ўвосень [[2008]] года ў [[Францыя|Францыі]] і [[Германія|Германіі]], [[прэм’ера]] адбылася на [[Канскі кінафестываль 2009|Канскім кінафестывалі ў 2009 годзе]]. Дзеянне карціны, у якой зняліся [[Брэд Піт]], [[Майк Маерс]], [[Элай Рот]] і [[Крыстаф Вальц]], адбываецца ў Францыі падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Фільм атрымаў пераважна станоўчыя водгукі кінакрытыкаў і сабраў у сусветным пракаце больш за 320 млн долараў<ref name="Памідоры">{{citeweb|url=http://www.rottentomatoes.com/m/inglourious_basterds/|title=Inglourious Basterds (2009)|publisher=Rotten Tomatoes|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=inglouriousbasterds.htm|title=Inglourious Basterds: Box Office Mojo|publisher=Box Office Mojo|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. Карціна была высунута на дзевяць прэмій «[[Оскар]]» (перамагла ўсяго ў адной намінацыі — прэмія «[[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|за найлепшую мужчынскую ролю другога плана]]» дасталася Крыстафу Вальцу, які таксама атрымаў «Залаты глобус» і BAFTA), чатыры прэміі «[[Залаты глобус]]» і шэсць прэмій [[BAFTA]]<ref>{{citeweb|url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/82nd-winners.html|title=The 82nd Academy Awards (2010) Nominees and Winners|publisher=The Academy of Motion Picture Arts and Sciences|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20141007131145/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/82nd-winners.html|archive-date=7 кастрычніка 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://cdn.goldenglobes.org/browse/year/2009|title=THE 67TH ANNUAL GOLDEN GLOBE AWARDS (2010)|publisher=The Hollywood Foreign Press Association|lang=en|access-date=2012-3-17}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://www.bafta.org/awards-database.html?year=2010&category=Film&award=false|title=Awards Database|publisher=BAFTA|lang=en|access-date=2012-3-17|url-status=dead}}</ref>. Акцёрская праца Крыстафа Вальца, які выканаў ролю штандартэнфюрара СС Ганса Ланды, была высока ацэнена вядучымі кінааналітыкамі свету, многія з якіх прызнавалі яе «''жамчужынай''» фільма і «''сакрэтнай зброяй Таранціна''»<ref>{{citeweb|url=http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2009/08/inglourious-basterds-film-news-brad-pitt-quentin-tarantino.html|title=Christoph Waltz: The glorious villain in 'Inglourious Basterds'|publisher=Gold Derby|date=21 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20120212165601/http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2009/08/inglourious-basterds-film-news-brad-pitt-quentin-tarantino.html|archive-date=12 лютага 2012|url-status=dead}}</ref><ref>Інтэрв'ю Крыстафа Вальца ў ''Inside the Actors Studio''.</ref><ref>{{citeweb|url=http://www.nytimes.com/2009/08/16/movies/16lim.html?scp=5&sq=Inglourious%20Basterds&st=cse|title=‘Inglourious’ Actor Tastes the Glory|publisher=The New York Times|author=Дэніс Лім|date=12 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-21}}</ref>. Падводзячы кінавынікі дзесяцігоддзя, шмат хто з аглядальнікаў уключыў «Бясслаўных вырадкаў» ва ўласныя спісы найлепшых фільмаў не толькі года, але і першых дзесяці гадоў [[XXI стагоддзе|XXI]] стагоддзя<ref>{{citeweb|url=http://www.filmjunk.com/2009/12/23/best-of-the-decade-5-inglourious-basterds-2009/|title=Best of the Decade #5: Inglourious Basterds (2009)|publisher=''FilmJunk''|author=Джэй С.|date=23 снежня 2009|lang=en|access-date=2012-10-6|archive-url=https://web.archive.org/web/20130127101945/http://www.filmjunk.com/2009/12/23/best-of-the-decade-5-inglourious-basterds-2009/|archive-date=27 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://www.complex.com/pop-culture/2012/04/the-100-best-movies-of-the-complex-decade/inglourious-basterds|title=The 100 Best Movies of the Complex Decade|publisher=''ComplexPopCulture''|lang=en|date=4 красавіка 2012|access-date=2012-10-6|archive-date=1 верасня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120901165050/http://www.complex.com/pop-culture/2012/04/the-100-best-movies-of-the-complex-decade/inglourious-basterds|url-status=dead}}</ref>. == Назва == У арыгінале фільм называецца «Inglo'''u'''rious Bast'''е'''rds», хоць граматычна і арфаграфічна правільна было б напісаць «The Inglorious Bastards». У якасці загалоўка для сваёй карціны Квенцін Таранціна ўзяў амерыканскую пракатную назву фільма Энца Дж. Кастэлары «[[Гэты пракляты бронецягнік]]», вядомага ў ЗША як «Бясслаўныя вырадкі» — «The Inglorious Bastards», наўмысна адмовіўшыся ад артыкля і дапусціўшы дзве арфаграфічныя памылкі. Таму, каб перадаць задуму аўтара, варта перакладаць назву фільма таксама з памылкамі. Напрыклад, расійскі кінакрытык і кіназнаўца [[Андрэй Плахаў]] прапанаваў варыянт назвы «Бязслаўныя выраткі» ({{lang-ru|Безславные ублютки}})<ref>{{citeweb|url=http://www.kommersant.ua/doc/1173423|title=«Вырадкі» набылі славу|publisher=Камерсант|author=Андрэй Плахаў|date=21 мая 2009|lang=ru|access-date=2012-3-17}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. На пытанне, чаму ён дапусціў арфаграфічныя памылкі ў назве фільма, сам Таранціна адказваў: «Я ніколі гэтага не стану тлумачыць»<ref>{{citeweb|url=http://today.msnbc.msn.com/id/32588484#.T2TDG8U9XSk|title=‘Inglourious Basterds’ has one tricky title|publisher=MSN|date=27 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120816022803/http://today.msnbc.msn.com/id/32588484#.T2TDG8U9XSk|archive-date=16 жніўня 2012|url-status=dead}}</ref>. Але журналісты дамагліся прызнання: «Чаму „выраткі?“ Ды проста таму, што яно так вымаўляецца: „выра'''т'''кі“»<ref>{{citeweb|url=http://www.guardian.co.uk/film/2009/aug/15/inglourious-basterds-guide|title=Mission accomplished|publisher=The Guardian|author=Дэйман Уайз|date=15 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. == Сюжэт == «Паляўнічы за яўрэямі» [[штандартэнфюрар]] [[Служба бяспекі, СД|СД]] Ганс Ланда наносіць нечаканы візіт у дом французскага фермера Пер'е ЛаПадзіта ў пошуках членаў яўрэйскай сям'і Дрэйфусаў. Пасля доўгага допыту Пер'е ЛаПадзіт вымушаны прызнацца, што хавае іх у сябе. Па загадзе Ганса Ланды салдаты расстрэльваюць людзей, якія хаваюцца пад падлогай, аднак 18-гадовай Шашанне Дрэйфус удаецца збегчы. Ланда хацеў застрэліць яе, але чамусьці адпусціў. Паралельна лейтэнант Альда Рэйн збірае групу амерыканскіх салдат яўрэйскага паходжання для выканання місіі тэрору на тэрыторыі акупаванай Францыі. Задача групы простая: забіваць нацыстаў самым жорсткім чынам з мэтай помсты, дэмаралізацыі і застрашвання нямецкай арміі. Чуткі пра атрад хутка распаўсюджваюцца ў [[Трэці Рэйх|Рэйху]], і атрад атрымлівае мянушку «Вырадкі». Камандзіру ж далі мянушку Альда «[[Апачы|Апач]]» за тое, што ён сам і яго салдаты здымаюць са сваіх ахвяр [[скальп]]ы. Апавяданне пра члена атрада Доні Донавіца па мянушцы «Жыд-Мядзведзь» даходзіць да самога [[Гітлер]]а, чым выклікае яго ашалелы гнеў. Іншы ўдзельнік групы — сяржант (унтэр-фельдфебель) Хуга Штыгліц — забіў 13 афіцэраў Вермахта і СС, дзякуючы чаму атрымаў шырокую славу сярод [[СС|эсэсаўцаў]]. Да Гітлера прыводзяць салдата, які быў у палоне «Вырадкаў». Яны забілі яго сяржанта і радавога таварыша па службе, але салдата не сталі забіваць (таму што ён выдаў «Вырадкам» пазіцыю нямецкага патруля), сказаўшы, што зробяць яму «падаруначак». У канцы раздзела паказана, як «Апач» і «Жыд-Мядзведзь» глядзяць на выразаную імі на лбу салдата [[свастыка|свастыку]]. Уцалелая Шашанна змяніла імя на Эмануэль Мім'ё і стала гаспадыняй кінатэатра, які, быццам бы, дастаўся ёй у спадчыну. На яе звяртае ўвагу нямецкі герой-снайпер Фрэдэрык Цолер, які ў фільме «Гонар нацыі» пра яго подзвіг, знятым пад эгідай рэйхсміністра прапаганды Германіі [[Ёзэф Гебельс|Ёзэфа Гебельса]], у галоўнай ролі сыграў сам сябе. [[Выява:RothLaurentBenderIBAug09.jpg|thumb|right|[[Элай Рот]], [[Мелані Ларан]] і [[Лоўрэнс Бендэр]] на прэм'еры фільма, жнівень 2009 года]] Цолер, які суправаджае Ёзэфа Гебельса, настойліва ўгаворвае міністра перанесці прэм'еру ў кінатэатр «Le Gamaar», які належыць Эмануэль. На прэм'еру збіраецца ўсё вышэйшае кіраўніцтва Рэйха, і нават сам Гітлер вырашае наведаць важнае прапагандысцкае мерапрыемства. Эмануэль разам са сваім каханым чарнаскурым Марселем за гібель сваёй сям'і і пакуты яўрэйскага народа задумваюць падпаліць кінатэатр падчас прэм'еры. Тым часам англійскае камандаванне прымае рашэнне накіраваць лейтэнанта Арчы Хікакса да «Вырадкаў» для ўдзелу ў аперацыі «КІ́НА». Мэта — знішчыць вышэйшае кіраўніцтва Рэйха падчас прагляду фільма пра Фрэдэрыка Цолера. Групе трэба будзе сустрэцца з двайным агентам — завербаванай актрысай Брыджэт (Брыгітай) фон Хамерсмарк і з яе дапамогай патрапіць на прэм'еру. Яны сустракаюцца ў шынку, дзе ў той жа час нямецкія салдаты святкуюць нараджэнне сына ў таварыша па службе. Гутаркай групы зацікавіўся афіцэр гестапа. У выніку выкрыцця нацыянальнасці лейтэнанта Арчы Хікакса адбываецца перастрэлка, дзе гінуць усе Вырадкі, якія знаходзіліся ў зале — тыя, хто ведаў нямецкую мову, а актрыса паранена ў нагу. Астатнія Вырадкі вывозяць актрысу фон Хамерсмарк і задумваюць пракрасціся на прэм'еру пад выглядам італьянскіх кінематаграфістаў, якія суправаджаюць Брыджэт фон Хамерсмарк. У выніку дасканалага валодання Ландам італьянскаю моваю план групы практычна парушаецца, а кульмінацыя разгортваецца ў кінатэатры, дзе Эмануэль і астатнія з «Вырадкаў», нічога не ведаючы адно аб адным, паспрабуюць скончыць вайну адным ударам: Шашанна збіраецца падпаліць кінатэатр, а «Вырадкі» падарваць. Ганс Ланда даведваецца, што актрыса была ў шынку, дзе была перастрэлка, душыць яе і захоплівае яе суправаджальнікаў: лідара «Вырадкаў» Альда Рэйна і радавога Юцівіча па мянушцы «Ліліпут». Фінал кінастужкі прадстаўлены ў жанры [[альтэрнатыўная гісторыя|альтэрнатыўнай гісторыі]] — Гітлер расстраляны з аўтамата "Жыдом-Мядзведзем", усе вярхі рэйха гінуць пры выбуху і пажары кінатэатра. Пакуль кінатэатр спальвалі і ўзрывалі, Ланда не забівае палонных, а прапануе здзелку: ён дазволіць ім знішчыць [[Адольф Гітлер|Гітлера]], [[Герман Герынг|Герынга]], [[Ёзэф Гебельс|Гебельса]] і [[Марцін Борман|Бормана]], калі «Вырадкі» звяжуць яго са сваім камандаваннем. Ён абяцае завяршыць вайну ў абмен на [[медаль Кангрэса]], абвяшчэнне яго кіраўніком аперацыі «КІ́НА», вызваленне ад праследавання за нацысцкія злачынствы і спакойнае жыццё да старасці. Цэнтр загадвае пагадзіцца з умовамі Ланды. Ланда пакідае Апача і Ліліпута ў жывых і едзе з імі да лініі фронту. Пасля яе перасячэння Ланда і яго кіроўца Герман афіцыйна здаюцца Апачу, але той прыстрэльвае кіроўцу, загадваючы Ліліпуту зняць з яго скальп. Потым Апач цікавіцца ў Ханса Ланды, ці здыме той пасля вайны сваю эсэсаўскую форму. Не атрымаўшы адказу, Апач ціха кажа яму на вуха, што, была б яго воля, Ланда насіў бы гэтую форму ўсё астатняе жыццё, але, раз гэта немагчыма, ён выража яму на ілбе «тое, што нельга зняць» — свастыку, каб яго нацысцкае мінулае ніколі не было ўтоена. Фінал выглядае гэтак жа, як і ў другім раздзеле, толькі Апач глядзіць на Ланду разам з Юцівічам, усміхаючыся і гаворачы, што гэта «цалкам цягне на шэдэўр». == У ролях == === «Бясслаўныя вырадкі» === * [[Брэд Піт]] — ''лейтэнант Альда Рэйн па мянушцы «Апач»''. Афіцэр, родам з [[Тэнесі]], сцвярджае, што мае прымесь індзейскай крыві і з'яўляецца нашчадкам знакамітага [[Джым Брыджэр|Джыма Брыджэра]]. Застаецца жывым. На шыі ў яго шнар, як быццам ён сарваўся з шыбеніцы (пра паходжанне гэтага шнара ў фільме не згадваецца, аналагічны быў у [[Клінт Іствуд|Іствуда]] ў [[Павесь іх вышэй, фільм|«Павесь іх вышэй»]]). * [[Элай Рот]] — ''сяржант Доні Донавіц па мянушцы «Жыд-Мядзведзь»''. Яўрэй-спартсмен, які ўсяляе жах немцам і забівае іх да смерці бейсбольнай бітай. Гіне ад выбуху ў кінатэатры. * [[Тыль Швайгер]] — ''сяржант Хуга Штыгліц''. Немец, які ненавідзіць нацыстаў. Оберфельдфебель войскаў [[Вермахт]]а (на рукаве нашыўка ''[[Гітлерюгенд|Hitler-Jugend]]''), забіў 13 афіцэраў і чакаў трыбуналу. Быў вызвалены «Вырадкамі». Застрэлены ў шынку. * [[Гедэон Буркхард]] — ''капрал Вільгельм Віка''. Яўрэй нямецка-аўстрыйскага паходжання, які выехаў у ЗША з пачаткам нацызму. Выступае ў якасці перакладчыка групы. Гіне ў шынку. * [[Б. Дж. Новак]] — ''радавы Смітсан Юцівіч па мянушцы «Ліліпут»''. Несамавіты радавы, які ў канцы фільма разам з Альда Рэйнам бярэ ў палон палкоўніка Ланду. Застаецца жывым. * Амар Дум — ''радавы Амар Ульмар''. У кінатэатры выдае сябе за італьянскага асістэнта аператара — Дамініка Дэкоку. Гіне пры выбуху ў кінатэатры. * Сэм Левайн — ''радавы Герольд Хешберг''. * Пол Раст — ''радавы Эндзі Коган''. * Майкл Бэкал — ''радавы Майкл Цымерман''. * Карлас Фідэль — ''радавы Сайман Сакавіц''. === Англічане === * [[Майкл Фасбендэр]] — ''лейтэнант Арчы Хікакс''. Да вайны быў кінакрытыкам і вывучаў нямецкае кіно, напісаў кнігі «Мастацтва для вачэй, сэрца і розуму: Эцюды пра нямецкае кіно 20-х» і «24 кадры да Вінчы», якія распавядаюць пра ўплыў псіхааналізу на творчасць нямецкага рэжысёра [[Георг Вільгельм Пабст|Георга Вільгельма Пабста]]. Ведае нямецкую мову, але гаворыць з акцэнтам. Загінуў у шынку. * [[Майк Маерс]] — ''генерал Эд Фенек''. * [[Род Тэйлар]] — ''[[Уінстан Чэрчыль]]'', прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі. === Французы === * [[Мелані Ларан]] — ''Шашанна Дрэйфус''. Яўрэйская дзяўчына, якая цудам выжыла і цяпер, пад імем Эманюэль Мім'ё, з'яўляецца гаспадыняй парыжскага кінатэатра. Застрэлена паміраючым Фрэдэрыкам Цолерам у кінатэатры. * [[Дэні Менашэ]] — ''Пер'е ЛаПадзіт''. Гаспадар малочнай фермы, які хаваў сям'ю Дрэйфусаў. * [[Джэкі Ідо]] — ''Марсель''. Кінамеханік-негр у кінатэатры Шашанны. Па яе ўказанні падпаліў кінатэатр. * [[Жулі Дрэйфус]] — ''Франчэска Мандзіна''. Перакладчыца і палюбоўніца Гебельса. Застрэлена ў кінатэатры. === Немцы === * [[Крыстаф Вальц]] — ''штандартэнфюрар Ганс Ланда''. «Паляўнічы за яўрэямі», [[паліглот]]. Знявечаны лейтэнантам Альдам Рэйнам, атрымаўшы [[свастыка|свастыку]] на твары. * [[Дыяна Кругер]] — ''Брыджыт фон Хамерсмарк''. Зорка нямецкага кіно і брытанская шпіёнка. Задушана палкоўнікам Ландам ў кінатэатры. * [[Даніэль Бруль]] — ''радавы Фрэдэрык Цолер''. Герой вайны, які сыграў сам сябе ў прапагандысцкім фільме ''Stolz der Nation'' («Гонар нацыі») выдуманага рэжысёра па імі Алаіс фон Эйхберг. Застрэлены Шашаннай. * [[Аўгуст Дыль]] — ''[[штурмбанфюрар]] Дытэр Хельстрам''. Афіцэр [[Гестапа]]. Застрэлены «Вырадкамі» ў шынку «Луізіяна». * [[Марцін Вутке]] — ''[[Адольф Гітлер]]'', застрэлены ў кінатэатры "Жыдом-Мядзведзем". * [[Сільвестэр Грот]] — ''[[Іозеф Гебельс]]'', рэйхсміністр прапаганды. Застрэлены ў кінатэатры. === Іншыя ролі === * [[Квенцін Таранціна]] — ''аскальпаваны нямецкі салдат'' / ''салдат на вежы ў фільме «Гонар нацыі»''. * [[Сэмюэль Л. Джэксан]] — ''голас за кадрам''. * [[Харві Кейтэль]] — ''голас за кадрам''. == Стварэнне == === Распрацоўка і напісанне сцэнарыя === Пра планы зняць ваенны фільм Таранціна казаў яшчэ у пачатку 2000-х гадоў<ref>{{citeweb|url=http://quentin-tarantino.8m.com/ww2.htm|title=World War II Film|publisher=QuentinTarantino|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20140224005538/http://quentin-tarantino.8m.com/ww2.htm|archive-date=24 лютага 2014|url-status=dead}}</ref>. Рэжысёр патраціў амаль сем гадоў, каб напісаць сцэнарый да «Бясслаўных вырадкаў». Як прызнаўся Таранціна, ён «даражыў кожнай старонкай сцэнарыя, з-за чаго сюжэт рос і пашыраўся»<ref>{{citeweb|url=http://www.charlierose.com/view/interview/10567|title=Filmmaker Quentin Tarantino, 'Inglourious Basterds'|publisher=CharlieRose|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20100304205043/http://www.charlierose.com/view/interview/10567|archive-date=4 сакавіка 2010|url-status=dead}}</ref>. Акрамя таго, ён адчуваў, што гэты сцэнарый — лепшы з ім напісаных<ref>{{citeweb|url=http://www.movieweb.com/movie/inglourious-basterds/RELc0RMQ2vHwPM|title=Inglourious Basterds: Review By WiseGuy|publisher=MovieWeb|author=WiseGuy|date=22 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120922031803/http://www.movieweb.com/movie/inglourious-basterds/RELc0RMQ2vHwPM|archive-date=22 верасня 2012|url-status=dead}}</ref>. Таранціна ахарактарызаваў фільм так: «Гэта мая версія „[[Брудны тузін|Бруднага тузіна]]“, „[[Гарматы вострава Наваронэ|Гармат вострава Наваронэ]]“ і „{{нп3|Там, дзе гняздуюцца арлы|||Where Eagles Dare}}“»<ref>{{citeweb|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/film/5055906/Battleof-the-blockbusters.html|title=Battle of the blockbusters|publisher=The Guardian|author=Марк Лі|date=26 сакавіка 2009|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. У 2002 годзе Таранціна зразумеў, што на стварэнне фільма патрэбна больш часу, чым планавалася. Да таго ж яго калегі ў той час якраз здымалі фільмы пра [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]]<ref name="Адмова">{{citeweb|url=http://www.nytimes.com/2002/09/05/movies/tarantino-behind-the-camera-in-beijing.html?pagewanted=all|title=Tarantino Behind the Camera in Beijing|publisher=The New York Times|author=Рык Лайман|date=5 верасня 2002|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. У сувязі з гэтым Таранціна адмовіўся ад задумкі і перайшоў да рэжысавання дылогіі «[[Забіць Біла]]»<ref name="Адмова" />. Пасля заканчэння здымак «Забіць Біла» рэжысёр вярнуўся да сцэнарыя «Вырадкаў» і вырашыў зрабіць не фільм, а міні-серыял<ref>{{citeweb|url=http://www.moviesonline.ca/movienews_5613.html|title=Inglorious Bastards a Mini Series?|publisher=MoviesOnline|author=Майкл Лорсан|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120106184517/http://www.moviesonline.ca/movienews_5613.html|archive-date=6 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. Ён скараціў сцэнарый, кіруючыся даўжынёй сцэнарыя «[[Крымінальнае чытво|Крымінальнага чытва]]»<ref>{{citeweb|url=http://www.news.com.au/couriermail/story/0,23739,25939754-7642,00.html|title=Tarantino's glorious 'masterpiece'|publisher=CourierMail|author=Рэйчэл Джонс|date=17 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420225941/https://www.couriermail.com.au/?nk=761ee7d389e908ca87f3b0211654b798-1618959581|archive-date=20 красавіка 2021|url-status=dead}}</ref>. Тады ж ён заявіў пра тое, што здымкі фільма пачнуцца ў 2005 годзе<ref name="MTV">{{citeweb|url=http://www.mtv.com/news/articles/1510005/tarantino-next-kill-bill-10-years-away.jhtml|title=Tarantino Gushes About 'Grind,' Says Next 'Kill Bill' Is 10 Years Away|publisher=MTV|author=Лары Кэрал|date=20 верасня 2005|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-date=5 жніўня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805031905/http://www.mtv.com/news/articles/1510005/tarantino-next-kill-bill-10-years-away.jhtml|url-status=dead}}</ref>. Меркаваным сюжэтам фільма павінны былі стаць уцёкі атрада салдат перад пакараннем смерцю і іх дапамога [[Антыгітлераўская кааліцыя|антыгітлераўскай кааліцыі]]. Таранціна апісаў салдат як «незвычайных герояў Другой сусветнай вайны»<ref>{{citeweb|url=http://h2g2.com/dna/h2g2/A1111447|title=Quentin Tarantino — Film Maker|publisher=H2Q2|author=16 ліпеня 2003|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. У лістападзе 2004 года Таранціна зноў памяняў свае планы і вырашыў адкласці вытворчасць «Бясслаўных вырадкаў» дзеля таго, каб сыграць у вестэрне [[Такасі Міікэ]] «[[Сукіякі Вестэрн Джанга]]», а таксама зняць фільм пра [[кунг-фу]] на [[Паўночнакітайская мова|паўночнакітайскай мове]]<ref>{{citeweb|url=http://www.guardian.co.uk/world/2004/nov/02/china.film|title=Tarantino plans old-style kung fu film - in Mandarin|publisher=The Guardian|author=Стыў Роўз|date=2 лістапада 2004|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. У 2007 годзе разам з [[Роберт Радрыгес|Робертам Радрыгесам]] Таранціна зрэжысіраваў карціну «[[Грайндхаус, фільм|Грайндхаус]]», пасля чаго канчаткова вярнуўся да працы над «Вырадкамі»<ref name="MTV" />. Адразу ж пасля прэм'еры фільма сцэнарый карціны быў апублікаваны ў якасці асобнай кнігі і перакладзены на некалькі моў<ref>{{citeweb|url=http://books.google.com.ua/books?id=enGR8fAmSyIC&dq=Inglourious+Basterds&hl=ru&sa=X&ei=jdxmT8XpItDBswbo1sCwBQ&ved=0CDQQ6AEwAA|title=Inglourious Basterds: A Screenplay|publisher=Google Books|author=Квенцін Таранціна|lang=en|access-date=2012-3-19}}</ref>. === Уплыў === Мноства класічных кінастужак паўплывала на Таранціна падчас здымак «Бясслаўных вырадкаў». Па яго прызнанні, уся пачатковая сцэна «Вырадкаў» (візіт штандартэнфюрара Ланды ў дом малочніка ЛаПадзіта) цалкам скапіравана з аналагічнай сцэны наведвання Сентэнца фермы салдата Стывенса ў знакавым [[спагеці-вестэрн]]е [[Серджа Леонэ]] «[[Добры, дрэнны, злы]]»<ref>{{citeweb|url=http://articles.latimes.com/2010/feb/16/entertainment/la-et-bigpicture16-2010feb16|title=Quentin Tarantino on his 'Basterds' influences|publisher=''Los Angeles Times''|author=Патрык Голдштэйн|date=16 лютага 2010|lang=en|access-date=2012-12-31}}</ref>. У працы Таранціна знайшлося месца і [[Беларусь|беларускаму]] [[СССР|савецкаму]] кінематографу — растрэл Гітлера і наступнае за ім спаленне кінатэатра Шашанны адсылаюць да ваеннай драмы [[Элем Клімаў|Элема Клімава]] «[[Ідзі і глядзі]]»<ref>{{citeweb|url=http://www.timeout.com/film/features/show-feature/8366/|title=The 50 greatest World War II movies: part six|publisher=''TimeOut''|lang=en|access-date=2012-12-31|archive-url=https://www.webcitation.org/69goVN6C1?url=http://www.timeout.com/film/features/show-feature/8366/|archive-date=5 жніўня 2012|url-status=dead}}</ref>. У снежні 2009 года адбылася спецыяльная вечарына з нагоды выпуску DVD і Blu-ray выданняў фільма. На ёй рэжысёр прадставіў гледачам некалькі [[35-мм кінастужка|35-мм]] трэйлераў тых карцін, якія аказалі вялікі ўплыў на яго<ref>{{citeweb|url=http://www.filmschoolrejects.com/news/9-films-that-influenced-inglourious-basterds-neilm.php|title=9 Films that Influenced Inglourious Basterds|publisher=''FilmSchoolRejects''|author=Ніл Мілер|date=15 снежня 2009|lang=en|access-date=2012-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130131160744/http://www.filmschoolrejects.com/news/9-films-that-influenced-inglourious-basterds-neilm.php|archive-date=31 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref>. У іх лік увайшлі (акрамя, вядома ж, саміх «[[Гэты пракляты бронецягнік|Бясслаўных вырадкаў]]» Кастэлары): * 1967 — «аскараносны» ваенны баявік [[Роберт Олдрыч|Роберта Олдрыча]] «[[Брудны тузін]]»; * 1967 — «{{нп3|Табрук (фільм)|Табрук|en|Tobruk (1967 film)}}» [[Артур Хілер|Артура Хілера]] з [[Рок Хадсан|Рокам Хадсанам]] і [[Джордж Пепард|Джорджам Пепардам]] у галоўных ролях; * 1968 — італьянскі спагеці-вестэрн {{нп3|Энца Кастэлары|||Enzo G. Castellari}} «{{нп3|Забі іх усіх і вярніся... адзін|||Kill Them All and Come Back Alone}}»; * 1969 — брытанская ваенная драма {{нп3|Андрэ дэ Тота|||Andre de Toth}} «{{нп3|Брудная гульня, фільм, 1969|Брудная гульня|en|Play Dirty}}», у якой малады [[Майкл Кейн]] выканаў адну з першых роляў у сваёй кар'еры; * 1969 — італьянскі спагеці-вестэрн {{нп3|Дона Тэйлара|||Don Taylor (actor/director)}} і {{нп3|Італа Цінгарэлі|||Italo Zingarelli}} «{{нп3|Армія пецярых|||The Five Man Army}}»; * 1970 — італа-амерыканскае «{{нп3|Гняздо шэршняў|||Hornets' Nest}}» {{нп3|Філа Карлсана|||Phil Karlson}} і [[Франка Чырына]]; * 1970 — камедыйны баявік {{нп3|Браяна Хатана|||Brian G. Hutton}} «[[Героі Кэлі]]»; * 1980 — «[[Вялікая чырвоная адзінка]]» [[Сэмюэл Фулер|Сэмюэла Фулера]]. === Кастынг === Яшчэ ў 2005 годзе, калі яшчэ быў амаль невядомы сюжэт карціны, на галоўныя ролі разглядаліся тры знакамітыя акцёры баявікоў: [[Брус Уіліс]], [[Сільвестр Сталонэ]] і [[Арнольд Шварцэнэгер]]<ref name="Гайданкі">{{citeweb|url=http://www.thearnoldfans.com/news/856.htm|title=Tarantino Still Wants his «Bastards»!|publisher=The Arnold Fans|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003011451/http://www.thearnoldfans.com/news/856.htm|archive-date=3 кастрычніка 2009|url-status=dead}}</ref>. Таранціна казаў: {{quotation|Я сказаў гэта аднойчы, і я збіраюся сказаць гэта яшчэ раз. Я хачу запрасіць Бруса, Слая і Арнольда на ролі ў маім эпічным ваенным фільме. Я заўсёды марыў пра трох суперзорак, якія здымаюцца ў адным фільме. ... і цяпер для гэтага самы лепшы час.|Квенцін Таранціна|<ref name="Гайданкі" />}} [[Выява:ChristophWaltzCannesMay09.jpg|thumb|right|[[Крыстаф Вальц]] на [[Канскі кінафестываль 2009|62-м Канскім кінафестывалі]]]] Роля Ганса Ланды першапачаткова была прызначана [[Леанарда Дзі Капрыа]]<ref>{{citeweb|url=http://www.variety.com/article/VR1117988993|title=Quentin Tarantino seeks 'Bastards'|publisher=Variety|author=Майкл Флемінг|date=15 ліпеня 2008|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>, аднак пазней Таранціна зразумеў, што штандартэнфюрара павінен сыграць больш сталы нямецкі акцёр<ref>{{citeweb|url=http://www.variety.com/article/VR1117990111?refCatId=13|title=Eli Roth on deck for 'Bastards'|publisher=Variety|author=Майкл Флемінг, Таццяна Сігел|date=5 жніўня 2008|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103130758/http://www.variety.com/article/VR1117990111?refCatId=13|archive-date=3 лістапада 2012|url-status=dead}}</ref>. У выніку ролю сыграў амаль невядомы аўстрыйскі акцёр [[Крыстаф Вальц]]. Таранціна расказваў, што ні адзін з акцёраў, якія спрабаваліся на вельмі важную ролю Ланды, не адпавядаў аўтарскай задуме, так што ён ужо быў гатовы адмяніць здымкі, але прыйшоў Вальц, прайшоў кастынг і «вярнуў мне мой фільм»<ref>{{citeweb|url=http://www.variety.com/article/VR1118003822?refCatId=3628|title=Tarantino reflects on 'Basterds'|publisher=Variety|author=Майкл Флемінг|date=17 мая 2009|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120307065358/http://www.variety.com/article/VR1118003822?refCatId=3628|archive-date=7 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. Лейтэнанта Альду Рэйна з самага пачатку павінен быў сыграць [[Брэд Піт]], з якім Таранціна ніколі раней не працаваў. І акцёр, і рэжысёр даўно выказвалі жаданне з'явіцца на адной здымачнай пляцоўцы, аднак планы ўвесь час змяняліся<ref name="Питтар">{{citeweb|url=http://edition.cnn.com/2009/SHOWBIZ/Movies/08/19/tarantino.pitt.basterds/index.html|title=Tarantino and Pitt: The long-awaited love affair|publisher=CNN|author=Джым Стэнман|date=21 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-date=14 студзеня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100114050801/http://edition.cnn.com/2009/SHOWBIZ/Movies/08/19/tarantino.pitt.basterds/index.html|url-status=dead}}</ref>. Калі Таранціна напісаў палову сцэнарыя, ён адчуў, што Піт — наймацнейшая кандыдатура на ролю Альды Рэйна. Скончыўшы сцэнарый, рэжысёр падумаў, што ў ролі Рэйна Піт будзе «ашаламляльным», і пазваніў яго агенту, каб даведацца, ці свабодны акцёр<ref name="Питтар" />. Сяржанта Доні Донавіца мог сыграць комік [[Адам Сэндлер]], але ён адмовіўся, спаслаўшыся на канфлікты з кампаніяй ''[[Universal Pictures]]'', у якой акцёр тады здымаўся ў фільме «[[Прыкалісты]]»<ref>{{citeweb|url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1619322/story.jhtml|title='Inglourious Basterds' Original Cast Plans Called For Leonardo DiCaprio, Adam Sandler|publisher=MTV|author=Эрык Дытцыян|date=24 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-date=11 студзеня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100111231203/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1619322/story.jhtml|url-status=dead}}</ref>. Яго замяніў рэжысёр [[Элай Рот]], блізкі сябар Таранціна, які, апроч акцёрскай працы, зрэжысіраваў, так званы, «фільм унутры фільма» — «Гонар нацыі», на здымках якога было задзейнічана больш за трыста акцёраў масоўкі<ref>{{citeweb|url=http://collider.com/eli-roth-talks-sci-fi-movie-dangerous-species-and-more/12649/|title=Eli Roth Talks Sci-Fi Movie ENDANGERED SPECIES and More|publisher=Collider|author=Джонатан Калан|date=15 снежня 2009|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120915040143/http://collider.com/eli-roth-talks-sci-fi-movie-dangerous-species-and-more/12649/|archive-date=15 верасня 2012|url-status=dead}}</ref>. Акрамя таго, Таранціна зацвердзіў на ролю ў фільме яшчэ аднаго коміка — лейтэнанта Арчы Хікакса павінен быў сыграць [[Сайман Пег]], але і ён адмовіўся, аддадаўшы перавагу новаму мультфільму [[Стывен Спілберг|Стывена Спілберга]] «[[Прыгоды Тэнтэна: Таямніца «Аднарога»|Прыгоды Тэнтэна: Таямніца „Аднарога“]]»<ref name="Фасбендэр">{{citeweb|url=http://www.variety.com/article/VR1117990808?refCatId=13|title=Fassbender in talks for 'Bastards'|publisher=Variety|author=Алі Джаафар|date=19 жніўня 2008|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805045112/http://www.variety.com/article/VR1117990808?refCatId=13|archive-date=5 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Пасля ролю Хікакса выканаў нямецка-ірландскі акцёр [[Майкл Фасбендэр]]<ref name="Фасбендэр" />. [[Бенджамін Джозеф Маналі Новак|Б. Дж. Новак]], зорка тэлесерыяла «[[Офіс (тэлесерыял, ЗША)|Офіс]]», таксама пераўвасобіўся ў радавога Юцівіча<ref>{{citeweb|url=http://www.slashfilm.com/bj-novak-cast-in-tarantinos-inglorious-bastards/|title=B.J. Novak Cast in Tarantino’s Inglorious Bastards|publisher=SlashFilm|author=Пітэр Скірэта|date=6 жніўня 2008|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. Таранціна вёў перамовы з актрысай [[Кінскі, Настасся|Настассяй Кінскі]] пра яе ўдзел у фільме ў якасці Брыджэт фон Хамерсмарк. Рэжысёр нават злятаў у [[Германія|Германію]], каб сустрэцца з ёй і дамовіцца, аднак здзелка не адбылася, і замест Кінскі ў фільме сыграла [[Дыяна Кругер]]<ref>{{citeweb|url=http://www.variety.com/article/VR1117991354.html?categoryid=13&cs=1|title=Kruger, Waltz join Tarantino film|publisher=Variety|author=Майкл Флемінг|date=29 жніўня 2008|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20090923005256/http://www.variety.com/article/VR1117991354.html?categoryid=13&cs=1|archive-date=23 верасня 2009|url-status=dead}}</ref>. [[Род Тэйлар]], які выканаў у карціне амаль бязмоўную ролю прэм'ер-міністра Вялікабрытаніі [[Уінстан Чэрчыль|Уінстана Чэрчыля]], заявіў пра сыход з кінематографа яшчэ ў 2006 годзе, але зрабіў выключэнне спецыяльна для Таранціна<ref name="Тэйлар">{{citeweb|url=http://www.pbpulse.com/movies/2009/08/21/tarantinos-latest-find-rod-taylor-as-churchill-in-inglourious-basterds/|title=Tarantino’s latest find: Rod Taylor as Churchill in ‘Inglourious Basterds’|publisher=PBPulse|author=Скот Эйман|date=21 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110210170632/http://www.pbpulse.com/movies/2009/08/21/tarantinos-latest-find-rod-taylor-as-churchill-in-inglourious-basterds/|archive-date=10 лютага 2011|url-status=dead}}</ref>. Рыхтуючыся да ролі, Тэйлар перагледзеў дзясяткі дакументальных кінастужак з удзелам Чэрчыля, каб як мага лепш перадаць яго паходку і голас<ref>{{citeweb|url=http://reservoirwatchdogs.com/2011/09/16/amazing-interview-with-rod-taylor-about-quentin-tarantino/|title=Amazing interview with Rod Taylor about Quentin Tarantino|publisher=ReservoirWatchDogs|date=16 верасня 2011|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. Цікава, што сам акцёр угаворваў Таранціна ўзяць на ролю [[Альберта Фіні]], які ўжо іграў прэм'ер-міністра ў аднайменнай тэлестужцы 2002 года<ref name="Тэйлар" />. Рэжысёр «Гэтага праклятага бронецягніка» Энца Дж. Кастэлары з'явіўся ў эпізадычнай ролі нямецкага генерала<ref>{{citeweb|url=http://www.variety.com/article/VR1118003930?refCatId=13|title=Enzo and Tarantino: 'Basterds' brothers|publisher=Variety|author=Нік Віварэлі|date=19 мая 2009|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20121026110313/http://www.variety.com/article/VR1118003930?refCatId=13|archive-date=26 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref>. Акцёры [[Сэмюэл Лерой Джэксан|Сэмюэль Л. Джэксан]] і [[Харві Кейтэль]], якія раней ужо супрацоўнічалі з Таранціна, таксама з'явіліся на здымачнай пляцоўцы, агучыўшы апавядальніка і дырэктара [[Упраўленне стратэгічных службаў|Упраўлення стратэгічных службаў]] адпаведна<ref>{{citeweb|url=http://popwatch.ew.com/2009/08/19/inglourious-basterds-playing-spot-the-tarantino-reference/|title='Inglourious Basterds': Playing spot the Tarantino reference|publisher=EntertainmentWeekly|author=Крыс Нашаваці|date=19 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-date=26 ліпеня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726015653/http://popwatch.ew.com/2009/08/19/inglourious-basterds-playing-spot-the-tarantino-reference/|url-status=dead}}</ref>. === Здымкі === Стварэннем фільма занялася кампанія братоў Вайнштэйнаў ''[[The Weinstein Company]]''. У ліпені 2008 года браты заявілі, што маюць намер як мага хутчэй скончыць фільм, каб ён змог удзельнічаць у конкурснай праграме [[Канскі кінафестываль 2009|62-га Канскага кінафестывалю]]<ref>{{citeweb|url=http://www.mymovies.net/news/news_item.asp?t=Tarantino+Prepping+%22Bastards%22+for+an+October+Start&filmid=1590&nid=5129&s=3&n=|title=INGLOURIOUS BASTERDS — TARANTINO PREPPING «BASTARDS» FOR AN OCTOBER START|publisher=MyMovies|date=9 ліпеня 2008|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://www.webcitation.org/5nE8LM5Nq?url=http://www.mymovies.net/news/news_item.asp?t=Tarantino+Prepping+%22Bastards%22+for+an+October+Start&filmid=1590&nid=5129&s=3&n=|archive-date=1 лютага 2010|url-status=dead}}</ref>. [[Германія]] і [[Францыя]] сталі месцам здымак фільма, якія стартавалі ў кастрычніку 2008 года<ref>{{citeweb|url=http://www.kdbuzz.com/index.php?2008/12/18/251-photos-et-une-video-du-tournage-d-inglourious-basterds-a-paris-dans-le-18eme|title=Photos et une video du tournage d'«Inglourious basterds» a Paris dans le 18eme|publisher=KDBuzz|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. Большая частка сцэн фільма была знята і зманціравана на кінастудыі ''{{нп3|Babelsberg Studio}}'' у [[Патсдам]]е і ў маленькім гарадку [[Бад-Шандау]]<ref>{{citeweb|url=http://www.nytimes.com/2009/02/16/world/europe/16germany.html?_r=1|title=Winslet and Cruise Star in a German Studio’s Latest Act|publisher=The New York Times|author=Нікалас Куліш|date=15 лютага 2009|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://www.atnzone.com/nz/2009/08/27/movie-review-inglourious-basterds|title=Movie Review: INGLOURIOUS BASTERDS|publisher=N: Zone|author=Дэбі Лін Эліяс|date=27 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://archive.today/20100405065508/http://www.atnzone.com/nz/2009/08/27/movie-review-inglourious-basterds|archive-date=5 красавіка 2010|url-status=dead}}</ref>. Элай Рот пазней сказаў, што, калі яны здымалі сцэну падпалу кінатэатра, будынак ледзь не згарэў ад высокай тэмпературы, бо работнікі здымачнай пляцоўкі думалі, што тэмпература агню будзе 400 градусаў па Цэльсію, а яна дасягала 1200<ref>{{citeweb|url=http://articles.latimes.com/2009/aug/16/entertainment/ca-roth16|title=Eli Roth barely survives acting in Quentin Tarantino's 'Inglourious Basterds'|publisher=The New York Times|author=Крыс Лі|date=16 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. == Пракат == Калі фінальны варыянт сцэнарыя быў скончаны, хтосьці загрузіў яго ў Інтэрнэт, і некалькі фан-сайтаў Таранціна пачалі публікаваць рэцэнзіі на яго<ref>{{citeweb|url=http://www.firstshowing.net/2008/script-for-quentin-tarantinos-inglorious-bastards-surfaces/|title=Script for Quentin Tarantino's Inglorious Bastards Surfaces!|publisher=FirstShowing|author=Кевін Паўэрс|date=10 ліпеня 2008|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. [[Выява:Inglorious Basterds Cannes.jpg|thumb|270px|left|Каманда фільма на [[Канскі кінафестываль 2009|62-м Канскім кінафестывалі]]]] Першы поўны [[тызер-трэйлер]] да фільма быў паказаны на тэлеканале ''{{нп3|Entertainment Tonight}}'' 10 лютага 2009 года, а ўжо праз некалькі тыдняў яго паказвалі ў кінатэатрах ЗША перад фільмам «[[Пятніца, 13-га, фільм, 2009|Пятніца 13-га]]»<ref>{{citeweb|url=http://www.cinemablend.com/new/Inglourious-Basterds-Trailer-Coming-This-Week-11933.html|title=Inglourious Basterds Trailer Coming This Week|publisher=CinemaBlend|date=9 лютага 2009|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://www.webcitation.org/5nEA4vNWO?url=http://www.cinemablend.com/new/Inglourious-Basterds-Trailer-Coming-This-Week-11933.html|archive-date=1 лютага 2010|url-status=dead}}</ref>. Выпуск фільма адбыўся 19 жніўня 2009 года ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і Францыі, 20 жніўня — у Германіі і Расіі, а 21 — у ЗША<ref>{{citeweb|url=http://www.empireonline.com/News/story.asp?NID=23938|title=Inglourious Basterds Gets A Release Date|publisher=[[Empire (часопіс)|Empire]]|author=Хелен О'Хара|date=1 студзеня 2009|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://www.kinokadr.ru/articles/2009/08/05/premier.shtml|title=Прэм'еры жніўня: «Раён 9» і «Бясслаўныя вырадкі»|publisher=Kinokadr|author=Раман Карнееў|date=5 жніўня 2009|lang=ru|access-date=2012-3-17}}</ref>. Для нямецкага праката постары, ролікі і афіцыйны вэб-сайт падвергліся цэнзуры, бо выкарыстанне нацысцкай сімволікі забаронена ў Германіі. З лагатыпа была прыбрана свастыка; на плакатах яўна бачныя свастыкі былі або прыбраны, або заменены на дзіркі ад куль<ref name="Германія">{{citeweb|url=http://www.movie-censorship.com/report.php?ID=4237485|title=Inglorious Basterds: Comparison|publisher=Movie-Censorship|lang=en|access-date=2012-3-27}}</ref>. Акрамя таго, нямецкая версія даўжэйшая за іншыя міжнародныя версіі прыкладна на 50 секунд. Сцэна з немцамі ў карчме, якія адгадваюць карту салдата з надпісам «[[Вінету]]», ідзе ў нямецкай версіі даўжэй. На ліцэнзійных відэаносьбітах у іншых краінах гэту версію сцэны можна ўбачыць у дадатковых матэрыялах, але нямецкая кіна-, DVD- і Blu-Ray-версіі — адзіныя, дзе яна ўключана ў фільм<ref name="Германія" />. === Зборы === У першую пятніцу паказу фільм зарабіў 14,3 мільёнаў долараў у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], а на выхадных зборы дасягнулі адзнакі ў 38 мільёнаў долараў, апярэдзіўшы «[[Раён № 9]]»<ref>{{citeweb|url=http://insidemovies.ew.com/2009/08/22/inglourious-basterds-gives-quentin-tarantino-a-box-office-win-on-friday/|title='Inglourious Basterds' gives Quentin Tarantino a box office win on Friday|publisher=EntertainmentWeekly|author=Ніколь Сперлінг|date=22 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120902232716/http://insidemovies.ew.com/2009/08/22/inglourious-basterds-gives-quentin-tarantino-a-box-office-win-on-friday/|archive-date=2 верасня 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://insidemovies.ew.com/2009/08/22/inglourious-basterds-gives-quentin-tarantino-a-box-office-win-on-friday/|title='Inglourious Basterds' rules the weekend box office|publisher=EntertainmentWeekly|author=Ніколь Сперлінг|date=23 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120902232716/http://insidemovies.ew.com/2009/08/22/inglourious-basterds-gives-quentin-tarantino-a-box-office-win-on-friday/|archive-date=2 верасня 2012|url-status=dead}}</ref>. У першыя дзесяць дзён пракату фільм зарабіў 73 мільёны долараў, апярэдзіўшы ўсіх сапернікаў<ref>{{citeweb|url=http://www.ticketnews.com/news/Final-Destination-slays-Inglourious-Basterds-at-the-box-office8093181|title='Final Destination' slays 'Inglourious Basterds' at the box office|publisher=TicketNews|author=Лоры А. Трота|date=31 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-18|archive-date=24 лютага 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120224235157/http://www.ticketnews.com/news/Final-Destination-slays-Inglourious-Basterds-at-the-box-office8093181|url-status=dead}}</ref>. Вынікам пракату карціны стала лічба ў 321 мільён долараў<ref>{{citeweb|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=inglouriousbasterds.htm|title=Inglourious Basterds: Box Office Mojo|publisher=Box Office Mojo|lang=en|access-date=2012-3-18}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://www.boxofficemojo.com/news/?id=2615&p=.htm|title=Weekend Report: Moviegoers Feast on ‘Meatballs,’ Slim Pickings for ‘Jennifer’|publisher=Box Office Mojo|author=Брэндан Грэй|date=21 верасня 2009|lang=en|access-date=2012-3-18}}</ref>. У СНД фільм сабраў каля 6 мільёнаў долараў<ref>{{citeweb|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=inglouriousbasterds.htm|title=INGLOURIOUS BASTERDS: Foreign|publisher=Box Office Mojo|lang=en|access-date=2012-3-18}}</ref>. === Выхад на відэа === Першае DVD-выданне фільма (на адным дыску, двух і [[Blu-ray]]) выйшла 15 снежня 2009 года ў ЗША і [[Аўстралія|Аўстраліі]], у Вялікабрытаніі — 7 снежня таго ж года<ref>{{citeweb|url=http://backseatcuddler.com/2009/10/20/inglourious-basterds-gets-a-blu-raydvd-release-date/|title=‘Inglourious Basterds’ Gets a Blu-Ray/DVD Release Date|publisher=BackSeatCuddler|author=Нік Вульфвуд|date=20 кастрычніка 2009|lang=en|access-date=2012-3-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20100125120948/http://backseatcuddler.com/2009/10/20/inglourious-basterds-gets-a-blu-raydvd-release-date/|archive-date=25 студзеня 2010|url-status=dead}}</ref>. На працягу першага тыдня пасля выпуску «Бясслаўныя вырадкі» паказвалі добры вынік па продажы DVD, саступаючы толькі фільму «[[Хлапечнік у Вегасе]]». Усяго ў ЗША было прададзена больш за паўтара мільёна дыскаў, прыбытак склаў 28 мільёнаў долараў<ref>{{citeweb|url=http://www.the-numbers.com/dvd/charts/weekly/2009/20091220.php|title=North American Domestic DVD Sales Chart for Week Ending Dec 20, 2009|publisher=The Numbers|date=20 снежня 2009|lang=en|access-date=2012-3-19|archive-date=19 студзеня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100119161809/http://www.the-numbers.com/dvd/charts/weekly/2009/20091220.php|url-status=dead}}</ref>. == Саўндтрэк == {{Музычны альбом | nocat=1 | Назва = Quentin Tarantino's Inglourious Basterds: Motion Picture Soundtrack | Тып = [[Саўндтрэк]] | Выканаўца = [[Эніа Марыконэ]] і іншых кампазітараў | Вокладка = Inglourious Basterds soundtrack.jpg | Выпушчаны = 18 жніўня 2009 | Запісаны = | Жанр = [[Інструментальная музыка|Інструментальная]] | Працягласць = | Лэйбл = [[Maverick Records]]<br />[[Warner Bros.]] | Прадзюсар = [[Квенцін Таранціна]]<br />[[Лоўрэнс Бендэр]]<br />[[Пілар Савонэ]]<br />[[Холі Адамс]] | Краіна = {{Сцягафікацыя|ЗША}}<br />{{Сцягафікацыя|Італія}} | Мова = | Агляды = | Папярэдні = | Прад_год = | Год = 2009 | Наступны = | След_год = | Яшчэ = | Іншае = }} Кампазітарам фільма стаў [[Эніа Марыконэ]], які працаваў з Таранціна ўпершыню. Рэліз саўндтрэка адбыўся 18 жніўня 2009 года. Саўндтрэк складаецца з розных жанраў музыкі, пачынаючы з кампазіцый, уласцівых спагеці-вестэрнам, і заканчваючы [[Рытм-н-блюз|R&B]]<ref>{{citeweb|url=http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2009/08/inglourious-basterds-quentin-tarantino.html|title=Quentin Tarantino's method behind 'Inglourious Basterds' soundtrack mix-tape|publisher=Los-Angeles Times|author=Сара Ардалані|date=22 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. Альбом з саўндтрэкам быў намінаваны на прэмію «[[Грэмі]]» у катэгорыі «Найлепшы кампіляцыйны саўндтрэк для фільма, тэлевізійнага фільма ці іншых візуальных медыятвораў», але прайграў саўндтрэку фільма «[[Мільянер з трушчоб]]»<ref>{{citeweb|url=http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&title=&year=2009&genre=11|title=Past Winners Search|publisher=Grammy|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. {{tracklist | title1 = The Green Leaves of Summer | note1 = | length1 = 1:55 | title2 = The Verdict (La Condanna) | note2 = | length2 = 1:13 | title3 = White Lightning (Main Title) | note3 = | length3 = 2:55 | title4 = Slaughter | note4 = | length4 = 4:24 | title5 = The Surrender (La resa) | note5 = | length5 = 2:47 | title6 = One Silver Dollar (Un Dolaro Bucato) | note6 = | length6 = 2:02 | title7 = Davon geht die Welt nicht unter | note7 = | length7 = 2:33 | title8 = The Man with the Big Sombrero | note8 = | length8 = 1:49 | title9 = Ich wollt' ich wär ein Huhn | note9 = | length9 = 2:44 | title10 = Main Theme from Dark of the Sun | note10 = | length10 = 3:10 | title11 = Cat People (Putting Out Fire) | note11 = | length11 = 4:10 | title12 = Tiger Tank | note12 = | length12 = 1:17 | title13 = Un Amico | note13 = | length13 = 2:35 | title14 = Rabbia e Tarantella | note14 = | length14 = 3:53 }} === Кампазіцыі, якія былі выкарыстаныя ў фільме, але не ўвайшлі ў афіцыйны склад саўндтрэка === {{tracklist | title1 = L'incontro Con La Figlia | note1 = | length1 = 2:45 | title2 = Il Mercenario (ripresa) | note2 = | length2 = 2:07 | title3 = Algiers November 1, 1954 | note3 = | length3 = 2:27 | title4 = Hound Chase (intro) | note4 = | length4 = 0:45 | title5 = The Saloon (from Al Di Là Della Legge) | note5 = | length5 = 2:36 | title6 = Bath Attack | note6 = | length6 = 0:54 | title7 = Claire's First Appearance | note7 = | length7 = 2:58 | title8 = The Fight | note8 = | length8 = 0:47 | title9 = Mystic and Severe | note9 = | length9 = 3:08 | title10 = The Devil's Rumble | note10 = | length10 = 1:39 | title11 = What'd I Say | note11 = | length11 = 7:12 | title12 = Zulus | note12 = | length12 = 2:33 | title13 = Eastern Condors | note13 = | length13 = 3:53 }} == Крытыка == {{Рэйтынгі | rev1 = ''[[AllMovie]]'' | rev1Score = {{rating|4.5|5}}<ref>{{citeweb|url=http://www.allmovie.com/movie/inglourious-basterds-v465163/|title=Inglourious Basterds (2009)|publisher=[[AllMovie]]|lang=en|access-date=2012-3-21}}</ref> | rev2 = ''[[Rolling Stone]]'' | rev2Score = {{rating|4|4}}<ref>{{citeweb|url=http://www.rollingstone.com/movies/reviews/inglourious-basterds-20090820|title=Inglourious Basterds: Rolling Stone|publisher=Rolling Stone|author=Пітэр Трэверс|date=20 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209210105/http://www.rollingstone.com/movies/reviews/inglourious-basterds-20090820|archive-date=9 снежня 2013|url-status=dead}}</ref> | rev3 = ''eFilmCritic'' | rev3Score = {{rating|5|5}}<ref>{{citeweb|url=http://www.efilmcritic.com/review.php?movie=18344&reviewer=416&highlight=Inglourious+Basterds|title=Inglourious Basterds: Efilmcritic|publisher=Efilmcritic|author=Роб Гансальвес|date=23 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200404/http://www.efilmcritic.com/review.php?movie=18344&reviewer=416&highlight=Inglourious+Basterds|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref> | rev4 = ''[[Internet Movie Database]]'' | rev4Score = {{rating|8.3|10}}<ref>{{citeweb|url=http://www.imdb.com/title/tt0361748/|title=Inglourious Basterds: IMDB|publisher=IMDB|lang=en|access-date=2012-3-21}}</ref> | rev5 = ''[[Empire (часопіс)|Empire]]'' | rev5Score = {{rating|4|5}}<ref>{{citeweb|url=http://www.empireonline.com/reviews/review.asp?DVDID=118258|title=Inglourious Basterds: Empire|publisher=[[Empire (часопіс)|Empire]]|author=Крыс Х'юіт|lang=en|access-date=2012-3-21}}</ref> | rev6 = ''[[IGN]]'' | rev6Score = {{rating|3|5}}<ref>{{citeweb|url=http://movies.ign.com/articles/101/1015018p1.html|title=Inglourious Basterds Review|publisher=IGN|author=Крыстафер Манфет|date=20 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-21}}</ref> | rev7 = ''[[The Guardian]]'' | rev7Score = {{rating|4|5}}<ref>{{citeweb|url=http://www.guardian.co.uk/film/2009/aug/23/inglourious-basterds-philip-french?INTCMP=SRCH|title=Inglourious Basterds: The Guardian|publisher=The Guardian|author=Філіп Фрэнч|date=23 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-21}}</ref> | rev8 = '' [[Metacritic]]'' | rev8Score = {{rating|7.5|10}}<ref>{{citeweb|url=http://www.metacritic.com/movie/inglourious-basterds|title=Inglourious Basterds: Metacritic|publisher=Metacritic|lang=en|access-date=2012-3-21}}</ref> | rev9 = '' [[Rotten Tomatoes]]'' | rev9Score = {{rating|8.8|10}}<ref name="Памідоры" /> }} Фільм быў станоўча ўспрыняты большасцю кінакрытыкаў і мае сярэднюю адзнаку крытыкаў у 88 % на агрэгатары [[Rotten Tomatoes]]<ref name="Памідоры" />. [[Рычард Корліс]] з ''[[TIME]]'' пахваліў рашэнне Таранціна прыдумаць для сусветнай вайны новы фінал: «Усе ж ведаюць, чым скончыцца справа. Дрэнныя хлопцы прайграюць. Гітлер загінуў у сваім бункеры. Дзе тут інтрыга? Дзе нявызначанасць? Для большасці фільмаў пра вайну гістарычныя факты — нешта недатыкальнае»<ref name="corliss">{{cite news |first=Richard |last=Corliss |author-link=Richard Corliss |title=''Inglourious Basterds: Stalking History and Hitler'' |url=http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1917595,00.html |publisher=[[TIME]] |date=2009-08-20 |access-date=2010-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100317120137/http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1917595,00.html |archive-date=17 сакавіка 2010 |url-status=dead }}</ref>. [[Дж. Хоберман]] у «[[Village Voice]]» развіў тэзіс рэжысёра пра тое, што «Бясслаўныя вырадкі» — гэта [[спагеці-вестэрн]], дзеянне якога перанесена ў Еўропу ваеннага часу: «Перад намі — альтэрнатыўная Другая сусветная, у якой яўрэі тэрарызуюць і нішчаць нацыстаў; свайго роду справядлівы [[халакост]]»<ref name="vv">{{cite news |first=J. |last=Hoberman |title=''Quentin Tarantino's Inglourious Basterds Makes Holocaust Revisionism Fun'' |url=http://www.villagevoice.com/2009-08-18/film/quentin-tarantino-s-inglourious-basterds-makes-holocaust-revisionism-fun/ |publisher=[[Village Voice]] |date=2009-08-18 |access-date=2010-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100113110511/http://www.villagevoice.com/2009-08-18/film/quentin-tarantino-s-inglourious-basterds-makes-holocaust-revisionism-fun |archive-date=13 студзеня 2010 }}</ref>. Хоберман параўноўвае Таранціна са [[Спілберг]]ам у тым, што яны абодва навязваюць сваю волю гісторыі вялікай вайны; пры гэтым «Бясслаўныя вырадкі» — як і кожны вестэрн — спрабуе намацаць мяжу гвалту, дапушчальнага ў імя дасягнення высакароднай мэты<ref name="vv"/>. [[Роджэр Эберт]] прызнаў «Бясслаўных вырадкаў» адным з найлепшых фільмаў года («У цэнтры гэтага кінапалатна — Герой, Нацыст і Дзяўчына»)<ref name="ebert" />. Паводле Эберта, Таранціна ў чарговы раз пацвердзіў сваю здольнасць ствараць Персанажаў з вялікай літары; яны «здаюцца буйнейшымі, чым большасць людзей, якіх мы бачым на кінаэкранах»<ref name="ebert" />. [[Манола Даргіс]] з ''[[The New York Times]]'', якая вельмі негатыўна ацаніла папярэднія працы Таранціна, не змяніла да яго стаўлення і пасля «Бясслаўных вырадкаў». У сваёй рэцэнзіі яна адзначыла грубую акцёрскую працу Ларан і Рота, якіх зусім засланіў «нацысцкі злыдзень-спакуснік» у выкананні Вальца<ref name="nytimes"/>. Крытыка насцярожыла, што станоўчыя персанажы не могуць спаборнічаць з нацыстам у «жангліраванні словамі і харызме»<ref name="nytimes"/>. Нягледзячы на зацягнутасць дыялогаў, Даргіс усё ж пахваліла майстэрства, з якім Таранціна зняў першую сцэну фільма, дзе камера кружыць вакол французскага фермера, «як бы закручваючы вакол яго пятлю»<ref name="nytimes">''Dargis M.'' Inglourious Basterds (2009): Tarantino Avengers in Nazi Movieland // ''[[The New York Times]]''. [http://movies.nytimes.com/2009/08/21/movies/21inglourious.html Movie Review. August 21, 2009]. {{ref-en}}</ref>. Акцёрская праца Крыстафа Вальца заняла асобнае месца ў водгуках кінакрытыкаў. Аглядальнік сайта ''thepassionatemoviegoer'' Джо Бэлтэйк падагульніў сваю рэцэнзію так: «Вялікі персанаж, вялікі акцёр: Крыстаф Вальц хвалююча чароўны ў майстэрскіх „Бясслаўных вырадках“ Квенціна Таранціна»<ref>{{citeweb|url=http://thepassionatemoviegoer.blogspot.com/2009/08/fighting-words-inglourious-basterds.html|title=Tarantino's "Inglourious Basterds"|publisher=ThePassionateMovieGoer|author=Джо Бэлтэйк|date=22 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-29}}</ref>. Колін Кловерт з газеты ''[[Star Tribune]]'' пахваліў пераўвасабленне Брэда Піта, аднак, па словах Кловерта, яго абыйшоў калега па фільме: «Прарыўная акцёрская ігра Вальца, які сыграў чароўна паскуднага палкоўніка Ланду, настолькі разумнага, інтэлігентнага і каварнага злыдня, які павярнуў усю Другую сусветную вайну ў бок уласнага махлярства. Яго сухое паданне свайго персанажа, якое ахапіла чатыры мовы, ужо прынесла яму [[Прыз за найлепшую мужчынскую ролю, Канскі кінафестываль|прыз за найлепшую мужчынскую ролю на Канскім кінафестывалі]], і, безумоўна, прыцягне ўвагу „Оскара“ з часам»<ref>{{citeweb|url=http://www.startribune.com/entertainment/movies/53838167.html?page=2&c=y|title=Movie review: Tarantino goes to war in 'Inglourious Basterds'|publisher=StarTribune|author=Колін Кловерт|date=21 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120411212821/http://www.startribune.com/entertainment/movies/53838167.html?page=2&c=y|archive-date=11 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. Асабліва адзначалася жанравая своеасаблівасць карціны, якая, як і папярэднія фільмы Таранціна, у першую чаргу з'яўляецца [[пастыш]]ам з любімых фільмаў рэжысёра<ref name="corliss"/>. Па словах Эберта, «„Бясслаўныя вырадкі“ фільм пра вайну не большы, чым „[[Крымінальнае чытво]]“ — фільм пра… а пра што наогул быў той фільм?»<ref name="ebert">{{cite news |first=Roger |last=Ebert |title=''Inglourious Basterds'' |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20090819/REVIEWS/908199995 |publisher=[[Chicago Sun-Times]] |date=2009-08-19 |access-date=2010-01-10 |archive-url=https://www.webcitation.org/5nEBCMCku?url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20090819%2FREVIEWS%2F908199995 |archive-date=1 лютага 2010 |url-status=dead }}</ref>. Асобныя «раздзелы» фільма зроблены па канонах розных жанраў і адсылаюць да іх класічных твораў. Так, пралог, дзеянне якога адбываецца на малочнай ферме, тытрамі «Аднойчы, у акупіраванай нацыстамі Францыі… 1941» і музыкай [[Эніа Марыконэ|Марыконэ]] цытуе вестэрн «[[Аднойчы на Дзікім Захадзе]]» [[Серджа Леонэ]]. Другая глава — гэта варыяцыя на тэму класічнага сюжэту пра групу дыверсантаў у варожым тыле. І ў гутарцы Шашанны з Цолерам, і падчас сустрэчы «Вырадкаў» у карчме, дзе яны гуляюць у «здагадайку», адкрыта цытуюцца класічныя даваенныя фільмы. Вобраз Гітлера, як адзначаюць і Цыркун, і Трафіменкаў, нагадвае карыкатурнага фюрара з камедыі [[Эрнст Любіч|Эрнста Любіча]] «[[Быць ці не быць, фільм, 1942|Быць ці не быць]]»<ref name="цыркун">{{артыкул|аўтар=[[Ніна Аляксандраўна Цыркун|Цыркун, Н. А.]]|загаловак=Бясслаўныя вырадкі|спасылка=http://kinoart.ru/2009/n7-article14.html#1|выданне=[[Мастацтва кіно]]|год=2009|выпуск=7}}</ref><ref name="трофименков">{{cite news|first=Міхаіл |last=Трафіменкаў|author-link=Трафіменкаў, Міхаіл Сяргеевіч|title=''Гениально тошно''|url=http://www.kommersant.ru/doc-rss.aspx?DocsID=1217105|publisher=[[Коммерсантъ]]|date=2009-08-17|access-date=2010-01-10}}</ref>. == Узнагароды і намінацыі == Інфармацыя па ўзнагародах і намінацыях прадстаўлена паводле дадзеных сайта ''[[IMDB]]''<ref>{{citeweb|url=http://www.imdb.com/title/tt0361748/awards|title=Awards for Inglourious Basterds|publisher=IMDB|lang=en|access-date=2012-3-19}}</ref> і [[AllMovie]]<ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/inglourious-basterds-v465163/awards|title=Inglourious Basterds: Awards|work=[[AllMovie]]|publisher=Rovi|lang=en|access-date=2012-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20120628102557/http://www.allmovie.com/movie/inglourious-basterds-v465163/awards|archive-date=28 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref>: {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- ! Дата цырымоніі ! Прэмія ! Катэгорыя ! Лаўрэаты і намінанты ! Вынікі |- |rowspan="2"| [[Канскі кінафестываль 2009|13—24 мая 2009]] |rowspan="2"| [[Канскі кінафестываль]] | [[Прыз за найлепшую мужчынскую ролю, Канскі кінафестываль|Прыз за найлепшую мужчынскую ролю]] | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- | «[[Залатая пальмавая галіна]]» | Квенцін Таранціна | {{намінацыя}} |- |rowspan="4"| 7 снежня 2009 |rowspan="4"| [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Вашынгтона]] | «Найлепшая мужчынская роля другога плана» | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- | «Найлепшы арыгінальны сцэнарый» | Квенцін Таранціна | {{перамога}} |- | «Найлепшая рэжысёрская праца» | Квенцін Таранціна | {{намінацыя}} |- | «Найлепшы фільм» | Лоўрэнс Бэндар | {{намінацыя}} |- | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2009|13 снежня 2009]] | [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]] | «Найлепшая мужчынская роля другога плана» | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- | 13 снежня 2009 | [[Таварыства кінакрытыкаў Бостана]] | «Найлепшая мужчынская роля другога плана» | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- | 14 снежня 2009 | [[Кола кінакрытыкаў Нью-Ёрка]] | «Найлепшая мужчынская роля другога плана» | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- |rowspan="3"| 15 снежня 2009 |rowspan="3"| [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Осціна]] | «Найлепшая мужчынская роля другога плана» | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- | «Найлепшая жаночая роля» | [[Мелані Ларан]] | {{перамога}} |- | «Найлепшы арыгінальны сцэнарый» | Квенцін Таранціна | {{перамога}} |- |rowspan="8"| 15 снежня 2009 |rowspan="8"| [[Таварыства кінакрытыкаў Сан-Дыега]] | «Найлепшы фільм» | Лоўрэнс Бэндар | {{перамога}} |- | «Найлепшая мужчынская роля другога плана» | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- | «Найлепшы акцёрскі склад» | | {{перамога}} |- | «Найлепшая рэжысёрская праца» | Квенцін Таранціна | {{перамога}} |- | «Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка» | Дэвід Вэска | {{перамога}} |- | «Найлепшы арыгінальны сцэнарый» | Квенцін Таранціна | {{перамога}} |- | «Найлепшы мантаж» | Салі Менке | {{намінацыя}} |- | «Найлепшая аператарская праца» | Роберт Рычардсан | {{намінацыя}} |- |rowspan="2"| 20 снежня 2009 |rowspan="2"| «[[Спадарожнікавая ўзнагарода]]» | «Найлепшая мужчынская роля другога плана» | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- | «Найлепшая аператарская праца» | Роберт Рычардсан | {{намінацыя}} |- |rowspan="5" | 21 снежня 2009 |rowspan="5" | [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Чыкага]] | «Найлепшы фільм» | Лоўрэнс Бэндар | {{намінацыя}} |- | «Найлепшая рэжысёрская праца» | Квенцін Таранціна | {{намінацыя}} |- | «Найлепшы арыгінальны сцэнарый» | Квенцін Таранціна | {{намінацыя}} |- | «Найлепшая мужчынская роля другога плана» | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- | «Найлепшая аператарская праца» | Роберт Рычардсан | {{намінацыя}} |- | rowspan="4" | 22 снежня 2009 | rowspan="4" |[[Таварыства кінакрытыкаў Фенікса]] | «Найлепшы фільм» | Лоўрэнс Бэндар | {{перамога}} |- | «Найлепшая рэжысёрская праца» | Квенцін Таранціна | {{перамога}} |- | «Найлепшая мужчынская роля другога плана» | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- | «Найлепшы акцёрскі склад» | | {{перамога}} |- | 6 студзеня 2010 | [[Выбар народа, прэмія|«Выбар народа»]] | «Любы незалежны фільм» | | {{перамога}} |- |rowspan="10"| 15 студзеня 2010 |rowspan="10"| «[[Выбар крытыкаў (кінапрэмія)|Выбар крытыкаў]]» | «Найлепшы арыгінальны сцэнарый» | Квенцін Таранціна | {{перамога}} |- | «Найлепшая мужчынская роля другога плана» | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- | «Найлепшы акцёрскі склад» | | {{перамога}} |- | «Найлепшы фільм» | Лоўрэнс Бэндар | {{намінацыя}} |- | «Найлепшая рэжысёрская праца» | Квенцін Таранціна | {{намінацыя}} |- | «Найлепшы баявік» | | {{намінацыя}} |- | «Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка» | Дэвід Вэска | {{намінацыя}} |- | «Найлепшая аператарская праца» | Роберт Рычардсан | {{намінацыя}} |- | «Найлепшы дызайн касцюмаў» | [[Ганна Б. Шэпард]] | {{намінацыя}} |- | «Найлепшы мантаж» | Салі Менке | {{намінацыя}} |- |rowspan="4"| [[Залаты глобус (прэмія, 2010)|17 студзеня 2010]] |rowspan="4"| «[[Залаты глобус]]» | [[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана — Кінастужка|«Найлепшая мужчынская роля другога плана»]] | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- | [[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую рэжысёрскую працу|«Найлепшая рэжысёрская праца»]] | Квенцін Таранціна | {{намінацыя}} |- | [[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы фільм — драма|«Найлепшы драматычны фільм»]] | Лоўрэнс Бэндар | {{намінацыя}} |- | [[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы сцэнарый|«Найлепшы сцэнарый»]] | Квенцін Таранціна | {{намінацыя}} |- |rowspan="3"| [[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША, 2010|23 студзеня 2010]] |rowspan="3"| [[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]] | [[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|«Найлепшая мужчынская роля другога плана»]] | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- | [[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшы акцёрскі склад у ігравым кіно|«Найлепшы акцёрскі склад»]] | | {{перамога}} |- | [[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую жаночую ролю другога плана|«Найлепшая жаночая роля другога плана»]] | Дыяна Кругер | {{намінацыя}} |- | 24 студзеня 2010 | [[Гільдыя прадзюсараў ЗША]] | «Прадзюсар года» | Лоўрэнс Бэндар | {{намінацыя}} |- | 30 студзеня 2010 | [[Гільдыя рэжысёраў ЗША]] | «Найлепшая рэжысёрская праца ў кінастужцы» | Квенцін Таранціна | {{намінацыя}} |- | 31 студзеня 2010 | «[[Грэмі]]» | «Найлепшы кампіляцыйны саўндтрэк для візуальных сродкаў масавай інфармацыі» | [[Эніа Марыконэ]] і іншыя кампазітары | {{намінацыя}} |- | 13 лютага 2010 | [[Гільдыя мастакоў ЗША]] | «Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка ў кінастужцы» | Дэвід Вэска | {{намінацыя}} |- | 18 лютага 2010 | [[Лонданскі гурток кінакрытыкаў]] | «Акцёр года» | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- |rowspan="2"| 20 лютага 2010 |rowspan="2"| [[Гільдыя мантажораў ЗША]] | «Найлепшыя дыялогі ў кінастужцы» | | {{перамога}} |- | «Найлепшыя гукавыя эфекты ў кінастужцы» | | {{намінацыя}} |- |rowspan="6"| [[BAFTA (прэмія, 2010)|21 лютага 2010]] |rowspan="6"| [[BAFTA]] | [[Прэмія BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|«Найлепшая мужчынская роля другога плана»]] | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- | [[Прэмія BAFTA за найлепшую рэжысуру|«Найлепшая рэжысёрская праца»]] | Квенцін Таранціна | {{намінацыя}} |- | [[Прэмія BAFTA за найлепшы арыгінальны сцэнарый|«Найлепшы арыгінальны сцэнарый»]] | Квенцін Таранціна | {{намінацыя}} |- | [[Прэмія BAFTA за найлепшую аператарскую працу|«Найлепшая аператарская праца»]] | Роберт Рычардсан | {{намінацыя}} |- | [[Прэмія BAFTA за найлепшы мантаж|«Найлепшы мантаж»]] | Салі Менке | {{намінацыя}} |- | [[Прэмія BAFTA за найлепшую працу мастака-пастаноўшчыка|«Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка»]] | Дэвід Вэска, Сэндзі Рэйнальдс Вэска | {{намінацыя}} |- | 27 лютага 2010 | [[Таварыства аператараў ЗША]] | «Найлепшая аператарская праца ў кінастужцы» | Роберт Рычардсан | {{намінацыя}} |- | rowspan="8" | [[Оскар (кінапрэмія, 2010)|7 сакавіка 2010]] | rowspan="8" | [[Оскар|«Оскар»]] | [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|«Найлепшая мужчынская роля другога плана»]] | [[Крыстаф Вальц]] | {{перамога}} |- | [[Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм|«Найлепшы фільм»]] | [[Лоўрэнс Бэндар]] | {{намінацыя}} |- | [[Прэмія «Оскар» за найлепшую рэжысуру|«Найлепшая рэжысура»]] | [[Квенцін Таранціна]] | {{намінацыя}} |- | [[Прэмія «Оскар» за найлепшы арыгінальны сцэнарый|«Найлепшы арыгінальны сцэнарый»]] | Квенцін Таранціна | {{намінацыя}} |- | [[Прэмія «Оскар» за найлепшую аператарскую працу|«Найлепшая аператарская праца»]] | [[Роберт Брыдж Рычардсан|Роберт Рычардсан]] | {{намінацыя}} |- | [[Прэмія «Оскар» за найлепшы мантаж|«Найлепшы мантаж»]] | [[Салі Менке]] | {{намінацыя}} |- | [[Прэмія «Оскар» за найлепшы гукавы мантаж|«Найлепшы мантаж гуку»]] | [[Уайлі Стэйтмен]] | {{намінацыя}} |- | [[Прэмія «Оскар» за найлепшы гук|«Найлепшы гук»]] | [[Майкл Мінклер]], [[Тоні Ламберці]], [[Марк Улана]] | {{намінацыя}} |- | 31 мая 2010 | [[Кола кінакрытыкаў Аўстраліі]] | «Найлепшы фільм на замежнай мове» | Лоўрэнс Бендэр | {{намінацыя}} |- | 6 чэрвеня 2010 | [[MTV Movie & TV Awards|MTV Movie Awards]] | [[Кінаўзнагарода MTV лепшаму кіназлыдню|«Найлепшы злыдзень»]] | Крыстаф Вальц | {{намінацыя}} |- |rowspan="7"| 24 чэрвеня 2010 |rowspan="7"| [[Сатурн (кінапрэмія)|«Сатурн»]] | «Найлепшы баявік/трылер» | | {{перамога}} |- | «Найлепшая жаночая роля» | Мелані Ларан | {{намінацыя}} |- | «Найлепшая мужчынская роля другога плана» | Крыстаф Вальц | {{намінацыя}} |- | «Найлепшая жаночая роля другога плана» | [[Дзіяна Кругер]] | {{намінацыя}} |- | «Найлепшая рэжысёрская праца» | Квенцін Таранціна | {{намінацыя}} |- | «Найлепшы сцэнарый» | Квенцін Таранціна | {{намінацыя}} |- | «Найлепшы дызайн касцюмаў» | Ганна Б. Шэпард | {{намінацыя}} |} == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * {{imdb title|id=0361748|title=«Бясслаўныя вырадкі»}} {{рэйтынг-10|8.4}} * {{amg movie|id=465163|title=Бясслаўныя вырадкі}} {{рэйтынг-5|4.5}} * {{Metacritic film|inglourious-basterds|«Бясслаўныя вырадкі»}} {{рэйтынг-10|6.9}} (36 аглядаў) * {{Rotten tomatoes|inglourious_basterds|«Бясслаўныя вырадкі»}} {{рэйтынг-10|8.8}} * [http://inglouriousbasterds-movie.com/ Афіцыйны сайт «Бясслаўныя вырадкі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090901190244/http://www.inglouriousbasterds-movie.com/ |date=1 верасня 2009 }} (трэйлер) * [http://www.timeout.com/film/features/show-feature/8357/ 50 найлепшых фільмаў пра Другую сусветную вайну. Timeout.com сумесна з Таранціна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090913041502/http://www.timeout.com/film/features/show-feature/8357/ |date=13 верасня 2009 }} * [http://www.tarantino.info/wiki/index.php/Category:Inglourious_Basterds The Quentin Tarantino Archives. Category:Inglourious Basterds] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100118143536/http://www.tarantino.info/wiki/index.php/Category:Inglourious_Basterds |date=18 студзеня 2010 }} {{Выдатны артыкул|Кінематограф}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Квенціна Таранціна}} {{Прэмія «Сатурн» за найлепшы прыгодніцкі фільм, баявік ці трылер}} {{Прэмія «Давід дзі Данатэла» за найлепшы замежны фільм}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшы акцёрскі склад у ігравым кіно}} [[Катэгорыя:Фільмы Германіі 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі Германіі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Германіі]] [[Катэгорыя:Прыгодніцкія фільмы Германіі]] [[Катэгорыя:Ваенныя фільмы Германіі]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША]] [[Катэгорыя:Прыгодніцкія фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Ваенныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы альтэрнатыўнай гісторыі]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Другую сусветную вайну]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Адольфа Гітлера]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Парыж]] [[Катэгорыя:Фільмы пра помсту]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Германіі]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Парыжы]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы на нямецкай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы на французскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы на італьянскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы Квенціна Таранціна]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Квенціна Таранціна]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Фільмы The Weinstein Company]] ckw6w5breemk455rwcg4m2t5aag0fuq 0 176052 5210024 5157587 2026-10-01T17:13:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210024 wikitext text/x-wiki {{Грузавы аўтамабіль | Назва = БелАЗ-75710 | Выява = BelAZ 75710 5.png | Подпіс = | Выпуск = [[2013]]—ц.ч. | Вытворца = [[БелАЗ]] | Месца вытворчасці = [[Жодзіна]] {{Сцяг Беларусі}} | Папярэднік = | Пераемнік = | Тып = Кар'ерны самазвал | Клас = | Колавая формула = | Грузападымальнасць = 450 т | Маса прычэпа = | Нагрузка на сядло = | Падрыхтаваная маса = 360 т | Поўная маса = 810 т | Даўжыня = 20600 мм | Шырыня = 9870 мм | Вышыня = 8165 мм | Колавая база = 8000 мм | Вікісховішча = BelAZ-75710 }} '''БелАЗ-75710''' — кар’ерны самазвал [[БелАЗ]] грузападымальнасцю 450 тон. Унесены ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|кнігу рэкордаў Гінэса]] як самы вялікі ў свеце дзвюхвосевы [[самазвал]]. Таксама асобна ў кнігу ўнесены яго кузаў, як самы вялікі кузаў кар’ернага самазвала<ref>{{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/rb/185081 |title = 450-тонный БелАЗ дважды вошел в Книгу рекордов Гиннесса |publisher = abw.by |date = 2015-10-06 |accessdate = 2022-01-29 |language = ru |url-status = dead }}</ref>. == Гісторыя == Прадстаўлены [[25 верасня]] [[2013]] года на выпрабавальным палігоне Беларускага аўтамабільнага завода. Першы пабудаваны асобнік пачаў работу ў жніўні [[2014]] года на вугальным разрэзе «Чарнігавец» у [[Кемераўская вобласць|Кемераўскай вобласці]] ([[Расія]])<ref>{{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/commercial/162652 |title = 450-тонный БелАЗ-75710 приступил к работе в Кузбассе |publisher = abw.by |date = 2014-08-22 |accessdate = 2022-01-29 |language = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20220128213735/https://www.abw.by/novosti/commercial/162652 |archive-date = 28 студзеня 2022 |url-status = dead }}</ref>. У 2021 годзе выраблена новая мадыфікацыя — '''БелАЗ-75711'''<ref name="abw.by-2021-12-30">{{cite web |url = https://abw.by/news/commercial/2021/12/30/podvedem-itogi-vse-novinki-s-markoi-belaz-za-2021-god |title = Подведем итоги: все новинки с маркой БЕЛАЗ за 2021 год |publisher = abw.by |date = 2021-12-30 |accessdate = 2023-03-08 |language = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20230308195313/https://abw.by/news/commercial/2021/12/30/podvedem-itogi-vse-novinki-s-markoi-belaz-za-2021-god |archive-date = 8 сакавіка 2023 |url-status = dead }}</ref>. == Канструкцыя == === Кабіна і кузаў === [[Выява:BelAZ on presentation.png|thumb|left|Кабіна]] [[Выява:BelAZ 75710 15.png|thumb|З паднятым кузавам]] Кабіна — двухмесцавая. Рама ўяўляе зварную канструкцыю — падоўжныя бакавыя бэлькі каробкавага пастаяннага перасеку, злучаныя папярочкамі. Выраблена з высокатрывалай нізкалегіраванай сталі. Кузаў — каўшовага тыпу зварной канструкцыі з сістэмай бяспекі FOPS, і ахоўным купалам над кабінай. Абсталяваны прыладай для механічнага блакавання ў паднятым становішчы. Падаграваецца ад выхлапных газаў рухавіка. Геаметрычны аб’ём складае 160 кубаметраў. === Рухавік === Два дызельныя чатырохтактныя V-падобныя рухавікі {{нп3|MTU Friedrichshafen|MTU|de|MTU Friedrichshafen}} DD 16V4000 з электроннай сістэмай кіравання DDEC, непасрэдным упырскам паліва Common Rail, турбанаддзіманнем і прамежкавым астуджэннем надзіманага паветра. Развіваюць агульную магутнасць у 4600 конскіх сілаў. Старцёр — пнеўматычны. Ачыстка паветра ажыццяўляецца пры дапамозе трохступеньчатых фільтраў з элементамі сухога тыпу. Сістэма змазкі цыркуляцыйная. Сістэма астуджэння двухконтурная вадкасная, з прымусовай цыркуляцыяй. Астуджэнне алею — праз вода-алейны цеплаабменнік. Вадкасная сістэма перадпускавога падагрэву. Астуджэнне дыска працоўнага кола сістэмы праз гідраўлічную муфту з аўтаматычным кіраваннем. Уключэнне і выключэнне ажыццяўляецца з дапамогай тэрмастата. {| style="font-size:85%;" | valign="top" | {| style="margin-right:0;" class="wikitable" |+ Характарыстыкі * |- | Намінальная магутнасць, кВт <br /> пры 1900 аб/хв | align="right" | 1715 |- | Колькасць цыліндраў | align="right" | 16 |- | Аб'ём, л | align="right" | 65 |- | Дыяметр цыліндру, мм | align="right" | 165 |- | Ход поршня, мм | align="right" | 190 |- | Максімальны крутоўны момант, Нм <br /> пры 1500 аб/хв | align="right" | 9313 |- | Удзельная расход паліва, грам / кВт-гадзіну | align="right" | 198 |- |} ''* кожны рухавік'' |} === Трансмісія === Трансмісія электрамеханічная — [[Siemens]] MMT500. Складаецца з двух цягавых генератараў пераменнага току, чатырох цягавых электрарухавікоў і матор-колаў рэдуктараў, дапаможных электрычных машын, прыладаў кіравання. {| style="font-size:85%;" | valign="top" | {| style="margin-right:0;" class="wikitable" |- | Цягавы генератар | align="right" | YJ177A |- | Магутнасць, кВт | align="right" | 1704 * |- | Цягавы электрарухавік | align="right" | 1TB3026-0G-03 |- | Магутнасць, кВт | align="right" | 1200 * |- |} ''* кожны'' |} На мадыфікацыі БелАЗ-75711 замест трансмісіі Siemens ММТ500 усталяваны цягавы электрапрывад пераменнага току КТЭ-450 расійскай вытворчасці<ref name="abw.by-2021-12-30"/>. === Падвеска === [[Выява:BelAZ on presentation 4.png|thumb|]] Цыліндры пнеўмагідраўлічныя (алей і [[азот]]). Па два цыліндры на пярэдняй і задняй восях. На кожнай восі ўсталяваныя стабілізатары папярочнай устойлівасці. Шыны — [[Michelin]], пнеўматычныя, бяскамерныя, радыяльныя, з кар'ерным малюнкам пратэктара. Памер — 59/80R63. === Гідраўлічная сістэма === [[Выява:BelAZ 75710 10.png|thumb|]] Камбінаваная гідраўлічная сістэма выкарыстоўваецца для ўздыму кузава, рулявога кіравання і тармазной сістэмы. Алейная помпа — аксіяльна-поршневая, пераменнага патоку, з рэгулятарам ціску. Механічны прывад — праз карданны вал ад фланца выхаднога вала цягавага генератара. === Тормазы === Тармазная сістэма ўключае ў сябе працоўны, стаяначны, дапаможны тормазы і рэтардар. Працоўныя тормазы пярэдніх і задніх колаў — падвойныя дыскавыя тормазы з адной тармазной механізм на дыск і аўтаматычнай рэгулявання зазору. Дыскі ўстаноўлены на валах цягавых электрарухавікоў. Гідраўлічны прывад для пярэдніх і задніх колаў. Стаяначны тормаз — сістэма з двума тармазнымі механізмамі, пастаянна замкнёная на знешні дыскавы тормаз цягавага электрарухавіка. Запаволенне сістэмы ажыццяўляецца з дапамогай электрадынамічнага тармажэння цягавых рухавікоў у рэжыме з электрычным генератарам, з прымусовым паветраным астуджэннем тармазных рэзістараў. Тармазныя рэзістары — MMT500 Gridbox. === Спецыяльнае абсталяванне === * Перадпускавы падагравальнік; * Сістэма пажаратушэння з аўтаматычным кіраваннем; * Аўтаматычная цэнтралізаваная сістэма змазкі; * Сістэмы кантролю загрузкі і запраўкі палівам; * Тэлеметрыя сістэмы кіравання напампоўкі шын; * Дыягнастычная сістэма; * Сістэма папярэджання набліжэння да высакавольтных ліній; * Сістэма відэаназірання; * Абагравальнік і кліматычная ўстаноўка. ==== Опцыі ==== * Падкладка падлогі кузава; * Сістэма хуткай запраўкі Wiggins. [[Выява:Stamps of Belarus, 2015-04.jpg|thumb|БелАЗ-75710 на беларускай паштовай марцы]] == Гл. Таксама == * [[Liebherr T282B]] {{зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web |url = https://belaz.by/products/products-belaz/dumpers/dump-trucks-with-electromechanical-transmission/dumpers-series-7571/ |title = Карьерные самосвалы серии 7571 |publisher = Афіцыйны сайт завода БелАЗ // belaz.by |accessdate = 2022-01-29 |language = ru |archive-date = 28 студзеня 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220128213735/https://belaz.by/products/products-belaz/dumpers/dump-trucks-with-electromechanical-transmission/dumpers-series-7571/ |url-status = dead }} [[Катэгорыя:Аўтамабілі БелАЗ|75710]] [[Катэгорыя:Транспартныя сродкі, прадстаўленыя ў 2013 годзе]] 18wi04go4vb7emg8cvna3y03hd5qgfh 0 177735 5210132 4935479 2026-10-02T04:34:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210132 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = Браты-мусульмане |арыгінал = '{{lang|ar|الإخوان المسلمون/المسلمين}}<br />''{{transl|ar|DIN|al-ʾIḫwān al-Muslimūn/Muslimīn}}'' |ідэалогія = [[Ісламізм]]<br />[[Панісламізм]]<br />[[Кутбізм]]<br />[[Джыхад]]<br />[[Антысіянізм]] |дэвіз = Іслам з'яўляецца рашэннем |лідары = [[Мухамед Бадзі]] |штаб-кватэра = [[Каір]], [[Егіпет]] |сфарміравана = [[1928]], [[Ісмаілія]], [[Егіпет]] |саюзнікі =[[Хамас]] |канфлікты = [[Ісламскае паўстанне ў Сірыі]]<br>[[Арабская вясна]] }} '''«Браты-мусульмане»''' ({{Lang-ar|الإخوان المسلمون}}, ''Аль-Іхван аль-Муслімун'') — міжнародная рэлігійна-палітычная асацыяцыя, заснаваная ў сакавіку [[1928]] настаўнікам [[Хасан аль-Бана|Хасанам аль-Банам]] у [[Ісмаілія|Ісмаіліі]] ([[Егіпет]]). З [[1933]] [[штаб-кватэра]] арганізацыі была пераведзена ў [[Каір]]. Па смерці Хасана аль-Банны ў 1948 годзе, у 1950 годзе ідэолагам руху стаў літаратар [[Сеід аль-Кутб]]<ref>Е. П. Кожушко. Современный терроризм: анализ основных направлений. / под общ.ред. А. Е. Тараса. Минск, «Харвест», 2000. стр.250-253</ref>, пакараны смерцю ў 1966 годзе<ref>{{Cite web |url=http://www.voanews.com/russian/news/world-news/egypt-protests-2011-02-11-115902184.html |title=Егіпет без Мубарака |archive-url=https://web.archive.org/web/20110216054509/http://www.voanews.com/russian/news/world-news/egypt-protests-2011-02-11-115902184.html |archive-date=16 лютага 2011 |access-date=13 кастрычніка 2013 |url-status=dead}}</ref>. Асацыяцыя мела аддзяленні ў [[Сірыя|Сірыі]], [[Палесціна|Палесціне]], [[Ірак]]у. Да сканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] налічвала каля 500 тыс. чалавек. Лічыцца за найстарэйшай у свеце [[Міжнародны тэрарызм|міжнароднай тэрарыстычнай арганізацыяй]]<ref name="kons">{{Cite web |url=http://konservatizm.org/konservatizm/geopolitika/061009171645.xhtml |title=Вытокі тэрарызму на Бліжнім і Сярэднім Усходзе |access-date=13 кастрычніка 2013 |archive-date=9 чэрвеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130609155925/http://konservatizm.org/konservatizm/geopolitika/061009171645.xhtml |url-status=dead }}</ref>. == У Егіпце == У 1954 годзе пасля няўдалага пакушэння членаў асацыяцыі на прэзідэнта [[Гамаль Абдул Насер|Гамаля Абдула Насера]] дзейнасць «Братоў-мусульман» у [[Егіпет|Егіпце]] была забароненая, некаторыя актывісты былі арыштаваныя. З [[1984]] года «Браты-мусульмане» прымаюць удзел у парламенцкіх выбарах. Пры гэтым адсутнасць легальнага статусу вымушае іх выступаць альбо па спісах зарэгістраваных партый, альбо ў якасці «незалежных» кандыдатаў. Арганізацыя намервалася актыўна ўдзельнічаць у [[Парламенцкія выбары ў Егіпце 2010 года|апошніх парламенцкіх выбарах]] [[28 лістапада]] і [[5 снежня]] [[2010]] года, аднак абвясціла пра байкот другога туру з прычыны прадпрынятых уладамі жорсткіх мераў заляквання і шматлікіх парушэнняў. == У Сірыі == У [[Сірыя|Сірыі]] браты-мусульмане і іншыя [[Фундаменталізм|фундаменталісты]] з сярэдзіны 1970-х актывізуюць антыўрадавую прапаганду і [[Ісламісцкае паўстанне ў Сірыі|ўзброеную барацьбу]], абапіраючыся на незадаволеных няўдалай эканамічнай палітыкай і секулярызмам партыі [[Баас]]. Экстрэмісты імкнуліся да зацвярджэння ісламскага парадку і да стварэння аб'яднання ісламскіх дзяржаў. Ладзяцца кампаніі тэрору. Галоўныя аб'екты — [[алавіты]], вышэйшыя чыноўнікі дзяржапарату, агенты бяспекі. З 1979 кампанія тэрору актывізуецца, што звязана з поспехам рэвалюцыі ў Іране. У выніку прадпрынятых паліцыяй мер былі арыштаваныя некаторыя лідары «братоў-мусульман»: Хусні Абдо, Зухер Заплуту, забіты Абд ас-Сатар аз-Заім, аднак актыўнасць тэрарыстаў знізілася нязначна. Апагеем барацьбы стала паўстанне ў [[Хама|Хаме]] [[2 лютага]] [[1982]] года. Паўстанне было здушана 8000-й арміяй пад камандаваннем прэзідэнтавага брата Асада Рыфата, з удзелам [[ВПС]] і танкавых падраздзяленняў. Болей за 25 000 чалавек былі забіты, зруйнаваны Вялікі Мячэць. Пасля задушэння паўстання дзейнасць тэрарыстаў спынілася. У 1985 Аднан Окла і рэшткі яго групы здаліся ўладам. == У Палесціне == {{Асноўны артыкул|Хамас}} Палесцінскім аддзяленнем «Братоў-мусульман» з'яўляецца Рух ісламскага супраціву «[[Хамас]]». ==Зноскі== {{Reflist}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Арабская вясна}} [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Егіпта]] [[Катэгорыя:Ісламісцкія тэрарыстычныя арганізацыі]] na4o5n0kyzx6wkaycqqn219fhkuftdn 0 185823 5209864 5183469 2026-10-01T12:39:03Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Вяршыні вышынёй ад 1000 да 2000 метраў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5209864 wikitext text/x-wiki {{Вулкан |Назва = Сера-Хадсан |Пазіцыйная карта = Чылі |Вышыня=1905}} '''Сера-Хадсан''' ({{lang-es|Cerro Hudson}}, {{lang-es|Volcán Hudson}}) — актыўны [[вулкан]] у [[Анды|Андах]] на тэрыторыі [[Чылі]]. Адносіцца да [[стратавулкан]]аў. == Вывяржэнне 1991 года == Буйное плініянскае вывяржэнне вулкана Сера-Хадсан адбылося ў жніўні — кастрычніку 1991 года (5 балаў па шкале вывяржэнняў VEI). Падчас вывяржэння ў атмасферу было выкінута 4,3 км³ [[вулканічны попел|попелу]]. Частка [[ледавік]]а на вяршыні растала і ў выглядзе гразевых патокаў абрынулася ўніз. Пры вывяржэнні ніхто не пацярпеў, але сотні людзей былі эвакуяваныя з ваколіц вулкана. [[Вулканічны попел]] выпаў не толькі на тэрыторыі Чылі і [[Аргенціна|Аргенціны]], але і ў паўднёвай частцы [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]] і на [[Фалклендскія астравы|Фалклендскіх астравах]]. Акрамя попелу ў атмасферу таксама было выкінута вялікая колькасць газападобнага дыяксіду серы і аэразоляў. Вывяржэнне вулкана Сера-Хадсан і і яшчэ больш магутнае вывяржэнне вулкана Пінатуба у тым жа годзе выклікала ўсеагульны астуджальны эфект на працягу наступных двух гадоў. Актыўнасць вулкана таксама назіралася ў 2011 годзе. {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Актыўныя вулканы]] [[Катэгорыя:Стратавулканы Чылі]] ojecbra184mhw3uegdxlefs1f830pvd 0 188016 5210037 4868793 2026-10-01T18:40:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210037 wikitext text/x-wiki {{Міжнародныя адносіны |Назва = Беларуска-нідэрландскія адносіны |Выява = Belarus Netherlands Locator.png |Краіна1 = Беларусь |Краіна2 = Нідэрланды |Колер1 = green |Колер2 = orange }} '''Беларуска-нідэрландскія адносіны''' — замежныя адносіны паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларуссю]] і [[Нідэрланды|Каралеўствам Нідэрландаў]]. Абедзве краіны ўсталявалі дыпламатычныя адносіны ў [[1994]] годзе. Беларусь мае пасольства і консульства ў [[Гаага|Гаазе]]. Нідэрланды прадстаўлены ў Беларусі праз сваё пасольства ў [[Варшава|Варшаве]] (Польшча) і праз консульства ў [[Мінск]]у. Абедзве краіны з'яўляюцца паўнапраўнымі членамі [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|Арганізацыі па бяспецы і супрацоўніцтву ў Еўропе]]. Паміж дзвюма краінамі няма прамога кантакту на ўрадавым узроўні, так як Еўрапейскі саюз прыняў рашэнне ў [[1997]] годзе, што такі ўзровень зносін дае падставы [[ЕС]] лічыць легітымным не дэмакратычна абраны ўрад Беларусі<ref name="wit">{{cite web | title = Wit-Rusland: Betrekkingen met Nederland | publisher = [[Ministry of Foreign Affairs (Netherlands)|Ministerie van Buitenlandse Zaken]] | url = http://www.minbuza.nl/binaries/pdf/reizen-en-landen/betrekkingen-met-nederland/wit-rusland.pdf | access-date = 2009-04-16}}</ref>. Па запыце Нідэрландаў, Еўрапейскі саюз прыняў рашэнне ў кастрычніку [[2008]] года змякчыць візавыя абмежаванні для беларускіх грамадзян, але некаторыя іншыя абмежаванні засталіся, такія як замарожванне беларускіх фінансавых актываў<ref>{{cite web | title = Opheffen van het reisverbod voor Wit-Russische functionarissen | publisher = Han ten Broeke, VVD | date = 2008-10-15 | url = http://www.hantenbroeke.nl/index.php?option=com_content&task=view&id=574&Itemid=20 | access-date = 2009-04-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110724152930/http://www.hantenbroeke.nl/index.php?option=com_content&task=view&id=574&Itemid=20 | archive-date = 24 ліпеня 2011 | url-status = dead }}</ref>. Таксама нідэрландскі ўрад выступае супраць нармалізацыі адносін паміж Беларуссю і Еўрапейскім саюзам<ref>{{cite web | title = Spanje wil normale betrekkingen met Wit-Rusland | publisher = [[NRC Handelsblad]] | date = 2009-03-31 | url = http://weblogs3.nrc.nl/europablog/2009/03/31/spanje-wil-normale-betrekkingen-met-wit-rusland/ | access-date = 2009-04-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090401172725/http://weblogs3.nrc.nl/europablog/2009/03/31/spanje-wil-normale-betrekkingen-met-wit-rusland/ | archive-date = 1 красавіка 2009 | url-status = dead }}</ref>. Нідэрландцы засталіся супраць запрашэння прэзідэнта [[Аляксандр Лукашэнка|Лукашэнкі]] на [[саміт]] у маі [[2009]] ў [[Вена|Вене]], дзе гэта праграма павінна была быць запушчана<ref>{{cite web | title = Dutch foreign minister doesn’t want to shake hands with Europe’s last dictator | publisher = [[Хартыя'97]] | date = 2009-03-27 | url = http://www.charter97.org/en/news/2009/3/27/16640/ | access-date = 2009-04-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090331111038/http://charter97.org/en/news/2009/3/27/16640/ | archive-date = 31 сакавіка 2009 | url-status = live }}</ref>; нідэрландскі міністр замежных спраў [[Максім Верхаген]] заявіў, што такое запрашэнне «сапсавала б яго змрочную сітуацыю з правамі чалавека»<ref>{{cite news | last = Wielaard | first = Robert | title = Dutch remain opposed to EU meeting Belarus leader | publisher = [[The Boston Globe]] | date = 2009-03-29 | url = http://www.boston.com/news/world/europe/articles/2009/03/27/dutch_remain_opposed_to_eu_meeting_belarus_leader/ | access-date = 2009-04-16 | archive-date = 23 кастрычніка 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121023034812/http://www.boston.com/news/world/europe/articles/2009/03/27/dutch_remain_opposed_to_eu_meeting_belarus_leader/ | url-status = dead}}</ref>. Хаця не існуе ніякіх прамых міжурадавых кантактаў, і нідэрландскае МЗС кажа, што няма ніякіх «інтэнсіўных культурных сувязей» паміж дзвюма краінамі (на самой справе, Беларусь нават не атрымала права на нідэрландскую фінансавую дапамогу)<ref name="wit"/>, усё ж адносіны паміж дзвюма краінамі існуюць на розных узроўнях. == Дапамога беларускім дзецям == Напрыклад, на працягу многіх гадоў дзеці, якія пакутуюць ад наступстваў [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]] пабывалі на адпачынку за мяжой, каля 1500—2000 з якіх бываюць штогод у Нідэрландах. У [[2008]] годзе Беларусь адмовілася даць візу для тых дзяцей, пасля таго як 16-гадовая беларуская дзяўчына падала заяву аб прадастаўленні прытулку ў [[ЗША|Злучаных Штатах]]<ref>{{cite news | last = Kester | first = Sacha | title = Kinderen Wit-Rusland mogen niet meer reizen | language = nl | publisher = [[Volkskrant]] | date = 2008-10-17 | url = http://www.volkskrant.nl/buitenland/article1079155.ece/Kinderen_Wit-Rusland_mogen_niet_meer_reizen | access-date = 2009-04-17}}</ref>. Беларусь таксама заявіла, што некаторыя дзеці не вярнуліся з адпачынкаў у ЗША і [[Італія|Італіі]]. Stichting Rusland Kinderhulp, арганізацыя, якая адказвае за пражыванне гэтых дзяцей у Нідэрландах, аказвала ціск на беларускае пасольства ў Гаазе, каб зноў адкрыць межы<ref>{{cite news | last = Fraanje | first = Wybe | title = De kinderen van Tsjernobyl mogen niet meer op vakantie | language = nl | publisher = Friesch Dagblad | date = 2008-08-16 | url = http://www.frieschdagblad.nl/index.asp?artID=40584 | access-date = 2009-04-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120214232103/http://www.frieschdagblad.nl/index.asp?artID=40584 | archive-date = 14 лютага 2012 | url-status = dead }}</ref>. Пасля некалькіх месяцаў перамоў паміж дзвюма краінамі на Каляды 2008 года была зроблена аб'ява аб тым, што групе дзяцей было дазволена правесці Каляды ў Нідэрландах, а забарона на паездкі была адкладзена да [[20 студзеня]] [[2009]] года<ref>{{cite news | last = Laverman | first = Violent | title = Kerst met kinderen uit Tsjernobyl | language = nl | publisher = [[Volkskrant]] | date = 2008-12-27 | url = http://www.volkskrant.nl/binnenland/article1113811.ece/Kerst_met_kinderen_uit_Tsjernobyl | access-date = 2009-04-17}}</ref>. == Рэакцыя на прэзідэнцкія выбары 2006 у Беларусі == Падзеі, звязаныя з беларускімі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкімі выбарамі 2006]] года, якія шырока крытыкаваліся еўрапейскімі краінамі і ЗША, дадалі напружанасці ва ўжо складаных адносінах паміж краінамі. Некалькі нідэрландскіх палітыкаў, якія павінны былі назіраць за выбарамі, але чые візы былі адмененыя, пратэставалі на мяжы Беларусі<ref>{{cite news | title = European Politicians Protest At Belarus Border | publisher = [[Radio Free Europe]] | date = 2006-03-19 | url = http://www.rferl.org/content/Article/1066865.html | access-date = 2009-04-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090418144939/http://www.rferl.org/content/article/1066865.html | archive-date = 18 красавіка 2009 | url-status = live }}</ref>. Наступствы выбараў прывялі да арышту многіх беларускіх студэнтаў, і некаторыя з іх страцілі свае пашпарты. Просьба адной з палітычнай партыі нідэрландскага ўрада аслабіць патрабаванне пашпартаў для такіх студэнтаў была адмоўлена нідэрландскім міністрам інтэграцыі і іміграцыі Рытай Вердонк, хаця яна паабяцала аказваць палітычны ціск на ўрад Беларусі, калі ён адмовіцца даць дазвол тым студэнтам паехаць за мяжу<ref>{{cite web | title = Verdonk maakt geen uitzondering voor Wit-Russen | publisher = Nieuws.nl | date = 2006-04-18 | url = http://binnenland.nieuws.nl/212675 | access-date = 2009-04-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110720102814/http://binnenland.nieuws.nl/212675 | archive-date = 20 ліпеня 2011 | url-status = dead }}</ref>. Нідэрланды зрабілі спробу аказаць ціск на ўрад Беларусі, напрыклад, міністр замежных спраў пераканаў Еўрапейскі Саюз байкатаваць плануемы саміт [[Інтэрпал]]а ў Мінску<ref>{{cite news | title = EU boycot conferentie Interpol in Wit-Rusland | language = nl | publisher = [[NRC Handelsblad]] | date = 2006-05-11 | url = http://www.nrc.nl/anp/buitenland/article1682397.ece/EU_boycot_conferentie_Interpol_in_Wit-Rusland | access-date = 2009-04-16}}</ref>. Нідэрландская грамадскасць, тым часам, пратэставала супраць таго, што яны называлі «адсутнасцю палітычнай і рэлігійнай свабоды ў Беларусі»<ref>{{cite web | title = March 25th at Belarussian Embassy in The Hague | publisher = PerspectieF | date = 2009-03-25 | url = http://www.perspectief.nu/nl/k/17882/news/view/340209/187123/March-25th-at-Belarussian-Embassy-in-The-Hague-video.html | access-date = 2009-04-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160303180655/http://www.perspectief.nu/nl/k/17882/news/view/340209/187123/March-25th-at-Belarussian-Embassy-in-The-Hague-video.html | archive-date = 3 сакавіка 2016 | url-status = dead }}</ref> {{зноскі}} == Гл. таксама == * [[Знешняя палітыка Беларусі]] * [[Знешняя палітыка Нідэрландаў]] {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Беларусі|Нідэрланды]] [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Нідэрландаў|Беларусь]] 9in03pfu397zfxhrqgdxwl8f2wlj8rh 0 192915 5210250 5188703 2026-10-02T09:07:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210250 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Бярдычы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52 | lat_min = 10| lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 23 | lon_min = 44| lon_sec = 54 |CoordAddon = |CoordScale = 30000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча =0,5144<ref>[https://map.nca.by/search/01a03a97-6c98-71cf-8d1a-211bb30345f4 Публичная кадастровая карта]</ref> |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =119 |насельніцтва =331 |год перапісу =2026 |шчыльнасць =643 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = 225001 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Бярды́чы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Biardyčy}}, {{lang-ru|Бердичи}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчана за 11 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, 8 км ад чыгуначнай станцыі [[Брэст-Усходні]]. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц вядома з XVI стагоддзя як сяло ў Берасцейскім павеце і [[Берасцейскае ваяводства|ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1566 годзе ў Збірогскім войтаўстве Берасцейскага староства. У сяле налічвалася 13 жыхароў, якія мелі 15 валок зямлі. Сяляне плацілі [[чынш]] — з адной валокі 31 грош, а таксама натуральную даніну. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Слонімская губерня|Слонімскай]], з 1797 года — у [[Літоўская губерня|Літоўскай]], з 1801 года — у [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] губернях. У 1818 годзе ў складзе казённага маёнтка Цюхінічы. У 1905 годзе вёска і маёнтак у Косіцкай воласці Брэсцкага павета. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Косіцкай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] акупанты спалілі 17 двароў, загубілі 32 мірных жыхароў; 3 вяскоўцы загінулі на фронце, 1 — у партызанах. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Бярдычы'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 68 мужчын, 82 жанчыны (1818) * 42 двары, 283 жыхары (1897) * 298 жыхароў (вёска) і 12 жыхароў (маёнтак) (1905) * 20 двароў, 108 жыхароў (1921) * 58 двароў, 318 жыхароў (1941) * 201 жыхар (1959) * 132 жыхары (1970) * 29 гаспадарак, 43 жыхары (2005) * 76 жыхароў (2009) * 271 жыхар (2019) * 106 гаспадарак, 286 жыхароў (2023) * 119 гаспадарак, 331 жыхар (2026)<ref>{{Cite web |url=https://brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 |title=Паспорт Чернинского сельского совета |archive-url=https://web.archive.org/web/20260714021416/https://brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 |archive-date=14 ліпеня 2026 |access-date=25 жніўня 2026 |url-status=dead}}</ref> == Галерэя == <gallery> Bierdyčy znak1.jpg|Дарожны знак у канцы вуліцы Цэнтральнай Bierdyčy znak2.jpg|Дарожны знак у бок вёскі Вялікая Курніца Bierdyčy mogilki.jpg|Могілкі вёскі Бярдычы </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] ng0jin67gsdk5m0mp4xes0ih2nm7sss 100 193297 5209989 5209331 2026-10-01T15:51:13Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5209989 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Аскакарп|2026-10-01T10:39:33Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Антоніа Валіснеры|2026-09-30T12:18:52Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Шарль Банэ|2026-09-30T11:47:24Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Авізм|2026-09-30T10:37:07Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Славалюбства|2026-09-30T06:48:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Грунколь|2026-09-28T16:36:33Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Алагенез|2026-09-28T06:52:35Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Перакрыжаванае апыленне|2026-09-28T06:46:37Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Смаржок ядомы|2026-09-26T08:24:23Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Анабалізм|2026-09-25T08:04:35Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Анабазіс бязлісты|2026-09-25T07:16:27Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Анабазін|2026-09-25T07:05:17Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Андрагены|2026-09-25T06:45:28Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Каза снежная|2026-09-25T05:22:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уяўленне|2026-09-24T16:45:01Z|Icy Snake}} {{Новы артыкул|Апатэцый|2026-09-24T11:58:09Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Апалоны (матылі)|2026-09-24T11:43:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Амыленне|2026-09-23T10:59:56Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Антон Лаўрэнавіч Амбросаў|2026-09-22T08:27:10Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пескарыйка|2026-09-22T08:15:51Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> qor0hmnxk8obh9k59pfo308ptvx6i6w 100 193441 5209986 5209328 2026-10-01T15:50:33Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5209986 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Чэрыкаўскі турэмны замак|2026-10-01T15:43:30Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Слуцкі турэмны замак|2026-10-01T15:12:45Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Капліца-пахавальня Шукевічаў|2026-10-01T07:42:21Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Уладзіслаў Сціпулкоўскі|2026-09-30T08:53:17Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Пётр Іванавіч Цістраў|2026-09-29T12:32:11Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Аванзала|2026-09-29T11:17:14Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аляксандр Іванавіч Страхаў|2026-09-29T11:12:23Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Праект прысутных месцаў Андрэяна Захарава|2026-09-29T07:44:37Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Пётр Васілевіч Раеўскі|2026-09-29T06:36:04Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Іван Кірылавіч Шаўцоў|2026-09-28T14:38:22Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Лука Паўлавіч Саленік|2026-09-28T13:57:28Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Дом купца Ноткіна|2026-09-28T12:09:46Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Каро Алабян|2026-09-28T11:14:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Якаў Якімавіч Гаўрылаў|2026-09-27T11:44:46Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Грудопаль|2026-09-26T23:49:09Z|IshaBarnes}} {{Новы артыкул|Аляксандр Аляксандравіч Шпакоўскі|2026-09-26T16:02:14Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Томаш Тышэцкі|2026-09-26T10:33:51Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Мінскі іпадром|2026-09-23T23:07:55Z|IshaBarnes}} {{Новы артыкул|Шпіталь каралевы Лізаветы (Барбадас)|2026-09-23T15:32:18Z|Maksonkaa}} {{Новы артыкул|Міжнародны аэрапорт Грантлі Адамса|2026-09-23T14:46:50Z|Maksonkaa}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> e268d51j2cd216kwuslmxfhjt70aiyr 100 193442 5209994 5202105 2026-10-01T15:52:06Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5209994 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Арыстонік|2026-10-01T07:31:01Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Агіс IV|2026-09-18T06:44:39Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Арахна|2026-09-17T08:12:30Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Еўропа (міфалогія)|2026-09-11T12:36:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Парасій|2026-08-31T10:07:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Амброзія (міфалогія)|2026-08-05T10:09:59Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пенелопа|2026-08-04T10:18:51Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Элеўсінскія містэрыі|2026-05-05T21:43:52Z|MocnyDuham}} {{Новы артыкул|Калонія (Рым)|2026-04-10T07:10:19Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Гіпакамп (міфалогія)|2026-03-30T21:23:31Z|Lš-k.}} {{Новы артыкул|Пояс Іпаліты|2026-03-18T18:21:58Z|Selja}} {{Новы артыкул|Дыярэза (вершаскладанне)|2026-03-16T20:04:48Z|Jaŭhien}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ba5u4zv05zbg8rgjjxnxhighgakezi3 100 193443 5209995 5197545 2026-10-01T15:52:16Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5209995 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Pavel Gavrilin|2026-10-01T15:12:50Z|Damskiu}} {{Новы артыкул|Франка Барэзі|2026-07-31T18:03:30Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Пасляматчавыя пенальці|2026-07-26T16:55:36Z|~2026-41609-83}} {{Новы артыкул|Амкар|2026-07-23T12:21:11Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Колас (футбольны клуб, Барвінкава)|2026-07-17T16:21:57Z|Саша Крись}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027|2026-07-16T13:33:56Z|~2026-40184-13}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын|2026-07-11T17:38:30Z|Sjdjjdjsjsjsj}} {{Новы артыкул|Кубак Амерыкі па футболе 2015|2026-07-04T15:11:45Z|Wudjsjejneje}} {{Новы артыкул|Кубак Амерыкі па футболе 2016|2026-07-04T12:51:20Z|~2026-38032-06}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1960|2026-06-30T08:56:22Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1964|2026-06-30T08:45:56Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1968|2026-06-30T08:32:02Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1972|2026-06-29T16:38:50Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1976|2026-06-29T14:44:19Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1980|2026-06-29T14:13:44Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1984|2026-06-29T10:25:06Z|Sudghdjdjs}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 973d7ptsmq08obajaabfdlzrild82cr 0 194510 5210195 5166577 2026-10-02T06:49:07Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5210195 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Жонка = Марыя Пятроўна Фет-Шэншына | Бацька = Апанас Неафітавіч Шэншын }} '''Апанас Апанасавіч Фет''' ({{lang-ru|Афанасий Афанасьевич Фет}}; першыя 14 і апошнія 19 гадоў жыцця афіцыйна насіў прозвішча ''Шэншы́н''; {{ДН|5|12|1820|23|11}}, маёнтак Навасёлкі, [[Мцэнскі павет]], [[Арлоўская губерня]] — {{ДС|3|12|1892|21|11}}, [[Масква]]) — рускі [[паэт]]-лірык, [[перакладчык]] і [[мемуарыст]]. == Біяграфія == У [[1844]] годзе скончыў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскі ўніверсітэт]]. З [[1845]] года знаходзіўся на вайсковай службе, з [[1858]] года — у адстаўцы. Першы зборнік вершаў «Лірычны пантэон» выйшаў у [[1840]] годзе. Творчасць Фета стала новым этапам у рускай [[рамантызм|рамантычнай]] паэзіі. Яго вершы адметныя пранізлівым лірызмам у апісанні дакладных карцін прыроды і імкненняў душы. Яны вылучаюцца музычнасцю, меладычнасцю, разнастайнасцю рытмаў і гукаў. У 1850—1856 гадах выйшлі дзве часткі зборніка «Вершы». З 1860-х гадоў у паэзіі Фета з’явіліся матывы трагізму, дысгармоніі і тугі. У 1883—1891 гадах выйшлі чатыры выпускі зборніка «Вячэрнія агні». Аўтар рэалістычнай аповесці «Сям’я Гольц» (1870), цыклаў нарысаў, апавяданняў і навел «З вёскі» і «Запіскі вольнанаёмнай працы», кніг «Мае ўспаміны» (часткі 1—2, 1890) і «Раннія гады майго жыцця», апублікаванай у 1893 годзе. Перакладаў на [[руская мова|рускую мову]] творы антычных і ўсходніх аўтараў, а таксама «[[Фаўст (трагедыя)|Фаўста]]» [[Іаган Вольфганг фон Гётэ|Іагана Вольфганга фон Гётэ]] (часткі 1—2, 1882—1888), творы [[Генрых Гейнэ|Генрыха Гейнэ]], [[Джордж Гордан Байран|Джорджа Байрана]], [[П’ер-Жан дэ Беранжэ|П’ера-Жана дэ Беранжэ]], [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]], а таксама кнігу [[Артур Шапенгаўэр|Артура Шапенгаўэра]] «[[Свет як воля і ўяўленне]]» (1881). Шматлікія вершы Фета пакладзены на музыку [[Антон Сцяпанавіч Арэнскі|Антонам Арэнскім]], [[Мілій Аляксеевіч Балакіраў|Міліем Балакіравым]], [[Аляксандр Львовіч Гурылёў|Аляксандрам Гурылёвым]], [[Сяргей Васільевіч Рахманінаў|Сяргеем Рахманінавым]], [[Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў|Мікалаем Рымскім-Корсакавым]] і [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|Пятром Чайкоўскім]]. На [[беларуская мова|беларускую мову]] творы Фета перакладалі [[Васіль Жуковіч]], [[Юрась Свірка]], У. Данілаў і П. Макарэвіч. У [[2024 год]]зе выйшаў том выбранай лірыкі ў перакладзе [[Георгій Леанардавіч Ліхтаровіч|Георгія Ліхтаровіча]].<ref>Фет А. ''Выбраная лірыка'' / пер. Г. Ліхтаровіча. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2024. — 110 с. — (Паэты планеты).</ref> == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16|Фет Апанас Апанасавіч||}} == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фет Апанас Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Паэты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на рускую мову]] orwwidxvw8dr1818qp1fto11i3o3o66 0 196236 5210097 5202681 2026-10-01T23:27:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210097 wikitext text/x-wiki [[Файл:Russian Australian immigrants.jpg|thumb|Сем’і Байц і Грасоўскіх, якія пераехалі ў [[Мельбурн]] з [[Мінск]]а ў 1915 годзе. У тагачасных дакументах выхадцаў з беларускіх зямель часта рэгістравалі паводле грамадзянства Расійскай імперыі.]] '''Беларусы Аўстраліі''' — супольнасць [[беларусы|беларусаў]] у [[Аўстралія|Аўстраліі]], якая ўключае як мігрантаў з беларускіх зямель і Рэспублікі Беларусь, так і грамадзян Аўстраліі беларускага паходжання. Арганізаванае беларускае жыццё ў краіне сфарміравалася пераважна пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], калі ў Аўстралію ў межах праграм перасялення [[Перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]] прыбылі беларусы з лагераў у Германіі, Аўстрыі і іншых краінах Еўропы. Асноўныя беларускія асяродкі ўзніклі ў [[Сідней|Сіднеі]], [[Мельбурн]]е, [[Адэлаіда|Адэлаідзе]] і [[Перт (Аўстралія)|Перце]].<ref name="SAHistory">{{cite web |url=https://sahistoryhub.history.sa.gov.au/subjects/belarusians-in-south-australia/ |title=Belarusians in South Australia |publisher=History Trust of South Australia |website=SA History Hub |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У другой палове XX стагоддзя ў Аўстраліі дзейнічалі беларускія грамадскія, царкоўныя, ветэранскія, жаночыя, моладзевыя і культурныя арганізацыі, выдаваліся беларускія газеты і часопісы, працавалі школы, хоры і радыёперадачы. У 1977 годзе была створана [[Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі]], якая каардынавала дзейнасць розных беларускіх асяродкаў краіны.<ref name="KavaleuskiOrgs">{{cite web |url=https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/orgs_eng.html |title=Belarusian organisations in Australia |author=Viktor Kovalevski |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Гісторыя == === Раннія перасяленцы === Асобныя выхадцы з беларускіх зямель з’яўляліся ў Аўстраліі яшчэ ў XIX — пачатку XX стагоддзя, аднак да ўзнікнення беларускай нацыянальнай дзяржаўнасці яны ў афіцыйных крыніцах звычайна не фіксаваліся як беларусы. Праваслаўных выхадцаў з беларускіх губерняў Расійскай імперыі маглі запісваць як рускіх, каталікоў — як палякаў, а яўрэяў — паводле веравызнання або краіны грамадзянства. Адным з дакументальна засведчаных прыкладаў з’яўляецца пераезд у Мельбурн у студзені 1915 года сем’яў Байц і Грасоўскіх з Мінска. Яны прыбылі ў Аўстралію праз Афрыку і ў тым жа годзе заснавалі сумеснае прадпрыемства па вытворчасці скураных вырабаў; пазней з яго развілася абутковая кампанія ''Grosby''.<ref name="MuseumsVictoria">{{cite web |url=https://collections.museumsvictoria.com.au/items/1689355 |title=Baitz & Grosovsky Families Having a Picnic in the Park, 1915–1916 |publisher=Museums Victoria |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Да Аўстраліі да Першай сусветнай вайны траплялі таксама выхадцы з Мінскай, Віленскай, Гродзенскай і іншых губерняў, аднак вызначыць іх этнічную самаідэнтыфікацыю па іміграцыйных дакументах часта немагчыма. === Міжваенная міграцыя === У 1920—1930-я гады ў Аўстралію прыязджалі асобныя выхадцы з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ў той час уваходзіла ў склад Польшчы, а таксама з БССР. Частка з іх рэгістравалася як грамадзяне Польшчы або СССР, таму колькасць беларусаў у гэтай хвалі дакладна невядомая. Асобную групу складалі яўрэйскія выхадцы з беларускіх гарадоў і мястэчак, якія эмігравалі ў Аўстралію з тэрыторый Расійскай імперыі і пазней Польшчы. == Пасляваенная хваля == === Перамешчаныя асобы === {{Асноўны артыкул|Перамешчаная асоба}} {{Гл. таксама|Беларускія лагеры для перамешчаных асоб}} [[Файл:Australia – Land of Tomorrow poster.jpg|thumb|Аўстралійскі дзяржаўны плакат 1949—1951 гадоў, прызначаны для мігрантаў і перамешчаных асоб у еўрапейскіх лагерах і аўстралійскіх прыёмных цэнтрах]] Найбольш значная хваля беларускай іміграцыі пачалася пасля Другой сусветнай вайны. Беларусы прыбывалі ў Аўстралію пераважна з лагераў [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў|Міжнароднай арганізацыі па справах бежанцаў]] у заходніх акупацыйных зонах Германіі і Аўстрыі. Сярод іх былі былыя прымусовыя рабочыя, ваеннапалонныя, бежанцы, людзі, якія пакінулі Беларусь у 1943—1944 гадах, і іншыя перамешчаныя асобы.<ref name="SAHistory"/> У гістарычнай літаратуры і публікацыях беларускай дыяспары колькасць беларусаў, якія перасяліліся ў Аўстралію ў канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў, ацэньваецца прыкладна ў 3000 чалавек. Дакладны падлік ускладняецца тым, што частка беларусаў у лагерах і іміграцыйных дакументах рэгістравалася як палякі, рускія, савецкія грамадзяне або прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей.<ref>{{cite book |last=Кавалеўскі |first=Віктар |title=Беларусы Аўстраліі: А хто там ідзе? |year=2008 |language=be }}</ref><ref name="SAHistory"/> У цэлым Аўстралія была адной з галоўных краін перасялення пасляваенных DP: у 1947—1951 гадах [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў]] перасяліла сюды 182 159 бежанцаў і перамешчаных асоб.<ref>{{cite web |url=https://www.unhcr.org/sites/default/files/legacy-pdf/4e1ee76e0.pdf |title=Yearbook of the United Nations, 1952 |publisher=United Nations |year=1953 |page=492 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> [[Файл:Soccer-match-Bonegilla-Migrant-Reception-Centre.jpg|thumb|Мігранты ў [[Банегіла|прыёмным цэнтры Банегіла]], 1952 год. Праз Банегілу праходзілі і беларусы, якія прыбывалі ў Аўстралію як перамешчаныя асобы]] Першых мігрантаў размяшчалі ў дзяржаўных прыёмных цэнтрах. Беларусы праходзілі, у прыватнасці, праз [[Банегіла|Міграцыйны прыёмны і навучальны цэнтр Банегіла]] ў штаце [[Вікторыя (штат)|Вікторыя]], Батэрст у [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новым Паўднёвым Уэльсе]], Вудсайд у Паўднёвай Аўстраліі і лагер Грэта каля Мэйтленда.<ref name="SAHistory"/> У 1947—1948 гадах Аўстралія першапачаткова прымала пераважна адзінокіх працаздольных мігрантаў, а з 1949 года — таксама сем’і. У абмен на аплату пераезду DP абавязваліся адпрацаваць два гады на працах, вызначаных урадам. Мужчыны працавалі ў прамысловасці, на чыгунках, у сельскай і лясной гаспадарцы, жанчыны — у шпіталях і хатняй службе.<ref name="SAHistory"/> У Паўднёвай Аўстраліі беларусы працавалі, сярод іншага, на перабудове чыгуначных шляхоў каля Тайлем-Бенда, у кампаніі [[BHP]], у рэгіёне Рыверленд, а таксама на заводах ''Chrysler'' і ''General Motors Holden'' у Адэлаідзе. Частка мігрантаў з вышэйшай адукацыяй была вымушана паўторна вучыцца ў Аўстраліі, паколькі іх еўрапейскія дыпломы не прызнаваліся.<ref name="SAHistory"/> === Алесь Салавей === Адным з прадстаўнікоў пасляваеннай беларускай хвалі быў паэт [[Алесь Салавей]]. У 1949 годзе ён разам з сям’ёй пераехаў у Аўстралію з лагера перамешчаных асоб у Зальцбургу. Спачатку жыў у Адэлаідзе і ўдзельнічаў у арганізацыйным сходзе мясцовых беларусаў у лютым 1950 года, пазней пераехаў у Мельбурн.<ref name="Salavej">{{cite web |url=https://pismienstva.viedy.be/%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9 |title=Алесь Салавей |website=Беларускае пісьменства |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> У Мельбурне Салавей быў сябрам Згуртавання беларусаў у Вікторыі, займаўся культурнай дзейнасцю і ў 1976—1977 гадах супрацоўнічаў з беларускай секцыяй радыё 3ZZ. У Аўстраліі ён працягваў літаратурную працу; пасмяротны збор твораў ''Нятускная краса'' быў выдадзены ў 1982 годзе ў Нью-Ёрку і Мельбурне.<ref name="Salavej"/> == Асноўныя асяродкі == === Сідней і Новы Паўднёвы Уэльс === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Сіднеі}} Адным з першых цэнтраў арганізаванага беларускага жыцця стаў [[Сідней]]. Каля 1950 года тут было створана Беларускае аб’яднанне ў Аўстраліі. Унутраныя рознагалоссі прывялі да ўзнікнення ў пачатку 1950-х гадоў асобнага Беларускага аб’яднання ў Новым Паўднёвым Уэльсе, якое дзейнічала да канца 1960-х гадоў.<ref name="KavaleuskiOrgs"/> У 1955 годзе ў Сіднеі было створана Беларускае незалежнае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе. Яно займалася грамадскай і культурнай дзейнасцю і падтрымала стварэнне беларускай радыёперадачы ў Сіднеі.<ref name="KavaleuskiOrgs"/> У горадзе дзейнічалі таксама жаночыя і царкоўныя ініцыятывы, ладзіліся нацыянальныя святкаванні, канцэрты і сустрэчы беларусаў. === Мельбурн і Вікторыя === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Мельбурне}} У [[Мельбурн]]е ў 1950-я гады сфарміравалася адна з найбольш актыўных беларускіх супольнасцей. Тут дзейнічалі Згуртаванне беларусаў у Вікторыі, беларускія скаўцкія групы, жаночы камітэт, школа і культурныя ініцыятывы.<ref name="KavaleuskiProjects">{{cite web |url=https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/work_eng.html |title=Belarusian organisations and projects in Australia |author=Viktor Kovalevski |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 1953 годзе ў Мельбурне была арганізавана беларуская скаўцкая група «Усяслаў Чарадзей». Беларуская школа працавала з сярэдзіны 1950-х гадоў. У 1972 годзе супольнасць набыла Беларускі дом, які выкарыстоўваўся як грамадскі і культурны цэнтр да яго продажу ў 1997 годзе.<ref name="KavaleuskiProjects"/> Мельбурн быў таксама адным з цэнтраў беларускага друку. У 1950-я гады тут выдаваліся часопіс ''Лучнік'', газета ''На варце'', сатырычнае выданне ''Ёрш'' і іншыя матэрыялы.<ref name="KavaleuskiPrint">{{cite web |url=https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/publ_eng.html |title=Belarusian publications in Australia |author=Viktor Kovalevski |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Адэлаіда і Паўднёвая Аўстралія === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Адэлаідзе}} У Паўднёвай Аўстраліі пасля вайны пасялілася каля 100 беларускіх сем’яў. Першыя арганізаваныя сустрэчы адбываліся яшчэ ў канцы 1940-х гадоў у міграцыйным цэнтры Вудсайд.<ref name="SAHistory"/> Беларускі праваслаўны святар [[Міхаіл Шчурко]] праводзіў там набажэнствы для перамешчаных асоб. У студзені 1950 года ён разам з іншымі беларусамі пачаў арганізоўваць беларускі праваслаўны прыход у Адэлаідзе. Да канца таго ж года дзейнічаў прыход Святых Пятра і Паўла.<ref name="SAHistory"/> 25 сакавіка 1951 года ў Адэлаідзе ўпершыню адзначылі гадавіну абвяшчэння [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У 1952 годзе прыход налічваў каля 50 чалавек, а ў 1953 годзе пры ім была створана нядзельная школа, дзе дзяцей вучылі беларускай мове, гісторыі, геаграфіі, культуры і праваслаўнай рэлігіі.<ref name="SAHistory"/> У 1958 годзе беларусы набылі зямлю для ўласнай царквы. [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква]] Святых Пятра і Паўла была асвечана 29 снежня 1963 года. У 1999 годзе прыход пераехаў у новы комплекс на Торэнс-роўд у Кілкені.<ref name="SAHistory"/> У 1976 годзе побач з царквой быў пабудаваны беларускі грамадскі дом. У 1977 годзе [[Янка Ролсан]] заснаваў Беларускае аб’яднанне ў Паўднёвай Аўстраліі і стаў яго першым старшынёй. У 1981 годзе арганізацыя была афіцыйна зарэгістравана.<ref name="SAHistory"/> Беларуская царкоўная арганізацыя ў Паўднёвай Аўстраліі працягвала дзейнічаць і ў XXI стагоддзі. У 2023—2024 гадах урад штата Паўднёвая Аўстралія выдзеліў ''Belarusian Autocephalic Orthodox Church (South Australia) Incorporated'' грант на добраўпарадкаванне беларускага грамадскага дома.<ref>{{cite web |url=https://dpc.sa.gov.au/responsibilities/multicultural-affairs/grants/grant-recipients/recipients-expand-together-2023-24 |title=Recipients Expand Together 2023–24 |publisher=Government of South Australia |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Перт і Заходняя Аўстралія === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Перце}} У [[Перт (Аўстралія)|Перце]] ў 1951 годзе ўзнікла Беларускае аб’яднанне ветэранаў, якое дзейнічала да 1958 года. На яго аснове ў 1958 годзе было створана Беларускае аб’яднанне ў Заходняй Аўстраліі. Яго першым кіраўніком быў Міхал Мароз, пазней — Міхал Раецкі.<ref name="KavaleuskiOrgs"/> Пасляваенная беларуская супольнасць Заходняй Аўстраліі была меншая за мельбурнскую, сіднейскую і адэлаідскую, але ўдзельнічала ў агульнааўстралійскіх сустрэчах і дзейнасці Федэральнай рады. === Брысбен і Квінсленд === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Брысбене}} У [[Брысбен]]е і іншых мясцовасцях [[Квінсленд]]а таксама жылі беларусы розных хваляў міграцыі. Тут не сфарміравалася такое буйное і працяглае арганізацыйнае асяроддзе, як у Сіднеі, Мельбурне або Адэлаідзе, аднак мясцовыя беларусы падтрымлівалі сувязі з агульнааўстралійскімі беларускімі арганізацыямі і ўдзельнічалі ў грамадскім і культурным жыцці дыяспары. == Федэральная рада і сустрэчы беларусаў == {{Асноўны артыкул|Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі}} У сярэдзіне 1970-х гадоў беларускія арганізацыі розных штатаў пачалі рэгулярныя агульнааўстралійскія сустрэчы. Першая вядомая Сустрэча беларусаў Аўстраліі адбылася ў Мельбурне ў 1975 годзе; адным з гасцей быў літаратуразнавец [[Антон Адамовіч]].<ref name="KavaleuskiProjects"/> Другая Сустрэча адбылася 29 снежня 1977 — 2 студзеня 1978 года ў Сіднеі. У яе праграму ўваходзілі ўрачыстае адкрыццё і канцэрт, супольны адпачынак, нарада беларускіх арганізацый, навагодні баль, набажэнства і развітальны канцэрт. На гэтай сустрэчы была створана [[Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі]].<ref name="KavaleuskiProjects"/> Трэцюю Сустрэчу прымала Адэлаіда 5—9 студзеня 1979 года. Праграма ўключала навуковыя і арганізацыйныя нарады, калядную куццю, канцэрты спеўных і танцавальных груп. З ЗША ўдзельнічалі Ванда Махнач і Раіса Станкевіч; упершыню быў прадстаўлены дэлегат ад Заходняй Аўстраліі Аляксандр Мароз-старэйшы. На сустрэчы быў зацверджаны статут Федэральнай рады.<ref name="KavaleuskiProjects"/> Пятая сустрэча адбылася ў Сіднеі ў 1982 годзе і сабрала прадстаўнікоў 13 арганізацый. Шостая Сустрэча прайшла ў Адэлаідзе 5—9 студзеня 1985 года пад тэмай «Беларуская гістарычная спадчына». Старшынёй выканаўчага камітэта Федэральнай рады быў абраны [[Аўген Груша]].<ref name="KavaleuskiProjects"/> Наступныя сустрэчы адбываліся ў Мельбурне, Сіднеі і Адэлаідзе. Дзявятая прайшла ў Адэлаідзе ў 1991 годзе, дванаццатая — там жа ў 1997 годзе, трынаццатая — у Мельбурне ў 2001 годзе.<ref name="KavaleuskiProjects"/> Федэральная рада каардынавала кантакты паміж беларускімі арганізацыямі розных штатаў, арганізоўвала сустрэчы і агульнааўстралійскія культурныя праекты. Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]] яна ўдзельнічала ў стварэнні Беларускага чарнобыльскага фонду ў Аўстраліі.<ref name="KavaleuskiOrgs"/> Арганізацыя актыўна дзейнічала прынамсі да канца 2000-х гадоў. У 2004 годзе яна працягвала выступаць ад імя беларускіх арганізацый Аўстраліі ў міжнароднай перапісцы.<ref>{{cite journal |title=Фэдэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі |journal=Ніва |issue=44 |year=2004 |url=https://niva.bialystok.pl/issue/2004/44/44_2004.pdf |language=be }}</ref> == Рэлігійнае жыццё == Найбольш арганізаванай канфесійнай структурай пасляваеннай беларускай дыяспары стала [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква]]. Беларускія прыходы і царкоўныя структуры дзейнічалі ў розных штатах, найбольш працягла — у Паўднёвай Аўстраліі. Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква ў Аўстраліі і замежжы была прызнана аўстралійскім заканадаўствам як рэлігійная дэнамінацыя, святары якой маглі афіцыйна рэгістраваць шлюбы.<ref>{{cite web |url=https://www.legislation.gov.au/F2007L03887/2018-05-31/2018-05-31/text/original/pdf |title=Marriage (Recognised Denominations) Proclamation 2007 |publisher=Australian Government |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Акрамя праваслаўных, сярод беларускіх імігрантаў былі каталікі, пратэстанты і юдэі. Канфесійная структура пазнейшай міграцыі значна адрознівалася ад пасляваеннай. == Беларуская адукацыя і культура == У беларускіх асяродках Мельбурна, Сіднея і Адэлаіды дзейнічалі нядзельныя і грамадскія школы, дзе выкладаліся беларуская мова, гісторыя, геаграфія і культура. У Паўднёвай Аўстраліі нядзельная школа пры праваслаўным прыходзе была заснавана ў 1953 годзе.<ref name="SAHistory"/> У Мельбурне беларуская школа працавала з сярэдзіны 1950-х гадоў.<ref name="KavaleuskiProjects"/> Культурнае жыццё ўключала хоры, танцавальныя і тэатральныя групы, літаратурныя вечары, святкаванне [[Дзень Волі|25 сакавіка]], угодкаў [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збройнага чыну]], Купалля, Калядаў і іншых нацыянальных і рэлігійных дат. У Адэлаідзе з 1950-х гадоў дзейнічаў беларускі хор пры царкве Святых Пятра і Паўла. Беларуская супольнасць удзельнічала таксама ў міжнацыянальных выставах і культурных фестывалях Паўднёвай Аўстраліі.<ref name="SAHistory"/> == Друк і радыё == Беларусы Аўстраліі стварылі шэраг перыядычных і неперыядычных выданняў. Сярод іх: * ''Лучнік'' — выданне Беларускага аб’яднання ветэранаў у Аўстраліі, якое ў 1952—1958 гадах рэдагаваў Данат Яцкевіч; * ''На варце'' — выданне Беларускага вызвольнага фронту ў Мельбурне, 1955—1956; * ''Ёрш'' — сатырычнае выданне, частка выпускаў якога выходзіла дадаткам да ''На варце''; * ''Беларускі каляндар'' — выдаваўся ў Мельбурне; * бюлетэні Федэральнай рады беларускіх арганізацый у Аўстраліі ў 1980-я гады; * бюлетэнь Беларускага аб’яднання ў Паўднёвай Аўстраліі, які выходзіў з 1999 года; * ''Новае жыццё'' — зборнік матэрыялаў Беларускага гістарычнага таварыства ў Аўстраліі, выпускі якога выходзілі ў Адэлаідзе ў 2000-я гады.<ref name="KavaleuskiPrint"/> Беларускія радыёперадачы існавалі ў Сіднеі, Мельбурне і Адэлаідзе. У 1976—1977 гадах Алесь Салавей удзельнічаў у беларускай секцыі мельбурнскага радыё 3ZZ.<ref name="Salavej"/> == Літаратура і гістарыяграфія == У Аўстраліі былі выдадзены або падрыхтаваны шэраг беларускіх літаратурных і гістарычных прац. Сярод іх — кнігі і рукапісы Янкі Ролсана, Алеся Салаўя, Даната Яцкевіча, Алеся Алечніка і іншых. [[Янка Ролсан]] (сапр. Гадзіцкі; 1912—1994) быў адным з арганізатараў беларускай супольнасці Адэлаіды і першым старшынёй Беларускага аб’яднання ў Паўднёвай Аўстраліі. У 2001 годзе яго ўспаміны і вершы былі выдадзены Віктарам Кавалеўскім пад назвай ''З глыбіняў мінулага''.<ref>{{cite web |url=https://slounik.org/120420.html |title=Ролсан Янка |website=Slounik.org |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> Віктар Кавалеўскі даследаваў гісторыю беларускай эміграцыі ў Аўстраліі і збіраў архіўныя матэрыялы. Сярод яго прац — ''Беларусы ў Адэлаідзе'', ''Янка Ролсан і яго творы'', ''Беларуская іміграцыя ў Паўднёвай Аўстраліі'' (разам з Міхалам Бурносам) і ''Беларусы Аўстраліі: А хто там ідзе?''.<ref name="KavaleuskiPrint"/> == Познія хвалі міграцыі == У 1980-я гады і асабліва пасля распаду СССР у 1991 годзе ў Аўстралію пачалі прыязджаць новыя мігранты з Беларусі. У адрозненне ад пасляваенных DP, яны перасяляліся пераважна паводле сямейных, прафесійных і эканамічных іміграцыйных праграм. Новая хваля была менш звязаная са старымі эміграцыйнымі арганізацыямі, а беларуская мова ўжо не абавязкова была асноўнай мовай штодзённага ўжытку. У 2020 годзе беларусы ў Сіднеі, Мельбурне, Перце і іншых гарадах праводзілі грамадскія сустрэчы ў сувязі з падзеямі ў Беларусі. SBS паведамляла, што рэгулярныя сходы беларускай супольнасці адбываліся, у прыватнасці, у Перце і іншых аўстралійскіх гарадах.<ref>{{cite web |url=https://www.sbs.com.au/news/article/how-belarusians-in-australia-are-hoping-to-inspire-protesters-fighting-europes-last-dictator/f2dqq7j57 |title=How Belarusians in Australia are hoping to inspire protesters fighting 'Europe's last dictator' |publisher=SBS News |date=2020 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Дэмаграфія == Вызначэнне колькасці беларусаў Аўстраліі ўскладняецца адрозненнем паміж краінай нараджэння, грамадзянствам і этнічным паходжаннем. Аўстралійскі перапіс дазваляе назваць да двух варыянтаў паходжання, таму паказчык ''Belarusian ancestry'' не супадае з колькасцю людзей, народжаных у Беларусі.<ref>{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs%40.nsf/Lookup/2901.0Chapter602016 |title=Ancestry |publisher=Australian Bureau of Statistics |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Паводле перапісу 2011 года, '''1664 жыхары Аўстраліі''' назвалі беларускую этнічную прыналежнасць або паходжанне.<ref>{{cite web |url=https://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/immigration-update/people-australia-2013-statistics.pdf |title=The People of Australia: Statistics from the 2011 Census |publisher=Australian Government |year=2014 |language=en |access-date=2026-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714131850/https://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/immigration-update/people-australia-2013-statistics.pdf |archive-date=14 ліпеня 2014 |url-status=bot: unknown }}</ref> Даныя асобных штатаў паказваюць, што колькасць народжаных у Беларусі і колькасць людзей беларускага паходжання істотна адрозніваюцца. === Вікторыя === Паводле перапісу 2016 года, у Вікторыі жылі '''846 чалавек, народжаных у Беларусі'''. Беларускую этнічную прыналежнасць назвалі 1003 чалавекі, прычым 381 з іх нарадзіўся ўжо ў Аўстраліі.<ref name="Victoria2016">{{cite web |url=https://www.vic.gov.au/sites/default/files/2019-08/2016-Fact-Sheet-Belarus.pdf |title=Belarus: 2016 Census |publisher=Victorian Government |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Сярод народжаных у Беларусі жыхароў Вікторыі ў 2016 годзе 80,7 % карысталіся дома рускай мовай, 3,1 % — беларускай; 11,8 % паведамілі, што карыстаюцца толькі англійскай. Аўстралійскае грамадзянства мелі 83,3 % гэтай групы.<ref name="Victoria2016"/> Паводле рэлігійнай прыналежнасці, 33,0 % народжаных у Беларусі жыхароў Вікторыі назвалі юдаізм, 18,1 % — праваслаўе, 5,3 % — каталіцтва, 28,8 % не пазначылі рэлігійнай прыналежнасці.<ref name="Victoria2016"/> === Паўднёвая Аўстралія === Дынаміка колькасці беларусаў у Паўднёвай Аўстраліі паводле матэрыялаў Migration Museum выглядае наступным чынам:<ref name="SAHistory"/> {| class="wikitable sortable" ! Год перапісу ! Народжаныя ў Беларусі ! Беларускае паходжанне |- | 1986 | 210 | — |- | 1991 | 45 | — |- | 2001 | 84 | 165 |- | 2006 | 86 | 185 |- | 2011 | 92 | 174 |- | 2016 | 83 | 242 |} Рэзкае змяншэнне паміж асобнымі перапісамі часткова звязана са зменамі ў спосабах кадавання месца нараджэння і нацыянальнага паходжання, а таксама са старэннем пасляваеннай хвалі. У 1996 годзе беларуская краіна нараджэння асобна ў гэтым наборы даных не вылучалася.<ref name="SAHistory"/> == Асіміляцыя і захаванне ідэнтычнасці == Адлегласць паміж галоўнымі беларускімі асяродкамі — Сіднеем, Мельбурнам, Адэлаідай і Пертам — істотна ўскладняла падтрымку адзінага арганізацыйнага жыцця. У пасляваенным пакаленні захаванню нацыянальнай ідэнтычнасці спрыялі беларускія школы, царква, друк, скаўцкі рух, хоры, тэатральныя і танцавальныя групы, нацыянальныя святкаванні і агульнааўстралійскія Сустрэчы беларусаў. Адначасова ўжо ў другім і трэцім пакаленнях адбывалася моўная асіміляцыя. Статыстыка Вікторыі паказвае, што нават сярод людзей, народжаных у Беларусі, у 2016 годзе беларуская мова значна саступала рускай як хатняя мова.<ref name="Victoria2016"/> Пасляваенныя арганізацыі паступова скарацілі дзейнасць з-за старэння іх сяброў і пераходу наступных пакаленняў на англійскую мову. Пры гэтым асобныя структуры, перадусім беларуская праваслаўная супольнасць у Паўднёвай Аўстраліі, працягваюць існаваць у XXI стагоддзі.<ref name="SAHistory"/> == Вядомыя асобы == * [[Алесь Салавей]] — паэт, грамадскі дзеяч, жыў у Адэлаідзе і Мельбурне ў 1949—1978 гадах; * [[Янка Ролсан]] — грамадска-культурны дзеяч, адзін з арганізатараў беларускага жыцця ў Адэлаідзе; * [[Аўген Груша]] — грамадскі дзеяч, старшыня Федэральнай рады беларускіх арганізацый у Аўстраліі; * Міхал Шчурко — праваслаўны святар, арганізатар беларускага царкоўнага жыцця ў Паўднёвай Аўстраліі; * Віктар Кавалеўскі — даследчык гісторыі беларускай эміграцыі ў Аўстраліі, дзеяч Беларускага гістарычнага таварыства. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Кавалеўскі В. ''Беларусы Аўстраліі: А хто там ідзе?'' — 2008. * Burnos M., Kovalevski V. ''Belarusian Immigration in South Australia''. — Adelaide, 2003. — 107 p. * Кавалеўскі В. ''Беларусы ў Адэлаідзе''. — Адэлаіда, 2000. — 198 с. * Кавалеўскі В. ''Янка Ролсан і яго творы''. — Адэлаіда, 2002. * Jupp J. (ed.). ''The Australian People: An Encyclopedia of the Nation, Its People and Their Origins''. — Cambridge University Press, 2001. * ''The People of Australia: Statistics from the 2011 Census''. — Australian Government, 2014. == Спасылкі == * [https://sahistoryhub.history.sa.gov.au/subjects/belarusians-in-south-australia/ Belarusians in South Australia] — History Trust of South Australia. * [https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/orgs_eng.html Беларускія арганізацыі ў Аўстраліі] — архіў Віктара Кавалеўскага. * [https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/publ_eng.html Беларускія выданні ў Аўстраліі]. * [https://www.vic.gov.au/sites/default/files/2019-08/2016-Fact-Sheet-Belarus.pdf Belarus: 2016 Census] — урад штата Вікторыя. {{Беларуская дыяспара}} {{Беларусы Аўстраліі}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Аўстраліі| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Аўстралія]] [[Катэгорыя:Народы Аўстраліі]] cd2p36sw2xii8kv2nd6pwz7y1phd5be 0 200790 5209998 4758696 2026-10-01T15:57:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5209998 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Басім | Арыгінал імя = Basim | Псеўданім = | Подпіс = | Лога = |Выява = Basim, ESC2014 Meet & Greet 07.jpg |Шырыня = 220px |Апісанне выявы = Басім, 2014 | Апісанне фота = | Поўнае імя = Аніс Басім Мужахід | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Гады = [[2008]] — н. ч. | Краіна = {{DEN}} | Прафесіі = | Інструменты = | Жанры = поп | Псеўданімы = | Калектывы = | Супрацоўніцтва = Remee | Лэйблы = [[Universal Music Group]] |Вікісховішча = |Сайт = }} '''Аніс Басім Мужахід''', больш вядомы як '''Басім''' ({{lang-da|Anis Basim Moujahid}}, нар. {{ДН|4|7|1992}}, [[Марока]]) — [[Данія|дацкі]] {{спявак|Даніі|XXI стагоддзя}} мараканскага паходжання, які прадстаўляў [[Данія на конкурсе песні Еўрабачанне|Данію]] на конкурсе песні «[[Еўрабачанне 2014]]» з песняй «[[Cliche Love Song]]».<ref>[http://www.eurovision.tv/page/news?id=its_basim_for_denmark_to_copenhagen «It’s Basim for Denmark to Copenhagen!»]</ref><ref>[http://esctoday.com/77666/denmark-xxxxxx-copenhagen/ «Denmark: Basim to Copenhagen»]</ref><ref>{{Cite web |url=http://escxtra.com/2014/03/basim-wins-dansk-melodi-grand-prix-2014/ |title=«Denmark: Basim wins Dansk Melodi Grand Prix 2014» |access-date=12 чэрвеня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140309024327/http://escxtra.com/2014/03/basim-wins-dansk-melodi-grand-prix-2014/ |archivedate=9 сакавіка 2014 |url-status=dead }}</ref> == Дыскаграфія == === Альбомы === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" rowspan="2"| Назва ! scope="col" rowspan="2"| Дэталі ! scope="col" colspan="1"| Найвышэйшае месца |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"| [[Tracklisten|DEN]]<br /><ref name="DEN">{{cite web|url=http://danishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Basim|title=Discography Basim|publisher=Danish Charts Portal. Hung Medien (Steffen Hung)|last=Hung|first=Steffen|accessdate=13 чэрвеня 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140506062603/http://www.danishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Basim|archivedate=6 мая 2014|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row"| ''Alt det jeg ville have sagt'' | * Выпушчаны: 13 кастрычніка 2008 года * Лэйбл: [[Universal Music Group|Universal]] * Фармат: [[Music download|Digital download]], [[CD]] | 8 |- ! scope="row"| ''Befri dig selv'' | * Выпушчаны: 19 кастрычніка 2009 года * Лэйбл: Universal * Фармат: Digital download, CD | 21 |- |} === Сінглы === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" rowspan="2"| Год ! scope="col" rowspan="2"| Сінгл ! scope="col" colspan="10"| Найвышэйшае месца ў чарце ! scope="col" rowspan="2"| Альбом |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"| [[Tracklisten|DEN]]<br /><ref name="DEN"/> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"| [[Ö3 Austria Top 40|AUT]]<br /><ref name="AUT">{{cite web|url=http://austriancharts.at/showinterpret.asp?interpret=Basim|title=Discographie Basim|publisher=Austrian Charts Portal. Hung Medien (Steffen Hung)|last=Hung|first=Steffen}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"| [[Ultratop|BEL <br />(Vl)]]<br /><ref name="VL">{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/showinterpret.asp?interpret=Basim|title=Discografie Basim|publisher=Belgian (Flanders) Charts Portal. Hung Medien (Steffen Hung)|last=Hung|first=Steffen}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"| [[Ultratop|BEL <br />(Wa)]]<br /><ref name="WA">{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/showinterpret.asp?interpret=Basim|title=Discografie Basim|publisher=Belgian (Wallonia) Charts Portal. Hung Medien (Steffen Hung)|last=Hung|first=Steffen}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"| [[Media Control Charts|GER]]<br /><ref name="GER">{{cite web|url=http://www.charts.de/artist.asp?name=Basim&country=de|title=Discographie Basim|publisher=German Charts Portal. Hung Medien (Steffen Hung)|last=Hung|first=Steffen|accessdate=13 чэрвеня 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140520215833/http://www.charts.de/artist.asp?name=Basim&country=de|archivedate=20 мая 2014|url-status=dead}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"| [[Irish Singles Chart|IRE]]<br /><ref name="IRE">{{cite web|url=http://irish-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Basim|title=Discography Basim|publisher=Irish Charts Portal. Hung Medien (Steffen Hung)|last=Hung|first=Steffen|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521155129/http://irish-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Basim|archive-date=21 мая 2014|access-date=13 чэрвеня 2014|url-status=dead}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"| [[MegaCharts|NL]]<br /><ref name="NL">{{cite web|url=http://dutchcharts.nl/showinterpret.asp?interpret=Basim|title=Discografie Basim|publisher=Dutch Charts Portal. Hung Medien (Steffen Hung)|last=Hung|first=Steffen}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"| [[Sverigetopplistan|SWE]]<br /><ref name="SWE">{{cite web|url=http://swedishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Basim|title=Discography Basim|publisher=Swedish Charts Portal. Hung Medien (Steffen Hung)|last=Hung|first=Steffen}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"| [[Schweizer Hitparade|SWI]]<br /><ref name="SWI">{{cite web|url=http://hitparade.ch/showinterpret.asp?interpret=Basim|title=Discographie Basim|publisher=Swiss Charts Portal. Hung Medien (Steffen Hung)|last=Hung|first=Steffen}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"| [[UK Singles Chart|UK]]<br /><ref name="UK">{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/artist/_/basim/|title=Basim > UK Charts|publisher=[[Official Charts Company]]|work=Officialcharts.com/}}</ref> |- | rowspan="2"| 2008 ! scope="row"| «Alt det jeg ville have sagt» | 34 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | rowspan="3"| ''Alt det jeg ville have sagt'' |- ! scope="row"| «Jeg vil» | 26 || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- | rowspan="3"| 2009 ! scope="row"| «Baby, jeg savner dig» | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- ! scope="row"| «Befri dig selv» | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | rowspan="2"| ''Befri dig selv'' |- ! scope="row"| «Lad ikke solen gå ned»<br /><span style="font-size:85%;">(разам з Ліз Сёрэнсен)</span> | 15 || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- | 2011 ! scope="row"| «Ta' mig tilbage» | 30 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | rowspan="2"| ''без альбома'' |- | 2014 ! scope="row"| «[[Cliche Love Song]]» | 2 || 37 || 73 || 49 || 50 || 38 || 71 || 9 || 55 || 46 |- | colspan="19" style="font-size:85%"| «—» азначае сінгл, які не трапіў у чарт або не быў выпушчаны. |- |} === Відэа === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col"| Год ! scope="col"| Назва ! scope="col"| Спасылка |- | 2008 ! scope="row"| «Jeg vil» | [https://www.youtube.com/watch?v=6_yPR90z9x0] |- | 2009 ! scope="row"| «Befri dig selv» | [https://www.youtube.com/watch?v=OSoGKQHlWi0] |- | 2011 ! scope="row"| «Ta' mig tilbage» | [https://www.youtube.com/watch?v=qT0PstWvH2Y] |- |} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Basim (singer)}} * [https://www.facebook.com/basimmoujahid Басім] на Facebook * [http://blogbybasim.tumblr.com/ Басім] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110812165158/http://blogbybasim.tumblr.com/ |date=12 жніўня 2011 }} на Tumblr * [http://www.last.fm/music/Basim Басім] на LastFM {{start box}} {{succession box | before=[[Эмілі дэ Форэст]]<br/>з песняй ''[[Only Teardrops]]'' | title=[[Данія на конкурсе песні Еўрабачанне]]| years=[[Данія на конкурсе песні Еўрабачанне 2014|2014]] | after=[[Anti Social Media]]<br/>з песняй ''[[The Way You Are]] |}}{{end box}} {{end box}} {{Удзельнікі Еўрабачання 2014}} {{Бібліяінфармацыя}} bpjif5os6rr73fo3kgg9355xw8eeh3x 0 203032 5209927 4745618 2026-10-01T14:06:31Z Makenzis 56337 5209927 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Санта Калома | Лагатып = | ПоўнаяНазва = Futbol Club Santa Coloma | Мянушкі = FCSC, Colomencs | Горад = [[Санта Калома]], [[Андора]] | Заснаваны = [[1986]] | Стадыён = [[DEVK-Arena]] | Умяшчальнасць = 900 | Прэзідэнт = [[Алан Мальнэ]] | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Прымера Дывізіа]] | Сезон = 2025/26 | Месца = 4 месца | Сайт = http://fclubsantacoloma.com/ | pattern_la1 = | pattern_b1 = _jomachampionship6wr | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FF0000 | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = _jomacrew19nw | pattern_b2 = _jomacrew19nw | pattern_ra2 = _jomacrew19nw | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = 181146 | body2 = 181146 | rightarm2 = 181146 | shorts2 = 181146 | socks2 = 181146 | pattern_la3 = | pattern_b3 = _jomagrafity2r | pattern_ra3 = | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = FF0000 | body3 = FF0000 | rightarm3 = FF0000 | shorts3 = FFFFFF | socks3 = FFFFFF }} '''«Санта Калома»''' ({{lang-ca|Santa Coloma}}) — [[футбольны клуб]] з [[Андора|Андоры]], выступае ў [[Чэмпіянат Андоры па футболе|чэмпіянаце Андоры]]. == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Андоры па футболе|Чэмпіянат Андоры]]:''' :: '''Пераможца (13):''' 1994/95, 2000/2001, 2002/2003, 2003/2004, 2007/2008, 2009/2010, 2010/2011, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2018/19 *'''[[Кубак Андоры па футболе|Кубак Андоры]]:''' :: '''Уладальнік (10):''' 1991, 2001, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2009, 2012, 2018 *'''[[Суперкубак Андоры па футболе|Суперкубак Андоры]]:''' :: '''Уладальнік (7):''' 2003, 2005, 2007, 2008, 2015, 2017, 2019 {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://fclubsantacoloma.com/ FC Santa Coloma Афіцыйны сайт] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Андоры|Санта Калома]] [[Катэгорыя:ФК Санта Калома| ]] tvmxp4jtd7h1665pwdzmsed86atm6c3 0 205211 5210412 4728925 2026-10-02T11:57:30Z Makenzis 56337 5210412 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = АПОЭЛ | Лагатып = | ПоўнаяНазва = {{lang-el|ΑΠΟΕΛ}}; '''Α'''θλητικός '''Π'''οδοσφαιρικός '''Ό'''μιλος '''Ε'''λλήνων '''Λ'''ευκωσίας | Мянушкі = {{lang-el|Θρύλος}} (Легенда) | Горад = [[Нікасія]], [[Кіпр]] | Заснаваны = [[8 лістапада]] [[1926]] | Стадыён = [[ГСП (стадыён)|ГСП]], [[Нікасія]] | Умяшчальнасць = 23 400 | Прэзідэнт = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Першы Дывізіён Кіпра|Першы Дывізіён]] | Сезон = 2025/26 | Месца = 5 месца | Сайт = http://www.apoelfc.com.cy/ | pattern_la1=_apoel2122h | pattern_b1=_apoel2122h | pattern_ra1=_apoel2122h | pattern_sh1=_apoel2122h | pattern_so1=_apoel2122h | leftarm1=FFF200 | body1=FFF200 | rightarm1=FFF200 | shorts1=FFF200 | socks1=FFF200 | pattern_la2=_apoel2122a | pattern_b2=_apoel2122a | pattern_ra2=_apoel2122a | pattern_sh2=_macrontempel1bo | pattern_so2= | leftarm2=FF5400 | body2=FF5400 | rightarm2=FF5400 | shorts2=000000 | socks2=FF5400 }} '''АПОЭЛ''' ({{lang-el|ΑΠΟΕΛ}}; '''Α'''θλητικός '''Π'''οδοσφαιρικός '''Ό'''μιλος '''Ε'''λλήνων '''Λ'''ευκωσίας) — [[Рэспубліка Кіпр|кіпрскі]] [[футбольны клуб]] з [[Нікасія|Нікасіі]], заснаваны ў [[1926]] годзе, які з’яўляецца адным з найлепшых у сваёй краіне. У сезоне 2011/2012 АПОЭЛ паказаў свой найлепшы ў гісторыі вынік на еўрапейскай арэне, сенсацыйна дайшоўшы да чвэрцьфіналу [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]]. == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Кіпра па футболе|Чэмпіянат Кіпра]]:''' ** '''Пераможца (29):''' 1935/36, 1936/37, 1937/38, 1938/39, 1939/40, 1946/47, 1947/48, 1948/49, 1951/52, 1964/65, 1972/73, 1979/80, 1985/86, 1989/90, 1991/92, 1995/96, 2001/02, 2003/04, 2006/07, 2008/09, 2010/11, 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2018/19, 2023/24 * '''[[Кубак Кіпра па футболе|Кубак Кіпра]]:''' ** '''Уладальнік (21):''' 1936/37, 1940/41, 1946/47, 1950/51, 1962/63, 1967/68, 1968/69, 1972/73, 1975/76, 1977/78, 1978/79, 1983/84, 1992/93, 1994/95, 1995/96, 1996/97, 1998/99, 2005/06, 2007/08, 2013/14, 2014/15 * '''[[Суперкубак Кіпра па футболе|Суперкубак Кіпра]]:''' ** '''Уладальнік (14):''' 1963, 1984, 1986, 1992, 1993, 1996, 1997, 2002, 2004, 2008, 2009, 2011, 2013, 2019 {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://apoelfc.com.cy/ Афіцыйны сайт] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Кіпра|АПОЭЛ]] [[Катэгорыя:ФК АПОЭЛ| ]] 90663tty6awsts5ztcibqsmlcnej6ml 0 205247 5210328 4728853 2026-10-02T10:54:15Z Makenzis 56337 5210328 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = АЭЛ Лімасол | Лагатып = | ПоўнаяНазва = {{lang-el|Αθλητική Ένωση Λεμεσού}} | Мянушкі = {{lang-el|Λέοντες}} <br/>{{lang-el|Ισοβίτες}} | Горад = [[Лімасол]], [[Кіпр]] | Заснаваны = [[4 лістапада]] [[1930]] | Стадыён = [[Цырыён Атлетык Цэнтр]], [[Лімасол]] | Умяшчальнасць = 13 331 | Прэзідэнт = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Першы Дывізіён Кіпра|Першы Дывізіён]] | Сезон = 2025/26 | Месца = 8 месца | Сайт = http://www.aelfc.com/ | pattern_la1 = _aellimassol2122h | pattern_b1 = _aellimassol2122h | pattern_ra1 = _aellimassol2122h | leftarm1 = FFFF00 | body1 = FFFF00 | rightarm1 = FFFF00 | shorts1 = 000040 | pattern_sh1 = _aellimassol2122h | pattern_so1 = _aellimassol2122h | socks1 = ffee00 | pattern_la2 = | pattern_b2 = _macronrodders1b | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = _goldtop | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 }} '''АЭЛ''' ({{lang-el|Αθλητική Ένωση Λεμεσού}}) — [[Рэспубліка Кіпр|кіпрскі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Лімасол]]. Заснаваны ў [[1930]] годзе. Хатнія матчы праводзіць на стадыёне [[Цырыён Атлетык Цэнтр|«Цырыён Атлетык Цэнтр»]]. Колеры клуба — жоўта-сінія. Шасціразовы [[Чэмпіянат Кіпра па футболе|чэмпіён Кіпра]], сяміразовы ўладальнік [[Кубак Кіпра па футболе|Кубка краіны]]. == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Кіпра па футболе|Чэмпіянат Кіпра]]:''' ** [[Выява:Gold medal icon.svg|15px]] '''Чэмпіён (6)''': 1940/41, 1952/53, 1954/55, 1955/56, 1967/68, 2011/12 * '''[[Кубак Кіпра па футболе|Кубак Кіпра]]:''' ** [[Выява:Gold medal icon.svg|15px]] '''Уладальнік (7)''': 1939, 1940, 1948, 1985, 1987, 1989, 2019 * '''[[Суперкубак Кіпра па футболе|Суперкубак Кіпра]]:''' ** [[Выява:Gold medal icon.svg|15px]] '''Уладальнік (4)''': 1953, 1968, 1985, 2015 == Спасылкі == * [http://aelfc.com/ Афіцыйны сайт] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Кіпра|АЭЛ Лімасол]] [[Катэгорыя:ФК АЭЛ Лімасол| ]] q7prdbskv9vepph8rdh66n1xvnbgr8t 0 209204 5210069 5120423 2026-10-01T20:41:43Z Kontributor 2K 134356 update img redirect 5210069 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Бясстрашны Жано}} {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Жан Бясстрашны | арыгінал імя = {{lang-fr|Jean sans Peur}} | выява = John the Fearless D of Burgundy.jpg | шырыня = | апісанне выявы = Жан Бясстрашны | пасада = [[Спіс графаў і герцагаў Невера|граф]] [[Графства Невер|Невера]] | сцяг = Blason maison fr de Nevers.svg | перыядпачатак = [[1384]] | перыядканец = [[1404]] | папярэднік = [[Маргарыта III (графіня Фландрыі)|Маргарыта Фландрская]] і [[Філіп II Смелы]] | пераемнік = [[Філіп II (граф Невера)|Філіп Бургундскі]] | пасада_2 = [[граф Шарале]] | сцяг_2 = Blason Charolais.svg | перыядпачатак_2 = [[1404]] | перыядканец_2 = [[1410]] | папярэднік_2 = [[Філіп II Смелы]] | пераемнік_2 = [[Філіп III Добры]] | пасада_3 = [[Спіс герцагаў Бургундыі|герцаг]] [[Герцагства Бургундыя|Бургундыі]] | сцяг_3 = Blason fr Bourgogne.svg | перыядпачатак_3 = [[1404]] | перыядканец_3 = [[1419]] | папярэднік_3 = [[Філіп II Смелы]] | пераемнік_3 = [[Філіп III Добры]] | пасада_4 = граф [[Бургундыя (графства)|Бургундыі]] | сцяг_4 = Blason comtes palatins de Bourgogne.svg | перыядпачатак_4 = [[1405]] | перыядканец_4 = [[1419]] | папярэднік_4 = [[Філіп II Смелы]] | пераемнік_4 = [[Філіп III Добры]] | пасада_5 = граф [[Фландрыя (графства)|Фландрыі]], і [[Артуа]] | сцяг_5 = Blason Comté de Flandre.svg | сцяг2_5 = Blason comtes fr d'Artois 1.svg | перыядпачатак_5 = [[1405]] | перыядканец_5 = [[1419]] | папярэднік_5 = [[Маргарыта III (графіня Фландрыі)|Маргарыта Фландрская]] і [[Філіп II Смелы]] | пераемнік_5 = [[Філіп III Добры]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | род = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = | аўтограф = }} '''Жан Бясстрашны''' ({{lang-fr|Jean sans peur}}; {{ДН|28|5|1371}}, [[Дыжон]] — {{ДС|10|9|1419}}, [[Мантро-Фо-Ёна|Мантро]]) — [[Спіс герцагаў Бургундыі|герцаг]] [[Герцагства Бургундыя|Бургундскі]] з [[1404]] года з [[Бургундская галіна дынастыі Валуа|бургундскай галіны дынастыі Валуа]]. == Юнацкасць == Нарадзіўшыся ў [[Дыжон]]е, Жан быў сынам герцага Бургундыі [[Філіп II Смелы|Філіпа II Смелага]] і [[Маргарыта III (графіня Фландрыі)|Маргарыты III Фландрскай]]<ref name="Вікікрыніца МЭСБЕ">{{ВТ-МЭСБЕ|Иоанн (князья и короли)}}</ref>. Як іх прамы спадчыннік, ён выкарыстоўваў тытул [[Спіс графаў і герцагаў Невера|графа Невера]] з 1384 па 1405 года. Пасля свайго ўзыходжання на прастол Жан саступіў гэты тытул свайму брату Філіпу. У 1385 годзе Жан ажаніўся з [[Маргарыта Баварская, 1363—1423|Маргарытай Баварскай]], дачкой [[Альбрэхт, граф Галандыі|Альбрэхта Баварскага]], графа Галандыі і Генегау, для ўзмацнення сваіх пазіцый у Галандыі, пасля адмены сваёй жаніцьбы на стрыечнай сястры Кацярыне Французскай, дачцэ караля Францыі [[Карл V Мудры|Карла V]]. Перад узыходжаннем на трон [[герцагства Бургундыя]] Жан на чале французскіх [[крыжакі|крыжакоў]] выступіў на дапамогу венгерскаму каралю [[Сігізмунд I Люксембургскі|Жыгімонту]] супраць [[туркі|турак]]. 25 верасня 1396 года ў [[Бітва пры Нікопале, 1396|бітве пад Нікопалем]] ён ваяваў з такім запалам і адвагай, што яму далі мянушку Бясстрашны ({{lang-fr|Sans-Peur}}). Нягледзячы на асабістую доблесць, узяты туркамі ў палон і павінен быў унесці выкуп у 200 000 дукатаў, у выніку выплачаны бацькам Жана. == Канфлікт з Людовікам Арлеанскім == [[Выява:Karte Haus Burgund 2.png|thumb|left|230 px|Герцагства Бургундыя падчас кіравання Іаана Бясстрашнага]] Герцагам Бургундскім Жан стаў пасля смерці свайго бацькі, у [[1404]] годзе. Ад апошняга ён атрымаў у спадчыну і варожасць да [[Арлеанскі дом|Арлеанскага дому]], у якіх аспрэчваў уплыў пры двары псіхічнахворага французскага караля [[Карл VI Валуа|Карла VI]]. Яго галоўны супернік, брат караля, герцаг [[Людовік Арлеанскі]], якога Жан ненавідзеў, падазраючы яго ў любоўнай сувязі са сваёй жонкай, спрабаваў наладзіць адносіны з каралевай Францыі [[Ізабела Баварская|Ізабелай Баварскай]] і магчыма, стаць яе каханым. Герцаг Бургундыі здолеў атрымаць прызначэнне ў адпаведнасці з каралеўскім дэкрэтам — на працягу аднаго з перыядаў «адсутнасці» караля, калі праявілася яго разумовая хвароба — як апякун [[дафін]]а і дзяцей караля. Гэта не палепшыла адносіны паміж імі. Неўзабаве абодва канкурэнта перасталі саромецца адкрытых пагроз у адрас адзін аднаго. Іх дзядзька [[Жан, герцаг Берыйскі|герцаг Жан Берыйскі]] забяспечыў клятву аб урачыстыі ўзгадненні, але праз тры дні, 23 лістапада 1407 года герцаг Людовік Арлеанскі быў забіты на вуліцы [[Парыж]]а. Ён падвергся нападу пасля спынення свайго каня групай мужчын, якія забралі яго зброю, зрабіўшы герцага безабаронным. Замоўцам лічыўся герцаг Бургундыі, і ў гэтым ніхто не сумняваўся, збо ён сам прызнаў свой удзел, абвясціўшы, што гэта было дапушчальным актам «тыраназабойства». Пасля ўцёкаў з Парыжа і некалькіх сутыкненняў з арманьякамі, Жан здолеў вярнуць давер караля. У [[1409]] годзе спадчыннікі герцага Арлеанскага вымушаны былі з ім прымірыцца ([[Шартрскі дагавор]]), і кароль прабачыў усе злачынствы герцага Бургундскага. Пазнейшы ўказ аднавіў апякунства Жана над дафінам. Жан ажаніў свайго спадчынніка [[Філіп III Добры|Філіпа Добрага]] на Мішэль Французскай, дачцэ Карла VI. Таксама герцаг не забываў пра важнасць сярэдняга класа гандляроў і ўніверсітэт Парыжа. Пасля спрэчкі з арлеанцамі, вырашанай на яго карысць, Жан не мог пачувацца ў лёгкім становішчы. Сын і спадчыннік Людовіка, [[Карл (герцаг Арлеанскі)|Карл]] сабраў саюзнікаў, сярод якіх быў [[Бернар VII д'Арманьяк]], каб падтрымаць сван прэтэнзіі на вяртанне канфіскаванай у яго ўласнасці. Мір быў урачыста заключаны ў 1410 годзе, і Жан вярнуўся ў Бургундыю. Арманьякі не былі задаволены сваёй палітычнай уладай, і пасля таго, як адбыўся шэраг бунтаў і нападаў на гараджан, Жан быў адкліканы ў сталіцу, затым пасланы назад у Бургундыю ў 1413 годзе. == Канфлікт з дафінам == [[Выява:Assassinat du duc de Bourgogne.png|thumb|left|225px|Забойства Жана Бясстрашнага на мосце ў Мантэро]] Праз два гады, войскі Жана прыступілі да аблогі Парыжа. 30 мая 1418 года ён захапіў горад, дзе надзвычай жорстка праследаваў сваіх праціўнікаў [[арманьякі|арманьякаў]]. Аднак дафіну, будучаму каралю [[Карл VII (кароль Францыі)|Карлу VII]] удалося ўцячы з горада. Жан размясціўся ў Парыжы і абвясціў сябе абаронцам караля. Хоць і не з’яўляючыся адкрытым саюзнікам [[англічане|англічан]], Жан не зрабіў нічога для прадухілення здачы Руана ў 1419 годзе. З акупаванай англічанамі паўночнай Францыяй і Парыжам, занятым Бургундыяй, дафін спрабаваў заключыць пагадненне з Жанам. Яны сустрэліся ў ліпені і пакляліся выконваць мір на мосце Поўлі, побач з [[Мелён]]ам. На падставе таго, што мір не быў дастаткова падмацаваны сустрэчай у Пойлі, новая сустрэча была прызначана на 10 верасня 1419 года на мосце ў [[Мантэро-Фо-Ён|Мантэро]]. Жан Бясстрашны прыбыў са сваім эскортам для ўдзелу ў дыпламатычнай сустрэчы. Але на гэтым спатканні Жан быў забіты рыцарамі са світы дафіна, якімі камандваў граф [[Тангі III дзю Шатэль|Тангі дзю Шатэлем]] і [[Гіём II дэ Лара, віконт дэ Нарбон|віконт дэ Нарбон]]. Яму адсеклі левую руку, якой ён інстыктыўна закрыўся ад удару, а затым рассеклі чэрап да самага падбародка. Тыя ж раны і той жа зброяй былі нанесены дванаццаць гадоў назад Людовіку Арлеанскаму. Пахаваны герцаг быў у [[Дыжон]]е. Сын і пераемнік Жана, [[Філіп III Добры]], стаў мсціўцам за забойства бацькі, заключыўшы саюз з англічанамі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Иоанн Неустрашимый}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Герцагі бургундскія]] [[Катэгорыя:Графы неверскія]] [[Катэгорыя:Графы фландрскія]] [[Катэгорыя:Графы д’Артуа]] [[Катэгорыя:Графы бургундскія]] [[Катэгорыя:Графы Шарале]] [[Катэгорыя:Бургундская галіна дынастыі Валуа]] [[Катэгорыя:Постаці Стагадовай вайны]] rxzl9ubgwrcp7uzqf6pydzcsf0z1z15 0 209210 5210068 5120422 2026-10-01T20:41:35Z Kontributor 2K 134356 update img redirect 5210068 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Філіп Бургундскі}} {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Філіп II Смелы | арыгінал імя = {{lang-fr|Philippe le Hardi}} | выява = Flemish School - Lille - Philip II, Duke of Burgundy.jpg | шырыня = | апісанне выявы = | пасада = [[Спіс герцагаў Бургундыі|герцаг]] [[Герцагства Бургундыя|Бургундыі]] | сцяг = Blason fr Bourgogne.svg | перыядпачатак = [[1363]] | перыядканец = [[1404]] | папярэднік = [[Іаан II Добры|Іаан II]] | пераемнік = [[Іаан Бясстрашны]] | пасада_2 = граф [[Фландрыя (графства)|Фландрыі]], і [[Артуа]] | сцяг_2 = Blason Comté de Flandre.svg | сцяг2_2 = Blason comtes fr d'Artois 1.svg | перыядпачатак_2 = [[1384]] | перыядканец_2 = [[1404]] | папярэднік_2 = [[Людовік II, граф Фландрыі|Луі II Мальскі]] | пераемнік_2 = [[Іаан Бясстрашны]] | пасада_3 = граф [[Графства Рэтэль|Рэтэля]] | сцяг_3 = Blason comtes de Rethel.svg | перыядпачатак_3 = [[1384]] | перыядканец_3 = [[1393]] | папярэднік_3 = [[Людовік II, граф Фландрыі|Луі II Мальскі]] | пераемнік_3 = [[Антуан, герцаг Брабанта|Антуан Бургундскі]] | пасада_4 = граф [[Бургундыя (графства)|Бургундыі]] | сцяг_4 = Blason comtes palatins de Bourgogne.svg | перыядпачатак_4 = [[1384]] | перыядканец_4 = [[1404]] | папярэднік_4 = [[Маргарыта III (графіня Фландрыі)|Маргарыта III]] | пераемнік_4 = [[Іаан Бясстрашны]] | пасада_5 = граф [[Графства Шарале|Шарале]] | сцяг_5 = Blason Charolais.svg | перыядпачатак_5 = [[1391]] | перыядканец_5 = [[1404]] | папярэднік_5 = [[Бернар VII д’Арманьяк]] | пераемнік_5 = [[Іаан Бясстрашны]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | род = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = | аўтограф = }} '''Філіп II Смелы''' ({{lang-fr|Philippe II de Valois le Hardi}}; {{Дата нараджэння|7|1|1342}}, [[Пантуаз]] — {{Дата смерці|27|4|1404}}, [[Хале, Бельгія]]) — заснавальнік [[герцагства Бургундыя|герцагства Бургундскага]]. Быў чацвёртым сынам (з чатырнаццаці дзяцей) караля [[Каралеўства Францыя|Францыі]] [[Іаан II Добры|Іаана II]]. Прадстаўнік малодшай галіны дынастыі [[Капетынгі|Капетынгаў]]. Прапрапраўнук караля Францыі [[Людовік IX Святы|Людовіка IX Святога]] па прамой мужчынскай лініі. == Юнацкасць == [[Выява:Arms of the Duke of Burgundy (1364-1404).svg|thumb|left|125 px|''Герб Філіпа Смелага пасля 1363 г.'']] Народжаны ў 1342 годзе, Філіп атрымаў мянушку «Смелы» ў 1356 годзе, пасля [[бітва пры Пуацье, 1356|бітвы пры Пуацье]], падчас якой, ваюючы рука ў руку са сваім бацькам, адзіны не кінуў таго ў крытычную хвіліну. Вынікам бітвы стала паланенне [[Іаан II Добры|Іаана II]] [[Англія|англічанамі]], пад камандваннем [[Эдуард Чорны Прынц|«Чорнага Прынца» Эдуарда]]. Філіп суправаджаў бацьку ў Англію. Ён стаў першым герцагам [[Турэнь|Турэні]] ў 1360 годзе, у якасці ўзнагароды за свае дзеянні пры Пуацье, але ў 1363 годзе вярнуў тытул кароне, атрымаўшы замест гэтага герцагства Бургундскае, якое перайшло да Іаана II пасля смерці [[Філіп I Руўрскі|Філіпа Руўрскага]] ў 1361 годзе. У канцы таго ж года стаў першым [[Пэр Францыі|пэрам Францыі]]. Філіп кіраваў герцагствам аж да сваёй смерці<ref>''Vaughan, Richard''. Philip the Bold: the formation of the Burgundian state. — The Boydell Press, 2002. — 3.</ref>. У [[1369]] годзе Філіп узяў у жонкі [[Маргарыта III (графіня Фландрыі)|Маргарыту]], удаву Філіпа Руўрскага, дачку графа [[Людовік II Мальскі|Людовіка II Фландрскага]] — герцагіню [[герцагства Брабант|Брабанта]] і [[герцагства Лімбург|Лімбурга]], графіню [[Фландрыя (графства)|Фландрыі]], [[Артуа]], [[графства Невер|Невера]], [[Рэтэль|Рэтэля]], маркграфіню [[Антверпен]]а, сеньёру [[Мехелен|Маліна]]. У якасці пасагу Філіп далучыў усе землі сваёй жонкі да Бургундыі. Смерць цесця ў 1384 годзе прынесла герцагу — мужу яго дачкі-спадчынніцы — вялікія багацці і землі. == Дзейнасць у Францыі == [[Выява:Capture Jean le Bon.jpg|thumb||left|230 px|Філіп Смелы разам са сваім бацькам у бітве пры Пуацье.]] У [[1380]] годзе, пасля смерці [[Карл V Мудры|Карла V]], яго спадчыннікам стаў дванаццацігадовы сын — [[Карл VI Валуа|Карл VI]]. Для новага караля — фактычна яшчэ дзіцяці, быў створаны [[Рэгент|рэгенцкі савет]], у склад якога ўваходзілі: [[Людовік I Анжуйскі]], Філіп II Смелы, [[Жан, герцаг Берыйскі|герцаг Берыйскі Жан]] і [[Людовік II дэ Бурбон]]. Рэгенцтва прадоўжылася аж да 1388 года, Філіп заняў у савеце дамінуючую ролю: Луі Анжуйскі змагаўся за [[Неапалітанскае каралеўства|Неапаль]] да сваёй смерці ў 1384 годзе, а Жан цікавіўся галоўным чынам [[Лангедок]]ам і асабліва займаўся палітыкай; Луі дэ Бурбон адыграў малую ролю ў савеце з-за сваёй індывідуальнасці (ён выявіў прыкметы разумовай няўстойлівасці) і статусу (ён не быў сынам караля). Эпоха ўсеўладдзя (1380—1388) дзядзькоў Карла VI характарызавалася непадзельным разгулам асабістых амбіцый прынцаў крыві<ref name = "bien"> {{артыкул |аўтар = France Perrin. |загаловак = Charles VI le Bien-Aime ou le Fol |спасылка = http://www.lib.ru |выданне = Dictionnaire d`Histoire de France |тып = Сб |месца = Paris |выдавецтва = |год = |том = |нумар = |старонкі = }} </ref>. Неапалітанскі паход (1382—1384) Людовіка I Анжуйскага, фландрскі паход Філіпа Смелага, мецэнацтва Жана Берыйскага аплачваліся з каралеўскай казны, таксама велізарныя сродкі былі апрача іншага выкінуты на няўдалую экспедыцыю ў Англію. Перамога пры Роазенбеку мала што дала французскай кароне. Для таго, каб аплаціць неабходныя на вядзенне вайны і амбіцыі прынцаў крыві расходы, былі рэзка падняты ўскосныя падаткі і зноў уведзены падымны падатак. Паўстанні ў Парыжы, Руане, Рэймсе былі падушаны з неверагоднай жорсткасцю, на мяцежныя гарады былі накладзены буйныя штрафы. З 1379 па 1382 года Філіп распачаў паход з мэтай аказаць дапамогу цесцю графу Фландрскаму, у якім прыняў удзел і кароль. У кастрычніку ў [[Арас]]е было сабрана 10 тыс. конных воінаў, да якіх далучыліся арбалетчыкі і пехацінцы. Мост цераз раку [[Лее|Ліс]] быў разбураны, коштам велізарнага напружання французам удалося пераправіцца на іншы бок уброд ці аднавіўшы падручнымі сродкамі мост і захапіць першы фламандскі горад Камін. У наступнай бітве пад Роазебекам кароль ірваўся ў бітву, спрабуючы прыняць удзел у рукапашнай як просты салдат, ад чаго герцаг Бургундскі насілу здолеў яго ўтрымаць. Французы атрымалі поўную перамогу, пасля чаго вайна была практычна скончана. Некалькі фландрскіх гарадоў былі разрабаваны, на астатнія накладзены высокія мыты і штрафы, якія часам пераўзыходзілі ў чатыры разы тое, што прынята было плаціць пры ранейшых валадарах. [[Выява:Karte Haus Burgund 1.png|thumb||left|230 px|Герцагства Бургундскае падчас кіравання Філіпа II Смелага.]] 3 лістапада 1388 года Карл VI на пасяджэнні каралеўскага савета заявіў, што прымае ўладу ў свае рукі. Дзядзькі былі выдалены з савета, а іх патрабаванні кампенсацаваць выдаткі па кіраванні краінай пакінуты без увагі. Фактычна апатычны і слабахарактарны кароль перадаручыў уладу іншай прыдворнай партыі, якая атрымала назву «[[Мармузеты|мармузетаў]]» ({{lang-fr|Marmousets}}, «хлапчукі»). У яе склад уваходзілі: ([[Аліўе дэ Клісон]], Жан дэ В’ен, Жан ле Мерсье, Жан дэ Мантагю, Бюро дэ ла Рыўер). Гэта былі, галоўным чынам, саветнікі Карла V, якія засталіся ў баку і марылі вярнуцца да метадаў кіравання памерлага караля. Прыступ вар’яцтва Карла VI у лесе пад Мансам дазволіў дзядзькам караля — Жану Берыйскаму, Філіпу II Смеламу Бургундскаму, Людовіку II Бурбонскаму — вярнуць сабе ўладу. Хоць ужо ў верасні 1392 года да Карла VI вярнуўся розум, гэта было толькі часовай перадышкай. Ужо ў наступным годзе прыступ паўтарыўся, у далейшым прыступы станавіліся ўсё больш частымі і працяглымі. Тым не менш, дзядзькам караля ўдалося стабілізаваць унутранае становішча краіны. Філіп памёр 27 красавіка 1404 года ў Гале, [[Эно (графства)|графства Эно]] (сучасная Бельгія). Пераемнікам Філіпа стаў яго сын герцаг [[Іаан Бясстрашны]], які артымаў у спадчыну як землі ў [[Бургундскія Нідэрланды|Галандыі]], так і становішча ў Францыі. == Вынікі кіравання == Стаўшы родапачынальнікам малодшага Бургундскага дому, Філіп II Бургундскі значна пашырыў склад і ўмацаваў становішча Бургундыі, пакінуўшы сваім спадчыннікам герцагам Бургундскім становішча самых уплывовых сеньёраў каралеўства, якія супернічалі ў магутнасці з каралямі Францыі. Быў заступнікам мастацтвам, запрашаў у сваю сталіцу — [[Дыжон]] — найбольш выдатных мастакоў таго часу. Так, да прыкладу, клапаціўся над стварэннем герцагскай пахавальні, прызначыў гэту ролю абацтву [[Шанмоль]] у Дыжоне, запрасіўшы для працы над скульптурным аздабленнем знакамітага майстра — [[Клаўс Слютэр|Клауса Слютэра]]. == Асоба == [[Выява:Philippe le Hardi.jpg|thumb|Грабніца Філіпа Смелага ў [[Дыжонскі палац|Дыжонскім палацы]].]] Філіп II славіўся сваёй любоўю да рыцарскіх забаў, быў вядомым знатаком жаночай прыгажосці. У адзенні імкнуўся да незвычайнай раскошы. Прыкладам можа паслужыць абавязковы [[плюмаж]] яго капялюша, які складаўся з 12 страўсіных пёраў, 2 пёраў фазана і 2 пёраў рэдкіх заморскіх птушак. == Сям’я == У [[1369]] годзе Філіп ажаніўся з [[Маргарыта III (графіня Фландрыі)|Маргарытай Дамп’ер]] ([[1350]]—[[1405]]), дзеці: * [[Іаан Бясстрашны]] ([[1371]]—[[1419]]), наступны герцаг Бургундскі; * Маргарыта ([[1374]]—[[1441]]), жонка [[Вільгельм II Баварскі|Вільгельма IV]], [[граф Эно|графа Эно]], Галандыі і Зеландыі; * [[Кацярына Бургундская|Кацярына]] ([[1378]]—[[1425]]), жонка герцага [[Леапольд IV, герцаг Аўстрыі|Леапольда IV Аўстрыйскага]]; * Бона ([[1379]]—[[1399]]); * [[Марыя Бургундская, герцагіня Савоі|Марыя]] ([[1380]]—[[1428]]), жонка герцага [[Амадэй VIII|Амадэя VIII Савойскага]] * [[Антуан, герцаг Брабанцкі|Антуан]] ([[1384]]—[[1415]]), граф Рэтэля, затым [[герцаг Брабанцкі]]; * [[Філіп II (граф Невера)|Філіп]] ([[1389]]—[[1415]]), [[граф Невера]] і Рэтэля. У падрыхтоўцы шлюбаў сваіх дзяцей, Філіп у першую чаргу пераследваў дыпламатычныя і стратэгічныя мэты, якія будуць працягваць выкарыстоўвацца яго пераемнікамі ў Бургундыі аж да [[Максіміліян I Габсбург|імператара Максіміліяна I]]. Напрыклад, шлюб 1385 года яго сына [[Жан Бясстрашны|Іаана Бясстрашнага]] і [[Маргарыта Баварская, 1363—1423|Маргарыты Баварскай]], дачкі [[Альбрэхт, граф Галандыі|Альбрэхта Баварскага]], падрыхтавалі ў далейшым далучэнне Галандыі і Хайнаўта да герцагства Бургундыя. Выдаўшы сваіх дочак замуж за прадстаўнікоў дынастыі [[Вітэльсбахі|Вітэльсбахаў]], Філіпу ўдалося заключыць альянсы з [[Леапольд IV, герцаг Аўстрыі|аўстрыйскім]] і [[Амадэй VIII|савойскім]] герцагамі. {{зноскі}} == Літаратура == * A. Coville, «Francia. La guerra dei cent’anni (fino al 1380)», cap. XVI, vol. VI (Declino dell’impero e del papato e sviluppo degli stati nazionali) della Storia del Mondo Medievale, 1999, pp.&nbsp;608-641. * A. Coville, «Francia: armagnacchi e borgognoni (1380—1422)», cap. XVII, vol. VI (Declino dell’impero e del papato e sviluppo degli stati nazionali) della Storia del Mondo Medievale, 1999, pp.&nbsp;642-672. * Paul Fournier, «Il regno di Borgogna o d’Arles dal XI al XV secolo», cap. XI, vol. VII (L’autunno del Medioevo e la nascita del mondo moderno) della Storia del Mondo Medievale, 1999, pp.&nbsp;383-410. * Henry Pirenne, «I Paesi Bassi», cap. XII, vol. VII (L’autunno del Medioevo e la nascita del mondo moderno) della Storia del Mondo Medievale, 1999, pp.&nbsp;411-444. * Kitchin, George William, A History of France, Vol.1, Clarendon Press, 1849. * The New International Encyclopædia, Vol.14, Ed. Daniel Coit Gilman, Harry Thurston Peck, Frank Moore Colby, Dodd Mead and Company, 1903. * Vaughan, Richard, Philip the Bold: the formation of the Burgundian state, The Boydell Press, 2002. {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Герцагі бургундскія]] [[Катэгорыя:Графы неверскія]] [[Катэгорыя:Графы рэтэльскія]] [[Катэгорыя:Графы фландрскія]] [[Катэгорыя:Графы д’Артуа]] [[Катэгорыя:Графы бургундскія]] [[Катэгорыя:Графы Шарале]] [[Катэгорыя:Бургундская галіна дынастыі Валуа]] [[Катэгорыя:Постаці Стагадовай вайны]] [[Катэгорыя:Герцагі Турэньскія]] 5tvf463gswog95xd2083d5dmjej1dg9 0 212188 5210390 5086796 2026-10-02T11:35:25Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ дапаўненне 5210390 wikitext text/x-wiki {{славутасць | Рэканструкцыя = 2007, 2024 | Колькасць паверхаў = 2 | Выява = Валожынскі ешыбот.png }} '''Валожынскі ешыбот'''<ref group="кам.">Словы '''ешыва́''' ці '''іешыва''' не сустракаюцца ў беларускіх слоўніках і [[Корпус беларускай мовы|Корпусе беларускай мовы]]</ref> ({{lang-yi|וואלאזשינער ישיבה}}) — [[ешыбот]] у [[Валожын]]е, таксама вядомы як '''{{нп5|Эц Хаім (значэнні)|Эц Хаім|en|Etz Chaim (disambiguation)}}''' (עץ החיים — {{нп5|Дрэва жыцця (Біблія)|Дрэва Жыцця|ru|Дерево жизни (Библия)}} на [[Іўрыт|іўрыце]]). У час росквіту ў ешыбоце навучаліся больш за 400 вучняў з усёй [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Валожынскі ешыбот стаў прататыпам большасці [[Літвакі|літвакоўскіх]] ешыботаў свету. == Гісторыя == [[Файл:Vałožyn, Smarhonskaja, Ješybot. Валожын, Смаргонская, Ешыбот (B. Tamaševič, 1897).jpg|міні|злева|Валожынскі ешыбот, малюнак [[Баляслаў Тамашэвіч|Баляслава Тамашэвіча]] 1897 года.]] Ешыбот заснаваны ў 1803 годзе рабінам [[Хаім з Валожына|Хаімам з Валожына]], вучнем [[Віленскі гаон|Віленскага гаона]]. Узвядзенне будынку ешыбота завершана ў 1806 годзе<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/353863|title=Як выглядае сусветна вядомая яўрэйская семінарыя ў Валожыне пасля рэстаўрацыі — шмат ФОТА|author=Ф. Раўбіч|website=Наша Ніва|date=2024-10-23|access-date=2024-10-28}}</ref>. У 1821 годзе пераемнікам Хаіма на чале ешыботу стаў яго сын [[Іцхак з Валожына|Іцхак]]. Па смерці Іцхака ў 1849 годзе кіраўніком прызначаны рабін Эліэзэр Фрыд ({{lang-en|Eliezer Fried}}). Неўзабаве Эліэзэр Фрыд памёр, наступным кіраўніком у 1854 годзе прызначаны яго намеснік рабін [[Нафталі Цві Іегуда Берлін]] ({{lang-en|Naftali Zvi Yehuda Berlin}}). Будынак рэканструявалі пасля пажару ў 1865 годзе, але ён зноў моцна пацярпеў ад пажару 1886 года. З 1887 года кіраўнік ешыбота Нафталі Цві Берлін пачаў пошук сродкаў на яго аднаўленне. Ахвяравалі як іўдзеямі з Расійскай імперыі, так і з Еўропы. У выніку ешыбот разросся да вялікага цэнтра, які размяшчаўся ў комплексе будынкаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/regions/view/drevo-zhizni-v-minskoj-oblasti-idet-rekonstruktsija-znamenitoj-volozhinskoj-ieshivy-581241-2023/|title="Древо жизни". В Минской области идет реконструкция знаменитой Воложинской иешивы|website=belta.by|date=2023-08-08|access-date=2024-10-28}}</ref><ref name=":0" />. [[Файл:Volozhin yeshiva.jpg|злева|thumb|Валожынскі ешыбот у пачатку XX стагоддзя]] [[Файл:Vałožyn, Smarhonskaja, Ješybot. Валожын, Смаргонская, Ешыбот (1901-39).jpg|міні|злева|Валожынскі ешыбот у пачатку XX стагоддзя]] У 1896 годзе ешыбот афіцыйна закрыты, бо расійскі ўрад патрабаваў увядзення ў навучальную праграму выкладання [[Руская мова|рускай мовы]] і свецкіх прадметаў. Рабін Берлін не пагадзіўся з умовамі ўраду<ref>http://books.google.com/books?id=zjfPA1NZFbgC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=volozhin+yeshiva&source=web&ots=whMJ8BfjzZ&sig=T-oi-e96jJTIvZCqYPT3-DcSMSM&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=4&ct=result</ref>. Паводле іншай версіі, рабін Берліна не задаволіла ў першую чаргу не тое, што давядзецца выкладаць свецкія прадметы, а сам загадны тон патрабавання ўраду: «Выкладчыкі ўсіх прадметаў мусяць мець дыпломы каледжаў… іўдзейскія прадметы нельга выкладаць ад 9 да 15 гадзін… начныя студыі не дазваляюцца… час навучання не можа перавышаць 10 гадзін на дзень.» Некаторыя гісторыкі даводзяць іншую прычыну закрыцця ешыбота. Паводле гісторыка Шаўэля Стампфера ({{lang-en|Shauel Stampfer}}), нядаўна адкрытыя дакументы расійскага ўрада пацвярджаюць, што сапраўднай прычынай закрыцця стала процістаянне іншых выкладчыкаў спробам рабіна Берліна прызначыць свайго сына [[Рош ешыва|дэканам]] Валожынскага ешыбота<ref>Глядзіце [http://www.jewishhistory.huji.ac.il/Profs/HU/Jewish%20History/stampfer.htm The Dinur Center for Research in Jewish History: Shaul Stampfer] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081201022457/http://jewishhistory.huji.ac.il/Profs/HU/jewish%20history/stampfer.htm |date=1 снежня 2008 }}</ref>. Рабін [[Рафаэль Шапіра]], зяць рабіна Нацыва Валожынера, адкрыў ешыбот зноў у 1899 годзе, хоць колькасць вучняў у ёй значна скарацілася. === Занядбанне === Фактычна навучальная ўстанова праіснавала да 1939 года<ref>[http://www.interfax.by/article/9772 Валожынская ешыва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140514082322/http://www.interfax.by/article/9772|date=14 мая 2014}}{{ref-ru}}</ref>, калі Валожын [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|вярнуўся ў склад Савецкай Беларусі]]. Апошнія 60 вучняў разам з кіраўніком ешыбота і рабінам былі расстраляныя нацыстамі ў 1941 г. У час Другой сусветнай вайны будынак моцна пацярпеў<ref name=":0" />. Пасля вайны савецкія ўлады прыстасавалі будынак былога ешыбота пад [[рэстаран]] «Колас», потым тут у 1990-я гады працавала [[кулінарыя]]<ref name=":0" />. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Файл:Volozhin - ieshiva 1964 Anatoly Nalivaev.jpg|Валожынскі ешыбот. [[Анатоль Наліваеў]], 1964. Тэмпера Файл:Volozhin - ieshiva 1967 Anatoly Nalivaev.jpg|Валожынскі ешыбот. [[Анатоль Аляксандравіч Наліваеў|Анатоль Наліваеў]], 1967. Тэмпера </gallery> За савецкім часам будынак, нягледзячы на яго міжнароднае гістарычнае і культурнае значэнне, не быў унесены ў «[[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]», а значыць не меў ніякага ахоўнага статусу. За дзесяцігоддзі нядбайнага выкарыстання будынак моцна дэградаваў, страціўшы амаль усе свае архітэктурныя адметнасці<ref name=":0" />. Адносна добра захавалася толькі ляпніна на ўсходнім фасадзе з выявай [[Арон кадэш|свяшчэннага каўчэга]] для захоўвання скрутку торы<ref name=":0" />. === Спробы адраджэння === [[Файл:Мэмарыяльная дошка на будынку былога Валожынскага ешыбота.JPG|міні|Памятная шыльда на ешыбоце да рэканструкцыі 2022-2024 гадоў]] У 1998 годзе падчас візіту ў Валожын былога прэм’ер-мінсітраа Ізраіля [[Шымон Перэс|Шымона Перэса]] з’явілася дамоўленасць аб рэканструкцыі будынка. Тады ж будынак ешыбота быў прызнаны [[Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі|гісторыка-культурнай каштоўнасцю рэспубліканскага значэння]]. У 2000 годзе мясцовыя ўлады перадалі будынак ва ўласнасць [[Іўдзейскае рэлігійнае аб'яднанне ў Беларусі|Іўдзейскаму рэлігійнаму аб’яднанню ў Беларусі]]<ref name=":0" />. Яўрэйская суполка спачатку планавала аднавіць у будынку ешыбот. Да гэтага праекта праявілі цікаўнасць некаторыя аналагічныя ўстановы ў Ізраілі і ЗША, якія планавалі накіроўваць сюды на лета сваіх вучняў. Але кошт праекта рэканструкцыі дасягаў 400 тысяч долараў, што значна перавышала магчымасці беларускай абшчыны і спонсараў<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.jewukr.org/observer/eo2003/page_show_ru.php?id=2042|title=«ЦЕНА ИСТОРИИ» - ЛЕВ КРИЧЕВСКИЙ|website=web.archive.org|date=2024-06-13|access-date=2024-10-28|archive-date=13 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240613212711/http://www.jewukr.org/observer/eo2003/page_show_ru.php?id=2042|url-status=bot: unknown}}</ref>. За сем гадоў аб’яднанне сабрала 22 тысячы долараў ахвяраванняў ад замежных спонсараў, якія пайшлі на рамонт фасада і вываз смецця<ref name=":1" />. У пачатку 2000-х гадоў яўрэйская суполка пазабівала вокны, паставіла на іх краты, патынкавала і пабяліла сцены, замяніла крыццё даху, што дазволіла зберагчы будынак ад далейшага разбурэння<ref name=":0" />. У будынку знаходзілася часовая выстаўка, прысвечаная гісторыі ешыбота, якую штогод наведвала да 300 яўрэйскіх замежных турыстаў<ref name=":1" />. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Yeshybot in Valozhyn town.jpg Yeshivas Volozhin.JPG Валожынскі ешыбот, foto 3 by futureal.JPG Валожынскі ешыбот, foto by futureal.jpg </gallery> Але ў 2007 годзе мясцовыя ўлады прыгразілі адабраць у суполкі ешыбот. Чыноўнікі пісалі, што тагачасны стан будынка «ганьба для Валожына» і ён стварае ў турыстаў негатыўнае ўражанне пра горад<ref name=":1" />. У 2009 годзе архітэктурным бюро «Леоле», якім кіруе [[Галіна Левіна]], дзеячка яўрэйскай меншасці, былі праведзены [[Абмеры|архітэктурныя абмеры]] і [[зандаж]]ы помніка, але далей справа не пайшла<ref name=":0" />. === Раскопкі === У 2022 годзе [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстітут гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] разам з [[Мінскграмадзянпраект|Інстытутам Мінскграмадзянпраект]] праводзілі ахоўныя археалагічныя даследаванні ешыбота пад кіраўніцтвам навуковых супрацоўнікаў Інстытута гісторыі [[Сяргей Барысавіч Ліневіч|Сяргея Ліневіча]] і [[Ганна Сяргееўна Ясковіч|Ганны Ясковіч]]. Галоўным вынікам даследавання было вызначэнне часу ўзвядзення сучаснага будынку. Найбольш старажытнымі аказаліся паўночна-заходні і заходні вуглы будынка. Асноўная частка пабудовы была знішчана пажарам 1886 года. Пра абрушэнне часткі сцен сведчаць кавалкі дахоўкі, выяўлены на ўзроўні падмуркаў, масавыя знаходкі бітай цэглы, выкарыстанне розных тэхналогій узвядзення падмуркаў. Спачатку, у 1804—1817 гадах, ешыбот меў іншыя памеры, планіроўку і арыентацыю. Сучасная канфігурацыя будынку створана падчас узнаўлення пабудовы пасля пажару 1886 года. Да ацалелых сцен і фрагментаў падмурку дабудавалі новую частку будынка. === Рэканструкцыя === У 2021 годзе будынак ешыбота быў перададзены на баланс аддзела ідэалагічнай работы, культуры і па справах моладзі [[Валожынскі раённы выканаўчы камітэт|Валожынскага райвыкакама]]. У пачатку 2022 года [[старшыня Мінаблвыканкама]] [[Аляксандр Турчын]] сустракаўся па пытанні аднаўлення будынка ешыбот з паслом Ізраіля [[Алекс Гольдман-Шайман|Алексам Гольдманам-Шайманам]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.lzb.lt/ru/2022/01/19/%D0%BF%D0%BE%D0%B4-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D0%BC%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%82-%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D1%8F-%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD/|title=Под Минском может возродиться знаменитая Воложинская ешива – Еврейская община (литваков) Литвы|date=2022-01-19|access-date=2024-10-28}}</ref>. Адначасова пачаліся падрыхтоўчыя працы па рэканструкцыі, заказчыкам якой выступіў [[Мінскі аблвыканкам]]<ref name=":0" />. Навукова-праектным цэнтрам «[[Рэстабіліс]]»<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/regions/view/drevo-zhizni-v-minskoj-oblasti-idet-rekonstruktsija-znamenitoj-volozhinskoj-ieshivy-581241-2023/|title="Древо жизни". В Минской области идет реконструкция знаменитой Воложинской иешивы|website=belta.by|date=2023-08-08|access-date=2024-10-28}}</ref> былі праведзены комплексныя навуковыя даследаванні, выкананы зандажы ўнутры і знадворку будынку<ref name=":0" />, распрацаваны [[Праект зон аховы|праект зон аховы будынка]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/spadczyna/8904|title=Спадчына|website=Telegram|access-date=2024-10-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=3961&p0=W22339949p|title=Информация о документе «Аб зацвярджэнні праекта зон аховы нерухомай матэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасці|website=pravo.by|access-date=2024-10-28}}</ref>, даследаваны гістарычны каларыт будынка. Таксама былі сабраныя матэрыялы ў архівах [[Мінск]]а, [[Масква|Масквы]], [[Вільня|Вільні]], [[Варшава|Варшавы]], [[Ізраіль|Ізраіля]]<ref name=":2" /><ref name=":0" />. Над праектам [[Рэканструкцыя|рэканструкцыі]] пад навуковым кіраўніцтвам мастацтвазнаўца [[Ігар Духан|Ігара Духана]] працаваў калектыў інстытута «[[Мінскграмадзянпраект]]», у які ўваходзілі архітэктары [[Валянціна Цыёнская]], [[Святлана Кудрыцкая]] і іншыя<ref name=":2" /><ref name=":0" />, рэстаўрацыйныя рашэнні па фасадах распрацаваныя Навукова-праектным цэнтрам «[[Рэстабіліс]]» пад кіраўніцтвам архітэктара-рэстаўратара [[Раман Аркадзьевіч Забела|Рамана Забелы]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/spadczyna/11765|title=Спадчына|website=Telegram|access-date=2025-01-29}}</ref>. Улетку з археалагічных раскопак, якія праводзіліся пад кіраўніцтвам [[Сяргей Ліневіч|Сяргея Ліневіча]] вакол ешыбота, быў сабраны разнастайны матэрыял, які дазволіў лепш раскрыць гісторыю помніка<ref name=":0" />. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі (10).jpg|Валожынскі ешыбот перад пачаткам рэканструкцыі. 2022 Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі (01).jpg|Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі. Жнівень 2023 Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі (02).jpg|Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі. Кастрычнік 2023 Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі (04).jpg|Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі. Студзень 2024 Валожынскі ешыбот у канцы рэканструкцыі (02).jpg|Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі. Кастрычнік 2024 </gallery> Работы па рэканструкцыі будынку пачаліся толькі ў канцы вясны 2023 года. Былі цалкам заменены канструкцыі даху, новыя драўляныя [[Ферма (канструкцыя)|фермы]] сталі актыўнай часткай новага інтэр’ера. Муроўку часткі сцен давялося [[Рэстаўрацыя помнікаў архітэктуры|рэстаўрыраваць]], асабліва моцна яна была разбурана з дваровага фасада, які быў амаль цалкам перароблены<ref name=":0" />. Па старых фотаздымках быў цалкам узноўлены [[архітэктурны дэкор]] фасадаў: дэкаратыўныя элементы на [[пілястра]]х, [[Ліштва|ліштвы]], [[Сандрык|сандрыкі]], [[карніз]]ы. Ешыботу быў вернуты арыгінальны [[бэжавы колер]]. У аконныя праёмы паставілі драўляныя [[Аконная рама|рамы]] з касой раскладкай. [[Дзверы]] на ўваходзе таксама зрабілі драўлянымі, з [[Філёнга|філёнгамі]] і латуннымі ручкамі. На помніку імкнуліся максімальна выкарыстоўваць традыцыйныя матэрыялы і тэхналогіі<ref name=":0" />. Новы дах дазволіў зрабіць [[антрэсоль]] над уваходам, на якую вядуць дзве [[Лесвіца|лесвіцы]] на падвесах. Гістарычны дэкор не захаваўся і як ён выглядаў дакладна невядома, таму яго не сталі ўзнаўляць. Вакол захаванай нішы, дзе традыцыйна захоўваецца скрутак [[Тора|Торы]] («[[арон-кадэш]]»), зрабілі гіпатэтычную рэканструкцыю архітэктурнага порціка, над якім змешчана традыцыйная кампазіцыя — два львы, якія трымаюць [[скрыжалі Запавету]]<ref name=":0" />. Таксама было вырашана раскрыць некаторыя гістарычныя элементы будынка, каб паказаць узровень будаўніцтва і якасць цаглянай муроўкі<ref name=":2" />. Астатні інтэр’ер першага паверха фарміруе экспазіцыя культурна-адукацыйнага цэнтра, якая падзелена на тры зоны<ref name=":0" />. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі (09).jpg|Валожынскі ешыбот перад пачаткам рэканструкцыі. 2022 Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі (11).jpg|Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі. Жнівень 2023 Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі (03).jpg|Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі. Кастрычнік 2023 Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі (05).jpg|Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі. Студзень 2024 </gallery> У час рэканструкцыі раскрылі больш [[цокальны паверх]]. Тут размясціліся [[Гасцінічны нумар|гасцінічныя нумары]] з уласнай [[Кухня (памяшканне)|кухняй]]<ref name=":0" />. Была добраўпарадкавана таксама навакольная тэрыторыя і гаспадарчыя пабудовы. Замест праезда з паркоўкай перад ешыботам створана плошча. У аснову малюнка бруку і лапікаў газона пакладзена форма [[шасцівугольнік]]а, у бруку можна пабачыць і «[[Зорка Давіда|зорку Давіда]]». Схіл каля будынка ешыбота [[Тэрасаванне|тэрасавалі]] шырокімі зялёнымі прыступкамі<ref name=":0" />. Упрыгажэннем плошчы стала скульптурная група «Рабін і Паэт», выкананыя беларускім скульптарам [[Дзмітрый Аганаў|Дзмітрыем Аганавым]]. Абстрактныя [[бронза]]выя фігуры [[рабін]]а і [[паэт]]а, пакрытыя густой зялёнай [[паціна]]й, вядуць паміж сабой дыялог перад ешыботам. Перад адкрыццём ешыбота побач побач са скульптурамі паставілі шыльду адразу на чатырох мовах: рускай, беларускай, іўрыце і англійскай. Праўда, тэксты на беларускай мове і іўрыце аказаліся непісьменнымі. Пасля розгаласу, шыльды з памылкамі прыбралі<ref name=":0" />. Недалёка ад ешыбота адрэстаўрыравалі пад [[Сувенірная крама|сувенірную краму]] і цагляную [[Гаспадарчая пабудова|гаспадарчую пабудову]], у якой захаваліся старыя металічныя акаваныя дзвярніцы<ref name=":0" />. [[Файл:Валожынскі ешыбот у канцы рэканструкцыі (01).jpg|thumb|Завяршэнне рэканструкцыі будынка ешыбота]] Аб’ём работ быў такім вялікім, што да абласных «[[Дажынкі (фестываль)|Дажынак]]», да якіх рыхтавалі адкрыццё ешыбота, не паспявалі ўсё зрабіць у вызначаны тэрмін. Праз гэта свята працаўнікоў вёскі перанеслі на месяц. 19 кастрычніка адноўлены будынак адчыніў свае дзверы перад першымі наведвальнікамі — кіраўніком адміністрацыі прэзідэнта [[Дзмітрый Круты|Дзмітрыем Крутым]] і старшынёй Мінаблвыканкама [[Аляксандр Турчын|Аляксандрам Турчыным]]<ref name=":0" />. == Экспазіцыя == У першай зоне, «Нараджэнне і сталасць Валожынскага ешыбота», экспануюцца прадметы, якія адлюстроўваюць гісторыю навучальнай установы — творы яе заснавальнікаў і «[[рош-ешыва]]», то-бок кіраўніка ўстановы, працы [[Віленскі гаон|Віленскага гаона]], які істотна паўплываў на ідэі і праграму ешыбота, прадметы іўдаікі, якія суправаджалі паўсядзённую дзейнасць і святочнае жыццё ешыбота, [[Графіка (мастацтва)|мастацкая графіка]]<ref name=":0" />. Другая зона дэманструе калекцыю знаходак, атрыманых у працэсе [[Археалагічныя раскопкі|археалагічных раскопак]] перад рэканструкцыяй ешыботы. Калекцыя працягвае першы культурна-гістарычны раздзел і адлюстроўвае розныя перыяды ў гісторыі Валожынскага ешыбота<ref name=":0" />. Трэцяя зона знаёміць з нараджэннем новай культуры ў асяроддзі слухачоў і выдатных выпускнікоў ешыбота, уздзеянне ідэй школы на сусветную культуру XX—XXI стагоддзяў. Тут экспануюцца літаратурныя творы, фота, аўтографы твораў і лістоў, графічныя ілюстрацыі яўрэйскіх дзеячаў<ref name=":0" />. == Кіраўнікі ешыбота == Ешыбот узначальвалі (у храналагічным парадку): # [[Хаім Валожынер|Хаім з Валожына]] # [[Іцхак Валожынер|Іцхак з Валожына]] # [[Нафталі Цві Егуда Берлін]] (першапачаткова — сумесна з [[Ёзэф Доў Салавейчык|Ёсэфам Доў-Бер Салавейчыкам]]) # [[Рэфаэль Шапіра]] == У нумізматыцы == [[Файл:Volojin Yeshibot 10 rub 2010 Revers.jpg|міні|Аверс срэбранай памятнай манеты наміналам 10 рублёў. 2010.]] [[Файл:Volojin Yeshibot 10 rub 2010 Avers.jpg|міні|злева|Рэверс срэбранай памятнай манеты з выявай Валожынскага ешыбота. 2010.]] 30 снежня 2010 года Нацыянальным банкам Беларусі былі ўведзены ў абарачэнне памятныя манеты «Іудаізм. Валожынская іешыва». Манеты выпушчаны ў двух варыянтах: [[Срэбра|срэбная]] наміналам 10 [[Беларускі рубель|рублёў]] (проба 925, маса 16,81 г, дыяметр 33 мм, тыраж 3000 штук) і [[Медна-нікелевыя сплавы|медна-нікелевая]] наміналам 1 рубель (маса 15,55 г, дыяметр 33 мм, тыраж 3000 штук). Дызайн манет распрацаваны [[Аксана Навасёлава|Аксанай Навасёлавай]], чаканка выканана [[Літоўскі манетны двор]] у [[Вільня|Вільні]]. На [[аверс]]е срэбнай манеты размешчаны [[Дзяржаўны герб Рэспублікі Беларусь]], у цэнтры — стылізаваны выявы [[сямісвечнік]]а, сімвала іудаізму, з указаннем намінала, года выпуску і пробы сплаву. На [[Рэверс (нумізматыка)|рэверсе]] абодвух манет змешчана выява будынка Валожынскай іешывы з надпісамі «ІУДАІЗМ» уверсе і «ВАЛОЖЫНСКАЯ ІЕШЫВА» ўнізе<ref>[https://www.nbrb.by/coinsbanknotes/coins/commemorative/213 Памятные монеты «Іудаізм. Валожынская іешыва» («Иудаизм. Воложинская иешива»)]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} ; Каментарыі {{крыніцы|group=кам.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ЭЯЭ|10958|Ешыва}} * [http://globustut.by/volozhin/ravin_gallery.htm Фотаздымкі будынка Валожынскага ешыбота] * [https://cja.huji.ac.il/browser.php?id=9407&mode=set Будынак Валожынскага ешыбот у Bezalel Narkiss Index of Jewish Art, Center for Jewish Art, Hebrew University of Jerusalem] {{Ешыботы Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ешыботы Беларусі]] [[Катэгорыя:Славутасці Валожына]] [[Катэгорыя:Духоўныя навучальныя ўстановы Беларусі]] [[Катэгорыя:1806 год у Беларусі]] iznnwb4lfuuv0n49yurirb550t60958 5210391 5210390 2026-10-02T11:35:37Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Ешыботы Мінскай губерні]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5210391 wikitext text/x-wiki {{славутасць | Рэканструкцыя = 2007, 2024 | Колькасць паверхаў = 2 | Выява = Валожынскі ешыбот.png }} '''Валожынскі ешыбот'''<ref group="кам.">Словы '''ешыва́''' ці '''іешыва''' не сустракаюцца ў беларускіх слоўніках і [[Корпус беларускай мовы|Корпусе беларускай мовы]]</ref> ({{lang-yi|וואלאזשינער ישיבה}}) — [[ешыбот]] у [[Валожын]]е, таксама вядомы як '''{{нп5|Эц Хаім (значэнні)|Эц Хаім|en|Etz Chaim (disambiguation)}}''' (עץ החיים — {{нп5|Дрэва жыцця (Біблія)|Дрэва Жыцця|ru|Дерево жизни (Библия)}} на [[Іўрыт|іўрыце]]). У час росквіту ў ешыбоце навучаліся больш за 400 вучняў з усёй [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Валожынскі ешыбот стаў прататыпам большасці [[Літвакі|літвакоўскіх]] ешыботаў свету. == Гісторыя == [[Файл:Vałožyn, Smarhonskaja, Ješybot. Валожын, Смаргонская, Ешыбот (B. Tamaševič, 1897).jpg|міні|злева|Валожынскі ешыбот, малюнак [[Баляслаў Тамашэвіч|Баляслава Тамашэвіча]] 1897 года.]] Ешыбот заснаваны ў 1803 годзе рабінам [[Хаім з Валожына|Хаімам з Валожына]], вучнем [[Віленскі гаон|Віленскага гаона]]. Узвядзенне будынку ешыбота завершана ў 1806 годзе<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/353863|title=Як выглядае сусветна вядомая яўрэйская семінарыя ў Валожыне пасля рэстаўрацыі — шмат ФОТА|author=Ф. Раўбіч|website=Наша Ніва|date=2024-10-23|access-date=2024-10-28}}</ref>. У 1821 годзе пераемнікам Хаіма на чале ешыботу стаў яго сын [[Іцхак з Валожына|Іцхак]]. Па смерці Іцхака ў 1849 годзе кіраўніком прызначаны рабін Эліэзэр Фрыд ({{lang-en|Eliezer Fried}}). Неўзабаве Эліэзэр Фрыд памёр, наступным кіраўніком у 1854 годзе прызначаны яго намеснік рабін [[Нафталі Цві Іегуда Берлін]] ({{lang-en|Naftali Zvi Yehuda Berlin}}). Будынак рэканструявалі пасля пажару ў 1865 годзе, але ён зноў моцна пацярпеў ад пажару 1886 года. З 1887 года кіраўнік ешыбота Нафталі Цві Берлін пачаў пошук сродкаў на яго аднаўленне. Ахвяравалі як іўдзеямі з Расійскай імперыі, так і з Еўропы. У выніку ешыбот разросся да вялікага цэнтра, які размяшчаўся ў комплексе будынкаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/regions/view/drevo-zhizni-v-minskoj-oblasti-idet-rekonstruktsija-znamenitoj-volozhinskoj-ieshivy-581241-2023/|title="Древо жизни". В Минской области идет реконструкция знаменитой Воложинской иешивы|website=belta.by|date=2023-08-08|access-date=2024-10-28}}</ref><ref name=":0" />. [[Файл:Volozhin yeshiva.jpg|злева|thumb|Валожынскі ешыбот у пачатку XX стагоддзя]] [[Файл:Vałožyn, Smarhonskaja, Ješybot. Валожын, Смаргонская, Ешыбот (1901-39).jpg|міні|злева|Валожынскі ешыбот у пачатку XX стагоддзя]] У 1896 годзе ешыбот афіцыйна закрыты, бо расійскі ўрад патрабаваў увядзення ў навучальную праграму выкладання [[Руская мова|рускай мовы]] і свецкіх прадметаў. Рабін Берлін не пагадзіўся з умовамі ўраду<ref>http://books.google.com/books?id=zjfPA1NZFbgC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=volozhin+yeshiva&source=web&ots=whMJ8BfjzZ&sig=T-oi-e96jJTIvZCqYPT3-DcSMSM&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=4&ct=result</ref>. Паводле іншай версіі, рабін Берліна не задаволіла ў першую чаргу не тое, што давядзецца выкладаць свецкія прадметы, а сам загадны тон патрабавання ўраду: «Выкладчыкі ўсіх прадметаў мусяць мець дыпломы каледжаў… іўдзейскія прадметы нельга выкладаць ад 9 да 15 гадзін… начныя студыі не дазваляюцца… час навучання не можа перавышаць 10 гадзін на дзень.» Некаторыя гісторыкі даводзяць іншую прычыну закрыцця ешыбота. Паводле гісторыка Шаўэля Стампфера ({{lang-en|Shauel Stampfer}}), нядаўна адкрытыя дакументы расійскага ўрада пацвярджаюць, што сапраўднай прычынай закрыцця стала процістаянне іншых выкладчыкаў спробам рабіна Берліна прызначыць свайго сына [[Рош ешыва|дэканам]] Валожынскага ешыбота<ref>Глядзіце [http://www.jewishhistory.huji.ac.il/Profs/HU/Jewish%20History/stampfer.htm The Dinur Center for Research in Jewish History: Shaul Stampfer] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081201022457/http://jewishhistory.huji.ac.il/Profs/HU/jewish%20history/stampfer.htm |date=1 снежня 2008 }}</ref>. Рабін [[Рафаэль Шапіра]], зяць рабіна Нацыва Валожынера, адкрыў ешыбот зноў у 1899 годзе, хоць колькасць вучняў у ёй значна скарацілася. === Занядбанне === Фактычна навучальная ўстанова праіснавала да 1939 года<ref>[http://www.interfax.by/article/9772 Валожынская ешыва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140514082322/http://www.interfax.by/article/9772|date=14 мая 2014}}{{ref-ru}}</ref>, калі Валожын [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|вярнуўся ў склад Савецкай Беларусі]]. Апошнія 60 вучняў разам з кіраўніком ешыбота і рабінам былі расстраляныя нацыстамі ў 1941 г. У час Другой сусветнай вайны будынак моцна пацярпеў<ref name=":0" />. Пасля вайны савецкія ўлады прыстасавалі будынак былога ешыбота пад [[рэстаран]] «Колас», потым тут у 1990-я гады працавала [[кулінарыя]]<ref name=":0" />. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Файл:Volozhin - ieshiva 1964 Anatoly Nalivaev.jpg|Валожынскі ешыбот. [[Анатоль Наліваеў]], 1964. Тэмпера Файл:Volozhin - ieshiva 1967 Anatoly Nalivaev.jpg|Валожынскі ешыбот. [[Анатоль Аляксандравіч Наліваеў|Анатоль Наліваеў]], 1967. Тэмпера </gallery> За савецкім часам будынак, нягледзячы на яго міжнароднае гістарычнае і культурнае значэнне, не быў унесены ў «[[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]», а значыць не меў ніякага ахоўнага статусу. За дзесяцігоддзі нядбайнага выкарыстання будынак моцна дэградаваў, страціўшы амаль усе свае архітэктурныя адметнасці<ref name=":0" />. Адносна добра захавалася толькі ляпніна на ўсходнім фасадзе з выявай [[Арон кадэш|свяшчэннага каўчэга]] для захоўвання скрутку торы<ref name=":0" />. === Спробы адраджэння === [[Файл:Мэмарыяльная дошка на будынку былога Валожынскага ешыбота.JPG|міні|Памятная шыльда на ешыбоце да рэканструкцыі 2022-2024 гадоў]] У 1998 годзе падчас візіту ў Валожын былога прэм’ер-мінсітраа Ізраіля [[Шымон Перэс|Шымона Перэса]] з’явілася дамоўленасць аб рэканструкцыі будынка. Тады ж будынак ешыбота быў прызнаны [[Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі|гісторыка-культурнай каштоўнасцю рэспубліканскага значэння]]. У 2000 годзе мясцовыя ўлады перадалі будынак ва ўласнасць [[Іўдзейскае рэлігійнае аб'яднанне ў Беларусі|Іўдзейскаму рэлігійнаму аб’яднанню ў Беларусі]]<ref name=":0" />. Яўрэйская суполка спачатку планавала аднавіць у будынку ешыбот. Да гэтага праекта праявілі цікаўнасць некаторыя аналагічныя ўстановы ў Ізраілі і ЗША, якія планавалі накіроўваць сюды на лета сваіх вучняў. Але кошт праекта рэканструкцыі дасягаў 400 тысяч долараў, што значна перавышала магчымасці беларускай абшчыны і спонсараў<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.jewukr.org/observer/eo2003/page_show_ru.php?id=2042|title=«ЦЕНА ИСТОРИИ» - ЛЕВ КРИЧЕВСКИЙ|website=web.archive.org|date=2024-06-13|access-date=2024-10-28|archive-date=13 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240613212711/http://www.jewukr.org/observer/eo2003/page_show_ru.php?id=2042|url-status=bot: unknown}}</ref>. За сем гадоў аб’яднанне сабрала 22 тысячы долараў ахвяраванняў ад замежных спонсараў, якія пайшлі на рамонт фасада і вываз смецця<ref name=":1" />. У пачатку 2000-х гадоў яўрэйская суполка пазабівала вокны, паставіла на іх краты, патынкавала і пабяліла сцены, замяніла крыццё даху, што дазволіла зберагчы будынак ад далейшага разбурэння<ref name=":0" />. У будынку знаходзілася часовая выстаўка, прысвечаная гісторыі ешыбота, якую штогод наведвала да 300 яўрэйскіх замежных турыстаў<ref name=":1" />. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Yeshybot in Valozhyn town.jpg Yeshivas Volozhin.JPG Валожынскі ешыбот, foto 3 by futureal.JPG Валожынскі ешыбот, foto by futureal.jpg </gallery> Але ў 2007 годзе мясцовыя ўлады прыгразілі адабраць у суполкі ешыбот. Чыноўнікі пісалі, што тагачасны стан будынка «ганьба для Валожына» і ён стварае ў турыстаў негатыўнае ўражанне пра горад<ref name=":1" />. У 2009 годзе архітэктурным бюро «Леоле», якім кіруе [[Галіна Левіна]], дзеячка яўрэйскай меншасці, былі праведзены [[Абмеры|архітэктурныя абмеры]] і [[зандаж]]ы помніка, але далей справа не пайшла<ref name=":0" />. === Раскопкі === У 2022 годзе [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстітут гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] разам з [[Мінскграмадзянпраект|Інстытутам Мінскграмадзянпраект]] праводзілі ахоўныя археалагічныя даследаванні ешыбота пад кіраўніцтвам навуковых супрацоўнікаў Інстытута гісторыі [[Сяргей Барысавіч Ліневіч|Сяргея Ліневіча]] і [[Ганна Сяргееўна Ясковіч|Ганны Ясковіч]]. Галоўным вынікам даследавання было вызначэнне часу ўзвядзення сучаснага будынку. Найбольш старажытнымі аказаліся паўночна-заходні і заходні вуглы будынка. Асноўная частка пабудовы была знішчана пажарам 1886 года. Пра абрушэнне часткі сцен сведчаць кавалкі дахоўкі, выяўлены на ўзроўні падмуркаў, масавыя знаходкі бітай цэглы, выкарыстанне розных тэхналогій узвядзення падмуркаў. Спачатку, у 1804—1817 гадах, ешыбот меў іншыя памеры, планіроўку і арыентацыю. Сучасная канфігурацыя будынку створана падчас узнаўлення пабудовы пасля пажару 1886 года. Да ацалелых сцен і фрагментаў падмурку дабудавалі новую частку будынка. === Рэканструкцыя === У 2021 годзе будынак ешыбота быў перададзены на баланс аддзела ідэалагічнай работы, культуры і па справах моладзі [[Валожынскі раённы выканаўчы камітэт|Валожынскага райвыкакама]]. У пачатку 2022 года [[старшыня Мінаблвыканкама]] [[Аляксандр Турчын]] сустракаўся па пытанні аднаўлення будынка ешыбот з паслом Ізраіля [[Алекс Гольдман-Шайман|Алексам Гольдманам-Шайманам]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.lzb.lt/ru/2022/01/19/%D0%BF%D0%BE%D0%B4-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D0%BC%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%82-%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D1%8C%D1%81%D1%8F-%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD/|title=Под Минском может возродиться знаменитая Воложинская ешива – Еврейская община (литваков) Литвы|date=2022-01-19|access-date=2024-10-28}}</ref>. Адначасова пачаліся падрыхтоўчыя працы па рэканструкцыі, заказчыкам якой выступіў [[Мінскі аблвыканкам]]<ref name=":0" />. Навукова-праектным цэнтрам «[[Рэстабіліс]]»<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/regions/view/drevo-zhizni-v-minskoj-oblasti-idet-rekonstruktsija-znamenitoj-volozhinskoj-ieshivy-581241-2023/|title="Древо жизни". В Минской области идет реконструкция знаменитой Воложинской иешивы|website=belta.by|date=2023-08-08|access-date=2024-10-28}}</ref> былі праведзены комплексныя навуковыя даследаванні, выкананы зандажы ўнутры і знадворку будынку<ref name=":0" />, распрацаваны [[Праект зон аховы|праект зон аховы будынка]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/spadczyna/8904|title=Спадчына|website=Telegram|access-date=2024-10-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=3961&p0=W22339949p|title=Информация о документе «Аб зацвярджэнні праекта зон аховы нерухомай матэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасці|website=pravo.by|access-date=2024-10-28}}</ref>, даследаваны гістарычны каларыт будынка. Таксама былі сабраныя матэрыялы ў архівах [[Мінск]]а, [[Масква|Масквы]], [[Вільня|Вільні]], [[Варшава|Варшавы]], [[Ізраіль|Ізраіля]]<ref name=":2" /><ref name=":0" />. Над праектам [[Рэканструкцыя|рэканструкцыі]] пад навуковым кіраўніцтвам мастацтвазнаўца [[Ігар Духан|Ігара Духана]] працаваў калектыў інстытута «[[Мінскграмадзянпраект]]», у які ўваходзілі архітэктары [[Валянціна Цыёнская]], [[Святлана Кудрыцкая]] і іншыя<ref name=":2" /><ref name=":0" />, рэстаўрацыйныя рашэнні па фасадах распрацаваныя Навукова-праектным цэнтрам «[[Рэстабіліс]]» пад кіраўніцтвам архітэктара-рэстаўратара [[Раман Аркадзьевіч Забела|Рамана Забелы]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/spadczyna/11765|title=Спадчына|website=Telegram|access-date=2025-01-29}}</ref>. Улетку з археалагічных раскопак, якія праводзіліся пад кіраўніцтвам [[Сяргей Ліневіч|Сяргея Ліневіча]] вакол ешыбота, быў сабраны разнастайны матэрыял, які дазволіў лепш раскрыць гісторыю помніка<ref name=":0" />. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі (10).jpg|Валожынскі ешыбот перад пачаткам рэканструкцыі. 2022 Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі (01).jpg|Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі. Жнівень 2023 Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі (02).jpg|Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі. Кастрычнік 2023 Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі (04).jpg|Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі. Студзень 2024 Валожынскі ешыбот у канцы рэканструкцыі (02).jpg|Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі. Кастрычнік 2024 </gallery> Работы па рэканструкцыі будынку пачаліся толькі ў канцы вясны 2023 года. Былі цалкам заменены канструкцыі даху, новыя драўляныя [[Ферма (канструкцыя)|фермы]] сталі актыўнай часткай новага інтэр’ера. Муроўку часткі сцен давялося [[Рэстаўрацыя помнікаў архітэктуры|рэстаўрыраваць]], асабліва моцна яна была разбурана з дваровага фасада, які быў амаль цалкам перароблены<ref name=":0" />. Па старых фотаздымках быў цалкам узноўлены [[архітэктурны дэкор]] фасадаў: дэкаратыўныя элементы на [[пілястра]]х, [[Ліштва|ліштвы]], [[Сандрык|сандрыкі]], [[карніз]]ы. Ешыботу быў вернуты арыгінальны [[бэжавы колер]]. У аконныя праёмы паставілі драўляныя [[Аконная рама|рамы]] з касой раскладкай. [[Дзверы]] на ўваходзе таксама зрабілі драўлянымі, з [[Філёнга|філёнгамі]] і латуннымі ручкамі. На помніку імкнуліся максімальна выкарыстоўваць традыцыйныя матэрыялы і тэхналогіі<ref name=":0" />. Новы дах дазволіў зрабіць [[антрэсоль]] над уваходам, на якую вядуць дзве [[Лесвіца|лесвіцы]] на падвесах. Гістарычны дэкор не захаваўся і як ён выглядаў дакладна невядома, таму яго не сталі ўзнаўляць. Вакол захаванай нішы, дзе традыцыйна захоўваецца скрутак [[Тора|Торы]] («[[арон-кадэш]]»), зрабілі гіпатэтычную рэканструкцыю архітэктурнага порціка, над якім змешчана традыцыйная кампазіцыя — два львы, якія трымаюць [[скрыжалі Запавету]]<ref name=":0" />. Таксама было вырашана раскрыць некаторыя гістарычныя элементы будынка, каб паказаць узровень будаўніцтва і якасць цаглянай муроўкі<ref name=":2" />. Астатні інтэр’ер першага паверха фарміруе экспазіцыя культурна-адукацыйнага цэнтра, якая падзелена на тры зоны<ref name=":0" />. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі (09).jpg|Валожынскі ешыбот перад пачаткам рэканструкцыі. 2022 Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі (11).jpg|Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі. Жнівень 2023 Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі (03).jpg|Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі. Кастрычнік 2023 Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі (05).jpg|Валожынскі ешыбот у час рэканструкцыі. Студзень 2024 </gallery> У час рэканструкцыі раскрылі больш [[цокальны паверх]]. Тут размясціліся [[Гасцінічны нумар|гасцінічныя нумары]] з уласнай [[Кухня (памяшканне)|кухняй]]<ref name=":0" />. Была добраўпарадкавана таксама навакольная тэрыторыя і гаспадарчыя пабудовы. Замест праезда з паркоўкай перад ешыботам створана плошча. У аснову малюнка бруку і лапікаў газона пакладзена форма [[шасцівугольнік]]а, у бруку можна пабачыць і «[[Зорка Давіда|зорку Давіда]]». Схіл каля будынка ешыбота [[Тэрасаванне|тэрасавалі]] шырокімі зялёнымі прыступкамі<ref name=":0" />. Упрыгажэннем плошчы стала скульптурная група «Рабін і Паэт», выкананыя беларускім скульптарам [[Дзмітрый Аганаў|Дзмітрыем Аганавым]]. Абстрактныя [[бронза]]выя фігуры [[рабін]]а і [[паэт]]а, пакрытыя густой зялёнай [[паціна]]й, вядуць паміж сабой дыялог перад ешыботам. Перад адкрыццём ешыбота побач побач са скульптурамі паставілі шыльду адразу на чатырох мовах: рускай, беларускай, іўрыце і англійскай. Праўда, тэксты на беларускай мове і іўрыце аказаліся непісьменнымі. Пасля розгаласу, шыльды з памылкамі прыбралі<ref name=":0" />. Недалёка ад ешыбота адрэстаўрыравалі пад [[Сувенірная крама|сувенірную краму]] і цагляную [[Гаспадарчая пабудова|гаспадарчую пабудову]], у якой захаваліся старыя металічныя акаваныя дзвярніцы<ref name=":0" />. [[Файл:Валожынскі ешыбот у канцы рэканструкцыі (01).jpg|thumb|Завяршэнне рэканструкцыі будынка ешыбота]] Аб’ём работ быў такім вялікім, што да абласных «[[Дажынкі (фестываль)|Дажынак]]», да якіх рыхтавалі адкрыццё ешыбота, не паспявалі ўсё зрабіць у вызначаны тэрмін. Праз гэта свята працаўнікоў вёскі перанеслі на месяц. 19 кастрычніка адноўлены будынак адчыніў свае дзверы перад першымі наведвальнікамі — кіраўніком адміністрацыі прэзідэнта [[Дзмітрый Круты|Дзмітрыем Крутым]] і старшынёй Мінаблвыканкама [[Аляксандр Турчын|Аляксандрам Турчыным]]<ref name=":0" />. == Экспазіцыя == У першай зоне, «Нараджэнне і сталасць Валожынскага ешыбота», экспануюцца прадметы, якія адлюстроўваюць гісторыю навучальнай установы — творы яе заснавальнікаў і «[[рош-ешыва]]», то-бок кіраўніка ўстановы, працы [[Віленскі гаон|Віленскага гаона]], які істотна паўплываў на ідэі і праграму ешыбота, прадметы іўдаікі, якія суправаджалі паўсядзённую дзейнасць і святочнае жыццё ешыбота, [[Графіка (мастацтва)|мастацкая графіка]]<ref name=":0" />. Другая зона дэманструе калекцыю знаходак, атрыманых у працэсе [[Археалагічныя раскопкі|археалагічных раскопак]] перад рэканструкцыяй ешыботы. Калекцыя працягвае першы культурна-гістарычны раздзел і адлюстроўвае розныя перыяды ў гісторыі Валожынскага ешыбота<ref name=":0" />. Трэцяя зона знаёміць з нараджэннем новай культуры ў асяроддзі слухачоў і выдатных выпускнікоў ешыбота, уздзеянне ідэй школы на сусветную культуру XX—XXI стагоддзяў. Тут экспануюцца літаратурныя творы, фота, аўтографы твораў і лістоў, графічныя ілюстрацыі яўрэйскіх дзеячаў<ref name=":0" />. == Кіраўнікі ешыбота == Ешыбот узначальвалі (у храналагічным парадку): # [[Хаім Валожынер|Хаім з Валожына]] # [[Іцхак Валожынер|Іцхак з Валожына]] # [[Нафталі Цві Егуда Берлін]] (першапачаткова — сумесна з [[Ёзэф Доў Салавейчык|Ёсэфам Доў-Бер Салавейчыкам]]) # [[Рэфаэль Шапіра]] == У нумізматыцы == [[Файл:Volojin Yeshibot 10 rub 2010 Revers.jpg|міні|Аверс срэбранай памятнай манеты наміналам 10 рублёў. 2010.]] [[Файл:Volojin Yeshibot 10 rub 2010 Avers.jpg|міні|злева|Рэверс срэбранай памятнай манеты з выявай Валожынскага ешыбота. 2010.]] 30 снежня 2010 года Нацыянальным банкам Беларусі былі ўведзены ў абарачэнне памятныя манеты «Іудаізм. Валожынская іешыва». Манеты выпушчаны ў двух варыянтах: [[Срэбра|срэбная]] наміналам 10 [[Беларускі рубель|рублёў]] (проба 925, маса 16,81 г, дыяметр 33 мм, тыраж 3000 штук) і [[Медна-нікелевыя сплавы|медна-нікелевая]] наміналам 1 рубель (маса 15,55 г, дыяметр 33 мм, тыраж 3000 штук). Дызайн манет распрацаваны [[Аксана Навасёлава|Аксанай Навасёлавай]], чаканка выканана [[Літоўскі манетны двор]] у [[Вільня|Вільні]]. На [[аверс]]е срэбнай манеты размешчаны [[Дзяржаўны герб Рэспублікі Беларусь]], у цэнтры — стылізаваны выявы [[сямісвечнік]]а, сімвала іудаізму, з указаннем намінала, года выпуску і пробы сплаву. На [[Рэверс (нумізматыка)|рэверсе]] абодвух манет змешчана выява будынка Валожынскай іешывы з надпісамі «ІУДАІЗМ» уверсе і «ВАЛОЖЫНСКАЯ ІЕШЫВА» ўнізе<ref>[https://www.nbrb.by/coinsbanknotes/coins/commemorative/213 Памятные монеты «Іудаізм. Валожынская іешыва» («Иудаизм. Воложинская иешива»)]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} ; Каментарыі {{крыніцы|group=кам.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ЭЯЭ|10958|Ешыва}} * [http://globustut.by/volozhin/ravin_gallery.htm Фотаздымкі будынка Валожынскага ешыбота] * [https://cja.huji.ac.il/browser.php?id=9407&mode=set Будынак Валожынскага ешыбот у Bezalel Narkiss Index of Jewish Art, Center for Jewish Art, Hebrew University of Jerusalem] {{Ешыботы Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ешыботы Беларусі]] [[Катэгорыя:Славутасці Валожына]] [[Катэгорыя:Духоўныя навучальныя ўстановы Беларусі]] [[Катэгорыя:1806 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Ешыботы Мінскай губерні]] 8pq2i6af8x1w1m5u3tlfbwkzigf3pr9 0 212660 5209926 5197872 2026-10-01T13:45:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5209926 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Баркалабава |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Баркалабава. Манастыр. 2019.jpg |подпіс = [[Баркалабаўскі Свята-Узнясенскі жаночы манастыр|Свята-Узнясенскі жаночы манастыр]] |ранейшыя назвы = |вобласць = Магілёўская |раён = Быхаўскі |сельсавет = Холстаўскі |пасялковы савет = |гарадскі савет = |від главы = |глава = |плошча = |вышыня цэнтра НП = |унутраны падзел = |насельніцтва = |год перапісу = |Колькасць насельніцтва агламерацыі = |Год падліку колькасці агламерацыі = |Крыніца колькасці агламерацыі = |нацыянальны склад = |двароў = |паштовы індэкс = 213311 |паштовыя індэксы = |КААТА = |lat_deg = 53 |lat_min = 36 |lat_sec = 57.8 |lon_deg = 30 |lon_min = 16 |lon_sec = 33.1 |катэгорыя ў Commons = Barkalabava |сайт = |OpenStreetMap = 243043335 }} '''Баркала́бава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Баркула́бава'''</ref> ({{lang-be-trans|Barkalabava}}, {{lang-ru|Барколабово}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911m0043722&q_id=6815326|title=Решение Быховского районного Совета депутатов от 1 апреля 2010 года № 27-1 "О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], на рацэ [[Дняпро]]. Уваходзіць у склад [[Холстаўскі сельсавет|Холстаўскага сельсавета]]. Насельніцтва 461 чал. ([[2007]]). Знаходзіцца за 12 км на поўнач ад [[Быхаў|Быхава]], за 5 км ад чыгуначнай [[Барсукі (станцыя)|станцыі Барсукі]] (лінія [[Быхаў]] — [[Магілёў]]); на аўтамабільнай дарозе [[Магілёў]] — [[Быхаў]]. Рачная прыстань. == Назва == Нзва вёскі паходзіць ад імя ротмістра і старосты дзісенскага [[Баркулаб Корсак|Баркулаба Корсака]], уладальніка мясціны і заснавальніка паселішча. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Гэтую мясцовасць людзі засялілі яшчэ ў глыбокай старажытнасці, пра што сведчаць выяўленыя археалагічныя помнікі. У 1564 годзе супольны ўладальнік маёнтка [[Буйнічы]] Баркулаб Корсак заснаваў тут замак. Да 1568 года ў ім збудавалі 2 царквы. [[Выява:Нараджэнне Хрыстова. ХVІІІ ст. З Баркалабаўскага манастыра.jpg|thumb|злева|Абраз Нараджэнне Хрыстова. З Баркулабаўскага манастыра, XVIII ст.]] З XVI стагоддзя Баркулабава мела статус [[мястэчка]] і ўваходзіла ў склад [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскага павета]] [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага ваяводства]]. У 1583 годзе ў якасці пасагу мясцовасць перайшла да князя Багдана Саламярэцкага, які ажаніўся з дачкой Корсака Эвай. У 1594 годзе тут збудавалі царкву Святога Юрыя. [[Выява:1659. Маці Боская Адзігітрыя Баркалабаўская.jpg|150px|thumb|справа|Абраз Маці Божай Баркулабаўскай, [[1659]]]] У 1626 годзе сын Саламярэцкага [[Багдан Багданавіч Саламярэцкі|Багдан]] з сястрой Аленай заснавалі ў Баркалабаве праваслаўны мужчынскі манастыр, на які ахвяравалі вёскі Сутокі і Махава. Манастыр стаў буйным праваслаўным цэнтрам. У ім, імаверна, ствараўся [[Баркулабаўскі летапіс]]. Ад Саламярэцкага мястэчка перайшло да яго зяця [[Багдан Статкевіч|Багдана Статкевіча]], які заснаваў тут [[Баркалабаўскі Свята-Узнясенскі жаночы манастыр|Свята-Узнясенскі жаночы манастыр]]. Пазней Баркалабава набыў князь [[Аляксандр Гіларый Палубінскі|А. Г. Палубінскі]]. У 1685 годзе мястэчка ў якасці пасагу атрымаў [[Ежы Станіслаў Сапега]], які ажаніўся з дачкой Палубінскага Ізабелай. Пазней Баркалабава знаходзілася ва ўладанні іх сына Антонія, пляменніка [[Міхал Антоні Сапега|Міхала Антонія]], пляменнікаў апошняга [[Міхал Ксаверый Сапега|Міхала Ксаверыя]] і [[Аляксандр Міхал Сапега|Аляксандра]] Сапегаў. На 1758 год у мястэчку было 64 двары, бровар, саладоўня і маслабойня. === Расійская імперыя === У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Баркалабава апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у Быхаўскім павеце [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. На 1780 год у мястэчку было 69 двароў, 2 царквы, дом архірэя, 2 млыны. У канцы XVIII стагоддзя дзейнічала базыльянская школа. У 1871 годзе фальварак Баркулабава набыў купец А. Рык. Пры манастыры дзейнічала школа, дзе ў 1884 годзе навучалася 20 дзяўчынак, а ў 1913 годзе - 13 дзяўчынак і 13 хлопчыкаў<ref>РГИА, ф. 803, оп. 16, д. 1018</ref>. Існаваў заезны двор (з 1886), працавалі медзеплавільнае, лесапільнае, 2 вінаробчыя прадпрыемствы. Паводле вынікаў перапісу 1897 года, Баркалабава мела статус сяла і налічвала 93 двары, тут існавалі царква, царкоўнапрыходская школа (у 1913 годзе 51 вучань)<ref>РГИА, ф. 803, оп. 16, д. 1018</ref>, карчма, 7 крамаў; пры манастыры было 2 царквы. Непадалёк існавалі аднайменныя былі хутар (2 двары), фальварак (2 двары), сядзіба (2 двары, вадзяны млын, карчма). На 1909 год у сяле было 110 дамоў, у фальварку — 2 дамы, у жаночым манастыры — 11 двароў. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] ў лютым — лістападзе 1918 года мясціну займалі нямецкія войскі. === Найноўшы час === 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай I з'езду КП(б) Беларусі Баркалабава ўвайшло ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня яно апынулася ў складзе [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]. У 1924 годзе Баркалабава вярнулі БССР. На 1926 год тут было 149 двароў. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з ліпеня 1941 да 26 чэрвеня 1944 года вёска знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. У пасляваенны час працаваў дзіцячы дом; у Баркалабаве збудавалі радыёвузел (1952), адбылася элекрыфікацыя. На 1970 год тут было 170 двароў, на 1982 год — 199, на 1990 год — 199, на 1995 год — 227, на 2007 год — 165. Да 2013 года Баркалабава было цэнтрам [[Баркалабаўскі сельсавет|Баркалабаўскага сельсавета]], а пасля яго скасавання ўвайшло ў [[Холстаўскі сельсавет]]<ref>[http://naviny.org/2013/11/20/by86604.htm Решение Могилевского областного Совета депутатов от 20.11.2013 N 23-1 «Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150713063623/http://naviny.org/2013/11/20/by86604.htm |date=13 ліпеня 2015 }}</ref>. <center><gallery widths=150 heights=150 caption="Мястэчка на старых здымках" perrow="4"> Выява:Barkułabaŭ, Ušeścienski. Баркулабаў, Ушэсьценскі (XIX).jpg|Агульны выгляд, да [[1900]] Выява:Barkułabaŭ, Ušeścienski. Баркулабаў, Ушэсьценскі (1903).jpg|Пляц Рынак, да [[1914]] Выява:Barkułabaŭ. Баркулабаў (07.1941).jpg|Царква, ліпень [[1941]] Выява:Barkułabaŭ, Ušeścienski. Баркулабаў, Ушэсьценскі (1941).jpg|Царква, [[1941]] </gallery></center> == Насельніцтва == * '''[[XVIII стагоддзе]]''': [[1758]] — 171 муж.; [[1780]] — 465 чал. * '''[[XIX стагоддзе]]''': [[1897]] — 605 чал. у ''сяле Баркалабава'', 54 чал. у ''манастыры Баркалабава'', 7 чал у ''хутары Баркалабава'', 5 чал. у ''фальварку Баркалабава'' і 4 чал. у ''сядзібе Баркалабава'' * '''[[XX стагоддзе]]''': [[1909]] — 671 чал. у ''сяле Баркалабава'', 93 чал. у ''манастыры Баркалабава'', 23 чал. у ''фальварку Баркалабава''; [[1926]] — 900 чал.; [[1970]] — 596 чал.<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]], Удальцоў В. Баркалабава // {{Крыніцы/ЭГБ|1к}} С. 308.</ref>; [[1982]] — 488 чал.<ref>{{Крыніцы/ГВБ|5-1к}} С. 238.</ref>; [[1990]] — 488 чал.<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]], Удальцоў В. Баркалабава // {{Крыніцы/ЭГБ|1к}} С. 307.</ref>; [[1995]] — 519 чал.<ref>{{Крыніцы/БелЭн|2к}} С. 308.</ref> * '''[[XXI стагоддзе]]''': [[2007]] — 461 чал.<ref>{{Крыніцы/ГВБ|5-1к}} С. 237.</ref> === Інфраструктура === У Баркалабаве працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, бальніца, дом культуры, бібліятэка. == Забудова == Планавальная структура Баркалабава складаецца з 2 амаль паралельных вуліц, выцягнутых з поўначы на поўдзень, уздоўж Дняпра. Забудова драўляная, бессістэмная. Захаваліся мураваныя будынкі царквы і заезнага двара. Перпендыкулярна да асноўных ідуць невялікія вуліцы, забудаваныя мураванымі 1-павярховымі жылымі дамамі, якія ўтвараюць развітую сетку кварталаў. == Славутасці == [[Файл:2009. Stamp of Belarus 22-2009-07-07-list.jpg|thumb|Марка Беларусі, 350-годдзе Баркулабаўскай Іконы Божай Маці]] [[Файл:Баркалабава. Царква Казанскай іконы Божай Маці (02).jpg|thumb|Царква ў гонар Казанскага абраза Маці Божай]] * [[Баркалабаўскі Свята-Узнясенскі жаночы манастыр|Свята-Узнясенскі жаночы манастыр]] (заснаваны ў XVII стагоддзі) — у наш час адраджаецца. * [[Царква ў гонар Казанскага абраза Маці Божай (Баркалабава)|Царква ў гонар Казанскага абраза Маці Божай]] (1904) — {{ГККРБ 4|513Г000177}} * Археалагічныя помнікі: гарадзішча, 4 стаянкі — {{ГККРБ 4|513В000178}}, {{ГККРБ 4|513В000179}}, {{ГККРБ 4|513В000180}} * Будынак былой царкоўнапрыходскай школы (пачатак XX стагоддзя). == Этнаграфія == У Баркалабаве ў 1979 годзе [[В. Кушнарэнка]] запісана [[вяснянка (песня)|вяснянка]] «[[s:Пасеялі дзеўкі лён|Пасеялі дзеўкі лён]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20150925025421/http://inbelkult.by/images/content/Hrjestamatyja-pa-belaruskaj-narodnaj-qqq.pdf Хрэстаматыя [Ноты<nowiki>]</nowiki> : па беларускай народнай музычнай творчасці] : для ўстаноў адукацыі сферы культуры : [для спеваў (сола, хор) без суправаджэння / аўтар-укладальнік Зыкава Л. В.] ; Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь, Дзяржаўная ўстанова адукацыі «Інстытут культуры Беларусі»; [прадмова ад укладальніка]. — Мінск : Інстытут культуры Беларусі, 2012. — 208 с.</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11}} * {{Крыніцы/ГВБ|5-1}} * {{Крыніцы/ЭГБ|1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Barkalabava}} * {{Радзіма майго духу2|barkalabava}} {{Холстаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Холстаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Баркалабава| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віцебскага ваяводства]] dj90c7s46qdctiag4vexf6ntn2lvxys 0 217393 5209916 5022721 2026-10-01T13:30:19Z Culamar 102133 5209916 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Міністэрства антыманапольнага рэгулявання і гандлю Рэспублікі Беларусь |арыгінальная назва = Міністэрства гандлю Рэспублікі Беларусь |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |скарачэнне = |краіна = Беларусь |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |пячатка = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = Ministerstva_handlu.png |шырыня малюнка = |подпіс выявы = Геральдычны знак — эмблема міністэрства |дата стварэння = |папярэднік1 = [[Міністэрства гандлю БССР]] |папярэднік2 = |папярэднік3 = |папярэднік4 = |папярэднік5 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь]] |штаб-кватэра = [[Мінск]], [[Вуліца Кірава (Мінск)|вул. Кірава]], д.&nbsp;8, корп.&nbsp;1 |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min= |lat_sec= |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min =|lon_sec= |region_code = BY |супрацоўнікаў = |бюджэт =7 023 629,0 [[Беларускі рубель|рублёў]]<ref>{{Спасылка| url = http://www.minfin.gov.by/upload/bp/act/zakon_311217_86z.pdf| загаловак = Закон Рэспублікі Беларусь аб рэспубліканскім бюджэце на 2018 год| выдавецтва = Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь| дата = [[31 снежня]] [[2017]]| мова = ru| access-date = 21 красавіка 2018| archive-date = 28 сакавіка 2018| archive-url = https://web.archive.org/web/20180328233008/http://www.minfin.gov.by/upload/bp/act/zakon_311217_86z.pdf| url-status = dead}}</ref> (2018) |імя главы1 = [[Аляксандр Уладзіміравіч Якоўчыц]] |пасада главы1 = Міністр |імя главы2 = |пасада главы2 = |вышэйстаячае ведамства = |падведамны орган1 = |документ1 = |документ2 = |сайт = [http://mart.gov.by/ mart.gov.by] |частка нататак = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Міністэ́рства антыманапо́льнага рэгулява́ння і га́ндлю Рэспублікі Беларусь''' ('''''МАРГ''''')<ref>[http://www.mintorg.gov.by/index.php?option=com_content&task=view&id=2823&Itemid=30 Сайт Министерства торговли Республики Беларусь — МИНТОРГ МЕНЯЕТ НАЗВАНИЕ {{ref-ru}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161120210306/http://www.mintorg.gov.by/index.php?option=com_content&task=view&id=2823&Itemid=30 |date=20 лістапада 2016 }}</ref> — [[ведамства]] [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|ўраду Беларусі]], упаўнаважанае ажыццяўляць парадкаванне [[Гандаль|гандлю]] і рэгуляваць дзейнасць суб’ектаў натуральных манаполій, цэны (тарыфы), а таксама ажыццяўляць кантроль у гэтых сферах. Міністр антыманапольнага рэгулявання і гандлю прызначаецца і здымаецца з пасады [[Прэзідэнт Беларусі|прэзідэнтам]]. З 28 верасня 2026 года пасаду міністра займае [[Аляксандр Уладзіміравіч Якоўчыц]]. == Склад == * Цэнтральны апарат — 11 упраўленняў, 3 аддзелы<ref name="Апарат">[http://www.mintorg.gov.by/index.php?option=com_content&task=view&id=1728&Itemid=699 СТРУКТУРА ЦЕНТРАЛЬНОГО АППАРАТА МИНИСТЕРСТВА ТОРГОВЛИ {{ref-ru}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161109085016/http://www.mintorg.gov.by/index.php?option=com_content&task=view&id=1728&Itemid=699 |date=9 лістапада 2016 }}</ref>; * Аб’яднанне «[[Белгандальпрагрэс]]»; * Прадпрыемствы «[[Белгіпрагандаль]]», «[[Белювелірмет]]», «[[Белскупкаштмет]]», «[[Белімпартгандаль]]», «[[Беларусзамежгандаль]]», «[[Белінвентаргандаль]]», «[[Белгандальінфасервіс]]»; * Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кіруемых работнікаў і спецыялістаў гандлю; * Часопіс «Гермес». == Задачы == * парадкаванне гандлю, грамадскага харчавання, побытавага абслугоўвання і абароны правоў спажыўцоў; * агляд спажывецкага рынку і галіны побытавага абслугоўвання; * узгадненне стварэння тавараправоднай сеткі і нямытнага парадкавання; * стварэнне ўмоў для росту вываза [[тавар]]аў і паслуг; * парадкаванне найму ў галіне гандлю, грамадскага харчавання і побытавага абслугоўвання; * узгадненне правядзення [[кірмаш]]оў. == Паўнамоцтвы == * запыт ва ўстановах звестак аб гандлі; * прыём справаздачаў кіраўнікоў дзяржаўных устаноў аб гандлі; * накладанне пакаранняў на прадпрыемствы за парушэнне заканадаўства аб гандлі, грамадскім харчаванні, побытавым абслугоўванні, правах спажыўцоў і [[Рэклама|рэкламе]]; * узгадненне з [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам замежных спраў]] стварэння тавараправоднай сеткі за мяжой; * апавяшчэнне ўстаноў ліцэнзавання пра парушэнне заканадаўства аб гандлі, грамадскім харчаванні, побытавым абслугоўванні, правах спажыўцоў і рэкламе, падача ў суды позваў аб абароне правоў спажыцоў; * ухваленне ведамасных пастаноў; * падача прапановаў аб касаванні пастановаў іншых дзяржаўных устаноў, што пярэчаць заканадаўству аб гандлі, грамадскім харчаванні, побытавым абслугоўванні, правах спажыўцоў і рэкламе; * стварэнне друкаваных выданняў; * стварэнне ведамасных узнагародаў; * стварэнне, пераўтварэнне і касаванне падпарадкаваных устаноў<ref>{{Спасылка| url = http://www.pravo.by/WEBNPA/text.asp?RN=C20600961| загаловак = Пастанова Рады міністраў Рэспублікі Беларусь ад 29 ліпеня 2006 г. № 961| выдавецтва = Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь| дата = 6 верасня 2010| мова = ru}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Міністры == * [[Аляксей Ігаравіч Багданаў]] (21 снежня 2021 — 14 студзеня 2025) * [[Артур Барысавіч Карповіч]] (14 студзеня 2025 — 28 верасня 2025) * [[Аляксандр Уладзіміравіч Якоўчыц]] (з 28 верасня 2025) == Гл. таксама == * [[Беларуская ўніверсальная таварная біржа]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://mart.gov.by/ Міністэрства антыманапольнага рэгулявання і гандлю Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170802175326/http://mart.gov.by/ |date=2 жніўня 2017 }}{{ref-ru}} {{Міністры гандлю Беларусі}} {{Выканаўчая ўлада Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міністэрствы Беларусі|Антыманапольнага рэгулявання і гандлю]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1991 годзе]] [[Катэгорыя:Вуліца Кірава (Мінск)]] giwuqpmyensqshvcufd4f202xcbjqps 0 218861 5210083 4960982 2026-10-01T21:31:11Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5210083 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Каталіцкі храм |Беларуская назва = Касцёл Святой Тройцы |Арыгінальная назва = |Выява = Струбніца Strubnica 2021 02.jpg |Подпіс выявы = Касцёл, 2021 г. |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжанн я = Вёска |Месцазнаходжанне = [[Струбніца]] |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 19|lat_sec =39.40 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 35|lon_sec =29.59 |region = |CoordScale = |На карце = Беларусь Гродзенская вобласць |Канфесія = [[Рымска-каталіцкая царква]] |Епархія = [[Гродзенская дыяцэзія]] |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[беларускае народнае дойлідства|Драўлянае дойлідства]] з элементамі [[барока]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1740 |Заканчэнне будаўніцтва = 1740 |Рэліквіі = |Сучасны стан = дзейнічае |Сайт = |Commons = }} '''Касцёл Святой Тройцы''' — помнік [[беларускае народнае дойлідства|драўлянага дойлідства]] з элементамі [[барока]] на ўскраіне в. [[Струбніца]] [[Мастоўскі раён|Мастоўскага раёна]]. Касцёл дзейнічае. Помнік рэспубліканскага значэння. == Гісторыя == [[Файл:Струбніца Strubnica 2021 03.jpg|міні|злева|Касцёл з вышыні, 2021 г.]] [[Файл:Струбніца._Надмагілле_і_званіца.jpg|thumb|злева|Могілкі ля касцёла і званіца]] Касцёл пабудаваны ў [[1740]] годзе на высокім узгорку на сродкі Юрыя дэ Сянно-Сененскага. У 1790—1799 гадах перароблены на ахвяраванні старадубскага маршалка Яна Біспінга, выкананы дэкор [[інтэр’ер]]у. У 1841 адрэстаўраваны на сродкі [[Адам Біспінг|Адама Біспінга]]. Да [[прэсбітэрый|прэсбітэрыя]] ў гэты час была дабудавана новая [[капліца]], пад якой зрабілі [[пахавальня|пахавальню]] фундатараў касцёла. У 1800 годзе ў Струбніцы старадубскім маршалкам [[Ян Біспінг (маршалак старадубскі)|Янам Біспінгам]] закладзена альтарыя пад тытулам Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі. Спачатку касцёл быў дзвюхвежавы, але ў XIX стагоддзі завяршэнні вежаў разабралі, таму з 1836 годзе галоўны фасад завершаны высокім франтонам з невялікай [[Чацвярык (збудаванне)|чацверыковай]] вежай пад [[шатровы дах|шатровым]] [[купал]]ам. Святыня прамавугольная ў плане з пяціграннай апсідай, якую з аднаго боку фланкуе сакрысція, з другога — [[капліца]] Біспінгаў. Сцены ашаляваны гарызантальна ([[цокаль]] — вертыкальна) і ўмацаваны вертыкальнымі брусамі-сцяжкамі. Святыня накрыта двухсхільным бляшаным дахам з вальмамі над апсідай. Крыпта ёсць толькі пад [[капліца]]й. Мураваныя [[брама]] і двух’ярусная [[званіца]] ўзведзеныя ў 1856 годзе. Перад Другой сусветнай вайной колькасць парафіян складала каля 2500 чалавек. У савецкі час касцёл быў зачынены, але вернікі даглядалі святыню. У 1970-я гады касцёлу быў нададзены статус помніка архітэктуры рэспубліканскага значэння. У 1989 годзе на Вялікдзень у Струбніцы аднавіліся набажэнствы з уласным пробашчам. Касцёл адрэстаўравалі дзякуючы дапамозе дзяцей Казіміра Біспінга (1887—1941) — апошняга ўладальніка Струбніцы. Аб гэтым сведчыць мемарыяльная пліта ў [[нартэкс]]е касцёла, усталяваная ў 1991 годзе. == Архітэктура == Да прамавугольнага ў плане асноўнага аб’ёму прымыкаюць пяцігранная [[апсіда]] з [[сакрысція]]мі з усходу, [[бабінец]] і две кутніыя вежы з захаду (завяршэнні вежаў не захаваліся). Сцены ашаляваныя і ўмацаваныя вертыкальнымі сцяжкамі. Асноўны аб’ём і [[апсіда]] накрытыя адным [[двухсхільны дах|двухсхільным дахам]] з [[вальмавы дах|вальмамі]] над [[апсіда]]й. Галоўны фасад завершаны высокім [[франтон]]ам з вежачкай. [[Файл:Струбніца. Брама.jpg|thumb|злева|Брама]] Касцёльная тэрыторыя абнесена невысокай бутавай [[агароджа]]й, галоўны ўваход пазначаны муравана-драўлянай брамай, пабудаванай у 1856 годзе. Справа ад касцёла пабудавана двух’ярусная [[Чацвярык (збудаванне)|чацверыковая]] вежа-званіца з буту і [[тынкоўка|атынкаванай]] цэглы пад чатырохсхільным дахам. Перад касцёлам захавалася некалькі надмагілляў роду Біспінгаў, пробашчаў парафіі і навакольнай шляхты. [[Файл:Струбніца._Следавік_ля_касцёла_(02).jpg|thumb|Камень-следавік ля касцёла]] == Інтэр’ер == Інтэр’ер мае выцягнутую па падоўжнай восі кампазіцыю — [[бабінец]], прамавугольная зала, глыбокая пяцігранная [[апсіда]]. Хоры з [[арган]]м адкрытыя ў залу паўцыркульным праёмам. Тры разныя [[алтар]]ы з драўлянай скульптурай выкананы ў традыцыях [[барока]]. Найбольш багата аформлены трох’ярусны галоўны [[алтар]] (у [[апсіда|апсідзе]]). Невысокі першы ярус [[алтар]]у дэкарыраваны накладной [[пазалота|пазалочанай]] разьбой расліннага [[арнамент]]у. Бакавыя [[алтар]]ы ўпрыгожаныя паліхромнай і [[пазалота|пазалочанай]] скульптурай, накладной разьбой. Сцены дэкарыраваныя [[Фрыз (архітэктура)|фрызам]], [[арнамент]]альным і сюжэтным жывапісам, выкананым у тэхніцы грызайль. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * {{radzima|1646}} * {{ГБ|http://globustut.by/strubnica/#kostel}} * {{catholic.by|http://catholic.by/2/belarus/dioceses/grodnensis/100657.html}} {{Мастоўскі дэканат}} [[Катэгорыя:Помнікі беларускага народнага дойлідства]] [[Катэгорыя:Струбніца]] [[Катэгорыя:Касцёлы Мастоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Храмы Святой Тройцы]] [[Катэгорыя:1740 год у Беларусі]] eu585a842qk5ta39erk6u71wse2a0kq 5210085 5210083 2026-10-01T21:39:20Z JerzyKundrat 174 5210085 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Каталіцкі храм |Беларуская назва = Касцёл Святой Тройцы |Арыгінальная назва = |Выява = Струбніца. Краявіды 23.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжанн я = Вёска |Месцазнаходжанне = [[Струбніца]] |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 19|lat_sec =39.40 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 35|lon_sec =29.59 |region = |CoordScale = |На карце = Беларусь Гродзенская вобласць |Канфесія = [[Рымска-каталіцкая царква]] |Епархія = [[Гродзенская дыяцэзія]] |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[беларускае народнае дойлідства|Драўлянае дойлідства]] з элементамі [[барока]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1740 |Заканчэнне будаўніцтва = 1740 |Рэліквіі = |Сучасны стан = дзейнічае |Сайт = |Commons = }} '''Касцёл Святой Тройцы''' — помнік [[беларускае народнае дойлідства|драўлянага дойлідства]] з элементамі [[барока]] на ўскраіне в. [[Струбніца]] [[Мастоўскі раён|Мастоўскага раёна]]. Касцёл дзейнічае. Помнік рэспубліканскага значэння. == Гісторыя == [[Файл:Струбніца Strubnica 2021 02.jpg|міні|злева|Касцёл з вышыні, 2021 г.]] [[Файл:Струбніца._Надмагілле_і_званіца.jpg|thumb|злева|Могілкі ля касцёла і званіца]] Касцёл пабудаваны ў [[1740]] годзе на высокім узгорку на сродкі Юрыя дэ Сянно-Сененскага. У 1790—1799 гадах перароблены на ахвяраванні старадубскага маршалка Яна Біспінга, выкананы дэкор [[інтэр’ер]]у. У 1841 адрэстаўраваны на сродкі [[Адам Біспінг|Адама Біспінга]]. Да [[прэсбітэрый|прэсбітэрыя]] ў гэты час была дабудавана новая [[капліца]], пад якой зрабілі [[пахавальня|пахавальню]] фундатараў касцёла. У 1800 годзе ў Струбніцы старадубскім маршалкам [[Ян Біспінг (маршалак старадубскі)|Янам Біспінгам]] закладзена альтарыя пад тытулам Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі. Спачатку касцёл быў дзвюхвежавы, але ў XIX стагоддзі завяршэнні вежаў разабралі, таму з 1836 годзе галоўны фасад завершаны высокім франтонам з невялікай [[Чацвярык (збудаванне)|чацверыковай]] вежай пад [[шатровы дах|шатровым]] [[купал]]ам. Святыня прамавугольная ў плане з пяціграннай апсідай, якую з аднаго боку фланкуе сакрысція, з другога — [[капліца]] Біспінгаў. Сцены ашаляваны гарызантальна ([[цокаль]] — вертыкальна) і ўмацаваны вертыкальнымі брусамі-сцяжкамі. Святыня накрыта двухсхільным бляшаным дахам з вальмамі над апсідай. Крыпта ёсць толькі пад [[капліца]]й. Мураваныя [[брама]] і двух’ярусная [[званіца]] ўзведзеныя ў 1856 годзе. Перад Другой сусветнай вайной колькасць парафіян складала каля 2500 чалавек. У савецкі час касцёл быў зачынены, але вернікі даглядалі святыню. У 1970-я гады касцёлу быў нададзены статус помніка архітэктуры рэспубліканскага значэння. У 1989 годзе на Вялікдзень у Струбніцы аднавіліся набажэнствы з уласным пробашчам. Касцёл адрэстаўравалі дзякуючы дапамозе дзяцей Казіміра Біспінга (1887—1941) — апошняга ўладальніка Струбніцы. Аб гэтым сведчыць мемарыяльная пліта ў [[нартэкс]]е касцёла, усталяваная ў 1991 годзе. == Архітэктура == Да прамавугольнага ў плане асноўнага аб’ёму прымыкаюць пяцігранная [[апсіда]] з [[сакрысція]]мі з усходу, [[бабінец]] і две кутніыя вежы з захаду (завяршэнні вежаў не захаваліся). Сцены ашаляваныя і ўмацаваныя вертыкальнымі сцяжкамі. Асноўны аб’ём і [[апсіда]] накрытыя адным [[двухсхільны дах|двухсхільным дахам]] з [[вальмавы дах|вальмамі]] над [[апсіда]]й. Галоўны фасад завершаны высокім [[франтон]]ам з вежачкай. [[Файл:Струбніца. Брама.jpg|thumb|злева|Брама]] Касцёльная тэрыторыя абнесена невысокай бутавай [[агароджа]]й, галоўны ўваход пазначаны муравана-драўлянай брамай, пабудаванай у 1856 годзе. Справа ад касцёла пабудавана двух’ярусная [[Чацвярык (збудаванне)|чацверыковая]] вежа-званіца з буту і [[тынкоўка|атынкаванай]] цэглы пад чатырохсхільным дахам. Перад касцёлам захавалася некалькі надмагілляў роду Біспінгаў, пробашчаў парафіі і навакольнай шляхты. [[Файл:Струбніца._Следавік_ля_касцёла_(02).jpg|thumb|Камень-следавік ля касцёла]] == Інтэр’ер == Інтэр’ер мае выцягнутую па падоўжнай восі кампазіцыю — [[бабінец]], прамавугольная зала, глыбокая пяцігранная [[апсіда]]. Хоры з [[арган]]м адкрытыя ў залу паўцыркульным праёмам. Тры разныя [[алтар]]ы з драўлянай скульптурай выкананы ў традыцыях [[барока]]. Найбольш багата аформлены трох’ярусны галоўны [[алтар]] (у [[апсіда|апсідзе]]). Невысокі першы ярус [[алтар]]у дэкарыраваны накладной [[пазалота|пазалочанай]] разьбой расліннага [[арнамент]]у. Бакавыя [[алтар]]ы ўпрыгожаныя паліхромнай і [[пазалота|пазалочанай]] скульптурай, накладной разьбой. Сцены дэкарыраваныя [[Фрыз (архітэктура)|фрызам]], [[арнамент]]альным і сюжэтным жывапісам, выкананым у тэхніцы грызайль. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * {{radzima|1646}} * {{ГБ|http://globustut.by/strubnica/#kostel}} * {{catholic.by|http://catholic.by/2/belarus/dioceses/grodnensis/100657.html}} {{Мастоўскі дэканат}} [[Катэгорыя:Помнікі беларускага народнага дойлідства]] [[Катэгорыя:Струбніца]] [[Катэгорыя:Касцёлы Мастоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Храмы Святой Тройцы]] [[Катэгорыя:1740 год у Беларусі]] hcoajtaul8n8g0awvvutrfp3otg4s82 0 223332 5210067 4753582 2026-10-01T20:41:20Z Kontributor 2K 134356 update img redirect 5210067 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Бадуэн IV Барадаты | арыгінал імя = {{lang-fr|Baudouin IV le Barbu}} | выява = Balduin_belle_Barbe.jpg | шырыня = 250px | апісанне выявы = Бадуэн Барадаты. <br /> Мініяцюра XIX стагоддзя. | пасада = [[Граф Фландрыі]] | сцяг = Blason Comté de Flandre.svg | парадак = 6 | перыядпачатак = [[30 сакавіка]] [[987]] | перыядканец = [[30 мая]] [[1035]] | папярэднік = [[Арнульф II Фландрскі]] | пераемнік = [[Бадуэн V Фландрскі]] | дата нараджэння = | дата смерці = | род = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = }} '''Бадуэ́н (Балдуін) IV Барадаты''' ({{lang-fr|Baudouin IV le Barbu (Belle-Barbe) de Flandres}}, каля [[980]] — {{Дата смерці|30|5|1035}}) — [[граф Фландрыі]] з [[987]], сын [[Арнульф II Фландрскі|Арнульфа II]], графа Фландрыі, і Сюзаны (Разаліі), дачкі [[Берэнгар II, кароль Італіі|Берэнгара II Іўрэйскага]], [[Кароль Італіі|караля Італіі]]. Паходзіў з [[Фландрскі дом|Першага Фландрскага дому]]. == Біяграфія == === Кіраванне === Калі бацька Бадуэна памёр у [[988]] годзе, ён быў яшчэ непаўналетнім, і незалежнасці [[Фландрыя (графства)|графства Фландрыі]], пагражаў захоп [[Каралеўства Францыя|каралеўствам Францыя]]. Аднак другі шлюб маці Бадуэна [[Сусана Італьянская|Сусаны Італьянскай]] з [[Роберт II Набожны|Робертам II Набожным]], [[Кароль Францыі|каралём Францыі]], сынам і пераемнікам [[Гуга Капет]]а, мог прадухіліць гэту небяспеку. Каля [[1000]] года, імператар [[Атон III]] сабраў войска для ваеннай кампаніі супраць Фландрыі. [[Кароль Германіі]] [[Генрых II Святы]] таксама накіраваўся супраць Бадуэна IV, які прыняў бок графаў [[Графства Лувен|Лувена]] і [[Намюр (графства)|Намюра]], якія адмовіліся ад [[сюзерэнітэт]]у, зацверджанага Генрыхам II, [[Герцаг Ніжняй Латарынгіі|герцага Ніжняй Латарынгіі]] [[Готфрыд I, герцаг Ніжняй Латарынгіі|Годфрыда I]] у [[1006]]/[[1007]]. У адрозненне ад сваіх папярэднікаў, Бадуэн звярнуў сваю ўвагу на ўсход і на поўнач сваіх уладанняў, тады як на поўдні кіравалі яго васалы графы [[Булонь (графства)|Булоні]], [[Графства Гін|Гіна]], [[Графства Хесдзін|Хесдзіна]] і [[Графства Сен-Поль|Сен-Поля]]. У [[1006]] годзе, Бадуэн IV захапіў горад [[Валансьен]], які належаў [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. Такім чынам, ён сутыкнуўся з [[Спіс імператараў Свяшчэннай Рымскай імперыі|імператарам]] Свяшчэннай Рымскай імперыі [[Генрых II Святы|Генрыхам II]] і яго саюзнікамі каралём [[Роберт II Набожны|Робертам Набожным]] і [[Рычард II (герцаг Нармандыі)|Рычардам II]], [[Герцаг Нармандыі|герцагам Нармандыі]], якім, аднак, не ўдалося перамагчы Бадуэна. Увесну наступнага года [[Спіс імператараў Свяшчэннай Рымскай імперыі|імператар]] [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] Генрых II ізноў уварваўся ў Фландрыю і захапіў у [[Гент|Генце]] буйную здабычу, таксама ўзяўшы ў палон жыхароў горада. Бадуэн быў вымушаны здаць Валансьен і пазбавіцца [[Ахен]]а, бо імператар Генрых абвінаваціў яго ва ўмяшанні ў справы графаў Намюра і Лёвена. Аднак каля [[1012]]—[[1015]] Бадуэн атрымаў пасродкам перамоў у лён [[Зеландыя (графства)|Зеландыю]], размешчаную на поўнач ад [[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фландрыі]], і нават некаторыя астравы гэтай вобласці: Валхерэн, Борсель, Норд-Бевеланд і Зейд-Бевеланд, а на правым беразе ракі [[Шэльда|Шэльды]] — [[Валансьен]], частку [[Камбрэ]] і [[Эно]] ад Генрыха II, які ўзяў абяцанне з Бадуэна не ўмешвацца ў справы герцагаў Ніжняй Латарынгіі і графаў Намюра і Лёвена. У французскай тэрыторыі Фландрыі Бадуэн арганізаваў вялікія [[Каланізацыя|каланізацыі]] балот уздоўж узбярэжжа Фландрыі і павялічыў [[Бругэ]] і гарадскі порт. У [[1028]] годзе адбыўся шлюб сына Бадуэна IV [[Бадуэн V Фландрскі|Бадуэна]], які стаў пазней графам Фландрыі, з Адэлай Французскай, дачкой [[Роберт II Набожны|Роберта II]], [[Кароль Францыі|караля Францыі]]. Пасля гэтага сын Бадуэна IV падняў паўстанне супраць бацькі, справакаванае каралём Робертам, устаўшы на чале незадаволеных баронаў. Бадуэн IV нават быў выгнаны з графства і быў вымушаны шукаць прытулку ў [[Нармандыя|Нармандыі]]. З магутнай падтрымкай свайго заступніка [[Роберт Д’ябал|Роберта]], герцага [[Герцагства Нармандыя|Нармандыі]], ён хутка аднавіў сябе на прастоле графаў Фландрыі і яму ўдалося канчаткова здушыць паўстанне. У часы кіравання Бадуэна былі заснаваны [[Дзюнкерк]] і ўзведзены крапасныя сцены горада [[Ліль]]. Бадуэн сутыкнуўся з небяспекай [[Феадальная раздробненасць|феадальнай раздробненасці]], якая абрынулася на тэрыторыі імперыі [[Каралінгі|Каралінгаў]] яшчэ ў папярэднім стагоддзі. Аднак ён валодаў добра развітымі рэгіёнамі краіны: [[Гент]], [[Бругэ]], [[Ліль]] і [[Сент-Амер]]. Можна адзначыць з'яўленне некалькіх дваранскіх сем'яў (Абіньі, Бецюн, Фоканберг, Худэн, Ланс, Ліль, Пас, Фалемпін, Варвін). Да [[993]]—[[994]] гадоў, Бадуэн стварыў савет рэгіёнаў. Першапачаткова на сходзе прысутнічалі прадстаўнікі чатырох адміністрацыйных акруг. Менавіта Бадуэн IV паклаў пачатак далейшай магутнасці графства Фландрыя. Бадуэн сканаў [[30 мая]] [[1035]] года. Яго ўладанні атрымаў у спадчыну сын [[Бадуэн V Фландрскі|Бадуэн V]]. === Шлюб і дзеці === 1-я жонка (з каля [[1012]]): '''Агіва Люксембургская''' (пам. [[21 лютага]] ці [[9 сакавіка]] [[1030]]), дачка [[Фрыдрых Люксембургскі|Фрыдрыха Люксембургскага]], графа [[Мозельгау]], сына [[Зігфрыд, граф Люксембурга|Зігфрыда]], [[Граф Люксембурга|графа Люксембурга]]. Дзеці: * '''[[Бадуэн V Фландрскі|Бадуэн V]]''' ([[1012]]/[[1013]]—[[1 верасня]] [[1067]]), [[граф Фландрыі]] з [[1035]] 2-я жонка (з пасля [[1030]]): '''Элеанора Нармандская''', дачка [[Рычард II (герцаг Нармандыі)|Рычарда II]], [[Герцаг Нармандыі|герцага Нармандыі]]. Дзеці: * '''Юдзіф''' (каля [[1033]]—[[5 сакавіка]] [[1094]], пахавана ў манастыры Сент-Марцін); 1-ы муж (з да [[Верасень|верасня]] [[1051]]) — [[Тостыг Годвінсан]], [[эрл Нартумбрыі]]; 2-і муж (з каля [[1071]]) — [[Вельф I, герцаг Баварыі|Вельф I]], [[герцаг Баварыі]] {{зноскі}} == Літаратура == * ''Флодоард''. [https://www.vostlit.info/Texts/rus/Flodoard/frameFlodoard.htm Анналы]. // ''Рихер Реймский''. История. / Пер. с лат., сост., коммент. и указ. А. В. Тарасовой ; отв. ред. И. С. Филиппов. — {{М.}}: РОССПЭН, 1997. — ISBN 5-86004-074-1. * ''Пиренн А.'' Средневековые города Бельгии. — {{СПб.}}: Издательская группа «Евразия», 2001. — 512 с. — 2000 экз. — ISBN 5-8071-0093-X. * Édouard André Joseph Le Glay, [http://books.google.fr/books?id=23o2AAAAMAAJ&pg=PA190&dq=Robert+Frison+p%C3%A9lerinage+J%C3%A9rusalem#v=onepage&q=&f=false Histoire des comtes de Flandre], 1843, p. 215 == Спасылкі == * {{cite web|url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/FLANDERS,%20HAINAUT.htm#_Toc212185310|title=Сайт Foundation for Medieval Genealogy: графы Фландрыі|accessdate=22 декабря 2009|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/66Jzfk6Fd?url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/FLANDERS%2C%20HAINAUT.htm#_Toc212185310|archivedate=21 сакавіка 2012|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.manfred-hiebl.de/genealogie-mittelalter/balduine_grafen_von_flandern/balduin_4_schoenhaar_graf_1035/balduin_4_schoenhaar_graf_von_flandern_1035.html|title=Balduin IV. Schönhaar, Graf von Flandern|accessdate=22 декабря 2009|lang=de|archiveurl=https://www.webcitation.org/66tHgCLEs?url=http://www.manfred-hiebl.de/genealogie-mittelalter/balduine_grafen_von_flandern/balduin_4_schoenhaar_graf_1035/balduin_4_schoenhaar_graf_von_flandern_1035.html|archivedate=13 красавіка 2012|url-status=live}} * {{cite web|url=http://sbaldw.home.mindspring.com/hproject/prov/baldw004.htm|title=Baudouin IV le Barbu, Balduinus Barbatus|accessdate=23 снежня 2009|lang=fr|archiveurl=https://www.webcitation.org/66tHgetDq?url=http://sbaldw.home.mindspring.com/hproject/prov/baldw004.htm|archivedate=13 красавіка 2012|url-status=live}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фландрскі дом]] [[Катэгорыя:графы фландрскія]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы X стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XI стагоддзя]] fxzmumqjh0rbo5rs3paqx996q1gt2gl 0 223335 5210066 4754445 2026-10-01T20:41:11Z Kontributor 2K 134356 update img redirect 5210066 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Бадуэн V}} {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Бадуэн V Фландрскі | арыгінал імя = {{lang-fr|Baudouin V de Flandres}} | выява = Balduin5Flandry.jpg | шырыня = 150px | апісанне выявы = | пасада = [[Граф Фландрыі]] | сцяг = Blason Comté de Flandre.svg | парадак = 7 | перыядпачатак = [[30 мая]] [[1035]] | перыядканец = [[1 верасня]] [[1067]] | папярэднік = [[Бадуэн IV Фландрскі]] | пераемнік = [[Бадуэн VI Фландрскі]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | род = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = }} '''Бадуэ́н (Балдуін) V Набожны''' ({{lang-fr|Baudouin V de Flandres}}; [[1012]]/[[1013]], [[Арас]] — {{Дата смерці|1|9|1067}}, [[Ліль]]) — [[граф Фландрыі]] з [[1035 ]] года, сын графа [[Бадуэн IV Фландрскі|Бадуэна IV Фландрскага]] і Элеаноры, дачкі [[Герцаг Нармандыі|герцага Нармандыі]] [[Рычард II (герцаг Нармандыі)|Рычарда II]]. Паходзіў з [[Фландрскі дом|Першага Фландрскага дому]]. == Біяграфія == === Кіраванне === У [[XI]] стагоддзі [[Фландрыя (графства)|Фландрыя]] была васалам [[Францыя|каралеўства Францыя]] і толькі невялікая частка, якая ўключала [[Валансьен]], належала [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. Пазней, пад кіраваннем графа Бадуэна V апынуліся таксама [[Эно (графства)|графства Эно]] і тэрыторыя паміж [[Шэльда]]й і [[Дандр]]ам). У часы свайго кіравання Бадуэн меў уладу, амаль роўную ўладзе караля, аказваючы значны ўплыў на палітычныя справы краін [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]]. У [[1028]] годзе адбыўся шлюб Бадуэна V з Адэлай Французскай, дачкой [[Кароль Францыі|караля Францыі]] [[Роберт II Набожны|Роберта II]]. Пасля гэтага Бадуэн падняў паўстанне супраць бацькі, [[Бадуэн IV Барадаты|Бадуэна IV]], справакаванае каралём Робертам, устаўшы на чале незадаволеных баронаў. Бадуэн IV быў нават выгнаны з графства і вымушаны шукаць сховішча ў [[Герцагства Нармандыя|Нармандыі]]. З магутнай падтрымкай свайго заступніка, герцага [[Роберт Д’ябал|Роберта II Нармандскага]], ён хутка аднавіў сябе на прастоле графаў Фландрыі і яму ўдалося канчаткова здушыць паўстанне. Пасля смерці бацькі Бадуэн V стаў адным з самых магутных [[васал]]аў караля Францыі. [[Граф Галандыі]] [[Цьеры IV, граф Галандыі|Цьеры IV]] аспрэчваў у графаў Фландрыі землі [[Зеландыя (правінцыя)|Зеландыі]]. У адказ Бадуэн V уварваўся ва [[Фрысландыя (гістарычная вобласць)|Фрысландыю]], пасля чаго выйшаў пераможцам з гэтага канфлікту, захаваўшы Зеландыю ў складзе свайго графства. У якасці саюзніка [[Герцаг Ніжняй Латарынгіі|герцага Ніжняй Латарынгіі]] [[Готфрыд II, герцаг Ніжняй Латарынгіі|Готфрыда I Барадатага]], Бадуэн прыняў удзел у вайне супраць [[Спіс імператараў Свяшчэннай Рымскай імперыі|імператара]] [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] [[Генрых III Чорны|Генрыха III]], якая доўжылася з [[1046]] па [[1056]] год. У пачатку вайны ён страціў горад [[Валансьен]], які перайшоў да [[Спіс графаў Эно|графа]] [[Эно (графства)|Эно]] [[Герман, граф Эно|Германа]]. Разам з Цьеры IV Галандскім Бадуэн V захапіў замак у [[Гент|Генце]] Энам, а з Годфрыдам I Латарынгскім ён нават прыступіў да аблогі [[Неймеген]]а, дзе быў забіты кіраўнік [[Эльзас]]а Адальберт. Аднак, Бадуэн быў вымушаны спыніць ваенныя дзеянні супраць арміі імператара. Пазней, застаўшыся без падтрымкі саюзнікаў, Бадуэн ужо адзін працягнуў вайну з імператарам. Ён падпарадкаваў [[Льеж]], [[Цюін]] і разбурыў [[Юі]]. У адказ Генрых III увёў войскі ў Фландрыю. Болдуін аказаў ім супраціўленне ў [[Арк, Па-дэ-Кале|Арку]], дзе, паводле легенды, ён пракапаў за тры ночы шырокі канал (у наш час канал Нюфас). Гэты канал у канчатковым выніку апынуўся непатрэбным, бо Генрых III, пры падтрымцы былога [[кашталян]]а [[Камбрэ]] Жана дэ Бецюна, перасек і спустошыў уладанні графа Фландрыі. У [[Чэрвень|чэрвені]] [[1054]] года ён трымаў у аблозе [[Турнэ]]. У [[1055]] годзе Бадуэн V уварваўся ў [[Антверпен]], абараняючы [[Граф Мозельгау|графа Мозельгау]] [[Фрэдэрык, граф Мозельгау|Фрыдэрыка дэ Люксембурга]]. Смерць у наступным годзе імператара Генрыха III спыніла канфлікт. Бадуэн быў нават зроблены ў [[1056]] годзе прадстаўніком імперыі ў [[Кёльн]]е. Пасродкам правядзення мірных перамоў у [[Андэрнах]]у з [[1056]] па [[1059]] гады ён атрымаў Энаме ([[графства Аласт]]), замак у [[Гент]]це, [[Ваасланд]]зе, Куотр-Мецье і пяць астравоў Зеландыі. Калі Герман д'Эно памёр у [[1051]] годзе, Бадуэн V жаніў свайго сына [[Бадуэн VI, граф Фландрыі|Бадуэна VI]] на ўдаве Германа Рыхільдзе (Рыкільдзе), пасля чаго графства Эно аб'ядналася з [[Фландрыя (графства)|графствам Фландрыя]]. Таксама Бадуэну дастаўся Турнэ. [[Біскуп Камбрэ]] [[Літберт, біскуп Камбрэ|Літберт]] адлучыў маладых ад царквы, вінавацячы іх у блізкім сваяцтве, але [[Папа Рымскі]] [[Леў IX]] праз некалькі гадоў зняў адлучэнне. Пасля смерці Генрыха III гэты шлюб таксама быў прызнаны і маці імператара [[Генрых IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрыха IV]], [[Агнеса дэ Пуацье|Агнесай дэ Пуацье]], якая кіравала імперыяй у маленства сына. [[Выява:Heilig-Blut-Tafel Weingarten 1489 img20.jpg|thumb|200px|Смерць Бадуэна V]] З [[1060]] па [[1067]] год Бадуэн V быў суправіцелем [[Ганна Яраслаўна|Ганны Яраслаўны]], рэгента Францыі падчас кіравання яе сына, караля Францыі [[Філіп I (кароль Францыі)|Філіпа I]], які быў таксама стрыечным братам Бадуэна. Гэтым граф Фландрыі набыў моцны ўплыў у агульнаеўрапейскай палітыцы. Бадуэн V памёр [[1 верасня]] [[1067]] года і яго ўдава Адэла Французская прыняла манаскі пострыг у манастыры ў [[Мезен]]е, дзе і сканала ў [[1079]] годзе. Бадуэн V быў пахаваны ў царкве Святога Пятра ў [[Ліль|Лілі]]. == Шлюб і дзеці == Жонка (з [[1028]], [[Ам’ен]]): '''Адэла Французская''' ([[1009]]—[[5 чэрвеня]] [[1063]]), дачка [[Кароль Францыі|караля Францыі]] [[Роберт II Набожны|Роберта II]] і [[Канстанцыя Арльская|Канстанцыі Арльскай]]. Дзеці ад гэтага шлюбу: * '''[[Бадуэн VI Фландрскі|Бадуэн VI]]''' ([[1030]]—[[17 ліпеня]] [[1070]]) — [[граф Фландрыі]] з [[1067]] * '''[[Мацільда Фландрская]]''' (каля [[1031]] — {{ДС|2|11|1083}}) — муж — [[Вільгельм I Заваёўнік]], [[герцаг Нармандыі]], затым [[кароль Англіі]] * '''[[Роберт I, граф Фландрыі|Роберт I Фрызскі]]''' ([[1035]]—[[13 кастрычніка]] [[1093]]) — [[граф Фландрыі]]<ref>Стаў спадчыннікам сына свайго брата [[Бадуэн VI, граф Фландрыі|Бадуэна VI]], [[Арнульф III, граф Фландрыі|Арнульфу III]]</ref> з [[1071]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Флодоард. Анналы. // Рихер Реймский. История. / Пер. с лат., сост., коммент. и указ. А. В. Тарасовой; отв. ред. И. С. Филиппов. — М.: РОССПЭН, 1997. — ISBN 5-86004-074-1. * Пиренн А. Средневековые города Бельгии. — СПб.: Издательская группа «Евразия», 2001. — 512 с. — 2000 экз. — ISBN 5-8071-0093-X. * ''Egon Boshof'' Lothringen, Frankreich und das Reich in der Regierungszeit Heinrichs III. // Rheinische Vierteljahrsblätter. — № 42. — Bonn, 1978. — S. 63—127. * ''Edward Le Glay''. Histoire des comtes de Flandern jusqu’à l'avènement de la Maison de Bourgogne. — {{P.}}: Comptoir des Imprimeurs-unis, MDCCCXLIII (1843). * ''Henri Platelle, Denis Clauzel''. Histoire des provinces françaises du Nord. 2. Des principautés à l'empire de Charles Quint (900—1519). — Westhoek-Editions / Éditions des Beffrois, 1989. — ISBN 2-87789-004-X. * ''Cécile et José Douxchamps''. Nos dynastes médiévaux. / éditeur José Douxchamps. — Wepion-Namur 1996. — ISBN 2-9600078-1-6. * ''Georges-Henri Dumont''. Histoire de la Belgique. — Bruxelles: Histoire/le cri, 1977. — ISBN 2-87106-182-3. * ''Tanner, Heather J.'' Families, Friends and Allies: Boulogne and Politics in Northern France and England, C. 879—1160. == Спасылкі == * {{cite web|url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/FLANDERS,%20HAINAUT.htm#_Toc212185311|title=Сайт Foundation for Medieval Genealogy: графы Фландрыі|accessdate=14.12.2011|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/66Jzfk6Fd?url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/FLANDERS%2C%20HAINAUT.htm#_Toc212185311|archivedate=21 сакавіка 2012|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.manfred-hiebl.de/genealogie-mittelalter/balduine_grafen_von_flandern/balduin_5_insulanus_graf_1067/balduin_5_insulanus_graf_von_flandern_1067.html genealogie-mittelalter.de|title=Balduin-4-Schönhaar Graf von Flandern|accessdate=14.12.2011|lang=de}} * {{cite web|url=http://sbaldw.home.mindspring.com/hproject/prov/baldw004.htm|title=Baudouin IV le Barbu, Balduinus Barbatus|accessdate=14.12.2011|lang=fr|archiveurl=https://www.webcitation.org/66tHgetDq?url=http://sbaldw.home.mindspring.com/hproject/prov/baldw004.htm|archivedate=13 красавіка 2012|url-status=live}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1010-я гады]] [[Катэгорыя:Фландрскі дом]] [[Катэгорыя:графы фландрскія]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Лілі]] ecm53occihsx5o891geg811mfleetdx 0 223339 5210065 4759067 2026-10-01T20:41:03Z Kontributor 2K 134356 update img redirect 5210065 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Бадуэн VI Фландрскі | арыгінал імя = {{lang-fr|Baudouin VI de Flandres}} | выява = Balduin_Mons.jpg | шырыня = 250px | апісанне выявы = | пасада = [[Граф Фландрыі]] | сцяг = Blason Comté de Flandre.svg | парадак = 8 | перыядпачатак = [[1 верасня]] [[1067]] | перыядканец = [[17 ліпеня]] [[1070]] | папярэднік = [[Бадуэн V Фландрскі]] | пераемнік = [[Арнульф III Фландрскі]] | пасада_2 = [[граф Эно]] | парадак_2 = | пад імем_2 = | сцяг_2 = Blason fr Hainaut ancien.svg | перыядпачатак_2 = [[1051]] | перыядканец_2 = [[17 ліпеня]] [[1070]] | папярэднік_2 = [[Герман, граф Эно|Герман]] | пераемнік_2 = [[Арнульф III Фландрскі]] | дата нараджэння = каля [[1030]] | дата смерці = | месца смерці = | род = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = }} '''Бадуэн VI Монс (Міралюбны)''' ({{lang-fr|Baudouin VI de Mons}}, каля [[1030]]—{{Дата смерці|17|7|1070}}, {{нп3|Абацтва Анон|абацтва Анон|fr|Abbaye de Hasnon}}) — [[граф Эно]] з [[1051]] года, [[граф Фландрыі]] з [[1067]] года, сын графа [[Бадуэн V Фландрскі|Бадуэна V Фландрскага]] і Адэлы Французскай, дочкі [[Кароль Францыі|караля Францыі]] [[Роберт II Набожны|Роберта II]]. Паходзіў з [[Фландрскі дом|Першага Фландрскага дому]]. == Біяграфія == У [[1045]] годзе імператар [[Генрых III Чорны|Генрыха III]] часова перадаў Бадуэну маркграфства [[Антверпен]]. Раней, бацька Бадуэна Бадуэн V страціў яго падчас вайны з Генрыхам. У [[1051]] годзе Бадуэн ажаніўся па патрабаванні бацькі з [[Рыхільда дэ Эно|Рыхільдай]], графіняй [[Эно (графства)|Эно]], удавой графа [[Герман, граф Эно|Германа]]. Нягледзячы на пратэст імператара, Бадуэн завалодаў графствам, а таксама графствам [[Монс]], маркграфствам [[Валансьен]] і паўднёвай часткай [[Герцагства Брабант|ландграфства Брабант]], якія ўваходзілі ў яго на той момант. З-за блізкага сваяцтва жонкі былі адлучаны ад царквы [[біскуп Камбрэ|біскупам Камбрэ]] Энгельбертам, але затым Папа [[Леў IX]] даў згоду на шлюб. Двое дзяцей Рыхільды ад Германа былі пазбаўлены спадчыны бацькі; яго сын Ражэ ў [[1066]] годзе стаў біскупам [[Шалон-сюр-Марн]]а, а дачка сышла ў манастыр. Пасля смерці бацькі ў [[1067]] годзе Бадуэн VI аб’яднаў Фландрыю і Эно, дзе кіраваў тры гады да сваёй смерці ў [[1070]] годзе. Як граф Эно, Бадуэн прызнаў паміж [[1066]] і [[1070]] гадамі [[Гільдыя|гільдыю]] ў Валансьене. Ён аднавіў абацтва Анон, дзе пасля і быў пахаваны. Пачатак яго кіраванне было адзначана заснаваннем абацтва Грамон ([[Гераардсберген]]), якое атрымала палёгкі ў [[1068]] годзе. Ведаючы, што ён хворы, Бадуэн склікаў савет у [[Аўдэнардэ]], на якім прыняў рашэнне паставіць двух малалетніх сыноў — [[Арнульф III, граф Фландрыі|Арнульфа]] і [[Бадуэн II, граф Эно|Бадуэна]] пад апеку маці, прычым у выпадку смерці аднаго з яго сыноў, іншы павінен быў стаць яго спадчыннікам. Перад смерцю яму ўдалося перадаць свае землі старэйшаму сыну Арнульфу III. Таксама ён папрасіў свайго брата [[Роберт I Фрызскі|Роберта Фрызскага]] абараняць сваіх дзяцей. Ён памёр неўзабаве пасля гэтага, [[17 ліпеня]] [[1070]] года. Кіраванне Бадуэна VI адзначылася перыядам унутранага і знешняга міру. Нягледзячы на ўсе меры, ранняя смерць Бадуэна спарадзіла дынастычныя спрэчкі. Ужо [[22 лютага]] [[1071]] года Арнульф быў забіты ў барацьбе са сваім дзядзькам Робертам Фрызскім у [[Бітва пры Каселі, 1071|бітве пры Каселі]] разам з [[Граф Херэфард|графам Херэфарда]] [[Вільям Фіц-Осберн|Вільямам Фіц-Осбернам]]<ref>У некаторых крыніцах сказана, што ўдава Бадуэна Рыхільда выйшла за яго замуж незадоўга да бітвы пры Каселі.</ref>, а Роберт узурпаваў уладу ў Фландрыі. Малодшы сын, Бадуэн II стаў графам Эно пасля гібелі Арнульфа. == Шлюб і дзеці == Жонка (з [[1051]]): '''[[Рыхільда дэ Эно]]''' (памерла [[15 сакавіка]] [[1087]], Месін, пахавана ў абацтве Анон), удава [[Граф Эно|графа Эно]] [[Герман, граф Эно|Германа]]. Дзеці ад гэтага шлюбу: * '''[[Арнульф III Фландрскі|Арнульф III]]''' ([[1054]], Бавінгоф — [[22 лютага]] [[1071]] года) — [[граф Фландрыі]] і [[граф Эно]] з [[1070]] * '''[[Бадуэн II, граф Эно|Бадуэн II]]''' ([[1056]]—[[1098]], пасля [[8 чэрвеня]]) — [[граф Эно]] з [[1071]] * '''Агнэс''' (памерла [[1071]] ці пазней)<ref>Магчыма, манашка ў бенедыкцінскім кляштары, якая згадваецца ў ''Annales Hanoniæ''. У [[1071]] годзе названа ў дакументах Арнульфа III яго сястрой.</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * Пиренн А. Средневековые города Бельгии. — СПб.: Издательская группа «Евразия», 2001. — 512 с. — 2000 экз. — ISBN 5-8071-0093-X. * {{кніга |аўтар = E. Brandenburg. |частка = |загаловак = Die Nachkommen Karls des Gro?en |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Leipzig |выдавецтва = |год = 1935 |том = |старонкі = 9 |allpages = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга |аўтар = Alberdingk Thijm. |частка = |загаловак = Balduin VI |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = Allgemeine Deutsche Biographie (ADB) |месца = Leipzig |выдавецтва = Band 2. Duncker & Humblot |год = 1875 |том = |старонкі = 9 |allpages = |серыя = |isbn = |тыраж = }} == Спасылкі == * {{FGM|url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/FLANDERS,%20HAINAUT.htm#BaudouinVIdied1070|title=BAUDOUIN VI Count of Flanders|url_ml=|accessdate=2011-12-17}} * {{cite web|url=http://www.manfred-hiebl.de/genealogie-mittelalter/balduine_grafen_von_flandern/balduin_6_graf_1070/balduin_6_graf_von_flandern_1070.html|title=BALDUIN VI, 1067 Graf von Flandern|work=Die Genealogie der Franken und Frankreichs - Die fränkischen Adelsgeschlechter des Mittelalters|accessdate=17.12.2011|lang=de|archiveurl=https://www.webcitation.org/66tpNuhPq?url=http://www.manfred-hiebl.de/genealogie-mittelalter/balduine_grafen_von_flandern/balduin_6_graf_1070/balduin_6_graf_von_flandern_1070.html|archivedate=13 красавіка 2012|url-status=live}} * {{cite web|url=http://sbaldw.home.mindspring.com/hproject/prov/baldw005.htm|title=Baldwin (Baudouin) V de Lille|accessdate=17.12.2011|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/66tpOPaUs?url=http://sbaldw.home.mindspring.com/hproject/prov/baldw005.htm|archivedate=13 красавіка 2012|url-status=live}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фландрскі дом]] [[Катэгорыя:Графы фландрскія]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XI стагоддзя]] sgzpjpqdg06c103eyeq9sc8inxxw6pc 0 231005 5210038 4782714 2026-10-01T18:44:56Z Ілля Касакоў 21245 5210038 wikitext text/x-wiki {{Ахоўны статус}} '''Віды, якія знаходзяцца пад найменшай пагрозай знікнення''' ({{lang-en|Least concern, LC}}) — [[ахоўны статус]], які [[Міжнародны саюз аховы прыроды|Міжнародны Саюз Аховы Прыроды]] прысвойвае [[біялагічны від|біялагічным відам]] або [[таксон]]ам, якія не ўваходзяць у якую-небудзь іншую катэгорыю і, такім чынам, не адчуваюць пагроз свайму існаванню. Да іх адносяцца найбольш распаўсюджаныя і квітнеючыя віды, напрыклад: [[меданосная пчала]], [[шэры пацук]], [[шызы голуб]]. Яны, як правіла, не занесены ў Чырвоныя кнігі, аднак асобныя папуляцыі і падвіды могуць знаходзіцца пад пагрозай — так, да прыкладу, распаўсюджаная ў абедзвюх [[Амерыка]]х [[пума]] мае статус «Знаходзіцца пад найменшай пагрозай», а нешматлікая [[Пума фларыдская|фларыдская пума]] — выміраючы падвід. Па звестках 2006 года ў гэтую катэгорыю ўваходзіць 15636 таксонаў. Агульная колькасць відаў жывёл у гэтай катэгорыі — 14033. Таксама ў спісе значыцца 102 падвіды жывёл і 1500 таксонаў царства раслін (1410 відаў, 55 падвідаў, 35 разнавіднасцяў). У 2008 годзе да гэтай катэгорыі былі афіцыйна аднесены [[людзі]]<ref>{{cite web|url=http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/136584/0|title=IUCN Red List - Homo sapiens|work=The IUCN Red List of Threathened Species|access-date=2011-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100124090010/http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/136584/0|archive-date=24 студзеня 2010|url-status=dead}}</ref>. {{Састарэла}} [[Файл:Status iucn3.1 LC be.svg|thumb|center|300px|<center>Катэгорыі МСАП<center>]] {{-}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/search/link/4cb7fa88-9764dab7 Спіс відаў, якія маюць статус «Знаходзяцца пад найменшай пагрозай»] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ахова прыроды]] [[Катэгорыя:Чырвоныя кнігі]] [[Катэгорыя:Віды па-за небяспекай|*]] pjvahc19zrn3tnlkn5gtmmoqdoj67zw 0 232226 5210353 5048754 2026-10-02T11:07:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210353 wikitext text/x-wiki {{Сексуальная арыентацыя}} [[Сексуальная арыентацыя]] з'яўляецца адным са складнікаў, якія дэтэрмінуюць палавыя і, адпаведна, рэпрадуктыўныя паводзіны чалавека. У медыцыне [[Новы час|новага часу]] і першай палове XX стагоддзі адхілення ад стандартнай [[гетэрасексуальнасць|гетэрасексуальнай]] арыентацыі лічыліся душэўным захворваннем незразумелай [[Этыялогія|этыялогіі]],<ref name="lawfoundation">{{cite web|url=http://www.lawfoundation.net.au/ljf/app/&id=4F34CAD2DA1F14E9CA2571A3008059FD|title=Psychiatry, Psychology, Law and Homosexuality - Uncomfortable Bedfellows|accessdate=2012-01-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/65YbFmZKK?url=http://www.lawfoundation.net.au/ljf/app/|archivedate=19 лютага 2012|url-status=live}}</ref> прычым услед за [[Арыстоцель|Арыстоцелем]] мужчынская [[гомасексуальнасць|гомасексуальная]] арыентацыя разглядалася або як захворванне, або як следства ўплыву асяроддзя<ref>{{Cite web |url=http://www.philosophy.ru/library/aristotle/nic_ethic.html |title=''Арыстоцель''. Нікамахава этыка |access-date=7 чэрвеня 2015 |archive-date=4 красавіка 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070404011626/http://www.philosophy.ru/library/aristotle/nic_ethic.html |url-status=dead }}</ref>. Следствам такога становішча стала тое, што адхіленні ад стандартнай сексуальнай арыентацыі разглядаліся выключна [[псіхіятрыя]]й (і часткова [[псіхалогія]]й).<ref name="lawfoundation" /> Становішча пачало змяняцца ў XX стагоддзі, калі ў сувязі з развіццём [[эндакрыналогія|эндакрыналогіі]], а затым нейраэндакрыналогіі, быў адкрыты ўплыў гарманальных фактараў на фізіялогію і паводзіны чалавека. == Эвалюцыйныя асновы палавых паводзін і сексуальная арыентацыя == [[Выява:Sexual.Orientation.Distribution.jpg|thumb|300 px|Мал.1. Размеркавання мужчын паводле сексуальных арыентацый. Абсцыса — сексуальная арыентацыя па Кінсі, ардыната: доля мужчын з такой арыентацыяй<ref>''Burr, Chandler''. A Separate Creation: the Search for the Biological Origins of Sexual Orientation. New York: Hyperion, 1996</ref>]] У рамках метадалогіі біялогіі і медыцыны ключавым паняццем з'яўляецца фізіялагічная норма як праява адаптацыйнага оптымуму арганізма да асяроддзя на пэўнай стадыі развіцця. Адхіленне сексуальнай арыентацыі індывіда ад гетэрасексуальнай нормы і, адпаведна, змена рэпрадуктыўных паводзін, у рамках [[Тэорыя эвалюцыі|эвалюцыйнай тэорыі]] непасрэдна ўплывае на [[рэпрадуктыўны поспех]] індывіда: носьбіты такіх [[ген]]аў [[apriori]] павінны пакідаць менш нашчадства і, як следства, павінна адбывацца [[Элімінацыя, біялогія|элімінацыя]] такіх генаў з генетычнага пула [[папуляцыя|папуляцыі]].<ref name="economist.com">{{cite web|url=http://www.economist.com/node/12465295?story_id=12465295|title=Genes that make some people gay make their brothers and sisters fecund|accessdate=2012-01-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/65YbGa9Pi?url=http://www.economist.com/node/12465295?story_id=12465295|archivedate=19 лютага 2012|url-status=live}}</ref> Аднак, у прыклад прыводзіцца знойдзены т.зв. «ген альтруізму» і ўвогуле [[альтруізм]]. У біялогіі альтруізм тлумачыцца як «паводзіны, якія вядуць да павышэння прыстасаванасці (рэпрадуктыўнага поспеху) іншых асобін на шкоду сваім уласным шанцам на паспяховае размнажэнне» — адборам усё гэтак жа падтрымліваецца. [[ Аляксандр Уладзіміравіч Маркаў, біёлаг|А. У. Маркаў]] адзначыў, што такія паводзіны, відавочна, памяншаюць рэпрадуктыўны поспех і павінна, здавалася бы, адсявацца адборам. Прапанаваны розныя гіпотэзы, заснаваныя на роднасным адборы (рабочыя мурашкі таксама адмаўляюцца ад размнажэння — але ад гэтага іх гены толькі выйграюць), групавым адборы (калі гомасексуальныя сувязі ўмацоўвалі калектыў, як гэта адбываецца, напрыклад, у [[Банабо|банабо]]) і на ідэі «пабочнага эфекту». Напрыклад, некаторыя факты паказваюць на існаванне алеляў, якія падвышаюць у жанчын рэпрадуктыўны поспех, а ў мужчын — верагоднасць развіцця гомасексуальнай арыентацыі (што памяншае рэпрадуктыўны поспех мужчын). Такі падвойны эфект мог бы растлумачыць устойлівае захаванне гэтых алеляў у чалавечым генафондзе. Акрамя таго, бі- і гомасексуальнасць даволі лагічна ўпісваюцца ў мадэль эвалюцыі старажытных гамінід Оўэна Лаўджоя"<ref>{{cite web|url=http://antropogenez.ru/interview/736/.long|title=Гомасексуальнасць - непазбежны пабочны эфект бісексуальнасці і "прывязкі" секса да кахання}}</ref>. Дадатковым фактарам з'явілася даследаванне віду размеркавання па сексуальных арыентацыях: апынулася, што ў мужчын, у адрозненне ад жанчын, колькаснае размеркаванне ў [[Шкала Кінсі|шкале Кінсі]] бімадальна (гл. Мал. 1) — што дало падставу лічыць, што «ген гомасексуальнасці» мужчын існуе і лакалізаваны ў [[X-храмасома|'''X'''-храмасоме]].<ref>{{cite web|url=http://www.sciencemag.org/content/261/5119/321.long|title=A linkage between DNA markers on the X chromosome and male sexual orientation|accessdate=2012-01-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/65YbHi4S2?url=http://www.sciencemag.org/content/261/5119/321.long|archivedate=19 лютага 2012|url-status=live}}</ref> == Даследаванні блізнят == Даследаванні блізнят дазваляюць атрымаць прыкладнае ўяўленне аб ролі генетычных фактараў і фактараў асяроддзя. Раннія даследаванні звычайна ўтрымлівалі метадалагічныя памылкі, што прыводзіла да таго, што блізняты, якія адрозніваліся па арыентацыі, траплялі да даследчыкаў значна радзей і атрыманая канкардантнасць апынялася завышанай. <ref name="bailey2000"> Bailey, J. Michael ; Dunne, Michael P. ; Martin, Nicholas G. Genetic and Environmental Influences on Sexual Orientation and Its Correlates in an Australian Twin Sample J Pers Soc Psychol, Volume 78(3).March 2000.524-536 </ref> {| class="wikitable" |- ! год публікацыі || пол || MZ% || DZ% || крыніца |- | 1952 || м || 100 <!-- у аглядзе хэйшбергера паказваецца 100 %, некаторыя іншыя крыніцы прыводзяць 92 % --> || 15 || Kallman<ref> Franz J. Kallmann Twin and sibship study of overt male homosexuality Am J Hum Genet. 1952 June; 4(2): 136—146. </ref> |- |1968 || м || 60 || 14 || Heston & Shields<ref> Heston L. L. & Shields, J. 1968. Homosexuality in twins: a family study and a registry study. Archives of General Psychiatry, 18, 149—160 </ref> |- |1991 || м || 47 || 0 || Bunrich et al.<ref> Bunrich, N.J., Bailey,J.M., & Martin, N.G/ (1991) Sexual orientation, sexual identity, and sex-dimorphic behaviours in male twins Behavior Genetics, 21,75-96. </ref> |- |1991 || м || 52 || 22 || Bailey & Pillard<ref> Bailey, J.M. & Pillard, R.C. 1991. A genetic study of male sexual orientation. Archives of General Psychiatry, 48, 1089—1096 </ref> |- |1992 || абодва || 13 || 13 || King & McDonald<ref> King, M., & McDonald, E. 1992 Homosexuals who are twins: A study of 46 probands. British Journal of Psychiatry, 160, 407—409. </ref> |- |1993 || абодва || 65 || 29 || Whitam et al.<ref> Whitam, F.L., Diamond, M. & MArtin, J. 1993. Homosexual orientation in twins: A report on 61 pairs and three triplet sets. Archives of Sexual Behaviour, 22, 187—206 </ref> |- |1993 || ж || 48 || 16 || Bailey et al.<ref> Bailey, J.M., Pillard, R.C., Neale, M.C., & Agyei, Y. 1993. Heritable factors influence female sexual orientation. Archives of General Psychiatry, 50, 217—223. </ref> |- |1996 || м || 20 || 0 || Bailey et al.<ref> Bailey, J.M., Dunn, M., & Martin, N.G. 1996. Sex differences in the distribution and determination of sexual orientation. Unpublished manuscript. </ref> |- |1996 || ж || 24 || 11 || Bailey et al. |- |1997 || м || 25 || 25 || Hershberger<ref> Hershberger, S.L. 1997. A twin registry study of male and female sexual orientation. Journal of Sex Research, 34, 212—222. </ref> |- |1997 || ж || 55 || 25 || Hershberger |- |2000 || м || 20 || 16 || Bailey et al.<ref name="bailey2000"/> |- |2000 || ж || 24 || 10.5 || Bailey et al. |- |2002 || м || 16.8 || 9.8 || Bearman & Bruckner <ref> Bearman, P. S. & Bruckner, H. 2002 Opposite-sex twins and adolescent same-sex attraction. American Journal of Sociology 107, 1179—1205. </ref> |- |2002 || ж || 5.3 || 6.6 || Bearman & Bruckner |- |2008 || м || 18 || 11 || Langstrom et al.<ref> Langstrom N, Rahman Q, Carlstrom E, Lichtenstein P. Genetic and environmental effects on same-sex sexual behavior: a population study of twins in Sweden. Arch Sex Behav. 2008 Feb;39(1):75-80. </ref> |- |2008 || ж || 22 || 17 || Langstrom et al. |} == Сучасныя кірункі даследаванняў == Некаторыя даследчыкі бачаць прычынна-следчую сувязь паміж біялагічнымі фактарамі і [[сексуальная арыентацыя|сексуальнай арыентацыяй]]. Гэтай тэме прысвечаны шэраг прац, якія ахопліваюць розныя вобласці біялогіі<ref name="lawfoundation" />, напрыклад, кніга нідэрландскага нейрабіёлага [[Дык Франс Свааб|Дыка Свааба]] — «[[Мы — гэта наш мозг. Ад маткі да Альцгеймера]]». У навуковым свеце няма адзінага пункта гледжання ні наконт таго, якія біялагічныя фактары могуць мець ролю ў фарміраванні сексуальнай арыентацыі, ні за кошт якіх біялагічных механізмаў можа ажыццяўляцца такі ўплыў. Шэраг прадметных абласцей, у рамках якіх вядуцца даследаванні, уключае вывучэнне марфалагічнай структуры мозгу, прэнатальнага развіцця, спадчыннасці і генных вірусных інфекцый. Метадалагічна некаторыя даследаванні выкарыстоўваюць аднаяйцавых [[блізняты|блізнят]] у якасці [[кантрольная група|кантролю]].<ref name="lawfoundation" /><ref name="economist.com" /><ref>{{cite web|url=http://iserp.columbia.edu/content/opposite-sex-twins-and-adolescent-same-sex-attraction|title=Opposite-sex twins and adolescent same-sex attraction|accessdate=2012-01-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/65YbIHDQ4?url=http://iserp.columbia.edu/content/opposite-sex-twins-and-adolescent-same-sex-attraction|archivedate=19 лютага 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.springerlink.com/content/2263646523551487/|title=Genetic and Environmental Effects on Same-sex Sexual Behavior: A Population Study of Twins in Sweden|accessdate=2012-01-02}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name="boston.com">{{cite web|url=http://www.boston.com/news/globe/magazine/articles/2005/08/14/what_makes_people_gay/|title=What Makes People Gay?|accessdate=2012-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120102070427/http://www.boston.com/news/globe/magazine/articles/2005/08/14/what_makes_people_gay/|archive-date=2 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref> Асноўныя кірункі, па якіх праводзяцца даследаванні фактараў, якія аказваюць уплыў на фарміраванне сексуальнай арыентацыі, — [[генетыка]] і [[эндакрыналогія]], хоць пра нейкія пэўныя вынікі казаць рана. Артыкулы ў папулярных часопісах, напрыклад, [[Newsweek]]: «Гей ген?» ({{lang-en|Gay gene?}}), даюць уяўленне аб гэтых даследаваннях, аднак іх вынікі варта лічыць папярэднімі.<ref name="lawfoundation" /><ref>{{cite web|url=http://www.thedailybeast.com/newsweek/1995/11/12/nature-plus-nurture.html|title=Nature Plus Nurture|accessdate=2012-01-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/65YbIld6O?url=http://www.thedailybeast.com/newsweek/1995/11/12/nature-plus-nurture.html|archivedate=19 лютага 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://abcnews.go.com/2020/story?id=4529843&page=1|title=Is There a 'Gay Gene'?|accessdate=2012-01-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/65YbJYyNd?url=http://abcnews.go.com/2020/story?id=4529843|archivedate=19 лютага 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.foxnews.com/scitech/2010/07/15/have-scientists-found-gay-gene/|title=Have Scientists Found the 'Gay Gene'?|accessdate=2012-01-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/65YbKPZ9B?url=http://www.foxnews.com/scitech/2010/07/15/have-scientists-found-gay-gene/|archivedate=19 лютага 2012|url-status=live}}</ref> Большасць даследчыкаў сыходзяцца ў меркаванні, што не існуе аднаго-адзінага «гей гена», які вызначаў бы нешта такое комплекснае, як сексуальная арыентацыя, і што, хутчэй за ўсё, гэта вынік узаемадзеяння шэрагу біялагічных фактараў. Некаторыя навукоўцы прапануюць разглядаць гены ці гармоны ў якасці ключавых фактараў; таксама распаўсюджана меркаванне, што і тыя і іншыя адыгрываюць важную ролю.<ref name="boston.com" /><ref>{{cite web|url=http://pediatrics.aappublications.org/content/113/6/1827.full?maxtoshow=&hits=10&RESULTFORMAT=&fulltext=%2522Sexual+orientation+and+adolescents%2522&searchid=1&FIRSTINDEX=0&sortspec=relevance&resourcetype=HWCIT|title=Sexual Orientation and Adolescents|accessdate=2012-01-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/65YbLH0BK?url=http://pediatrics.aappublications.org/content/113/6/1827.full?maxtoshow=|archivedate=19 лютага 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/Submission%20to%20the%20Church%20of%20England.pdf|title=Submission to the Church of England’s Listening Exercise on Human Sexuality|accessdate=2012-01-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/65YbLnyiw?url=http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/Submission%20to%20the%20Church%20of%20England.pdf|archivedate=19 лютага 2012|url-status=live}}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.healthcentral.com/newsdetail/408/532589.html Kathleen Doheny. ''Pheromones Point to Sexual Orientation: Lesbians respond differently than heterosexual women, researchers find'' // HealthDay News, 9 May, 2006] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061214161959/http://www.healthcentral.com/newsdetail/408/532589.html |date=14 снежня, 2006 }} * [http://www.medicalnewstoday.com/medicalnews.php?newsid=24072 Charles Wysocki. ''Underarm odor may send very specific signals to potential mates'' // Medical News Today, 10 May, 2005] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060528052953/http://www.medicalnewstoday.com/medicalnews.php?newsid=24072 |date=28 мая, 2006 }} [[Катэгорыя:Даследаванні ЛГБТ]] [[Катэгорыя:Сексалогія]] [[Катэгорыя:Сексуальная арыентацыя]] bw3eyqqkiingzb38wh0jmgd4g85x2tk 10 232263 5209911 4916470 2026-10-01T13:21:02Z Culamar 102133 5209911 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная паласа |колер = |выява = [[выява:Coat of arms of Belarus (official).svg|70px]] |выява2 = [[выява:Ministerstva_handlu.png|70px]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |загаловак = [[Міністры гандлю Беларусі|Міністры]] [[Міністэрства антыманапольнага рэгулявання і гандлю Рэспублікі Беларусь|гандлю Рэспублікі Беларусь]] |утрыманне = * [[Валянцін Іванавіч Байдак|Валянцін Байдак]] <small>(1991—1994)</small> * [[Пётр Апанасавіч Казлоў|Пётр Казлоў]] <small>(1995—2001)</small> * [[Аляксандр Мікалаевіч Кулічкоў|Аляксандр Кулічкоў]] <small>(2001—2005)</small> * [[Аляксандр Іванавіч Іванкоў|Аляксандр Іванкоў]] <small>(2005—2009)</small> * [[Валянцін Сяргеевіч Чаканаў|Валянцін Чаканаў]] <small>(2009—2015)</small> * [[Уладзімір Васільевіч Калтовіч|Уладзімір Калтовіч]] <small>(2015—2021)</small> * [[Аляксей Ігаравіч Багданаў|Аляксей Багданаў]] <small>(2021—2025)</small> * [[Артур Барысавіч Карповіч|Артур Карповіч]] <small>(2025—2026)</small> * [[Аляксандр Уладзіміравіч Якоўчыц|Аляксандр Якоўчыц]] <small>(з 2026)</small> }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Спісы міністраў Беларусі|Гандлю]] </noinclude> nfclp5nb1uqd4qrqyds2txbkfm4vmxm 0 238109 5210128 5206844 2026-10-02T03:26:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210128 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Блізніца}} {{НП-Беларусь |статус = [[Аграгарадок]] |беларуская назва = Блізніца |выява = Костёл - panoramio (22).jpg |подпіс = [[Касцёл Божай Волі (Блізніца)|Касцёл Божай Волі]] |вобласць = Віцебская |раён = Полацкі |сельсавет = Вароніцкі }} '''Блі́зніца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bliznica}}, {{lang-ru|Близница}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910v0029710&q_id=106241|title=Решение Полоцкого районного Совета депутатов от 25 марта 2008 года № 79 "О преобразовании сельских населенных пунктов Полоцкого района в агрогородки"|access-date=|archive-date=3 жніўня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240803081803/https://etalonline.by/document/?regnum=d910v0029710&q_id=106241|url-status=dead}}</ref> у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вароніцкі сельсавет|Вароніцкага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == [[Файл:Усадебный дом Лисовских - panoramio.jpg|міні|злева|Сядзібны дом Лісоўскіх]] [[Файл:Памятник Герою Советского союза Сильницкому М.Ф. - panoramio.jpg|міні|злева|Помнік Герою Савецкага Саюза М. Ф. Сільніцкаму]] * Сядзіба Лісоўскіх «Варанец» ([[XIX]] — пач. [[XX]] ст.) * [[Касцёл Божай Волі (Блізніца)|Касцёл Божай Волі]] (2001—2004) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/bliznica/index.htm}} {{Вароніцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вароніцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Полацкага раёна]] [[Катэгорыя:Блізніца (Полацкі раён)| ]] ldgp8xyx773dyhuofp7iaiom3jn1llw 0 241964 5210133 5160568 2026-10-02T04:44:52Z ~2026-52521-07 174880 /* Гісторыя */ 5210133 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Кароўчына}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Кароўчына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 02|lat_sec = 41 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 49|lon_sec = 17 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Дрыбінскі |сельсавет = Первамайскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 243046001 }} '''Каро́ўчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Karoŭčyna}}, {{lang-ru|Коровчино}}) — [[аграгарадок]] у [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Первамайскі сельсавет|Первамайскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 24 км у напрамку на паўднёвы захад ад гарадскога пасёлка [[Дрыбін]], за 44 км ад [[Магілёў|Магілёва]], за 34 км ад чыгуначнай станцыі [[Цёмны Лес (станцыя)|Цёмны Лес]]{{sfn|БелЭн|1999}}. Каля аграгарадка вадасховішча [[Кароўчына (вадасховішча)|Кароўчына]]. == Гісторыя == У [[1616|1616 годзе]] вёска ўваходзіла ў склад [[Брылі (Магілёўскі раён)|Брылеўскага войтаўства]] [[Магілёўская воласць|Магілёўскай воласці]] [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскага павета]] і належала да дзяржаўных (каралеўскіх) уладанняў. Агульная плошча зямель вёскі складала 36 [[Валока|валок]]: 14 валок ляжалі пустаямі яшчэ з часу першай валочнай памеры, а яшчэ 4 валокі апусцелі пасля [[1612|1612 года]] праз пастаянныя пастоі і рабаванні войскамі. Апрацоўваліся і абкладаліся падаткамі толькі 18 валок, з якіх сяляне выплацілі 15 коп грошаў грашовага [[Чынш|чыншу]] (па 50 грошаў з кожнай валокі)<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17907232|title=Інвентар Магілёўскай эканоміі (1616)|website=www.szukajwarchiwach.gov.pl|access-date=2026-10-02}}</ref>. Акрамя чыншу, вёска плаціла натуральны падатак [[Дзякла|дзяклам]] — усяго 36 бочак аўса (па 2 бочкі з платнай валокі). З гэтай нормы 10 бочак аўса былі адпраўлены для забеспячэння гарнізона [[Смаленск|Смаленска]], а за астатнія 26 бочак сяляне выплацілі грашовы эквівалент з улікам дастаўкі ў памеры 6 коп і 30 грошаў. Дадаткова за карыстанне сінажацямі і паляўнічымі ўгоддзямі з вёскі былі сабраны 1 копа і 21 грош, што ў суме дало агульны гадавы даход скарбу з Кароўчына ў памеры 21 копы і 30 грошаў<ref name=":1" />. У 1676 годзе згадваецца як сяло з царквой у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>. У 1924—1960 і 1966—2013 гадах Кароўчына было цэнтрам [[Кароўчынскі сельсавет|Кароўчынскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 Решение Могилёвского областного совета депутатов № 23-1 от 20 ноября 2013 г. Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. == Насельніцтва == * [[1998]] год — 1022 жыхары, 388 двароў{{sfn|БелЭн|1999}}. == Культура == === Нематэрыяльная спадчына === * Мастацкія практыкі саломапляцення Магілёўскай вобласці — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|53БК000136}}. == Вядомыя асобы == * [[Пётр Аляксандравіч Салаўёў]] (нар. 1963) — беларускі палітык. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|8|Каро́ўчына||90}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=13|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Первамайскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Первамайскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дрыбінскага раёна]] sh09ijgmcy39o158pjmm8b33lt1tlb7 0 241975 5210359 4903647 2026-10-02T11:10:07Z ~2026-52521-07 174880 /* Гісторыя */ дапаўненне 5210359 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гарадзецк |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 09|lat_sec = 37 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 00|lon_sec = 42 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Дрыбінскі |сельсавет = Міхееўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243046505 }} '''Гарадзе́цк'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Haradzieck}}, {{lang-ru|Городецк}}) — [[вёска]] ў [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Міхееўскі сельсавет|Міхееўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Назва вёскі паходзіць ад старажытнага '''гарадзішча''' — рэшткаў сярэдневяковага [[Замак|замка]], які знаходзіўся за 1 км на поўдзень ад сучаснай вёскі, на правым беразе р. [[Галыш|Галыша]], ва ўрочышчы Гарадок<ref name=":1">{{Кніга|спасылка=https://libr.msu.by/handle/123456789/18931|аўтар=В. Ф. Копытин|загаловак=Археологические памятники Дрибинского района Могилевской области|год=1994|выдавецтва=Издательство Могилевского государственного педагогического института им. А.А. Кулешова}}</ref>. Гарадзішча вядома з [[1925]] года, абследаваў яго ў [[1991]] годзе [[В. Ф. Капыцін]]<ref name=":1" />. === У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай === У [[1622]] годзе сяло '''Гарадзецкае''' ўпамінаецца ў складзе Гарадзецкага войтаўства [[Горскай воласці]] [[Горы-Горацкі маёнтак|Горы-Горацкага маёнтка]] [[Аршанскі павет|Аршанскага павета]]<ref name=":2">{{Кніга|загаловак=Pami︠a︡tsʹ--Drybinski rai︠o︡n|адказны=Henadzʹ Pashkoŭ, V. U. Ni︠a︡mykin|год=2004|месца=Minsk|выдавецтва=Belaruska︠i︡a ėntsyklapedy︠i︡a|старонак=645|серыя=Historyka-dakumentalʹnyi︠a︡ khroniki haradoŭ i rai︠o︡naŭ Belarusi|isbn=978-985-11-0298-9}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lib-gorki.mogilev.by/index.php/kniga-pamyat|title=Книга "Память"|website=lib-gorki.mogilev.by|access-date=2026-10-02}}</ref>. Яно налічвала 30 валок зямлі (прыблізна 640 гектараў зямлі). Паводле інвентару Горы-Горацкага маёнтка [[1683]] года, якім у той час валодаў кашталян віленскі [[Ежы Сапега]], у сяле Гарадзецк было 23 дымы<ref name=":2" />. Сяляне Гарадзецка трымалі 4,875 [[Валока|валокі]] ўрочнай (аселай) зямлі і 8,125 валокі пустачыншавай зямлі (зямля, якая пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|ваеннага спусташэння]] сярэдзіны [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] заставалася неапрацаванай і не прыносіла даходу). За ўрочную зямлю яны плацілі чынш па 25 [[Грош|грошаў]] з валокі, а за пустачыншавую — па 15 грошаў з валокі<ref name=":2" />. Акрамя чыншу, сяляне адпрацоўвалі пэўныя павіннасці, якія выконвалі па чарзе: варты (ахоўвалі [[маёнтак]] або важныя аб'екты); гвалты (тэрміновыя, часам прымусовыя работы, якія трэба было выканаць па першым патрабаванні); урокі (розныя іншыя работы, якія ўказваліся ўладальнікам ці яго ўпраўляючым)<ref name=":2" />. Асобна ў інвентары згадваецца Раман Цяцерскі — дробны землеўласнік ([[Зямяне|зямянін]]), які валодаў зямлёй на правах [[Лен|лену]]. Ён быў [[Войт|войтам]] і меў 4 валокі вольнай зямлі, за якую не плаціў [[чынш]]<ref name=":2" />. Пры вёсцы быў [[млын]] аб адным коле на рацэ Галышы. З яго Раман Цяцерскі штогод атрымліваў 60 злотых даходу<ref name=":2" />. У [[1697|1697 годзе]] праз сяло Гарадзецкае праходзіў шлях з [[Масква|Масквы]] ў [[Варшава|Варшаву]]. Па ім ехаў маскоўскі стольнік [[Пётр Андрэевіч Талстой|П. А. Талстой]]. На гэтым участку яго маршрут ішоў праз [[Горкі]], потым праз Гарадзецкае, а далей — на [[Сухары (Магілёўскі раён)|Сухары]] (тады Губіна)<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.worldcat.org/title/691856453|аўтар=A. A. Mi︠a︡tselʹski|загаловак=Mstsislaŭskae kni︠a︡stva i vai︠a︡vodstva ŭ XII-XVIII stst|год=2010|месца=Minsk|выдавецтва=Belaruskai︠a︡ navuka|старонак=663|isbn=978-985-08-1202-5}}</ref>. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) землі [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] адышлі да Расійскай імперыі. У [[1785|1785 годзе]] Гарадзецк быў сялом Горы-Горацкага маёнтка, якім валодаў [[Н. Л. Салагуб]]. Тады тут было 43 двары і 279 жыхароў; сяло знаходзілася ў [[Чавускі павет|Чавускім павеце]]<ref name=":2" />. Праз некалькі дзесяцігоддзяў, у [[1847|1847 годзе]], Гарадзецк ужо належаў да казённага (дзяржаўнага) Горы-Горацкага маёнтка і налічваў 27 гаспадарак і 213 жыхароў. Тут размяшчаліся сельскае кіраванне, сельскі запасны магазін і [[карчма]]<ref name=":2" />. У [[1885]] годзе — цэнтр Гарадзецкай воласці, 41 двор, 202 жыхары<ref name=":2" />. Частка вяскоўцаў займаліся рамізніцкім промыслам, выраблялі з дрэва посуд і іншыя бытавыя рэчы. [[Гарадзецкая воласць]] у 1885 годзе налічвала 16 сельскіх таварыстваў, 29 абшчын, 29 населеных пунктаў, 966 двароў, 14 017 дзесяцін зямлі, 5713 жыхароў<ref name=":2" />. У [[1897]] годзе 47 двароў, 341 жыхар, валасное праўленне, народнае вучылішча (адчынена ў [[1866]]), [[капліца]], багадзельня, хлебазапасны магазін, конскі двор, цагельны завод, карчма. 29 ліпеня праводзілася аднадзённая ярмарка<ref name=":2" />. === У складзе БССР === З [[20 жніўня]] [[1924]] года цэнтр Гарадзецкага сельсавета [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] БССР (да [[26 ліпеня]] [[1930]]). З [[8 ліпеня]] [[1931]] года і з [[16 верасня]] [[1959]] года ў [[Горацкі раён|Горацкім раёне]], з [[12 лютага]] [[1935]] года і з [[29 снежня]] [[1989]] года ў [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскім раёне]], з [[24 чэрвеня]] [[1960]] года ў Дрыбінскім, з [[15 лістапада]] [[1995]] года ў [[Міхееўскі сельсавет|Міхееўскім сельсавеце]]<ref name=":2" />. У [[1926]] годзе 90 двароў, 499 жыхароў. У [[1930]] годзе арганізаваны калгас «Полымя» (у [[1932]] — 31 гаспадарка, кузня)<ref name=":2" />. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] партызаны брыгады «Звязда» [[22 жніўня]] [[1942]] года разграмілі гарнізон гітлераўцаў, які размяшчаўся ў вёсцы<ref name=":2" />. З [[1960]] года вёска ў складзе саўгаса «Дрыбінскі», з [[1990]] года ў калгасе «Мір» (цэнтр — в. [[Міхееўка]])<ref name=":2" />. == Царква Пятра і Паўла == [[Царква]] ў Гарадзецку ўпершыню згадваецца ўжо ў 1683 годзе<ref name=":2" />. Паводле інвентару Горы-Горацкага маёнтка, у сяле тады існавала «царква гарадзецкая», да якой былі прыпісаны Раман Цяцерскі са сваімі падданымі<ref name=":2" />. У [[1838|1838 годзе]] ў Гарадзецку была пабудавана новая драўляная царква. З [[1846|1846 года]] пры ёй дзейнічала [[царкоўнае вучылішча]], а побач знаходзіўся царкоўны прычт<ref name=":2" />. У 1882 годзе святаром Гарадзецкай царквы быў прызначаны М. Тэрнаўскі. Ён пісаў, што прыход складаўся выключна з [[Сялянства|сялян]], сярод якіх было шмат пісьменных, бо з даўніх часоў тут існавала [[Царкоўнапрыходская школа|царкоўна-прыходская школа]]. У 1884 годзе пры царкве быў створаны пеўчы [[хор]] з хлопчыкаў, а пазней — яшчэ адзін з вучняў прыходскай школы. Стройныя спевы прыцягвалі ў Гарадзецкую царкву прыхаджан з іншых вёсак. З 1884 года тут было заведзена агульнае царкоўнае спяванне<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://yandex.ru/archive/catalog/6c6c2264-8e7d-42a1-8a77-1571f910bf74|title=№ 5/6 — Яндекс Поиск по архивам|website=yandex.ru|date=1887-01-01|access-date=2026-10-02}}</ref>. Царква і [[метрычныя кнігі]] не захаваліся<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://shappoff.github.io/prikhody/p/gorodeckiy-chausskiy_prihod|title=Городецк, церковь Святых Апостолов Петра и Павла, Чаусский уезд, Дрибинский район, Горецкий район|last=shappoff|website=Карта приходов|access-date=2026-10-02}}</ref>. == Вядомыя ўраджэнцы == * [[Міхаіл Васільевіч Аўдзееў (Герой Савецкага Саюза)|Міхаіл Васільевіч Аўдзееў]] — генерал-маёр авіяцыі, Герой Савецкага Саюза (1942). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Міхееўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Міхееўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дрыбінскага раёна]] 72itvmzkwoh6danx80c1y7d3ufhaf1q 0 241990 5210143 5051597 2026-10-02T05:58:22Z ~2026-52521-07 174880 /* XVI стагоддзе */ Выпраўленыя недакладнасці 5210143 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Старакожаўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 08|lat_sec = 32 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 03|lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Дрыбінскі |сельсавет = Міхееўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне =1557 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243046511 }} '''Старако́жаўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Starakožaŭka}}, {{lang-ru|Старокожевка}}) — [[вёска]] ў [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Міхееўскі сельсавет|Міхееўскага сельсавета]]. == Гісторыя == === XVII стагоддзе === Вёска ўваходзіла ў склад [[Гарадзецк|Гарадзецкага войтаўства]] [[Горскай воласці]] [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскага павета]] [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага ваяводства]]<ref name=":0">Памяць: Дрыбінскі раён: гісторыка-дакументальная хроніка. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2004. — 543 с. — <nowiki>ISBN 985-11-0298-9</nowiki>.</ref><ref>{{Cite web|url=https://lib-gorki.mogilev.by/index.php/kniga-pamyat|title=Книга "Память"|website=lib-gorki.mogilev.by|access-date=2026-10-02}}</ref>. Вядома з 1622 годза<ref name=":0" />. Паводле інвентару [[Горы-Горацкі маёнтак|Горы-Горацкага маёнтку]] 1683 года, якім у той час валодаў кашталян віленскі [[Сапегі|Ежы Сапега]], Старакожаўка згадваецца як «сяло Старакожаўка над рэчкай Проняй». Паводле апісання, у вёсцы 29 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]] і 12 валок зямлі (каля 250 гектараў), з якіх частка заставалася пустымі пасля ваеннага спусташэння сярэдзіны XVII стагоддзя. Мясцовыя сяляне плацілі чынш і неслі павіннасці — вартавыя, сенажацкія і «гвалтовыя» (дарожна-будаўнічыя). Агульная сума падаткаў і збораў складала 615 срэбных [[Грош|грошаў]]<ref name=":0" />. === XVIII стагоддзе === У 1717 годзе маёнтак набыў князь [[Аляксандр Данілавіч Меншыкаў|А. Д. Меншыкаў]] і валодаў ім да высылкі ў Сібір у 1727 годзе, пасля чаго маёнтак адышоў да царскіх уладанняў. У 1732 годзе імператрыца [[Ганна Іванаўна]] перадала маёнтак графу М. Патоцкаму, а ў 1745 годзе гаспадаром стаў граф [[Л. Салагуб]]<ref name=":0" />. Сяляне жылі ў цяжкіх умовах: частка не мела зямлі, многія — непрыдатных хатак. === XIX стагоддзе === Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] многія мясцовыя сяляне былі рэкрутаваныя ў войска, а ў іх забіралі коней, падводы і правіянт. У выніку эканамічнага заняпаду і вялікіх даўгоў апошняга ўладальніка Горы-Горацкага маёнтку, графа [[Салагуб, Леў Станіслававіч|Л. Салагуба]], урад у 1828 годзе канфіскаваў яго маёнтак у карысць казны. Да яго ўваходзілі 15 фальваркаў, каля 2770 прыгонных сялян і 1760 дзесяцін зямлі<ref name=":0" />. Сяляне Старакожаўкі, а таксама суседніх вёсак — [[Кледнявічы]], [[Крукаўшчына (Дрыбінскі раён)|Крукаўшчына]], [[Ярыгі]], [[Міхееўка (Дрыбінскі раён)|Міхееўка]], [[Старое Прыбужжа (вёска)|Старое Прыбужжа]], [[Гарадзецк]], [[Новае Прыбужжа]] — атрымалі статус казённых (дзяржаўных) сялян. Паводле архіўных звестак Нацыянальнага архіва Рэспублікі Беларусь у чэрвені 1882 года сяляне Старакожаўкі спрабавалі вярнуць 50 дзесяцін зямлі, якія былі адабраныя ў іх на карысць Горацкага лясніцтва. На іхны зварот калежскі асэсар П. П. Яўневіч адказаў, што «былыя дзяржаўныя сяляне не могуць набываць казённыя землі, якія былі ў іх карыстанні, як бы доўга тое карыстанне ні працягвалася»<ref name=":0" />. Сяляне неаднаразова цярпелі ад штрафаў за парубкі лесу ў дзяржаўных і памешчыцкіх лясах. У 1873 годзе ў іх апісалі маёмасць у пакаранне за незаконныя высечкі<ref name=":0" />. На мяжы XIX—XX стст. з прычыны аграрнага крызісу і падзення цэн на хлеб многія жыхары займаліся не толькі земляробствам, але і рамёствамі — кавальствам, кравецтвам, кушнерствам, калёсным рамяством. У 1889 годзе ў вёсцы адкрылася царкоўнапрыходская школа. Паводле перапісу 1897 года, у Старакожаўцы было 85 двароў і 336 жыхароў. У 1904 годзе ў вёсцы былі знойдзены рэвалюцыйныя ўлёткі, пасля чаго праводзілася афіцыйнае следства павятовым спраўнікам. У 1909 годзе ў Старакожаўцы дзейнічалі млын і школа, налічвалася 87 двароў і 673 жыхары<ref name=":0" />. === XX стагоддзе === У 1911 годзе выхадцамі з вёскі Старакожаўка і іншых вёсак Гарадзецкай воласці [[Чавускі павет|Чавускага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] была заснавана вёска [[Магілёўская (Смаленская вобласць)|Магілёўская]] Суетаўскай воласці [[Духаўшчынскі павет|Духаўшчынскага павета]] [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]]<ref>[[Дзяржаўны архіў Смаленскай вобласці]], ф. 653, воп. 3, спр. 2356.</ref> (цяпер уваходзіць у склад вёскі [[Баброва (Ярцаўскі раён)|Баброва]] Ярцаўскага раёна [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]]). З [[20 жніўня]] [[1924]] года вёска ўваходзіла ў [[Дрыбінскі сельсавет]] [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] Аршанскай акругі [[БССР]], з 1931 — у [[Горацкі раён|Горацкім раёне]], з 1935 і зноў з 1989 — у Дрыбінскім раёне. У 1926 годзе ў Старакожаўцы было 131 двор, 732 жыхары, дзейнічала 4-гадовая школа і гурток ліквідацыі непісьменнасці<ref name=":0" />. У 1931 годзе створаны калгас «Чырвоны араты», які ўключаў 38 гаспадарак. У 1940 годзе — 137 двароў, 720 жыхароў. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] (1943) гітлераўцы двойчы спалілі вёску, загубілі 170 жыхароў. Пасля вайны Старакожаўка была адноўлена. З 1950 года — у складзе калгаса «Пражэктар», з 1960 — у саўгасе «Дрыбінскі» (з 1992 — калгас «Дрыбінскі»)<ref name=":0" />. == Прозвішчы == У 1926 годзе паводле перапісу насельніцтва ў вёсцы Старакожаўка найбольш распаўсюджанымі былі прозвішчы гаспадароў Цыркуноў, Цішкевіч, Шаўкуноў, Аўдзееў, Бялясаў, Гарнастаеў, Рававой, Левакоў, Шкрэдаў, Савінскі, Кульбяцкі, Дзедаў, Асадчаў, Донцаў, Конанаў, Лосеў, Набойкін, Палькоў, Сныткоў, Французаў, Шудрыкоў, Юркін, Бажнеў, Грэк, Кіселёў, Камісараў, Лішнеў, Лэбка, Фролаў, Храпавіцкі, Шубрыкоў, Сенькаў, Трусаў, Волкаў<ref>[[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|НАРБ]]. Ф. 30. Воп. 2. Спр. 6331</ref>.<!-- некаторыя паправіў, каб не было грубага парушэння арфаграфіі, але трэба ўдакладняць націск у многіх прозвішчах, каб напісаць слушна па-беларуску, а не на ўгад --> == Вядомыя асобы == * [[Ціт Рыгоравіч Сянькоў]] (1917—1985) — Герой Савецкага Саюза (1944). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Міхееўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Міхееўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дрыбінскага раёна]] qwojpd8qv1227udi6fecvqnvkd398vm 0 247091 5210217 5197902 2026-10-02T07:20:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210217 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Буйнавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 52|lat_sec = 00 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 32|lon_sec = 52 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Лельчыцкі |сельсавет = Буйнавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243023984 }} '''Бу́йнавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Буйно́вічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Bujnavičy}}, {{lang-ru|Буйновичи}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909g0027338&q_id=6815432|title=Решение Лельчицкого районного Совета депутатов от 30 сентября 2009 года № 22-10 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Буйнавіцкі сельсавет|Буйнавіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 22 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада [[Лельчыцы]]<ref name="bel3">{{Крыніцы/БелЭн|3к}}</ref>, за 185 км ад [[Гомель|Гомеля]]<ref name="bel3" />, за 45 км ад чыгуначнай станцыі [[Ельск (станцыя)|Ельск]]<ref name="bel3" />. Праз Буйнавічы пралягае аўтамабільная дарога {{Таблічка-by|Р|36}}. == Насельніцтва == * [[1995]] год — 1250 жыхароў, 498 двароў<ref name="bel3" />. == Памятныя і гістарычныя мясціны == [[Файл:Буйнавічы. Будынак лагера 02.jpg|міні|злева|Будынак лагера]] * [[Брацкая магіла|Брацкія магілы]] савецкіх воінаў. * [[Царква Раства Багародзіцы (Буйнавічы)|Храм у гонар Раства Прасвятой Багародзіцы]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} — С. 321. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=31|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10 000}}{{ref-ru}} * Ліст карты М-35-10. Выданне 1989 г. Стан мясцовасці на 1986 г.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.turov.by/eparhia/temples/56 Храм Рождества Пресвятой Богородицы // Туровская епархия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171231160316/http://www.turov.by/eparhia/temples/56 |date=31 снежня 2017 }}{{ref-ru}} {{Commons|Category:}} {{Буйнавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Буйнавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лельчыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Буйнавічы| ]] se60crgznnlwmxoxghczs5zda4fyrz9 0 275335 5210086 4911299 2026-10-01T21:41:46Z JerzyKundrat 174 5210086 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Плябанаўцы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Плябанаўцы |вобласць = Гродзенская |раён = Мастоўскі |сельсавет2 = Пескаўскі }} '''Пляба́наўцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Pliabanaŭcy}}, {{lang-ru|Плебановцы}}) — [[вёска]] ў [[Мастоўскі раён|Мастоўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пескаўскі сельсавет (Мастоўскі раён)|Пескаўскага сельсавета]]. == Славутасці == * [[Касцёл Святой Тройцы (Струбніца)]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пескаўскі сельсавет (Мастоўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Пескаўскі сельсавет (Мастоўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мастоўскага раёна]] 1ri78i4j1t5fww4d3d8w1ax01himpk5 0 276675 5210058 4839580 2026-10-01T20:19:27Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5210058 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Шастакоўцы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 50|lat_sec = 33 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 44|lon_sec = 47 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Шчучынскі |сельсавет2 = Першамайскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242985895 }} '''Шастако́ўцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Šastakoŭcy}}, {{lang-ru|Шестаковцы}}) — [[вёска]] ў [[Шчучынскі раён|Шчучынскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Першамайскі сельсавет (Шчучынскі раён)|Першамайскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1939 года ў БССР. У 1940—1961 гадах цэнтр [[Шастакоўскі сельсавет|Шастакоўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 25 лютага 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1961, № 18 (938).</ref>. == Славутасці == * Помнік [[Цётка (Алаіза Пашкевіч)|А. Пашкевіч (Цётцы)]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Першамайскі сельсавет (Шчучынскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Першамайскі сельсавет (Шчучынскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчучынскага раёна]] pfn9thl1gobvcewlwzco6y38oqam8ty 0 276858 5210039 5197611 2026-10-01T18:45:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210039 wikitext text/x-wiki {{Міжнародныя адносіны |Назва = Расійска-беларускія адносіны |Выява = Belarus Russia Locator in Europe.svg |Краіна1 = Беларусь |Краіна2 = Расія |Колер1 = red |Колер2 = orange }} '''[[Расія]]''' і '''[[Беларусь]]''' з’яўляюцца цеснымі партнёрамі ў эканамічнай, палітычнай і ваеннай сферах. Расія і іншыя постсавецкія дзяржавы ўяўляюць для Беларусі вельмі важны рынак збыту прадукцыі і крыніца сыравіны. На думку экспертаў, значны эканамічны рост Беларусі ў 2004—2006 шмат у чым быў звязаны з яе асаблівымі адносінамі з Расіяй. Расія і Беларусь з’яўляюцца членамі-сузаснавальнікамі [[Саюзная Дзяржава|Саюзнай дзяржавы]], [[Мытны саюз ЕАЭС|Мытнага]] і [[Еўразійскі эканамічны саюз|Еўразійскага эканамічнага саюза]], а таксама ажыццяўляюць ваеннае супрацоўніцтва ў рамках [[АДКБ]] (на тэрыторыі Беларусі размешчаны шэраг расійскіх ваенных аб’ектаў). Нягледзячы на цесную інтэграцыю, у адносінах паміж краінамі перыядычна ўзнікаюць ускладненні.<span class="cx-segment" data-segmentid="630"></span> Беларусь мае амбасаду ў [[Масква|Маскве]] з філіяламі ў [[Екацярынбург]]у, [[Казань|Казані]], [[Калінінград]]зе, [[Краснаярск]]у, Ніжнім Ноўгарадзе, [[Новасібірск]]у, Растове-на-Доне, Санкт-Пецярбургу, [[Смаленск]]у, [[Уфа|Уфе]] і [[Хабараўск]]у, а таксама ганаровыя консульствы ў [[Краснадар]]ы, [[Мурманск]]у і [[Цюмень|Цюмені]]. Расія мае амбасаду ў [[Мінск]]у і генконсульства ў [[Брэст|Брэсце]]. == Эканамічнае партнёрства == У 2013 годзе тавараабарот дзвюх краін склаў каля 40 млрд долараў, на Расію прыйшлося 42,4 % беларускага экспарту і 57,6 % імпарту<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskiy-potentsial-sotrudnichestva-bryanskoy-oblasti-s-prigranichiem-respubliki-belarus С. 179</ref>. Асабліва вялікая роля Беларусі ў знешнім гандлі памежных з ей рэгіенах Расіі: напрыклад, у 2013 годзе на РБ прыйшлося 53,4 % імпарту і 60,3 % экспарту Бранскай вобласці<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskiy-potentsial-sotrudnichestva-bryanskoy-oblasti-s-prigranichiem-respubliki-belarus С. 180</ref>. Сацыяльная і эканамічная стабільнасць забяспечвалася доступам на расійскі рынак і атрыманнем энергарэсурсаў па ўнутраных расійскіх коштах. У той жа час беларуская эканоміка ў асноўным захавала гаспадарчыя сувязі з расійскімі прадпрыемствамі і значны прамысловы [[экспарт]] у Расію. У Расію, у прыватнасці, паступае 60-70 % усяго экспарта сродкаў транспарту, машын і абсталявання з Беларусі. У 2006 годзе на Расію прыйшлося $6,85 млрд з $19,74 млрд беларускага экспарту. Да канца 2006 г. Беларусь мела магчымасць закупляць [[Нафта|нафту]] ў Расіі па ўнутраных расійскіх цэнах і экспартаваць нафтапрадукты па сусветных цэнах, што дазваляла не толькі задавальняць унутраныя патрэбы краіны ў нафтапрадуктах, але і атрымліваць значныя даходы. Выдаткі на газазабеспячэнне часткова кампенсуюцца за кошт рээкспарту расійскага газу. У гэтай сітуацыі Беларусь не пацярпела, а выйграла ад росту сусветных цэн на энерганосьбіты. Практычна ўся беларуская энергетыка, а таксама хімія і вытворчасць угнаенняў залежаць ад расійскага газу, які атрымліваецца Беларуссю па зніжаных цэнах. Розніца паміж закупачнымі коштамі і адпускнымі цэнамі для прамысловых спажыўцоў ідзе ў дзяржбюджэт, дазваляючы ажыццяўляць розныя дзяржаўныя сацыяльныя праграмы. == Транзіт расійскіх вуглевадародаў == Нягледзячы на ўсе «газавыя канфлікты» ролю Беларусі як краіны-транзіцера ў 2000-я гады ўзрасла: аб’ем расійскага газу, прокачанного праз рэспубліку ў ЕС павялічыўся з 24, 6 млрд куб. м (2001 год) да 48,8 млрд куб. м. (2013 год)<ref name=autogenerated1>http://cyberleninka.ru/article/n/problemy-i-perspektivy-tranzita-rossiyskih-energoresursov-cherez-belarus С. 143</ref>. Разам з тым увод у эксплуатацыю Балтыйскай трубаправоднай сістэмы прывеў да памяншэння ў 2005—2010 гадах экспарту нафты па трубаправодзе «Дружба» з 70 млн тон да 53 млн тон і да падзення даходаў беларускіх прадпрыемстваў ад транспарціроўкі «чорнага золата». == Ваеннае партнёрства == {{Main|Ваеннае супрацоўніцтва Беларусі і Расіі}} У Беларусі размешчаны два расійскіх ваенных аб’екта ВС: РЛС «Волга» (Баранавічы) — уваходзіць у склад сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе. Пастаўлена на баявое дзяжурства [[1 кастрычніка]] [[2003]] года. Станцыя дэцыметровага дыяпазону дазваляе адсочваць пускі МБР на паўночна-заходнім ракетоопасном кірунку. Згодна з пагадненням, падпісаным [[6 студзеня]] [[1995]] года, усе нерухомую маемасць і займаны «Волгай» і яе інфраструктурай зямельны ўчастак перададзеныя расійскаму боку ў карыстанне на 25 гадоў (да 2020 года). 43-ці вузел сувязі ВМФ (Вілейка) — забяспечвае сувязь на частотах звышдоўгіх хваль Галоўнага штаба ВМФ Расіі з атамнымі падводнымі лодкамі, якія нясуць баявое дзяжурства ў раенах Атлантычнага, Індыйскага і часткова Ціхага акіянаў. [[2 сакавіка]] [[2021]] года міністэрствы абароны Беларусі і Расіі падпісалі праграму стратэгічнага партнёрства<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4711879|title=Министерства обороны Белоруссии и России подписали программу стратегического партнерства|website=www.kommersant.ru|date=2021-03-02|accessdate=2021-03-02}}</ref>. У той жа дзень Аляксандр Лукашэнка прапанаваў размясціць расійскія самалёты на беларускіх базах для сумеснага карыстання ваеннымі дзвюх краін<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4711907|title=Лукашенко предложил разместить российские самолеты в Белоруссии|website=www.kommersant.ru|date=2021-03-02|accessdate=2021-03-02}}</ref>. == Храналогія == === 1990-я === ; 1991—1995 Пачаткам міжнародных адносін паміж Расіяй і Беларуссю як незалежнымі дзяржавамі, можна лічыць падпісанне Белавежскіх пагадненняў і ўтварэнне СНД пасля распаду [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у [[1991|1991 годзе]]. [[13 лістапада]] [[1992]] г. было падпісана Пагадненне аб свабодным гандлі. Беларуска-расійская інтэграцыя шмат у чым выгадная і Расіі, і Беларусі. Шматвяковае суседства брацкіх славянскіх народаў з адзінымі гістарычнымі каранямі спрыяла развіццю і взаимопроникновению іх нацыянальнай эканомікі, культуры. Каля 10 % насельніцтва Беларусі — рускія або дзеці ад змешаных шлюбаў. Разрыў гаспадарчых сувязяў вельмі балюча адбіўся на дабрабыце народа — асабліва ў Беларусі, практычна не мае ўласных энерганосьбітаў і завязанай на ўнутрысаюзны рынак. Геапалітычнае і ваенна-стратэгічнае значэнне Беларусі як партнера для Расіі абумоўлена яе зручным геаграфічным становішчам паміж Расіяй і Заходняй Еўропай. Саюз з Беларуссю дазваляе Расіі эканоміць значныя сродкі, неабходныя для стварэння сістэмы ваенна-стратэгічнага стрымлівання на заходняй мяжы Расіі, паколькі беларускія аб’екты [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]] забяспечваюць бяспеку ўсяго паветранай прасторы Беларусі і еўрапейскай Расіі — асабліва ў сітуацыі, калі аналагічныя аб’екты ў [[Латвія|Латвіі]] і на [[Украіна|Украіне]] былі альбо знішчаныя, альбо зачыненыя для расійскіх ваенных. Расія, у сваю чаргу, уяўляе сабой гіганцкі рынак збыту для прадукцыі беларускай прамысловасці і сельскай гаспадаркі і з’яўляецца пастаўшчыком неабходных краіне энергарэсурсаў. Патэнцыйны саюз двух усходнеславянскіх дзяржаў зусім не заўседы расцэньваецца як спрыяльнае геапалітычнае змяненне і бліжэйшымі еўрапейскімі суседзямі і краінамі Захаду ў больш шырокім сэнсе — членамі [[Еўрасаюз]]а, НАТА, [[ЗША]]. У цэлым для заходнееўрапейскіх палітыкаў характэрна меркаванне аб непажаданасці ўзмацнення інтэграцыйнага працэсу вакол Расіі. Унутры Беларусі, а не аб’яднанню з Расіяй у адзіную дзяржаву супрацьстаяць разнастайныя апазіцыйныя групы, якія баяцца абрусення беларускай нацыі і ператварэння Беларусі з незалежнага дзяржавы ў расійскую правінцыю. Большасць такіх апазіцыйных груп не хаваюць факты фінансавання іх з боку розных заходнееўрапейскіх арганізацый. З іншага боку, беларускае палітычнае кіраўніцтва выкарыстоўвае ідэю аб’яднання дзвюх дзяржаў як свайго роду палітычны інструмент у адносінах як з самой Расіяй, так і з Захадам. [[Аляксандр Лукашэнка]] пачаў актыўна разыгрываць гэту тэму яшчэ падчас сваіх першых прэзідэнцкіх выбараў у ліпені [[1994]] года. Стаўшы кіраўніком дзяржавы, ен выкарыстаў яе для палітычнага і эканамічнага гандлю з Масквой. [[6 студзеня]] [[1995|1995 г.]] было падпісана пагадненне аб Мытным саюзе, [[21 лютага]] 1995 г. — Дагавор аб дружбе, добрасуседстве і супрацоўніцтве тэрмінам на 10 гадоў. ; 1996—1999 [[2 красавіка]] [[1996]] года [[Прэзідэнт Расіі]] [[Барыс Ельцын]] і [[Прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]] падпісалі дагавор аб стварэнні Супольнасці Расіі і Беларусі. У той момант гэта было выгадна і Ельцыну, якога праз два месяцы чакалі прэзідэнцкія выбары, і Лукашэнка, які спадзяваўся ўзначаліць саюзную дзяржаву. Неўзабаве высветлілася, аднак, што кожная з бакоў хацела б атрымаць уласную выгаду ад аб’яднання. Пры падрыхтоўцы праектаў саюзнага дагавора Масква настойвала на паскарэнні прыватызацыі беларускіх прадпрыемстваў і дэмакратызацыі палітычнага жыцця ў рэспубліцы. Мінск, у сваю чаргу, патрабаваў надзялення вышэйшых заканадаўчых і выканаўчых органаў новага саюзнага аб’яднання правам выносіць рашэнні, якія былі б абавязковыя да выканання ў абодвух дзяржавах. Барыс Ельцын, не располагавший поўнай падтрымкай Дзяржаўнай Думы, адмовіўся падпісаць беларускі варыянт саюзнага дагавора. Дакумент, які быў падпісаны [[2 красавіка]] [[1997]] года, — новы дагавор аб пераўтварэнні Супольнасці ў Саюз — не ўтрымліваў канкрэтных абавязацельстваў. Гэта дало магчымасць Аляксандру Лукашэнку абвінаваціць расійскае кіраўніцтва ў тым, што яно не гатова да аб’яднання. Адносіны паміж [[Масква|Масквой]] і [[Мінск]]ам пагоршыліся. Летам [[1997]] года здарыўся палітычны скандал, які пачаўся з затрымання ў Беларусі расійскіх журналістаў па абвінавачанні ў незаконным перасячэнні беларуска-літоўскай мяжы. Для таго, каб дамагчыся іх вызвалення, Расія звярнулася да палітычнага і эканамічнага ціску. Пасля гэтага размовы аб аб’яднанні заціхлі надоўга. У Расіі стала своеасаблівай традыцыяй даручаць рашэнне пытанняў аб’яднання Расіі і Беларусі кіраўнікам, якія па сваёй ці чужой волі сыходзілі ад актыўнай палітычнай жыцця. [[25 снежня]] [[1998|1998 г.]] былі падпісаны Дэкларацыя аб далейшым яднанні Расіі і Беларусі (якая прадугледжвае ўвядзенне адзінай валюты), дагавор аб роўных правах грамадзян і Пагадненне аб стварэнні роўных умоў суб’ектам гаспадарання. Перад самым сыходам Ельцына з сваёй пасады, [[8 снежня]] [[1999]] года, Дагавор аб стварэнні Саюзнай дзяржавы быў нарэшце падпісаны. Бакі абавязаліся актывізаваць падрыхтоўку адзінага Канстытуцыйнага акту і вынесці яго на ўсенароднае абмеркаванне. Дагавор уступіў у сілу [[26 студзеня]] [[2000]]. У студзені 2000 дзяржсакратаром Саюза быў абраны Павел Барадзін. === 2000-я === ; 2000—2005 [[Файл:Vladimir Putin 16 April 2000-1.jpg|thumb|320x320px|[[Уладзімір Пуцін]] ускладае вянок да манумента Перамогі ў [[Мінск]]у]] Змена вышэйшага палітычнага кіраўніцтва ў Расіі прывяла да чарговага стрымліванні працэсу інтэграцыі. [[Уладзімір Пуцін]] доўга прыглядаўся да свайму партнеру, пакуль у 2002 годзе прэзідэнт Беларусі не прадставіў новую ініцыятыву, згодна з якой саюзнай дзяржавай прэзідэнты могуць кіраваць па чарзе. Пуцін спачатку адкінуў гэту ідэю спрэс (заявіўшы, што вяртання да [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] не будзе), а ў [[Жнівень|жніўні]] 2002 прапанаваў свой уласны план дзеянняў — у маі [[2003]] года правесці рэферэндум па саюзнай канстытуцыі, а праз паўгода, адначасова з расійскімі парламенцкімі выбарамі, правесці выбары саюзнага парламента і прэзідэнта. Пуцін прапанаваў пры фарміраванні кіруючых органаў саюзнай дзяржавы ўлічваць эканамічны вага і колькасць насельніцтва ўдзельнікаў. Аляксандру Лукашэнку фактычна прапаноўваўся варыянт уваходжання Беларусі ў склад Расіі, а яму самому — пасаду паўнамоцнага прадстаўніка Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ў Беларускім федэральнай акрузе. У адказ на гэта Лукашэнка абвінаваціў Пуціна ў спробах ператварыць Беларусь у «90-й суб’ект Федэрацыі» (а дакладней — у 6-7 новых суб’ектаў федэрацыі (па колькасці абласцей), якія страцілі б адзінства): «Нават Ленін і Сталін не дадумаліся да таго, каб раздрабіць Беларусь і ўключыць у склад СССР». Перыядычны абмен з’едлівымі заўвагамі паміж двума кіраўнікамі працягваўся доўгі час. Пры гэтым рэальныя інтэграцыйныя працэсы пастаянна адкладваліся. Так, у кастрычніку 2003 Аляксандр Лукашэнка заявіў, што ўвядзенне адзінай валюты не мае сэнсу. Гэта азначала адмену пераходу з [[1 студзеня]] [[2005]] на адзіную для Расіі і Беларусі валюту — расійскі рубель. Не вырашаецца і пытанне аб стварэнні сумеснага газатранспартнага кансорцыума. Экспартны расійскі газ праходзіць праз тэрыторыю Беларусі па двух транспартным сістэмам — [[Ямал — Еўропа|газаправодзе Ямал-Еўропа]], які цалкам належыць [[Газпрам|«Газпрому»]] і пракладзены на зямлі, узятай ім у доўгатэрміновую [[Арэнда|арэнду]], і газатранспартнай сістэмы «Белтрансгаз». «Газпром» ужо не першы год вядзе перамовы з Беларуссю аб набыцці 50 % акцый гэтай сістэмы, але перамовы пакуль нічога не даюць. Расія час ад часу выкарыстоўвае «Газпром» — для ціску на Беларусь. Яшчэ ў [[красавік]]у [[2002|2002 года]] «Газпром» дамовіўся аб пастаўках газу ў Беларусь па $29 за 1 тыс. м³ у абмен на стварэнне да [[Чэрвень|чэрвеня]] [[2003|2003 года]] сумеснага прадпрыемства на базе [[Белтрансгаз|«Белтрансгаза»]]. СП так і не стварылі, паколькі бакі не сышліся ў цане («Газпром» ацаніў кампанію ў $600 млн, а Мінск — у $5 млрд). Тады «Газпром» абвясціў аб павышэнні кошты ў 2004 годзе да $50. У ходзе перамоў Расія тройчы прыпыняла пастаўкі газу, пасля чаго Аляксандр Лукашэнка абвінаваціў Расію ў шантажы, прыгразіў выйсці з усіх дагавораў з ёй і запатрабаваў ад свайго ўрада падпісаць дагавор «на ўмовах Пуціна». Беларусь не асабліва пацярпела ад адключэння, паколькі яна проста забірала на свае ўнутраныя патрэбы газ, які накіроўваўся ў [[Калінінградская вобласць|Калінінградскую вобласць]], [[Літва|Літву]] і [[Польшча|Польшчу]]. Аляксандр Лукашэнка, са свайго боку, час ад часу рабіў заявы аб гатоўнасці адвярнуцца ад Расіі і пачаць супрацоўніцтва з Захадам. Аднак заходнія палітыкі чым далей, тым усе менш размешчаны ісці на якое-небудзь супрацоўніцтва з ім, асабліва пасля таго, як [[17 кастрычніка]] [[2004]] быў праведзены [[Рэферэндум у Беларусі (2004)|ўсенародны рэферэндум]], па выніках якога з Канстытуцыі краіны было канфіскавана становішча пра абмежаванне прэзідэнцтва двума тэрмінамі. Гэта дазволіла Аляксандру Лукашэнку зноў выставіць сваю кандыдатуру на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкіх выбарах 2006 года]]. Пасля таго, як Беларусь апынулася ў міжнароднай ізаляцыі, Аляксандр Лукашэнка актывізаваў меры па ўмацаванні супрацоўніцтва з Расіяй. Гэтаму спрыяла і шэраг «каляровых рэвалюцый» на постсавецкай тэрыторыі, і аб’яднанне супраць «недэмакратычнай» Беларусі кіраўнікоў былых савецкіх рэспублік — [[Украіна|Украіны]], [[Малдова|Малдовы]], [[Грузія|Грузіі]], [[Азербайджан]]а — у рамках ГУАМ, тое, што адбылося ў [[2005]]. У кастрычніку [[2004]] Расія асудзіла ўвядзенне амерыканскіх эканамічных санкцый супраць Беларусі, заявіўшы наступнае: «Мы не падтрымліваем прымянення інструмента санкцый у прынцыпе. Санкцыі павінны прымяняцца адрасна і не закранаць інтарэсы насельніцтва» (МЗС РФ Сяргей Лаўроў). У сакавіку 2005 г. «Газпром» зноў заявіў аб павышэнні тарыфаў, але па ўказанні Уладзіміра Пуціна іх захавалі нязменнымі і на 2006 год, у той час як для ўсіх астатніх пакупнікоў расійскага газу цэны былі падняты. У кастрычніку [[2005]] г. старшыня Дзярждумы Барыс Грызлоў абвясціў аб тым, што [[15 лістапада]] 2005 праект Канстытуцыйнага акту Саюзнай дзяржавы Расіі і Беларусі, некалькі гадоў абмеркаванае рабочымі групамі, будзе прадстаўлены на разгляд Вышэйшага савета Саюзнай дзяржавы (які ўключае прэзідэнтаў і прэм’ер-міністраў абедзвюх дзяржаў), пасля чаго ен будзе вынесены на [[рэферэндум]]. Гэтага не адбылося. ; 2006 У 2005 А. Лукашэнка часцей якіх-небудзь іншых кіраўнікоў краін СНД наведваў Расію і сустракаўся з Уладзімірам Пуціным. Аднак пытанне аб падпісанні Канстытуцыйнага акта Саюзнай дзяржавы Расіі і Беларусі так і не было вырашана. Перамовы аб адзінай валюце зайшлі ў тупік. Аляксандр Лукашэнка ацэньвае штогадовы прамой шкоду ад увядзення адзінай валюты для Беларусі ў $1,8 млрд і жадае, каб ей кампенсавалі яго. Вясной 2006 года ў Беларусі адбыліся прэзідэнцкія выбары, у выніку якіх Аляксандр Лукашэнка зноў быў абраны на свой пост. Згодна з яго апошніх заявах на прэс-канферэнцыі з прадстаўнікамі ўкраінскіх СМІ ([http://naviny.by/rubrics/politic/2006/11/23/ic_news_112_262647/ чытаць тут] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100118173605/http://naviny.by/rubrics/politic/2006/11/23/ic_news_112_262647/ |date=18 студзеня 2010 }}), ен вымушаны быў «фальсіфікаваць» вынікі выбараў — апублікаваць больш нізкае колькасць галасоў, чым ен рэальна атрымаў. Паводле яго слоў, у той дзень яго падтрымалі 93,5 % выбаршчыкаў. Аднак, каб пазбегнуць крытыкі з-за мяжы і ў сувязі з тым, што дасягнуты ім вынік апынуўся, па яго словах, не занадта «еўрапейскім», Лукашэнка нібыта аддаў распараджэнне Цэнтральнай выбарчай камісіі знізіць паказчык электаральнай падтрымкі на 10 %. Неўзабаве пасля падвядзення вынікаў выбараў «Газпром» абвясціў аб будучым рэзкім павышэнні цэн на расійскі газ для Беларусі — у кантракце на 2007 была прапанавана стартавая цана газу на ўзроўні $200 за тысячу кубаметраў. У сярэдзіне 2006 года Расія выйшла з міжурадавага пагаднення 2002 г. У канцы жніўня 2006 МЗС Расіі накіраваў Беларусі ноту аб тым, што Расія ў аднабаковым парадку спыняе выкананне пакетных пагадненняў аб пастаўцы ў Беларусь газу па ўнутрырасійскіх коштах, паколькі пытанне аб перадачы «Газпрому» 50 % акцый «Белтрансгаза» так і не вырашана. Тэрмін пагаднення заканчваецца ў красавіку 2007 года. У пачатку кастрычніка Расія заявіла аб магчымым скарачэнні на 30 % паставак нафты на НПЗ Беларусі на падставе абследавання стану нафтаправода «Дружба». Раней аналагічная прычына была вылучана для поўнага спынення паставак расійскай нафты на літоўскі НПЗ «Мажейкю нафта». 17 кастрычніка на сустрэчы з прэзідэнтам Азербайджана Ільхамам Аліевым Аляксандр Лукашэнка абмеркаваў магчымасці пастаўкі азербайджанскай нафты ў Беларусь. У канцы лістапада адбыўся расійска-беларускі скандал падчас саміту СНД у Мінску. У знак пратэсту супраць адмовы беларускіх уладаў даць акрэдытацыю некалькім расійскім журналістам, якія прадстаўлялі газеты «Московский комсомолец» і «Коммерсант», расійскія журналісты пакінулі саміт, праігнараваўшы выніковую прэс-канферэнцыю. [[12 снежня]] расійскае ўрад прыняў рашэнне аб тым, што «у мэтах абароны эканамічных інтарэсаў Расіі» з 1 студзеня 2007 расійскія пастаўкі нафты ў Беларусь, як і ў астатнія краіны, павінны абкладацца мытнымі пошлінамі (экспарт расійскай нафты ў Беларусь не абкладалася пошлінай у адпаведнасці з пагадненнем аб Мытным саюзе ад 12 мая 1995 года). Па падліках эканамістаў, гэтая мера прывядзе да страты беларускім бюджэтам $1,7-2 млрд у год. Пагадненне аб Мытным саюзе меркавала, што пошліны на экспарт нафтапрадуктаў з Беларусі, якія атрымліваюцца беларускім бюджэтам, будуць дзяліцца паміж бюджэтамі двух краін. Аднак за мінулыя гады з бюджэту Беларусі ні разу не пералічвалася якая-небудзь доля пошліны ў бюджэт Расіі. Праз некалькі дзён у Крамлі адбыліся перамовы Уладзіміра Пуціна і Аляксандра Лукашэнкі, прымеркаваныя да пасяджэння Вышэйшага дзяржаўнага савета Саюзнай дзяржавы Расіі і Беларусі. Ні па адным з спрэчных пытанняў (ўвядзенне пошлін на экспарт нафты, павелічэнне цаны на пастаўкі расійскага газу і стварэнне расійска-беларускага СП на базе «Белтрансгаза») кампрамісу дасягнуць не ўдалося. Прэзідэнт Беларусі, аднак, адмовіўся ад традыцыйных рэзкіх каментароў у адрас Расіі. Рэалізацыя гэтых планаў пагражае Беларусі эканамічным спадам і сур’езнымі сацыяльнымі ўзрушэннямі. У сувязі з гэтым беларуская апазіцыя выказала занепакоенасць тым, што Аляксандр Лукашэнка ў гэтай сітуацыі будзе вымушаны перагледзець свае негатыўнае стаўленне да далейшай інтэграцыі дзвюх дзяржаў. Адзін з яе лідараў — Аляксандр Мілінкевіч заявіў, што Расія рыхтуе «крокі да аншлюсу» Беларусі: «Прадаецца суверэнітэт Беларусі ў абмен на захаванне рэжыму Аляксандра Лукашэнкі». 19 снежня 2006 пасол ЗША ў Мінску Керен Сцюарт зрабіла нечаканае заяву аб тым, што ЗША не прызнаюць вынікаў рэферэндуму аб стварэнні адзінай дзяржавы Расіі і Беларусі. Гэта заява была зроблена ў адказ на словы дзяржсакратара Саюзнай дзяржавы Расіі і Беларусі Паўла Барадзіна, які выказаўся за правядзенне рэферэндуму па аб’яднанні двух краін і дадаў, што 2007 год будзе «вырашальным у справе будаўніцтва адзінай дзяржавы». Па словах амерыканскага пасольствара, прапанаваны рэферэндум быў бы недэмакратычным: «З улікам цяперашняй сітуацыі ў Беларусі ні адзін рэферэндум не можа быць праведзены так, каб пераканаць нас у тым, што ен з’яўляецца вольным выразам волі беларускага народа». Тым часам [[26 снежня]] намеснік старшыні праўлення «Газпрома» Аляксандр Мядзведзеў абвясціў, што «Газпром» паступова знізіў запытаную цану і гатовы пастаўляць Беларусі газ толькі па $105, з якіх «жывымі грашыма» Мінск мог бы плаціць $75, а астатняе — акцыямі «Белтрансгазу», зыходзячы з ацэнкі кампаніі $5 млрд. (у выніку «Газпром» хацеў атрымаць 50 % яго акцый). Але Беларусь працягвала настойваць на пастаўках газу па цэнах Смаленскай вобласці (у 2007 г. — $54,2 за 1000 куб. м). [[27 снежня]] Аляксей Мілер прыгразіў спыніць пастаўкі газу з 1 студзеня 2007 г., калі Беларусь не пагодзіцца купляць газ па больш высокай цане. Беларускі ж бок была ўпэўнена, што «Газпром» не зможа спыніць пастаўкі газу ў Беларусь, бо гэта паставіла б пад пагрозу яго транзіт у Еўропу, пагадненне аб якім беларусы таксама адмаўляліся падпісваць. «Тое, што адбываецца, ужо нагадвае поўнамаштабную эканамічную вайну па ўсіх напрамках, — заявіў з гэтай нагоды Мікалай Чаргінец, старшыня камітэта па знешніх сувязях, бяспецы і абароне Савета Рэспублікі Беларусь. — Але мы не маем намеру паддавацца на шантаж». Пагадненне паміж Расіяй і Беларуссю аб цане на газ на 2007—2011 гады ўдалося заключыць толькі за 2 хвіліны да надыходу новага, 2007 года. Цана газу ўстаноўлена ў $100 за 1 тыс. кубаметраў, тарыф на транзіт — $1,45 за 1 тыс. кубаметраў на 100 км. Умовы аплаты «Газпромам» 50 % акцый «Белтрансгаза» — $2,5 млрд у працягу чатырох гадоў. ; 2007, Студзень Новы год, аднак, пачаўся з новага скандалу ў беларуска-расійскіх адносінах. [[1 студзеня]] Расія ўводзіць пошліны на экспарт нафты ў Беларусь ($180,7 за тону), зрабіўшы тым самым нявыгаднымі пастаўкі нафты на беларускія НПЗ у Мазыры і Наваполацку. Беларускі дзяржаўны канцэрн «Белнафтахім» прыпыняе кантракты з расійскімі нафтавымі кампаніямі. 3 студзеня Аляксандр Лукашэнка абяцае Расіі, у выпадку захавання пошлін на нафту, ўвесці плату за «ўсе паслугі, якія яна атрымала ў Беларусі бясплатна, пачынаючы ад ваенных аб’ектаў і завяршаючы транзітам». Прэм’ер-міністр Беларусі Сяргей Сідорскі паведамляе аб увядзенні з 1 студзеня 2007 года платы за транзіт нафты па тэрыторыі краіны ў памеры $45 за тону. [[6 студзеня]] кіраўнік кампаніі «Транснафта» Сямен Вайншток выкліканы ў суд па абвінавачванні ў нясплаце яго кампаніяй беларускіх пошлін. Беларусь прыступае да адбору расійскай нафты з нафтаправода «Дружба» ў кошт выплаты пошлін — усяго выкачано 79 тыс. т Паслу Беларусі ў Маскве ўручана нота з прапановай неадкладна скасаваць пошліну на транзіт нафты. 7-8 студзеня «Транснафта» самастойна спыняе пастаўляць сыравіну ў нафтаправод «Дружба». 8 студзеня спыненыя пастаўкі нафты ў Славакію і Венгрыю па паўдневым адгалінавання нафтаправода «Дружба». Перасталі таксама атрымліваць нафту Германія, Польшча і Чэхія. Кіраўніцтва Еўракамісіі робіць адмысловую заяву аб тым, што спыненне паставак расійскай нафты ў Еўропу праз Беларусь «не ўяўляе непасрэднай пагрозы» для энергетыкі краін ЕС. І ўсе ж прыпынак паставак прыводзіць ЕС да неабходнасці разгледзець на экстраным пасяджэнні Каардынацыйнай групы па пастаўках энерганосьбітаў «пытанні энергетычнай бяспекі ЕС і вызначыць магчымасці атрымання дадатковых аб’емаў нафты па альтэрнатыўных каналах», у першую чаргу — з Нарвегіі. Прадстаўнік Дзярждэпартамента ЗША Шон Мак-Кормак, каментуючы сітуацыю з увядзеннем Беларуссю пошлін на нафту, заявіў, што «гэта яшчэ адзін доказ гнілой сутнасці палітычнага рэжыму Беларусі (англ. rotten core of this (Belarussian) regime)<ref>[http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2007/01/mil-070104-stateb01.htm Daily Press Briefing by Sean McCormack, Spokesman of US Department of State, January 4, 2007.]</ref>, які спрабуе выкарыстоўваць гэтыя рэсурсы для захавання на плаву рэжыму Аляксандра Лукашэнкі і асабістага ўзбагачэння»<ref>[http://www.voanews.com/russian/archive/2007-01/2007-01-05-voa2.cfm?renderforprint=1&pageid=112541 ''Гнілая сутнасць палітычнага рэжыму Беларусі'', «Голас Амерыкі», 05.01.2007.] {{Недаступная спасылка}}</ref>. У той жа час нафтагазавы канфлікт паміж Расіяй і Беларуссю — чарговае сведчанне таго, што расійскія ўлады спрабуюць выкарыстоўваць энергарэсурсы як сродак палітычнага ўздзеяння, асабліва ў дачыненні да суседніх дзяржаў, — заявіў ен. [[9 студзеня]] [[Уладзімір Пуцін]] даручае расійскаму ўраду выпрацаваць комплекс мер у адказ у дачыненні Беларусі. Мяркуюць, што гэтыя меры будуць уключаць увядзенне пошлін для беларускіх тавараў, што ўвозяцца ў Расію па нулявой стаўцы пошліны, — цукру (пошліна ўжо ўведзена), мяса і субпрадуктаў, малака і малочных прадуктаў, тэлевізараў, мэблі. Варта адзначыць, што Расія з’яўляецца асноўным імпарцерам гэтай беларускай экспартнай прадукцыі. Увядзенне гэтых мер палягчаецца які ўступіў у сілу расійскім законам «Аб спецыяльных эканамічных мерах». 10 студзеня пасля тэлефоннай размовы Уладзіміра Пуціна і Аляксандра Лукашэнкі, урад Беларусі аб’яўляе аб адмене пошліны на транзіт нафты. 11 студзеня «Транснафта» у поўным аб’еме аднаўляй пастаўкі праз нафтаправод «Дружба». Рассельгаснагляд аб’яўляе аб узмацненні жорсткасці парадку імпарту беларускай жывелагадоўчай прадукцыі. У Маскву прыбывае прэм’ер-міністр Беларусі Сяргей Сідорскі. 12 студзеня Міхаіл Фрадкоў і Сяргей Сідорскі падпісваюць пагадненне «аб мерах па ўрэгуляванні гандлева-эканамічнага супрацоўніцтва ў галіне экспарту нафты і нафтапрадуктаў». Расійская экспартная пошліна на нафту застаецца, але зніжаецца з $180 да $53 за тону нафты (у 2007 годзе, з плыўным павелічэннем у наступныя гады). Па сутнасці справы, устанаўленне гэтай пошліны і азначае падзел паміж Расіяй і Беларуссю даходаў ад рээкспарту расійскай нафты. Калі ж Беларусь не выканае свае абавязацельства па выраўноўванню балансу сваіх экспартных пошлін на нафту і нафтапрадукты, то экспартныя пошліны на расійскую нафту будуць вернутыя на ўзровень $180,7 за тону. Адначасова дасягнута дамоўленасць аб захаванні для Расіі бясплатнай арэнды зямлі пад газаправодам Ямал-Еўропа і нафтапрадуктаправодам «Захад-Транснафтапрадукт», а таксама аб захаванні нязменнымі ўмоў для расійскіх ваенных аб’ектаў на тэрыторыі Беларусі (станцыя далекай сувязі «Вілейка» і РЛС «Баранавічы» расійскай сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе). Падпісана пагадненне аб адмене Беларуссю экспартных абмежаванняў для расійскіх кампаній. Беларускія НПЗ заявілі, што ў новых умовах яны не змогуць працаваць з-за вялікіх страт. У адказ Аляксандр Лукашэнка сваім указам адмяніў падатак з абароту на нафтапрадукты (3 % ад выручкі), знізіў акцызы на 60 %, а канцэрн «Белнафтахім» на 5 % павысіў унутраныя кошты на нафтапрадукты. Нягледзячы на ўрэгуляванне найбольш вострых супярэчнасцей, канфлікт не вычарпаны, тым больш, што, па падліках спецыялістаў, Расія па выніках дасягнутых пагадненняў выйграла каля $1 млрд у 2007 годзе (пры захаванні цэн на нафту), а Беларусь страціла 40 % даходаў ад нафтаэкспарту. Ужо 14 студзеня Аляксандр Лукашэнка пачаў публічную кампанію супраць будаўніцтва Паўночна-Еўрапейскага газаправода, назваўшы яго «самым дурацкім праектам у гісторыі Расіі». 15 студзеня Уладзімір Пуцін у прысутнасці тэлежурналістаў сустрэўся з членамі ўрада Расіі і выказаў ім падзяку за вынікі перамоў з Беларуссю. На яго думку, у ходзе перамоў былі дасягнуты прымальныя кампрамісы для абодвух бакоў… галоўным вынікам перамоў з’яўляецца пераход да рыначных адносінам з нашымі беларускімі партнерамі, перш за ўсе ў энергетычнай сферы". Пуцін заявіў, што Расія ўсе роўна працягне «прамую альбо ўтоеную падтрымку беларускай эканомікі» — у 2007 годзе яна складзе «па газе прыкладна $3,3 млрд долараў, а па нафце і нафтапрадуктах — $2,5 млрд»… 23 студзеня Аляксандр Лукашэнка даў заданне ўраду сплаціць $3,5 млрд, страчаныя Беларуссю ў выніку росту коштаў на газ і ўвядзення мытнай пошліны на нафту, якая пастаўляецца ў Беларусь нафту: «Усе дамоўленасці па нафце і газе невыгодныя для нас у параўнанні з мінулым годам… Без мітусні і амбіцый, на прынцыпах міжнароднага права мы таксама мусім патрабаваць, каб нам заплацілі». На думку Лукашэнкі, Беларусь павінна прымусіць Расію заплаціць за зямлю, па якой праходзяць расійскія экспартныя трубаправоды — газаправод Ямал-Еўропа, нафтапрадуктаправод «Захад-Транснафтапрадукт», магістральныя газаправоды «Белтрансгаза», размеркавальныя сеткі «Белтопгаза» і нафтаправод «Дружба» (па дадзеных беларускага ўрада, займаюць трубаправоды 40 тыс. га зямлі). Паводле паведамленняў СМІ, у выніку змены мытных правілаў для расійскіх кампаній стала нявыгадным накіроўваць нафту на перапрацоўку на беларускія НПЗ на давальніцкіх схемах, і аб’емы перапрацоўкі ўпалі амаль удвая. У сувязі з гэтым беларускае кіраўніцтва разглядае пытанне аб павышэнні ставак на транзіт нафты праз Беларусь для кампаній, якія адмаўляюцца перапрацоўваць яе ў Беларусі. Адначасова Аляксандр Лукашэнка даручыў ураду вывучыць магчымасць паставак нафты ў Беларусь праз балтыйскія парты і нафтаправод Вэнтспілс — Наваполацк у рэверсным рэжыме. Праўда, аналітыкі мяркуюць, што Беларусь робіць гэтыя заявы толькі для таго, каб умацаваць свае пазіцыі на перамовах з Расіяй. Па разліках беларускіх спецыялістаў, для перакладу нафтаправода ў рэверсны рэжым спатрэбіцца 2,5 года, а мадэрнізацыя нафтаправода абыйдзецца ў $15–30 млн. Яшчэ адно даручэнне Аляксандра Лукашэнкі тычылася стварэння ў першым паўгоддзі 2007 г. дзяржаўнай кампаніі, якая будзе займацца закупам нафты і рэалізацыяй нафтапрадуктаў. 24 студзеня кіраўнік Памежнай службы ФСБ РФ Уладзімір Пронічаў, выступаючы ў Савеце Федэрацыі, назваў неохраняемую расійска-беларускую мяжу «шчылінай для тэрарыстаў» і заявіў аб неабходнасці яе ўмацавання: «З’явілася дзірка, якую выкарыстоўваюць грамадзяне трэціх краін, якія выязджаюць незаконна з Беларусі на тэрыторыю Расіі». [[26 студзеня]] Аляксандр Лукашэнка ў чарговым публічным выступе абвінаваціў расійскае кіраўніцтва ў тым, што «палітыка Расіі была накіравана на разбурэнне імкнення беларускага народа і кіраўніцтва Беларусі жыць з Расіяй у саюзнай дзяржаве… Гэта ўзнікла не ўчора, і не ў 2004 годзе, калі ў 25-градусны мароз нам перакрылі газ. Гэта існавала заўседы пасля развалу Савецкага Саюза». У той жа дзень ен абвінаваціў расійскія нафтавыя кампаніі ў завышэнні коштаў на нафту для беларускіх НПЗ і прыгразіў увесці дадатковыя пошліны на транзіт нафты ў Еўропу для тых кампаній, якія будуць прапаноўваць такія кантракты па такіх цэнах". 29 студзеня інтэрв’ю з Аляксандрам Лукашэнкам апублікавала вядучая нямецкая газета Die Welt. У ім прэзідэнт Беларусі гаварыў: «Мы маем патрэбу ў інвестараў з Еўропы і ЗША. Я не хачу новых спрэчак з Еўрасаюзам. Наадварот, нам Еўрасаюз патрэбны як партнер у дыверсіфікацыі нашай энергетычнай палітыкі… Мы імкнемся да таго, каб ЕС адкрыў свой унутраны рынак для нашай прадукцыі, і мы маглі б канкураваць адзін з адным… Я б хацеў, каб калі-небудзь Беларусь выглядала так, як сення Германія ці Швецыя. Але дагэтуль нас на Захадзе ўвесь час толькі штурхалі ў спіну. Цяпер настаў час выкарыстоўваць новыя магчымасці супрацоўніцтва. Давайце пачнем адкрыты, сумленны дыялог». ; 2007, Люты 1 лютага Уладзімір Пуцін паведаміў на прэс-канферэнцыі, што даў распараджэнне «Транснафты» пашырыць магутнасць перавалачных нафтавых тэрміналаў Балтыйскай трубаправоднай сістэмы ў Прыморску (Ленінградская вобласць) на 50 млн т — па яго слоў, такім чынам Расія мае намер шукаць шляхі прамога выхаду на спажыўцоў энергарэсурсаў у Заходняй Еўропе (у абыход Беларусі). Мяркуецца, што новы трубаправод у абыход Беларусі будзе запоўнены той нафтай, якая зараз паступае на экспарт у Еўропу транзітам па трубаправодзе «Дружба». 7 лютага апублікавана інтэрв’ю Аляксандра Лукашэнкі агенцтву Reuters, у якім ен паведаміў, што Расія сваімі дзеяннямі нанесла Беларусі шкоду ў памеры $5 млрд у год, і заявіў пра намер дамагчыся кампенсацыі, прапанаваўшы Расіі заплаціць за ўсе тыя паслугі, якія Беларусь аказвала ей бясплатна (па словах Лукашэнкі, гэта транзіт расійскіх грузаў праз тэрыторыю Беларусі, ваеннае супрацоўніцтва і ахова мытнай мяжы). На думку Аляксандра Лукашэнкі, «знойдуцца кампаніі, якія прыйдуць на нашы прадпрыемствы са сваёй нафтай… паставяць нафту, вырабяць нафтапрадукты і прададуць у Беларусі, Украіне, Еўропе», у выніку чаго Расія страціць «традыцыйныя высокапрыбытковыя еўрапейскія рынкі». Па словах Лукашэнкі, Расія «без усялякіх на тое падстаў ужо запісала сябе ў вядучыя цэнтры сілы ў свеце», яе агрэсіўныя паводзіны «небяспечна не толькі для Беларусі». Як заявіў беларускі прэзідэнт, аднабаковая арыентацыя на Маскву была памылкай — тым не менш ен гатовы адмовіцца ад прэтэнзій да Расіі, калі Масква здыме прэтэнзіі да Беларусі і «вернецца да тых прынцыпаў супрацоўніцтва, на якіх у нас яно будавалася… Я прызнаю памылку і недахоп нашай знешняй палітыкі, што яна атрымалася аднавектарнай, з вектарам у бок Расіі. І мы фактычна страцілі Захад. Мы стаялі на адной назе, а павінны стаяць на дзвюх». Пры гэтым Лукашэнка не мае намеру прымаць патрабаванні Захаду: «Дагэтуль ўсе патрабаванні да Беларусі ў канчатковым выніку зводзіліся да таго, што мы павінны разбурыць нашу палітычную сістэму, і мелася на ўвазе, што цяперашні прэзідэнт нелегітымны і павінен сысці са сваёй пасады. Якое права мае Захад патрабаваць гэтага?» [[7 лютага]] лідар беларускай апазіцыі Аляксандр Мілінкевіч апублікаваў адкрыты ліст да Лукашэнкі, у якім прапанаваў яму падтрымку ў яго барацьбе з Расіяй за «захаванне незалежнасці Беларусі». За гэта Мілінкевіч прапанаваў Лукашэнку вызваліць дысідэнтаў і сумесна адсвяткаваць Дзень абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі 25 сакавіка. ; 2007, Сакавік 24 сакавіка ў ходзе візіту ў Беларусь Старшыні Урада Расіі Міхаіла Фрадкова на пасяджэнні ўрад Саюзнай дзяржавы Беларусі і Расіі быў падпісаны цэлы шэраг найважнейшых дакументаў, галоўнай сярод якіх з’яўляецца гандлева-эканамічнае пагадненне паміж Беларуссю і Расіяй. ; 2009 Выдзяленне Расіяй крэдыту Беларусі паслужыла прычынай ланцужкі ўзаемных абвінавачванняў расійскага і беларускага бакоў. У прыватнасці, 28 мая 2009 года міністр фінансаў Расіі Аляксей Кудрын заявіў, што Беларусь можа стаць неплацежаздольнай ужо ў 2010 годзе. Пазней прэзідэнт Аляксандр Лукашэнка параўнаў Кудрына з дзеячамі беларускай апазіцыі і параіў яму «падлячыцца»: «Ен цалкам кансалідаваўся з нашымі адмарозкамі, якія тут на заходнія грошы вякаюць і пачынаюць нас вучыць працаваць», — адзначыў Лукашэнка на нарадзе па пытаннях сацыяльна-эканамічнага развіцця<ref>[http://www.belta.by/ru/main_news/?id=377249 ''Лукашенко потребовал от правительства и губернаторов активизировать продажи отечественной продукции'', «Белта», 29.05.2009.]</ref>. «Не атрымліваецца ў Расіі — не трэба кланяцца хадзіць туды, ныць, плакаць, трэба шукаць свае шчасце ў іншай частцы планеты. Я гэта свядома публічна кажу. Мы ўчора назіралі цікавую сітуацыю, калі Прэзідэнт Беларусі сядзіць з Уладзімірам Пуціным і абсалютна на сяброўскай ноце абмяркоўвае пытанні, пачынаючы ад прыватных і заканчваючы дзяржаўнымі. І нармальнае ідзе абмеркаванне», — сказаў Аляксандр Лукашэнка. З [[6 чэрвеня]] разгарнулася так званая «[[малочная вайна]]», калі Расспажыўнагляд забараніў увоз многіх відаў малочнай прадукцыі з Беларусі ў Расію з-за адсутнасці адпаведнай дакументацыі<ref>[http://lenta.ru/story/milk/ ''«Молочная война» с Белоруссией'', Lenta.ru.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120414183607/http://www.lenta.ru/story/milk/ |date=14 красавіка 2012 }}<br />Гл. таксама [[:en:2009 Russian ban of Belarusian dairy products]] (англ.)</ref>. У той жа час, многія беларускія вытворцы малака заяўляюць аб тым, што яны прайшлі сертыфікацыю<ref>{{cite web|url=http://news.tut.by/economics/139905.html|work=[[TUT.BY]]|title=Уся экспартуемая прадукцыя гомельскіх малочных заводаў была сертыфікавана ў Расеі — Эканоміка і бізнес|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180428011638/http://news.tut.by/economics/139905.html |archivedate=28 красавіка 2018 |url-status=dead}}</ref>. Асобныя эксперты мяркуюць, што «малочная вайна» была спланавана для перадзелу беларускай мясной і малочнай прамысловасці<ref>{{cite web|url=http://news.tut.by/economics/139966.html|title=Эксперт: «малочная вайна» з Беларуссю была старанна спланаваная у РФ|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090618122407/http://news.tut.by/economics/139966.html |archivedate=18 чэрвеня 2009 |work=[[TUT.BY]] |date=15.06.2009 |url-status=dead}}</ref>. [[11 чэрвеня]] Уладзімір Пуцін заявіў, што Расія і Беларусь дамовіліся па пастаўках малака<ref>[http://lenta.ru/news/2009/06/11/milk/ Расія і Беларусь дамовіліся па пастаўках малака] // Lenta.ru, 11.06.2009</ref>. З-за канфлікту Прэзідэнт Беларусі не прыняў удзелу ў сесіі [[АДКБ]] у Маскве 14 чэрвеня, тлумачачы гэта немэтазгоднасцю абмеркавання пытанняў ваенна-палітычнай бяспекі падчас прамой пагрозы эканамічнай бяспекі краіны<ref>{{cite web|url=http://news.tut.by/politics/139882.html|title=Прэзідэнт Беларусі не бачыць сэнсу ўдзельнічаць у маскоўскім саміце АДКБ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911044726/http://news.tut.by/politics/139882.html |archivedate=11 верасня 2018 |work=[[TUT.BY]] |date=14.06.2009 |url-status=dead}}</ref>. Пры гэтым афіцыйны Мінск заяўляе, што прынятыя арганізацыяй рашэння, у прыватнасці, аб стварэнні Калектыўных сіл аператыўнага рэагавання, з’яўляюцца несапраўднымі<ref>{{cite web|url=http://news.tut.by/politics/139907.html|title=Папоў: Прынятыя рашэнні насуперак пазіцыі дзяржавы-члена АДКБ нелегітымныя|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911044710/http://news.tut.by/politics/139907.html |archivedate=11 верасня 2018 |work=[[TUT.BY]] |date=14.06.2009 |url-status=dead}}</ref>. Таксама ў гэтыя дні было прынята рашэнне ў самыя кароткія тэрміны ўвесці элементы мытнага і памежнага кантролю на мяжы з Расіяй<ref>{{cite web|url=http://news.tut.by/politics/139887.html|title=Дзяржпагранкамітэт і ДМК Беларусі гатовыя ўвесці на мяжы з Расеяй элементы мытнага і памежнага кантролю|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090617063743/http://news.tut.by/politics/139887.html |archivedate=17 чэрвеня 2009 |work=[[TUT.BY]] |date=14.06.2009 |url-status=dead}}</ref>, якія ўжо існуюць з расійскага боку. Нягледзячы на тое, што В. Пуцін раней абвяшчаў аб дасягненні дамоўленасцей адносна паставак беларускіх малочных прадуктаў, канфлікт працягваўся. Толькі [[17 чэрвеня]] Генадзь Анішчанка абвясціў аб спыненні «малочнай вайны»<ref>{{cite web|date=17 чэрвеня 2009|url=http://www.lenta.ru/news/2009/06/17/milk/|title=Расея і Беларусь завяршылі «малочную войну»|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/65brre759?url=http://www.lenta.ru/news/2009/06/17/milk/|archivedate=21 лютага 2012|url-status=live}}</ref>. У гэты ж дзень стала вядома, што расійская газавая манаполія «Газпром» запатрабаваў ад «Белтрансгазу» вяртання 231 мільена долараў — розніцу, якая не была пералічана з-за вуснага пагаднення А. Лукашэнкі і Дзмітрыя Мядзведзева аб пастаўках расійскага газу па зніжанай цане ў 150 долараў за тысячу кубаметраў<ref>{{cite web|date=17 чэрвеня 2009|url=http://www.lenta.ru/news/2009/06/17/gazprom/|title=«Газпром» запатрабаваў ад Мінска вяртання газавых долгов|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304195020/http://lenta.ru/news/2009/06/17/gazprom/|archivedate=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. === 2010-я === ; 2010 У ліпені [[2010]] года пачаў дзейнічаць [[Мытны саюз ЕАЭС|Мытны саюз Беларусі, Казахстана і Расіі]]<ref>[http://www.interfax.ru/business/txt.asp?id=144018 «Саюз трох»: Беларусь здалася] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131110185923/http://www.interfax.ru/business/txt.asp?id=144018 |date=10 лістапада 2013 }} // Інтэрфакс, 5 ліпеня 2010 г.</ref>. Па некаторых ацэнак, стварэнне Мытнага саюза дазволіць стымуляваць эканамічнае развіцце і можа даць дадаткова 15 % да ВУП краін-удзельніц да 2015 годзе<ref>[http://www.rian.ru/politics/20100104/202835596.html Мытны саюз РФ, Беларусі і Казахстана павялічыць ВУП на 15 %]</ref><ref>[http://vz.ru/economy/2009/12/19/360225.html Ад саюза да прасторы]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.annews.ru/news/detail.php?ID=202112 |title=Расія, Казахстан і Беларусь стварылі Мытны саюз |access-date=19 верасня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110530130551/http://www.annews.ru/news/detail.php?ID=202112 |archivedate=30 мая 2011 |url-status=dead }}</ref>. У другой палове 2010 года адбылося значнае пагаршэнне адносін паміж кіраўніцтвам РФ і прэзідэнтам Лукашэнка<ref>[http://www.ng.ru/week/2010-10-04/8_cis.html У краінах СНД: Кішынеў і Ціраспаль дамаўляюцца без Масквы]</ref><ref>[http://newsru.com/russia/13oct2010/naryshkin.html Кіраўнік адміністрацыі прэзідэнта РФ распавеў беларускім журналістам ўсе аб іх краіне і лідара] [[NEWSru]], 13 кастрычніка 2010.</ref>. ; 2011 У красавіку 2011 года Беларусь адклікала з Эканамічнага суда СНД іск супраць Расіі аб збіранні пошлін за нафтапрадукты<ref>[http://www.polit.ru/news/2011/04/20/isk.html Беларусь адклікала з Эканамічнага суда СНД свой пазоў супраць Расеі] [[Паліт.ру]], 2011 г.</ref>. ; 2014 У пачатку снежня 2014 года Расія ўвяла забарону на пастаўкі мясных прадуктаў з некаторых прадпрыемстваў Беларусі з-за рээкспарту забароненай да паставак прадукцыі ЕС (пазней, пасля праверак, пастаўкі былі адноўлены)<ref>[http://news.rambler.ru/28324845/ Расіі зняла забарону на пастаўкі мясной прадукцыі з трох прадпрыемстваў Беларусі] // Газета. Ru, 12 сьнежня 2014 г.</ref>. Прэзідэнт Беларусі А. Лукашэнка заявіў, што афіцыйны Мінск выступае супраць практыкі прымянення санкцый у адносінах паміж краінамі; пры гэтым упэўнены, што Расія ўвяла часовыя абмежаванні на пастаўкі прадуктаў харчавання з Беларусі таму, што афіцыйны Мінск не далучыўся да мераў у адказ расійскіх санкцый у дачыненні да Захаду<ref>[http://news.mail.ru/politics/20529765/?frommail=1 Лукашэнка: Забарона Расеі на пастаўкі харчавання — «дурная і бязмозглая палітыка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141220030203/http://news.mail.ru/politics/20529765/?frommail=1 |date=20 снежня 2014 }} // ІА REGNUM, 19 сьнежня 2014 г.</ref>. 9 снежня дзяржаўны мытны камітэт Беларусі фактычна аднавіў дзяржаўную беларуска-расійскую мяжу і стаў даглядаць усе грузы, якія ідуць з РФ на тэрыторыю РБ. Гэтая мера — прамое следства гандлевай вайны, у якой Мінск спрабуе «прадушыць» свае права на нелегальны рээкспарт з ЕС у Расійскую Федэрацыю<ref>[http://lenta.ru/articles/2014/12/11/brat/ Непрыстойна братэрская любоў. Навошта Беларусі трэба было зачыняць мяжу з Расеяй] // Стужка. Ру, 11 снежня 2014 г.</ref>, былі забаронены пастаўкі некаторых тавараў з Расіі<ref>[http://news.rambler.ru/28356345/ Беларусь забараніла пастаўкі локшыны і кава з Расеі]</ref>. Прэзідэнт Беларусі А. Лукашэнка паставіў задачу свайму ўраду любой цаной выходзіць на новыя рынкі збыту беларускай прадукцыі<ref>[http://news.rambler.ru/28375028/ Лукашэнка заклікаў урад шукаць новыя рынкі збыту] // РІА навіны</ref>, а пасля імклівага падзення курсу рубля ў канцы года запатрабаваў ад урада краіны перавесці разлікі з Расіяй у долары і еўра<ref>[http://news.mail.ru/politics/20508226/?frommail=1 Лукашэнка запатрабаваў перавесці разлікі з Расеяй у даляры і еўра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141218194050/http://news.mail.ru/politics/20508226/?frommail=1 |date=18 снежня 2014 }} // Lenta.Ru, 17 сьнежня 2014 г.</ref>. Рэгулярна паступае інфармацыя аб затрымках грузу на мяжы Беларусі і Расіі. Так, 3 снежня мытныя органы Беларусі перакрылі, без апавяшчэнняў і тлумачэнняў, транзіт у Расію электронікі з Калінінградскай вобласці<ref>{{Cite web |url=https://hi-tech.mail.ru/news/belarus-russia-customs.html |title=Беларуская мытня перакрыла транзіт электронікі ў Расію з Калінінграда |access-date=19 верасня 2015 |archive-date=22 снежня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222204553/https://hi-tech.mail.ru/news/belarus-russia-customs.html |url-status=dead }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Знешняя палітыка Беларусі]] * [[Беларусафілія ў Расіі]] == Зноскі == {{reflist|2}} {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} [[Катэгорыя:Беларуска-расійскія адносіны| ]] cblm7fma8x7xwhwrgdftjgdhtcow3n8 0 284620 5210276 2631948 2026-10-02T10:22:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210276 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Біз Стоўн |арыгінал_імя = Biz Stone |партрэт = Biz Stone-20080723.jpg |род дзейнасці = крэатыўны дырэктар, інжынер-праграміст, прадпрымальнік |дата нараджэння = |год нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |год смерці = |месца смерці = }} '''Ісаак «Біз» Стоўн''' (нарадзіўся 10 Сакавік 1974 г.) - адзін з заснавальнікаў і крэатыўны дырэктар [[Twitter]], а таксама дапамог стварыць і запусціць [[Xanga]], [[Blogger]], [[Odeo]] і [[Obvious]]. Апублікаваў дзве кнігі па працы з блогамі: [[Blogging: Genius Strategies for Instant Web Content]] (New Riders, 2002) і [[Who Let The Blogs Out?]] (St Martins, 2004). Джэк Дорсі і Стоўн напісалі прататып Twitter прыкладна за два тыдні. Стоўн - жыхар Берклі, штат Каліфорнія. Скончыў сярэднюю школу Wellesley High School ў Уэлслі, штат Масачусэтс. З'яўляецца веганов. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.bizstone.com Сайт Біза Стоўна] * {{twitter|biz}} * [https://web.archive.org/web/20160304222002/http://www.boston.com/bostonglobe/magazine/articles/2009/01/04/life_is_tweet/ Biz Stone Q&A with Boston Globe Magazine] * [http://www.theatlantic.com/technology/archive/2010/10/exclusive-biz-stone-on-twitter-and-activism/64772/ Biz Stone Responds to Malcom Gladwell’s Critique of Twitter] {{Twitter navbox}} lpn8onxz2gp98syilfrgpf7fet0arwb 0 291581 5210367 5172201 2026-10-02T11:15:02Z BasiliusNorr 164739 дапаўненне Будаўніцтва комплексу Акадэміі нацыянальнай бяспекі 5210367 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = могілкі |Беларуская назва = Залатагорскія могілкі |Выява = Miensk, Załataja Horka, Trajecki. Менск, Залатая Горка, Траецкі (1918).jpg |Подпіс выявы = Магілы за касцёлам Святога Роха, 1918 г. |Шырыня выявы = |Статус = ахоўная зона |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = горад |Месцазнаходжанне = Мінск |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 54|lat_sec = 38.8 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 34|lon_sec = 48.6 |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = [[1790]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = [[1920]] |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = знішчаныя |Сайт = |Commons = }} '''Залатаго́рскія мо́гілкі''' — знішчаныя могілкі ў [[Залатая Горка|Залатагорскім прадмесці]] [[Мінск]]а. Захаваліся асобныя магілы, што месцяцца на тэрыторыі [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|касцёла Святога Роха]]. З 2025 года на большай частцы тэрыторыі былых могілак вядзецца будаўніцтва комплексу [[Акадэмія нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Акадэміі нацыянальнай бяспекі]], падпарадкаванай [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]]<ref name="svaboda2026">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/33868425.html |title=«У нас указ прэзыдэнта». Як будзе выглядаць Акадэмія КДБ на месцы каталіцкіх могілак у цэнтры Менску |website=Радыё Свабода |date=2026-10-02 |accessdate=2026-10-02 |language=be}}</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Miensk, Załataja Horka. Менск, Залатая Горка (Č. Maniuška, 1849).jpg|міні|злева|Залатагорскія могілкі на малюнку Ч. Манюшкі, 1849. Бачныя касцёл і капліца Св. Роха (справа)]] [[Файл:Zalataja Horka, plan. Залатая Горка, план.jpg|міні|злева|План могілак у 1861 годзе]] Могілкі ўтвораныя ў 1790 годзе<ref> {{cite web|url = https://realt.onliner.by/2013/01/11/zolotaya-gorka|title = Районы, кварталы: история минской Золотой горки|date = 13 студзеня 2013|publisher = realt.onliner.by|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20161004175331/https://realt.onliner.by/2013/01/11/zolotaya-gorka|archive-date = 4 кастрычніка 2016|access-date = 4 кастрычніка 2016}}</ref>. У 1796 годзе на тэрыторыі могілак з’явілася драўляная капліца ў гонар Усіх Святых. У 1842 годзе пасля пажару капліца была адрамантаваная і пераробленая ў касцёл. У 1850 годзе было прызнана, што немэтазгодна падтрымліваць рамонтамі драўляны касцёл, лепш пабудаваць мураваны. Будаўніцтва мураванага [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|касцёла]] было скончанае 1 лістапада 1864 года. Могілкі мелі статус «сумесных»: тут у першую чаргу хавалі парафіян Траецкага касцёла, але таксама і ўніяцкіх цэркваў. З канца [[XVIII стагоддзе|XVIII]] стагоддзя на ўсіх гарадскіх планах могілкі пазначаліся як «мінскія каталіцкія». У першай палове [[XIX стагоддзе|XIX ст]]. з’явілася назва Залатая Горка. Пасля 1839 года, у выніку ліквідацыі [[уніяцтва|Уніі]], могілкі сталі цалкам каталіцкімі<ref name="свабод"> {{cite web|url = http://www.svaboda.org/a/zalatahorskija-mohilki/28005166.html|title = Чым інвэстараў вабяць нябожчыкі? Гісторыкі папярэджваюць пра небясьпеку для сталічных Залатагорскіх могілак|date = 21 верасня 2016|publisher = svaboda.org|archive-url = https://web.archive.org/web/20161004180259/http://www.svaboda.org/a/zalatahorskija-mohilki/28005166.html|archive-date = 4 кастрычніка 2016|access-date = 4 кастрычніка 2016}}</ref>. [[Файл:Miensk, Zalatahorskija mohilki. Менск, Залатагорскія могілкі (2019) (36).jpg|міні|злева|Тэрыторыя могілак у 2019 годзе]] У 1840-х гадах тэрыторыя могілак значна пашыраецца. У той час у Менску ў 1848 і 1853 гадах здараліся цяжкія эпідэміі [[халера|халеры]]. Людзей, што паміралі ад халеры, хавалі на гэтак званых «халерных могілках». Дзеля гэтага быў адведзены адмысловы пляц, які быў аддзелены ад асноўных пахаванняў агароджай і санітарнай зонай<ref name="свабод"/>. === Пасля закрыцця === У 1893 годзе могілкі закрытыя, падзахоўванне да блізкіх сваякоў дазвалялася ў выключных выпадках. У часе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] тут хавалі ахвяр нямецкіх бамбаванняў Мінска. У 1915—1916 гадах тут хавалі вайскоўцаў родам з Мінска, якія паміралі ад ран у тылавых шпіталях. Тычылася гэта толькі афіцэрскага складу<ref name="свабод"/>. На могілках пахаваныя святары, прадстаўнікі каталіцкага духавенства, манахі менскіх кляштараў. Тут пахаваны [[Дамінік Манюшка]], дзядзька [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]], які памёр у эпідэмію халеры<ref name="свабод"/>. Пасля 1920 года, за [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|савецкім часам]], могілкі цалкам закрытыя. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] на могілках здзяйсняліся пахаванні. Пасля Другой сусветнай вайны паўзверх халернага сектара могілак былі пабудаваныя жылыя дамы (№ 7, 9 па вуліцы Чырваназоркавай, часткова шпіталь па Чырваназоркавай № 4<ref>{{Cite web |url=http://gdb.rferl.org/C8C8B487-E98B-428B-B49D-13E89FB01173_w987_r0_s.jpg |title=Могілкі на сучасным плане горада |access-date=4 кастрычніка 2016 |archive-date=7 студзеня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260107101702/https://gdb.rferl.org/C8C8B487-E98B-428B-B49D-13E89FB01173_w987_r0_s.jpg |url-status=dead }}</ref>)<ref name="свабод"/>. У 1973 годзе збудаваны [[Палац мастацтва (Мінск)|Палац мастацтва]], у выніку чаго была знішчаная частка пахаванняў, якія былі на гэтай тэрыторыі<ref name="свабод"/>. === Вяртанне надмагілляў і добраўпарадкаванне === У 2017 годзе валанцёрамі на прыкасцёльную тэрыторыю былі вернутыя 12 надмагільных пліт знішчаных могілак, дагэтуль яны былі скінутыя ў лесе на ўездзе ў вёску [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылукі]]<ref>{{cite web|url = https://catholic.by/3/news/belarus/6562-u-minsk-vernuty-pomniki-z-razburanykh-u-paslyavaenny-chas-mogilak-na-zalatoj-gortsy|title = У Мінск вернуты помнікі з разбураных у пасляваенны час могілак на Залатой Горцы|author = Ілья Лапато|date = 20 верасня 2017|archive-url = https://archive.today/20170929123703/https://catholic.by/3/news/belarus/6562-u-minsk-vernuty-pomniki-z-razburanykh-u-paslyavaenny-chas-mogilak-na-zalatoj-gortsy|archive-date = 29 верасня 2017|access-date = 29 верасня 2017|url-status = live}}</ref>. У 2017 годзе закрытая тэрыторыя могілак плошчай 2 га, якая дагэтуль належала Міністэрству сувязі, была перададзеная касцёлу Святога Роха для добраўпарадкавання. У 2018 годзе на перададзенай тэрыторыі была адкрытая частка [[Дэндрарый|дэндрапарку]]. У далейшым плануецца стварэнне алеі з мемарыялам, аптэкарскі парк, пляц ружоўніка, парк з біблійнымі раслінамі<ref>{{cite web|url = https://news.tut.by/society/604775.html|title = «Вопрос не только времени, но и финансов». В Минске благоустраивают новый парк на Золотой Горке|date = 16 жніўня 2018|publisher = tut.by|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20180911154942/https://news.tut.by/society/604775.html|archive-date = 11 верасня 2018|access-date = 31 кастрычнікка 2018|url-status = dead}}</ref>. === Будаўніцтва комплексу Акадэміі нацыянальнай бяспекі === Праект зон аховы, зацверджаны Міністэрствам культуры ў 2018 годзе, уключыў тэрыторыю былых могілак у ахоўную зону, дзе забаронена будаўніцтва, а на тэрыторыі саміх могілак — і пракладка інжынерных камунікацый<ref name="svaboda2026" />. Нягледзячы на гэта, у 2025 годзе на большай частцы перададзенай парафіі тэрыторыі пачалося будаўніцтва «шматфункцыянальнага будынка па вул. Залатая Горка, 5 і 5а». Пры земляных работах знаходзілі чалавечыя парэшткі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/380310 |title=Акадэмію КДБ будуюць проста на Залатагорскіх могілках. З зямлі дастаюць парэшткі мінчукоў, якіх тут хавалі сотні гадоў |author=Ф. Раўбіч |website=Наша Ніва |date=2025-11-01 |accessdate=2026-10-02 |language=be}}</ref>. Паводле расследавання Радыё Свабода, зямельны ўчастак замацаваны за Акадэміяй нацыянальнай бяспекі. Праект прадугледжвае навучальны корпус з інтэрнатам, сталовую і спартыўны корпус агульнай плошчай каля 36 тыс. м². Дакумент, які дазволіў будаўніцтва ў ахоўнай зоне, публічна не названы<ref name="svaboda2026" />. == Вядомыя асобы, пахаваныя на могілках == * [[Уладзіслаў Станіслававіч Тышкевіч]] (каля 1821 — 1869) — расійскі ваенны дзеяч, палкоўнік, камандзір 30-й артылерыйскай брыгады. == Галерэя == <center><gallery widths="250" heights="250" caption="Залатагорскія могілкі на старых фотаздымках" perrow="4"> Uładzisłaŭ Tyškievič. Уладзіслаў Тышкевіч (1873).jpg|Надмагілле Уладзіслава Тышкевіча. Малюнак з кнігі графа [[Яўстах Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]] «Groby rodziny Tyszkiewiczów» (1873) File:Miensk, Załataja Horka, Kaplica. Менск, Залатая Горка, Капліца (1908).jpg|Капліца на могілках, 1907 год File:Miensk, Załataja Horka, Kaplica. Менск, Залатая Горка, Капліца (1917).jpg|Капліца на могілках, каля 1917 года File:Miensk, Załataja Horka, Zacharaŭskaja-Daŭhabrodzkaja. Менск, Залатая Горка, Захараўская-Даўгабродзкая (25.06.1941).jpg|Касцёл і Залатагорскія могілкі на аэрафотаздымку часоў Другой сусветнай вайны File:Bundesarchiv Bild 146-1976-127-31A, Wilhelm Kube in Minsk.jpg|Гаўляйтар [[Вільгельм Кубэ]] аддае распараджэнне на каталіцкіх Залатагорскіх могілках. На выяве таксама ад’ютант Кубэ. Травень 1943 года </gallery></center> <center><gallery widths="250" heights="250" caption="Могілкі ў наш час" perrow="4"> |Знак на ўваходзе File:Miensk, Zalatahorskija mohilki. Менск, Залатагорскія могілкі (2019) (32).jpg|Вернутае надмагілле, 2019 год File:Miensk, Zalatahorskija mohilki. Менск, Залатагорскія могілкі (2019) (39).jpg|Вернутае надмагілле, 2019 год File:Miensk, Zalatahorskija mohilki. Менск, Залатагорскія могілкі (2019) (01).jpg|2019 год </gallery></center> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [https://web.archive.org/web/20260107101702/https://gdb.rferl.org/C8C8B487-E98B-428B-B49D-13E89FB01173_w987_r0_s.jpg Могілкі на сучасным плане горада] * [http://www.karta-minska.nemiga.info/minsk-1898.htm Залатагорскія могілкі на рэпрадукцыі карты Мінска 1898 г.] (пункт 49) * [http://www.karty.by/wp-content/uploads/2011/01/xxx_minsk19031.jpg Залатагорскія могілкі на карце Мінска 1903 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305112225/http://karty.by/wp-content/uploads/2011/01/xxx_minsk19031.jpg |date=5 сакавіка 2016 }} (пункт 9) * [https://www.pinterest.com/pin/236157574196828686/ Здымак пахавальнай працэсіі на Залатагорскіх могілках у часе Другой сусветнай вайны] * [http://berastouski.blogspot.com/2018/08/2.html Рэшткі Залатагорскіх могілак на фотаграфіях і відэа] {{Могілкі Мінска}} {{Славутасці Мінска}} [[Катэгорыя:Колішнія могілкі Мінска]] [[Катэгорыя:Залатая Горка]] qqfrzosvsvu7ccrckrm6otyhkqxgd84 0 303207 5210327 5164036 2026-10-02T10:54:02Z Autumndancer 168015 /* Казахстан */ 5210327 wikitext text/x-wiki Назву '''Ма́йскае''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Гомельская вобласць]]: ** [[Майскае (Жлобінскі раён)|Майскае]] — вёска ў [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёне]] * [[Магілёўская вобласць]]: ** [[Майскае (Мсціслаўскі раён)|Майскае]] — вёска ў [[Мсціслаўскі раён|Мсціслаўскім раёне]] === [[Расія]] === * [[Майскае (Паўночная Асеція)]] * [[Майскае (Манастыршчынскі раён)|Майскае]] — вёска ў [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] {{Неадназначнасць}} anlr2g8tk6o72z39fb7nlmywg7rfloj 0 307218 5209941 3494437 2026-10-01T14:37:06Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1920 годзе]]; дададзена [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1920 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5209941 wikitext text/x-wiki {{няма крыніц}} {{Орган выканаўчай улады |назву = Нацыянальны дэпартамент архіваў Азербайджана |скарачэнне = |арыгінальная назва = {{lang-az|Azərbaycan Respublikasının Milli Arxiv İdarəsi}} |арыгінальная назва1= |арыгінальная назва2= |краіна = Азербайджан |эмблема = Coat of arms of Azerbaijan.svg |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |друк = | шырыня друку = | подпіс друку = | малюнак = | шырыня выявы = | подпіс выявы = |дата стварэння = [[2 снежня]] [[2002]] | дата скасавання = | падпарадкаванне = |штаб-кватэра = [[Баку]] | супрацоўнікаў = | бюджэт = | імя міністра1 = [[Атахан Пашаеў]] | функцыя міністра1 = Дырэктар | імя міністра 2 = | функцыя міністра 2 = | імя кіраўніка 1 = | пасаду кіраўніка 1 = |вышэйстаячае ведамства = [[Кабінет міністраў Азербайджанскай Рэспублікі]] |сайт = [http://www.milliarxiv.gov.az www.milliarxiv.gov.az]}} '''Нацыянальны дэпартамент архіваў Азербайджана''' з'яўляецца урадавым установай у рамках [[Кабінет міністраў|Кабінета]] [[Азербайджан]]а, якія адказваюць за кіраванне, абслугоўванне, абарону і абнаўленне нацыянальных [[архіў|архіваў]] Азербайджанскай Рэспублікі. Агенцтва ўзначальвае [[Атахан Пашаеў]]. Яго статут быў зацверджаны [[2 снежня]] [[2002]] г. [[Прэзідэнт Азербайджана|прэзідэнтам]] [[Гейдар Аліеў|Гейдарам Аліевым]]. Агенцтва забяспечвае рэалізацыю дзяржаўнай палітыкі ў дачыненні да абнаўлення і падтрымання нацыянальных архіваў праз яго непасрэдную дзейнасць у галіне збору і захавання дадзеных і дакументаў, а таксама праз яго рэгіянальных кіраўнікоў і нацыянальныя архівы [[Нахічэванская Аўтаномная Рэспубліка|Нахчыванскай Аўтаномнай Рэспублікі]] Азербайджана. Дзейнасць аддзела фінансуюцца за кошт сродкаў, вылучаных з дзяржаўнага бюджэту Азербайджанскай Рэспублікі. == Гісторыя == *[[1920]] Фонд Дзяржаўнага архіва пры камісарыяце народнай адукацыі *[[1922]] Кіраванне архіваў пры Бюро Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта [[Азербайджанская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Азербайджанскай ССР]] *[[1930]] Дэпартамент Цэнтральнага архіва *[[1966]] годзе Дзяржаўны архіў літаратуры і мастацтва Азербайджанскай ССР *[[2002]] Нацыянальны дэпартамент архіваў Азербайджана == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|www.milliarxiv.gov.az}} {{ref-az}} {{Ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Архівы Азербайджана]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1920 годзе]] 9myv6s6tf5x2nsihgjsfxa2hi9bhba1 0 308089 5209981 5072598 2026-10-01T15:46:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5209981 wikitext text/x-wiki {{Возера2 |Назва = Баскунчак |Нацыянальная назва = |Выява = Salt lake Baskunchak in Astrakhan Oblast (panoramic).jpg |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 10|lat_sec = 000 |lon_dir = E|lon_deg = 46|lon_min = 53|lon_sec = 46.0 |region = |CoordScale = |Краіна = Расія |Рэгіён = Астраханская вобласць |Вышыня над узроўнем мора = -21,6 |Даўжыня = 18 |Шырыня = 13 |Плошча = 110 |Аб'ём = |Даўжыня берагавой лініі = |Найбольшая глыбіня = |Сярэдняя глыбіня = |Тып мінералізацыі = салёнае |Салёнасць = 300 |Празрыстасць = |Плошча вадазбору = |Упадаюць = |Выцякаюць = |Пазіцыйная карта 1 = Еўрапейская частка Расіі }} '''Баскунча́к''' — бяссцёкавае [[Мінеральнае возера|салёнае]] [[возера]] ў Ахтубінскім раёне [[Астраханская вобласць|Астраханскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], у паўночнай частцы [[Прыкаспійская нізіна|Прыкаспійскай нізіны]], на тэрыторыі [[Багдзінска-Баскунчацкі запаведнік|Багдзінска-Баскунчацкага запаведніка]]. Плошча паверхні возера каля 106 км². Даўжыня 18 км, найбольшая шырыня 13 км. Возера размешчана ў катлавіне, на 21,6 м ніжэй узроўня мора. Жыўленне возера адбываецца пераважна з падземных крыніц. Упадае амаль перасыхаючая рака Горкая Рэчка. На возеры вядзецца здабыча солі. Таксама возера з’яўляецца аб’ектам [[турызм]]у. == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|2|Баскунча́к||341}} * {{ВСЭ3|Баскунча́к|том=3|аўтар=Загидулина О. И.|старонкі=29}} * Баскунча́к // География. Современная иллюстрированная энциклопедия. Ч. 1 А—Л. / А. П. Горкин — М.: Росмэн, 2006. — 624 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-353-02443-5{{ref-ru}} — (Современная иллюстрированная энциклопедия «Росмэн». География) * {{крыніцы/СНГОСНГ|Баскунча́к|40}} * {{крыніцы/ГНР (2008)|Баскунча́к|97}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Баскунча́к|59}} == Спасылкі == * [http://baskunchak.ru/2013/09/ozero-baskunchak/ Озеро Баскунчак / Баскунчак — край-загадка]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20160511093131/http://www.interesmir.ru/solenoe-ozero-baskunchak/ Солёное озеро Баскунчак // Интересный Мир]{{ref-ru}} * [http://review-planet.ru/2013/01/solenoe-ozero-baskunchak/ Солёное озеро Баскунчак // Сайт фотографий городов, животных и других интересных мест нашей планеты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170910090131/http://review-planet.ru/2013/01/solenoe-ozero-baskunchak/ |date=10 верасня 2017 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Азёры Астраханскай вобласці]] [[Катэгорыя:Бяссцёкавыя азёры]] [[Катэгорыя:Салёныя азёры]] 0j34d39eyjzbr9wyr1usgtkmxhg4uog 0 308421 5210101 5156964 2026-10-02T00:15:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210101 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Фестываль «Беларусь Гей Прайд» |лагатып = |выява = |місія = Падтрымка талерантнасці да геяў, лесбіянак, бісексуалаў і трансгендарных людзей у Беларусі |гады = 1999—2002 |тып = Фестываль |назва пасады кіраўніка = Старшыня арганізацыйнага камітэта |кіраўнік = [[Эдвард Зіноўевіч Тарлецкі|Эдвард Тарлецкі]] |афіцыйны сайт = }} ''' «Беларусь Гей Прайд»''' ('''«Belarus Gay Pride»''') — [[фестываль]], задачай якога была дэманстрацыя існавання ў грамадстве [[ЛГБТ]] ([[Лесбіянства|лесбіянак]], [[Гей|геяў]], [[Бісексуальнасць|бісексуалаў]] і трансгендэраў), падтрымка талерантнага стаўлення да іх, абарона [[Правы чалавека|правоў чалавека]] і грамадзянскай роўнасці для ўсіх людзей незалежна ад сексуальнай арыентацыі і гендэрнай ідэнтычнасці. Яго мэтай таксама было святкаванне пачуцця ўласнай годнасці, дэманстрацыя важнасці свабоды асобы, праява разнастайнасці і адзінства беларускай [[ЛГБТ]]-супольнасці. Штоверасня праходзіў [[Мінск]]у з 1999 па 2002 гг. == 1999 == 6-9 верасня ў Мінску прайшоў першы фестываль «Беларусь Гей Прайд — [[1999]]»<ref>[http://yag.by/kalyandar/lgbt/u-mensku-pachausya-pershy-festyval-gomakultury-belarus-gay-pride-1999.html Ягада. Пазітыўны квір-інфапартал]{{Недаступная спасылка}}. 6 верасня 1999 г.</ref><ref name=":4">{{Cite web |url=https://makeout.by/2015/09/28/v-poiske-mesta-retrospektiva-gey-prayda-v-minske.html |title=Часопіс Makeout В поиске места: ретроспектива гей-прайда в Минске |access-date=25 студзеня 2016 |archive-date=28 красавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428085639/https://makeout.by/2015/09/28/v-poiske-mesta-retrospektiva-gey-prayda-v-minske.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.gay.org.ua/publications/bluebook/compare.htm ГОЛУБАЯ КНИГА. Положение геев и лесбиянок в Украине. СРАВНИТЕЛЬНОЕ ПОЛОЖЕНИЕ ГЕЕВ В СТРАНАХ ЕВРОПЫ] </ref>. Ён быў арганізаваны незарэгістраванай Беларускай Лігай сексуальнага раўнапраўя «Лямбда» (БЛЛ) і часопісам «[[Форум Лямбда]]». Праграма фестывалю ўключала семінар для [[Журналістыка|журналістаў]] на тэму «ЛГБТ у [[СМІ|сродках масавай інфармацыі]]» (мадэратар — Дэвід Сміт, галоўны рэдактар брытанскага часопісу «[https://www.gaytimes.co.uk/ Gay Times Magazine] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160123125401/https://www.gaytimes.co.uk/ |date=23 студзеня 2016 }}»), канферэнцыя «[[Правы ЛГБТ у Беларусі|Правы геяў і лесбіянак у Беларусі і ў свеце]]», выстава фатаграфій і фільмаў, травесці-конкурс «Трансмісія». Гэта быў першы конкурс травесці ў Беларусі. Членамі журы конкурсу былі спявачкі [[Іна Афанасьева]] і [[Кася Камоцкая]], праваабаронца Любоў Лунёва, журналістка Ірына Халіп, акторка Зоя Белахвосцік.<ref name=":5" /> Падчас адной з вечарынак фестывалю у клубе «Тытанік» быў арганізаваны рэйд АМАПу. Супрацоўнікі міліцыі абшукалі ўдзельнікаў конкурсу «Трансмісія». У мерапрыемствах фестывалю прынялі ўдзел каля 500 чалавек.<ref name=":0">[http://america.pink/minsk-pride_3030526.html america.pink Minsk Pride]</ref><ref>[http://www.belarus-misc.org/bel-gay.htm ABM — Gay and Lesbian Issues in Belarus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20010224032205/http://www.belarus-misc.org/bel-gay.htm |date=24 лютага 2001 }}</ref> Правядзенне фестывалю было падтрымана Праграмай развіцця [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] у Беларусі, [https://www.irex.org/ IREX], [http://www.ngo.by/about/ ГА «Аб’яднаны шлях»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160403040052/http://www.ngo.by/about/ |date=3 красавіка 2016 }}.<ref name=":5">[http://www.belarus-misc.org/bel-gay.htm News Article: Gays and Lesbians to Stage a Festival in Minsk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20010224032205/http://www.belarus-misc.org/bel-gay.htm |date=24 лютага 2001 }}</ref> == 2000 == Самым буйным меркавалася зрабіць фестываль 7-10 верасня 2000 года<ref>[http://korrespondent.net/world/6335-gej-gej-minsk korrespondent.net Гей-гей, Минск! 7 сентября 2000]</ref>, які быў арганізаваны напярэдадні парламенцкіх выбараў, але амаль усе мерапрыемствы фестываля былі забароненыя ўладамі. Адкрыццё фестывалю ў клубе «Акварыум» было перапынена, у разгар мерапрыемства ў памяшканні выключылі святло і вывелі людзей на вуліцу..<ref name=":6">kommersant.ru [http://kommersant.ru/doc/157369 У белорусских собственная гордость // Особенно у геев]</ref><ref name=":7">[http://photo.bymedia.net/index.php?pid=8825&mode=photo photo.bymedia.net] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160207083451/http://photo.bymedia.net/index.php?pid=8825&mode=photo |date=7 лютага 2016 }}</ref><ref name=":8">[http://www.wps.ru/ru/pp/happy_russia/2000/09/12.html БЕЛОГЕЙСКАЯ ПУЩА]</ref><ref name=":9">[http://www.themoscowtimes.com/news/article/belarus-gay-festival/259023.html The Moscow Times. Belarus Gay Festival]</ref><ref name=":10">[http://www.belarus-misc.org/bel-gay.htm News Article: Gay Pride-2000 Organizers Encountered Difficulties Preparing the Festival] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20010224032205/http://www.belarus-misc.org/bel-gay.htm |date=24 лютага 2001 }}</ref><ref name=":11">[http://www.belarus-misc.org/bel-gay.htm Gay and Lesbian Issues in Belarus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20010224032205/http://www.belarus-misc.org/bel-gay.htm |date=24 лютага 2001 }}</ref><ref>[http://belarusianqueerstory.noblogs.org/files/2015/11/gaypaspality.pdf Gay Paspality № 1, 2000]</ref> ."Белгазета" № 35 (251), (''пераклад з рускай'') <ref>{{Cite web |url=http://www.belgazeta.by/ru/2000_09_11/obschestvo/1319/ |title=ВЫКЛЮЧИЛИ СВЕТ. Пока только для геев. Общество. № 35 (251) 11 сентября 2000 г.. БелГазета. Новости Беларуси. Белорусские новости |access-date=25 студзеня 2016 |archive-date=25 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160125224021/http://www.belgazeta.by/ru/2000_09_11/obschestvo/1319/ |url-status=dead }}</ref>:{{Пачатак цытаты}}Ніхто з арганізатараў «Гей-прайду-2000» не здзіўлены тым, што адбылося. Замежных гасцей нават папярэджвалі, што такі паварот падзей магчымы. У краіне зноў няма сексу, і дзяржава стаіць са свечкай ля ложку сваіх грамадзян, пільна кантралюючы колер любові. Не меркавалі толькі, што гэта будзе менавіта так — нахабна, абразліва і зневажальна. У разгар свята выключыць святло і выставіць людзей на вуліцу. Як усё проста — дастаткова націснуць на рубільнік, і чужое, незразумелае свята спыніцца, няправільныя песні змоўкнуць. Сёння выключым святло для фестывалю незалежнай прэсы, праводзіць які адмовіліся без тлумачэння прычын віцебскія ўлады, заўтра — выставім на вуліцу геяў. Чым менш святла, тым лепш — у цемры бо можна рабіць усё, што заўгодна, беспакарана і бескантрольна. У краіне наступіла ноч — пакуль толькі для геяў. Заўтра святло выключаць для кагосьці яшчэ. Дастаткова націснуць на рубільнік. {{Канец цытаты}}Запланаваны марш быў забаронены ўладамі за 24 гадзіны да яго пачатку. Абгрунтаваннем для адмовы ў правядзенні маршу было тое, што арганізатарам не ўдалося атрымаць дазвол на правядзенне маршу своечасова. [http://belarusianqueerstory.noblogs.org/files/2015/11/Buklet.pdf Не былі паказаны калекцыі адзення, былі адмененыя выступы мінскіх і замежных артыстаў, не змог адбыцца конкурс «Мiс Дзiва» і першае першынство Беларусі па мужчынскім стрыптызе]. У наступныя дні адбыліся ўсе запланаваныя семінары для гасцей фестывалю, якія прайшлі на адкрытым паветры. Пасля аднаго з семінараў удзельнікамі было вырашана ўскласці кветкі да Вечнага агню на [[Плошча Перамогі (Мінск)|плошчы Перамогі]] ў памяць пра геяў і лесбіянак, знішчаных нацыстамі ў гады [[Сусветная вайна|Другой Сусветнай вайны]].<ref name=":6"/><ref name=":7"/><ref name=":8"/><ref name=":9"/><ref name=":10"/><ref name=":11"/><ref>[http://fakty.ua/105452-uchastniki-gej-parada-v-minske-byli-izbity-i-razognany-miliciej Facty.ua Участники гей-парада в минске были избиты и разогнаны милицией]</ref> == 2001 == Цырымонія адкрыцця адбылася [[2 верасня]] ў клубе «Babylon». Фестываль адкрыў спецыяльны госць, паэт і мастак [[Адам Глобус]], які адзначыў, што «геі праводзяць свой фэст не гледзячы на дыктатуру ў краіне, а гэта — надзея на перамены да лепшага». [[7 верасня]] 2001 г. ў цэнтры Мінска<ref>[http://www.svaboda.mobi/a/24838226.html Радыё СВАБОДА. У МЕНСКУ АДБЫЎСЯ LOVE-ПАРАД СЭКС-МЕНШАСЬЦЯЎ]</ref>, за дзень да презідэнцкіх выбараў, прайшло першае ў гісторыі краіны прайд-шэсце, у якім удзельнічалі па розных звестках ад 500 да 2000 чалавек.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://makeout.by/2014/01/06/lyuboe-gey-dvizhenie-budet-otrazhat-obschuyu-kartinu-proishodyaschego-v-obschestve.html |title=Часопіс Makeout. 6 студзеня 2014/ Вика Биран'''.''' Любое гей-движение будет отражать общую картину происходящего в обществе |access-date=25 студзеня 2016 |archive-date=14 студзеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140114195259/http://makeout.by/2014/01/06/lyuboe-gey-dvizhenie-budet-otrazhat-obschuyu-kartinu-proishodyaschego-v-obschestve.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://newsbabr.com/msk/?IDE=69692 Артур Скальский. Парад Любви: Берлин — Стокгольм — Минск]{{Недаступная спасылка}}</ref> Людзі ў яркіх карнавальных касцюмах пад вясёлкавымі сцягамі прайшлі па праспекце Незалежнасці (тады Скарыны) ад будынка цырка да Панікоўскага сквера на [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкай плошчы]]. Нягледзячы на тое, што акцыя была несанкцыянаванай, яна прайшла без значных перашкод. Самі арганізатары падкрэслівалі святочны характар мерапрыемства і называлі яго «парадам кахання» (Love-парад)<ref name=":0" /><ref>[http://subscribe.ru/archive/rest.love.forumlambda7575/200109/27235502.html Беларуские гей-новости (rest.love.forumlambda7575) : Рассылка : Subscribe.Ru]</ref>. Акцыю падтрымалі [[Анархізм|Федэрацыя анархістаў Беларусі]], аб’яднанне «Розныя — Роўныя», Беларуская сацыял-дэмакратычная моладзь «[[Маладая Грамада]]»<ref>[http://www.newsru.com/world/06sep2001/love.html В Белоруссии пройдет карнавальное шоу геев]</ref>. «Белгазета»№ 35, 2001, (''пераклад з рускай'')<ref name=":3">{{Cite web |url=http://www.belgazeta.by/ru/2001_09_10/obschestvo/3088/ |title=ПАРАД ЛЮБВИ. Накануне выборов. Общество. № 35 (301) 10 сентября 2001 г.. БелГазета. Новости Беларуси. Белорусские новости |access-date=25 студзеня 2016 |archive-date=26 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160126001726/http://www.belgazeta.by/ru/2001_09_10/obschestvo/3088/ |url-status=dead }}</ref>:{{Пачатак цытаты}}Натоўп без якіх-небудзь інцыдэнтаў прайшоў па праспекце і завярнуў у сквер каля тэатра ім. Я.Купалы. І тут стала падцягвацца міліцыя з радыётэлефонамі ў руках. «Што робяць, што робяць, — з прыкрасцю казаў у рацыю вартавы парадку, — танчаць!» (…) Мэта дасягнута, love-парад адбыўся. Блакітная і ружовая, чорная і белая моладзь прайшла па праспекце, заявіўшы аб сваім праве свабодна любіць незалежна ад колеру, часу і палітычнай улады. {{Канец цытаты}}У інтэрв’ю інтэрнэт-часопісу Makeout старшыня аргкамітэта [[Эдвард Зіноўевіч Тарлецкі|Э.Тарлецкі]] ўзгадвае<ref name=":2" />: {{Пачатак цытаты}}Мы зрабілі гэта сумесна з беларускімі нефармальнымі левымі групамі: антыфашыстамі, анархістамі, і называлі love-парад, а не гей-парад. Мы не бралі ніякіх дазволаў у дзяржавы і ставілі акцэнт на тым, што гэта незарэгістраваная арганізацыя, несанкцыянаваная акцыя. Падкрэслівалі гэтую пазіцыю на налепках, улётках … Мы не прапаноўвалі ніякіх палітычных лозунгаў, а сшылі сцягі, на якіх былі намаляваныя кветкі. Напэўна, людзям спадабаўся іншы падыход.{{Канец цытаты}}З інтэрв’ю Э.Тарлецкага праваабарончаму цэнтру [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|ПЦ «Вясна»]]<ref name=":1">'''[http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/palityka/talerantnasc/19.htm Пытаньні талерантнасьці: гісторыя, сучаснасьць, персьпектывы,] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070702130450/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/palityka/talerantnasc/19.htm |date=2 ліпеня 2007 }}''' ''[http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/palityka/talerantnasc/19.htm Праваабарончы Цэнтр Вясна, Менск 2005] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070702130450/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/palityka/talerantnasc/19.htm |date=2 ліпеня 2007 }}'' '''[http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/palityka/talerantnasc/19.htm «Праблема адносінаў да гомасексуалізму займае адно з першых месцаў па неталерантнасьці…»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070702130450/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/palityka/talerantnasc/19.htm |date=2 ліпеня 2007 }}'''</ref>: {{Пачатак цытаты}}Любая акцыя можа мець розныя формы, галоўнае — прыцягнуць увагу да сябе і сваіх праблемаў. Калі людзі заўважаюць, што нешта там адбываецца дзіўнае, то потым яны пачынаюць унікаць у сутнасць. Таму любая акцыя павінна быць эпатажнай, незвычайнай. Калі мы нешта праводзілі і нехта пераапранаўся, то гэта спецыяльна рабілася для таго, каб усё выглядала незвычайна і прыцягвала ўвагу. Каб людзі задумаліся, што гэта такое, і пачалі цікавіцца. {{Канец цытаты}}Прэс-цэнтр апазіцыйнага руху [[Хартыя'97]] абвінаваціў арганізатараў Love-параду ў правакацыі, скіраванай супраць беларускай апазіцыі, а старшыню аргкамітэта фестывалю [[Эдвард Зіноўевіч Тарлецкі|Э. Тарлецкага]] — ў супрацоўніцтве з [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэтам дзяржаўнай бяспекі (''КДБ'')]].<ref name=":3" /><ref>[https://charter97.org/bel/news/2001/09/07/16 «Блакітная» правакацыя ў Менску :: Хартыя’97 :: Навiны :: 07/09/2001] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160131121512/https://charter97.org/bel/news/2001/09/07/16 |date=31 студзеня 2016 }}</ref> Фестываль прайшоў пры фінансавай падтрымцы [http://www.stockholmpride.org/ Stockholm Pride].<ref>[http://www.newsru.com/world/30Aug2001/gayparade.html Newsru.com В день выборов президента Белоруссии в Минске пройдет гей-парад]</ref> == 2002 == 20-22 верасня ў Мінску прайшоў чацвёрты фестываль.<ref>[http://subscribe.ru/archive/rest.love.forumlambda7575/200210/20200126.html Гей-новости Беларусь 27.09.2002]</ref><ref>[http://www.gay.ru/news/rainbow/2002/09/16-1432.htm gay.ru В Минске пройдет четвертый гей-фестиваль]</ref> Яго арганізатарамі выступілі Беларуская ліга сексуальнага раўнапраўя «Лямбда» (БЛЛ), [[часопіс]] «[[Форум Лямбда]]» і беларускі сайт геяў і лесбіянак APAGAY. Фестываль праходзіў пад лозунгам: «Ствары сабе іншага»<ref>[http://subscribe.ru/archive/rest.love.forumlambda7575/200209/07212333.html Гей-новости. Беларусь. 7.09.2002]</ref> у рамках нацыянальнай кампаніі «[[Моладзь]] супраць [[Гамафобія|гамафобіі]]». Асноўнае адрозненне фестывалю — гэта тое, што ён праходзіў без падтрымкі звонку і ў ім удзельнічалі ў асноўным прадстаўнікі Беларусі. Афіцыйна фестываль быў адкрыты [[20 верасня]] на канферэнцыі «Гомасексуальнасць у Беларусі: правы чалавека, грамадства, рэлігія, дзяржава». У канферэнцыі прыняло ўдзел каля 20 чалавек. Гэта прадстаўнікі арганізацый, якія выступілі ініцыятарамі правядзення фестывалю, а таксама прадстаўнікі іншых груп і ініцыятываў краіны, якія займаюцца праблемамі ЛГБТ. У рамках фестывалю адбыўся конкурс травесці «Мiс Дзiва».<ref name=":0" /> У інтэрв’ю СМІ [[Эдвард Зіноўевіч Тарлецкі|Эдвард Тарлецкі]] агучвае намер «зрабіць беларускіх геяў і лесбіянак больш палітызаванымі»<ref name=":4" />:{{Пачатак цытаты}} Ёсць такая ідэя: трэба аб’яднаць гейскія і лесбійскія групы краіны, каб правесці вулічную акцыю з палітычнымі патрабаваннямі. Мы прапануем грамадству разглядаць чалавека, не падобнага на іншых не як ворага, а як паўнапраўнага члена грамадства. Для нас галоўнае — зрабіць жыццё лесбіянак, геяў і бісексуалаў у Беларусі больш свабодным і бяспечным{{Канец цытаты}} Гэта быў апошні фестываль «Беларусь Гей Прайд». У 2008 г. у Мінску праводзідіся «Славянскі Гей Прайд», а ў 2010—2012 — «Мінск Прайд». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20170910122322/https://belarusianqueerstory.noblogs.org/post/2015/11/08/vystava/ Віртуальная выстава дакументаў па ЛГБТ-гісторыі Беларусі 1990-2000-х гадоў. Частка 1] [[Катэгорыя:Правы ЛГБТ у Беларусі]] [[Катэгорыя:Правы ЛГБТ]] [[Катэгорыя:Правы чалавека]] [[Катэгорыя:Фестывалі Беларусі]] [[Катэгорыя:ЛГБТ у Беларусі]] 5tv5k53aalngt1e7tb8c6b89352qd4l 0 308867 5210236 5199677 2026-10-02T08:41:25Z Ziv 148479 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of the President of Czechoslovakia (1918-1939, 1945-1960).png]] → [[File:Flag of the President of Czechoslovakia (1920-1939, 1945-1960).png]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 5210236 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Ян Сыравы | арыгінальнае імя = {{Іншамоўны тэкст|чэшская|Jan Syrový}} | партрэт = JAN SYROVÝ.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = <small>фота [[1938]] года</small> | тытул = в.а. [[Прэзідэнты Чэхаславакіі|Прэзідэнта Чэхаславакіі]] | парадак = | сцяг = Flag of the President of Czechoslovakia (1920-1939, 1945-1960).png | перыядпачатак = [[5 кастрычніка]] [[1938]] | перыядканец = [[30 лістапада]] [[1938]] | папярэднік = [[Эдвард Бенеш]] | пераемнік = [[Эміль Гаха]] | тытул_2 = Прэм’ер-міністр Чэхаславакіі | парадак_2 = | сцяг_2 = Flag of the Czech Republic.svg | перыядпачатак_2 = [[5 кастрычніка]] [[1938]] | перыядканец_2 = [[30 лістапада]] [[1938]] | папярэднік_2 = [[Мілан Годжа]] | пераемнік_2 = [[Рудальф Беран]] | прэзідэнт_2 = [[Эдвард Бенеш]]<br/>[[Эміль Гаха]] | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = [[1906]]—[[1939]] | прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Аўстра-Венгрыя}}<br/>{{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br/>{{Сцягафікацыя|Белы рух}}<br/>{{Сцягафікацыя|Чэхаславакія}} | род войскаў = | званне = генерал | камандаваў = [[Чэхаславацкі корпус]] | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Сокала (Чэхаславакія)}} {{!!}} {{Чэхаславацкі Ваенны крыж 1918, пяціразова}} {{!!}} {{Чэхаславацкі рэвалюцыйны медаль 1914-1918}} {{!!}} {{Чэхаславацкі Медаль Перамогі 1918}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Святога Георгія 4 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Святога Уладзіміра 4 ступені з бантам}} {{!!}} {{Ордэн Святога Станіслава 3 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Святой Ганны 4 ступені}} {{!}}} | аўтограф = Jan Syrový - podpis.gif | Commons = Jan Syrový | сайт = }} '''Ян Сы́равы''' ({{lang-cs|Jan Syrový}}; {{ДН|24|1|1888}} — {{ДС|17|10|1970}}) — камандзір [[Чэхаславацкія легіёны|чэхаславацкіх легіёнаў]] ў Расіі і прэм’ер-міністр [[Першая Чэхаславацкая Рэспубліка|Чэхаславакіі]] падчас падпісання [[Мюнхенскае пагадненне 1938 года|Мюнхенскага дагавора]] ў [[1938]] годзе. == Біяграфія == Пачаў сваю кар’еру ў [[Аўстра-венгерская армія|аўстра-венгерскай арміі]], калі пачалася [[Першая сусветная вайна]] быў у [[Варшава|Варшаве]] і добраахвотна ўступіў у рускую армію як радавы. Удзельнічаў у бітве пры [[Збораў|Збораве]], стаў афіцэрам.<ref>PRECLÍK, Vratislav. Masaryk a legie (Masaryk and legions), váz. kniha, 219 str., first issue vydalo nakladatelství Paris Karviná, Žižkova 2379 (734 01 Karviná-Mizerov, CZ) ve spolupráci s Masarykovým demokratickým hnutím (with the association Masaryk Democratic Movement, Prague), 2019, ISBN 978-80-87173-47-3, pp.17 — 25, 33 — 45, 70 — 96, 100—140, 159—184, 187—199</ref> Ужо на генеральскай пасадзе прыняў камандаванне чэхаславацкімі легіёнамі. Ажыццяўляў агульнае кіраўніцтва чехословацим корпусам у перыяд [[Паўстанне Чэхаславацкага корпуса|паўстання]] супраць [[Бальшавікі|бальшавікоў]]. {{Зноскі}} {{Прэзідэнты Чэхаславакіі}} {{Камандуючыя ў Грамадзянскай вайне ў Расіі|Белыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сыравы Ян}} [[Катэгорыя:Ваеннапалонныя Першай сусветнай вайны (Аўстра-Венгрыя)]] [[Катэгорыя:Постаці Белага руху]] [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Чэхаславакіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] iae24wzswjwsrv9e2f5f95fde39x7ir 0 312097 5210108 3267007 2026-10-02T03:10:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210108 wikitext text/x-wiki {{Гміна Польшчы |Беларуская назва = Бжэзніца |Арыгінальная назва = {{lang-pl|Brzeźnica}} |Герб = POL gmina Brzeźnica (wojewódzwo małopolskie) COA.svg |Сцяг = POL gmina Brzeźnica (wojewódzwo małopolskie) Flag.svg |Статус = [[вясковая гміна]] |Павет = Вадавіцкі |Салецтвы = 14 |Цэнтр = [[Бжэзніца, Вадавіцкі павет|Бжэзніца]] |Заснавана = |Глава = Багуслаў Антас |Від главы = [[Войт]] |Мовы = |Насельніцтва = 9,873 |Год = 2011 |Шчыльнасць = |Плошча = 66,3 |Карта = Gmina Brzeźnica.PNG |Памер карты = |Карта гміны = |Памер карты гміны = |TERYT = 1218022 |Тэлефонны код = 33 |Паштовы код = |Аўтамабільны код = KWA |Сайт = http://www.brzeznica.pl/ |Заўвагі = }} '''Бжэзні́ца'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Brzeźnica}}) — [[вясковая гміна]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Вадавіцкі павет|Вадавіцкага павета]] [[Малапольскае ваяводства|Малапольскага ваяводства]]. Сядзіба размешчана ў [[Бжэзніца, Вадавіцкі павет|Бжэзніцы]]. Плошча гміны складае 66,3 км². Станам на [[2011]] год у гміне Бжэзніца пражывалі 9,873 чалавекі, шчыльнасць — чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 14 [[салецтва]]ў. == Населеныя пункты == На тэрыторыі гміны размешчаны 15 населеных пунктаў. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://web.archive.org/web/20160303205238/http://www.brzeznica.pl/ Афіцыйная старонка] {{Вадавіцкі павет}} {{Заліўка гмін Польшчы}} [[Катэгорыя:Гміны Вадавіцкага павета]] m1wwtavzae0v9ho4vfyhu8b866be7vz 0 324797 5210170 4008085 2026-10-02T06:31:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210170 wikitext text/x-wiki '''Буджацкі Стэп''' — вобласць на поўдні [[Малдова|Малдовы]] і ў [[Буджак]]у ва [[Украіна|Украіне]] ([[Адэская вобласць]]), ад [[Прут]]а да [[Днестр|Днястра]]. На поўначы яна мяжуе з [[Цэнтральнае Малдаўскае плато|цэнтральным Малдаўскім плато]], на поўдні з [[Дунай|Дунаем]] і [[Чорнае мора|Чорным морам]] на паўночным захадзе з Днястром. У [[стэп]]у пераважаюць расліны выгляду [[Ксерафіты|ксерафітаў]] звычайна гэта шматгадовая [[трава]]. Буджацкі Стэп мае агульную плошчу 3210 квадратных кіламетраў, з якіх 6,1 % прыпадае на лес<ref>[http://www.biotica-moldova.org/ECO-NET/part6-2-2.htm| Концепція національної екологічної мережі Республіки Молдова] {{Недаступная спасылка}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://cersipamantromanesc.wordpress.com/2013/02/05/stepa-bugeacului-in-perioada-marii-migratiuni-a-popoarelor-si-mitul-gagauz-yeri-pamintul-gagauzilor/ Буджацька Migraţiunu в великому міфі народів і Гагауз Ери («Земля Гагаузія»)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130209152213/http://cersipamantromanesc.wordpress.com/2013/02/05/stepa-bugeacului-in-perioada-marii-migratiuni-a-popoarelor-si-mitul-gagauz-yeri-pamintul-gagauzilor/ |date=9 лютага 2013 }} * [Http://ro.scribd.com/doc/97005959/Stepele-in-R-Moldova Степи в Молдові] [[Катэгорыя:Геаграфія Малдовы]] [[Катэгорыя:Геаграфія Украіны]] 0wtwn1ybhqzsicl14i67ntgyo99b705 0 325036 5209870 5104105 2026-10-01T12:41:33Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Вяршыні вышынёй ад 2000 да 3000 метраў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5209870 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Кораб }} '''Кораб''', '''Корабі''' ({{lang-mk|Кораб, Голем Кораб}}, {{lang-sq|Korabi}}) — гара на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]], паміж далінамі рэк Радзіка і [[Чорны Дрын]]. Вышыня над узроўнем мора — 2764 м. Гара знаходзіцца на мяжы [[Албанія|Албаніі]] і [[Паўночная Македонія|Паўночнай Македоніі]] (нацыянальны парк Маўрава), з’яўляецца вышэйшым пунктам гэтых краін. Геалагічна Кораб адносіцца да сістэмы Шар-Планіна. Складзена [[вапняк]]амі, схілы пакрытыя дубам, букам і хвояй. Вышэй 2000 м — горныя пашы. Гара мае больш за 10 вяршынь з абсалютнай вышынёй больш за 2000 м, размешчаных у абедзвюх краінах. Кораб намаляваны на [[герб Паўночнай Македоніі|гербе Паўночнай Македоніі]]. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Горы Албаніі]] [[Катэгорыя:Горы Паўночнай Македоніі]] q7md7lb6p4dyi2bnhbwbdcxiz5inh3g 0 326688 5210091 4616337 2026-10-01T21:56:18Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5210091 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = 1000 |На карце = |Канфесія = [[Каталіцызм]] |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Падстава = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Прыбудоўкі = |Рэліквіі = |Стан = дзейнічае |Сайт = |Commons = }} '''Касцёл Адшукання Святога Крыжа''' — каталіцкі храм, помнік архітэктуры [[класіцызм]]у, знаходзіцца ў цэнты вёскі [[Жырмуны (Воранаўскі раён)|Жырмуны]] ([[Воранаўскі раён]], Гродзенская вобласць). Пабудаваны ў 1789 годзе з дрэва Каралінай Радзівіл паводле праекта [[Я. Падчашынскі|Я. Падчашынскага]] на месцы храмаў 1500 і 1664 гадоў. Дзейнічае. == Гісторыя == Касцёл тут быў заснаваны ў 1437 годзе па фундацыі тагачаснага ўладальніка Жырмунаў пана Войцеха Кучука. У сярэдзіне XVI стагоддзя пры касцёле дзейнічала альтарыя. Новы драўляны касцёл быў пабудаваны ў 1624 годзе на сродкі [[Ян Завіша|Яна Завішы]], ваяводы віцебскага, і яго жонкі Ганны Трызнянкі. Касцёл быў кансэкраваны пад тытулам Найсвяцейшай Марыі Панны і ўпасажаны «з абавязкам утрымання арганіста, школкі, кантара і слуг касцёльных». Але святыня была знішчана падчас вайны 1654—1667 гадоў. Новы касцёл у 1667—1673 гадах паўстаў на сродкі пана Алойзы Кунцэвіча. Менавіта ў гэты час тут з’явілася галоўная парафіяльная рэліквія — кроплі крыві Пана Езуса. 20 сакавіка 1667 года жонка віцебскага кашталяна Завішы, Гальшка Тышкевіч, ахвяравала іх жырмунскаму касцёлу. А ёй, атрымаўшы іх ад Папы Урбана VIII, прывёз з Рыма яе брат віленскі біскуп Тышкевіч. У 1674 годзе святыню кансэкраваў біскуп суфраган Мікалай Слупскі, у яго тагачаснай візіце адзначаецца цудатворны абраз Найсвяцейшай Панны Марыі, змешчаны ў алтары касцёла. [[Файл:Žyrmuny, Rynak, Adšukańnia Śviatoha Kryža. Жырмуны, Рынак, Адшуканьня Сьвятога Крыжа (1900).jpg|thumb|left|Жырмуны (1900)]] У 1788—1789 гадах князь [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслаў Радзівіл]] разам са сваёй жонкай [[Караліна Радзівіл з Пацеяў|Каралінай]] ахвяравалі сродкі на ўзвядзенне цяперашняга драўлянага храма ў класіцыстычным стылі. Пабудавалі касцёл на ранейшым месцы, у цэнтры мястэчка, паводле праекта архітэктара Яна Падчашынскага, які працаваў у жырмунскім маёнтку Радзівілаў. Касцёл быў кансэкраваны пад новым тытулам Адшукання Святога Крыжа. Пры касцёле дзейнічалі парафіяльная школа і шпіталь, які фундавала лідская падстаросціна Гадзебская. Перад Другой сусветнай вайной колькасць вернікаў жырмунскай парафіі дасягала амаль 4000 чалавек. Да парафіі належаў хатні араторый у радзівілаўскім палацы ў двары Жырмуны. Касцёл дзейнічаў увесь час, у 1970-я гады быў аб’яўлены помнікам архітэктуры. Да ўтварэння Гродзенскай дыяцэзіі жырмунская парафія заўсёды ўваходзіла ў склад Лідскага дэканата, з 1991 года знаходзіцца ў Радунскім дэканаце. == Архітэктура == [[Файл:Жырмуны. Касцёл Адшукання Св. Крыжа (01).jpg|thumb|Агульны выгляд]] Адасоблены ад забудовы прамавугольным скверам. Перад касцёлам пастаўлена драўляная каркасная 2-ярусная званіца ў трактоўцы народнага дойлідства. Да асноўнага падоўжанага зруба, які пераходзіць у 5-гранную [[апсіда|апсіду]], далучаны бакавыя крылы [[трансепт]]а, што надае храму крыжовы план. 2-схільны гонтавы дах выходзіць на галоўны фасад трохвугольным [[франтон]]ам, які разам з 2 мураванымі калонамі глыбокай лоджыі стварае своеасаблівы [[порцік]], завершаны 8-гранным барабанам з крыжам над пакатым шатровым пакрыццём. Імкненне ўвасобіць у дрэве формы мураванай архітэктуры праявілася ў нетрадыцыйнай для драўлянага дойлідства арачнай форме аконных праёмаў, імітацыі пілястраў у іх прасценках, вылучэнні шалёўкай фрызавай часткі фасадаў. Злева ад касцёла асобна пабудавана каркасная, таксама драўляная, двух’ярусная [[званіца]]. Комплекс абнесены невысокай бутавай агароджай з трохпралётнай уваходнай брамай у стылі класіцызму, цаглянай і атынкаванай. === Інтэр’ер === [[Файл:Жырмуны. Касцёл Адшукання Св. Крыжа (06).jpg|міні|злева|Амбон]] [[Файл:Жырмуны. Касцёл Адшукання Св. Крыжа (05).jpg|міні|Інтэр’ер]] [[Файл:Жырмуны. Касцёл Адшукання Св. Крыжа (07).jpg|thumb|Хоры]] Унутраная прастора падзелена калонамі [[дарычны ордэр|дарычнага ордэра]] на 3 [[неф]]ы, цэнтральны з якіх значна шырэйшы за бакавыя. У цэнтральны неф аркадамі адкрываюцца бакавыя галерэі і хоры. Інтэр’ер, перакрыты плоскай падшыўной столлю, упрыгожваюць 4 каменныя алтары. Асноўны пластыка-дэкаратыўны акцэнт малітоўнай залы — галоўны алтар, выкананы ў класічным стылі каланадай з антаблементам такога ж дарычнага ордэра. Галоўны алтар і два бакавыя ўтвараюць адзіную аднаярусную шматкалонную кампазіцыю карынфскага ордэра з разьбяным Укрыжаваннем у цэнтры, абразом Езуса Уваскрослага ў левым алтары і Унебаўшэсця Езуса ў правым. Паміж алтарамі ўсталяваны разьбяныя паліхромныя фігуры св. Станіслава біскупа і св. Казіміра. Алтар з абразом Маці Божай Ласкавай са шматлікімі вотамі змешчаны ў паўночнай капліцы трансепта — чатыры спараныя мураваныя калоны дарычнага ордэра нясуць антаблемент, у метопах якога знаходзяцца выявы Мук Хрыста. Над уваходам зроблены арганныя хоры на чатырох дарычных мураваных калонах. Абразы XVIII ст. «Маці Божая Ларэтанская» і «Св. Кацярына». == Пахаванні == У крыпце касцёла пахаваны Радзівілы, фундатары і калятары святыні. == Літаратура == * {{Крыніцы/Каталіцкія храмы на Беларусі (2001)}} == Спасылкі == {{ГККРБ|412Г000132}} * {{radzima|1866}} * [http://slowo.grodnensis.by/index.php?option=com_content&view=article&id=3769%3A18-429&catid=12%3Aparafii-i-swiatynie&Itemid=430&lang=by slowo.grodnensis.by] {{Радунскі дэканат}} [[Катэгорыя:Жырмуны (Воранаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Касцёлы Воранаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Касцёлы Гродзенскай дыяцэзіі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1789 годзе]] [[Катэгорыя:1789 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Драўляныя касцёлы Беларусі]] 3re1shkx4ml6u3qrflvymukj6recgj4 0 336813 5209978 4561213 2026-10-01T15:44:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5209978 wikitext text/x-wiki '''Бар'ерная сінхранізацыя''' — метад сінхранізацыі ў размеркаваных вылічэннях, пры якім выкананне паралельнага [[Алгарытм|алгарытму]] або яго часткі можна падзяліць на некалькі этапаў, падзеленых бар'ерамі. У прыватнасці, з дапамогай бар'ера можна арганізаваць пункт збору частковых вынікаў вылічэнняў, у якім падводзіцца вынік этапу вылічэнняў. Выкарыстанне бар'ераў як прымітываў сінхранізацыі асабліва карысна пры цыклічнай арганізацыі этапаў<ref>Владимир Галатенко, [http://www.intuit.ru/studies/courses/53/53/lecture/1571?page=8 Барьеры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151208163304/http://www.intuit.ru/studies/courses/53/53/lecture/1571?page=8 |date=8 снежня 2015 }}, Лекция 2: Средства синхронизации потоков управления, Интуит</ref><ref>[https://msdn.microsoft.com/ru-ru/library/dd997287%28v=vs.110%29.aspx Barrier (.]</ref><ref name="Barrier">R. K. Karmani et al., [http://www.vazexqi.com/publications/barrier.pdf Barrier Synchronization Pattern] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151208125553/http://www.vazexqi.com/publications/barrier.pdf |date=8 снежня 2015 }}, 2009</ref>. '''''Бар'ер''''' для групы патокаў (або працэсаў) у [[Зыходны код|зыходным кодзе]] азначае, што кожны паток (працэс) павінен спыніцца ў гэтай кропцы і пачакаць дасягнення бар'ера усімі патокамі (працэсамі) групы. Калі ўсе патокі (працэсы) дасягнулі бар'ера, іх выкананне працягваецца<ref>[https://docs.oracle.com/cd/E19120-01/open.solaris/816-5137/gfwek/index.html Using Barrier Synchronization], Oracle</ref>. Некаторыя асяроддзя паралельных вылічэнняў, напрыклад, OpenMP і Cilk, маюць няяўныя бар'еры ў [[Семантыка|семантыцы]] сваіх паралельных цыклаў і блокаў кода<ref name="Barrier"/>. {{Зноскі}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Патокі кіравання]] [[Катэгорыя:Паралельныя вылічэнні]] 2ir7ul8t881useo4a6pz40xecrnc8s5 4 337353 5209888 5206604 2026-10-01T12:56:54Z JerzyKundrat 174 5209888 wikitext text/x-wiki * '''[[Лявонцій (Тумоўскі)]]''' прызначаны [[Апостальская адміністратура для вернікаў візантыйскага абраду ў Беларусі|апостальскім адміністратарам для вернікаў візантыйскага абраду]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. <small>''(14&nbsp;верасня)''</small> * Казахстанская [[тэніс]]істка '''[[Алена Рыбакіна]]''' выйграла [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]], пасля чаго стала першай ракеткай свету. <small>''(12&nbsp;верасня)''</small> * Завяршыўся '''[[Венецыянскі кінафестываль 2026|83-і Венецыянскі кінафестываль]]''', [[Залаты леў|Залатога льва]] атрымаў фільм «{{нп5|Невядомая жанчына (фільм)|Невядомая жанчына|en|Woman Unknown (film)}}» рэжысёркі {{нп5|Май эль-Тукі||en|May el-Toukhy}}. <small>''(12&nbsp;верасня)''</small> * [[НАСА]] запусціла інфрачырвоны касмічны тэлескоп '''«[[Нэнсі Грэйс Роман (тэлескоп)|Нэнсі Грэйс Роман]]»'''. <small>''(30&nbsp;жніўня)''</small> * На рэферэндуме ў [[Ісландыя|Ісландыі]] большасць выказалася супраць перамоў аб '''[[Краіны-кандыдаты ў Еўрапейскі Саюз#Ісландыя|членстве краіны]]''' ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзе]]. <small>''(29&nbsp;жніўня)''</small> * Пасля смерці [[Харальд V|Харальда V]] каралём [[Нарвегія|Нарвегіі]] стаў '''[[Хокан VIII]]'''. <small>''(28&nbsp;жніўня)''</small> * '''[[Паводка ў Непале і Кітаі (2026)|Паводка]]''' ў [[Непал]]е і [[Кітай|Кітаі]], выкліканая [[лавіна]]й у [[Тыбет|Тыбеце]], затапіла шэраг населеных пунктаў. <small>''(26&nbsp;жніўня)''</small> * Поўнае '''[[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|сонечнае зацьменне]]''' назіралася над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], [[Іспанія]]й. <small>''(12&nbsp;жніўня)''</small> * Разбуральнае '''[[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|землетрасенне]]''' здарылася на захадзе [[Калумбія|Калумбіі]]. <small>''(10&nbsp;жніўня)''</small> * [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]] і [[Пакістан]] падпісалі '''[[Меканскае абарончае пагадненне]]'''. <small>''(7&nbsp;жніўня)''</small> * У выніку '''[[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасення]]''' пацярпеў японскі [[замак Кумамота]]. <small>''(28&nbsp;ліпеня)''</small> * Славенскі велагоншчык '''[[Тадэй Пагачар]]''' у пяты раз выйграў «[[Тур дэ Франс]]». <small>''(26&nbsp;ліпеня)''</small> * '''[[Эндзі Бернэм]]''' заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. <small>''(20&nbsp;ліпеня)''</small> * Завяршыўся '''[[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]]''' па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]]. <small>''(19&nbsp;ліпеня)''</small> * '''[[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]]''' прызначаны [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]]. <small>''(16&nbsp;ліпеня)''</small> * Апублікавана апісанне новага віду [[малпы|малпаў]] — '''''[[Colobus congoensis]]'''''. <small>''(15&nbsp;ліпеня)''</small> * [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&nbsp;°C, '''[[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]]''' самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. <small>''(29&nbsp;чэрвеня)''</small> * [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя '''[[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]'''. <small>''(24&nbsp;чэрвеня)''</small> * У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] '''[[Ліянель Месі]]''' забіў рэкордны 17-ы гол. <small>''(22&nbsp;чэрвеня)''</small> * Баскетбалісты '''«[[Нью-Ёрк Нікс]]»''' сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. <small>''(14&nbsp;чэрвеня)''</small> * Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка '''[[Ілан Маск|Ілана Маска]]''' першым доларавым трыльянерам. <small>''(12&nbsp;чэрвеня)''</small> * Стартаваў фінальны турнір '''[[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]]''' па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[Канада|Канадзе]] і [[ЗША]]. <small>''(11&nbsp;чэрвеня)''</small> * У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма '''[[Саграда Фамілія]]'''. <small>''(10&nbsp;чэрвеня)''</small> * Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — '''«[[The Boys of Dungeon Lane]]»'''. <small>''(29&nbsp;мая)''</small> * Памерла '''[[Раіса Баравікова]]''', беларуская пісьменніца, перакладчыца. <small>''(26&nbsp;мая)''</small> * [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] '''«[[Magnifica humanitas]]»''', прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. <small>''(25&nbsp;мая)''</small> * Завяршыўся '''[[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]]''', [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. <small>''(23&nbsp;мая)''</small> * У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся '''[[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]'''. <small>''(22&nbsp;мая)''</small> * Нанесены '''[[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|ўдар БПЛА]]''' па [[Старабельск]]у. <small>''(22&nbsp;мая)''</small> * У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены '''[[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|тэрарыстычны акт]]'''. <small>''(18&nbsp;мая)''</small> * [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за '''[[Успышка ліхаманкі Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі ліхаманкі Эболы]]''' ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). <small>''(17&nbsp;мая)''</small> * Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана '''[[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]'''. <small>''(10&nbsp;мая)''</small> * [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны '''[[Петэр Мадзьяр]]'''. <small>''(9&nbsp;мая)''</small> * [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з '''[[АПЕК]]'''. <small>''(1&nbsp;мая)''</small> * На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец '''[[Себасцьян Саве]]''' ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны. <small>''(26&nbsp;красавіка)''</small> * Падчас '''[[Напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]]''' у [[Малі]] загінуў міністр абароны '''[[Садзіё Камара]]'''. <small>''(25&nbsp;красавіка)''</small> * '''[[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]]''', якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. <small>''(16&nbsp;красавіка)''</small> * Здзейснена '''[[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства]]''' ў школе ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). <small>''(15&nbsp;красавіка)''</small> * Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў '''[[СНД]]''' адобраны прэзідэнтам [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. <small>''(8&nbsp;красавіка)''</small> * [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі '''[[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]]''' на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. <small>''(7&nbsp;красавіка)''</small> * Касмічная місія '''«[[Артэміда-2]]»''' абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. <small>''(6&nbsp;красавіка)''</small> * У [[Крым]]е '''[[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]]''' расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. <small>''(31&nbsp;сакавіка)''</small> * Нямецкі матэматык '''[[Герд Фальтынгс]]''' ганараваны [[Абелеўская прэмія|Абелеўскай прэміяй]]. <small>''(19&nbsp;сакавіка)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(17&nbsp;сакавіка)''</small> * У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены '''[[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]]''' ў [[Кабул]]е. <small>''(16&nbsp;сакавіка)''</small> * Адбылася '''[[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]]''' ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. <small>''(15&nbsp;сакавіка)''</small> * Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а абраны '''[[Маджтаба Хаменеі]]'''. <small>''(8&nbsp;сакавіка)''</small> * Памёр '''[[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]]''', беларускі паэт, перакладчык. <small>''(5&nbsp;сакавіка)''</small> * [[Ізраіль]] і [[ЗША]] '''[[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]]''' па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. <small>''(28&nbsp;лютага)''</small> * На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб '''[[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]]''' з [[Афганістан]]ам. <small>''(27&nbsp;лютага)''</small> * Завяршыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. <small>''(22&nbsp;лютага)''</small> * Храм '''[[Саграда Фамілія]]''' ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. <small>''(20&nbsp;лютага)''</small> * [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці '''[[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]]''', уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. <small>''(20&nbsp;лютага)''</small> * Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] '''[[Юн Сок Ёль]]''' прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. <small>''(19&nbsp;лютага)''</small> * Нарвежскі лыжнік '''[[Ёханес Хёсфлат Клеба]]''' стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. <small>''(15&nbsp;лютага)''</small> * Урачыста адкрыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. <small>''(6&nbsp;лютага)''</small> * Забіты '''[[Саіф аль-Іслам Кадафі]]''', лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. <small>''(3&nbsp;лютага)''</small> * На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга]] здарыўся '''[[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]'''. <small>''(28&nbsp;студзеня)''</small> * На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся '''[[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]'''. <small>''(22&nbsp;студзеня)''</small> * Статут '''[[Савет міру|Савета міру]]''', створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. <small>''(22&nbsp;студзеня)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(18&nbsp;студзеня)''</small> * '''[[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]]''' [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм '''«[[Сентыментальная каштоўнасць]]»''' [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. <small>''(17&nbsp;студзеня)''</small> * Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе '''[[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]]''' ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. <small>''(8&nbsp;студзеня)''</small> * [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў '''[[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]'''. <small>''(4&nbsp;студзеня)''</small> * [[ЗША]] нанеслі '''[[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]]''' па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. <small>''(3&nbsp;студзеня)''</small> * [[Балгарыя]] далучылася да '''[[еўразона|еўразоны]]'''. <small>''(1&nbsp;студзеня)''</small> * [[/2025|Архіў 2025]] * [[/2024|Архіў 2024]] * [[/2023|Архіў 2023]] * [[/2022|Архіў 2022]] * [[/2021|Архіў 2021]] * [[/2020|Архіў 2020]] * [[/2019|Архіў 2019]] * [[/2018|Архіў 2018]] * [[/2017|Архіў 2017]] * [[/2016|Архіў 2016]] 5hwm63hoiqk42f0oe2axcs0e42ylkwg 5210013 5209888 2026-10-01T16:35:23Z JerzyKundrat 174 5210013 wikitext text/x-wiki * Вынесены прысуд косаўскаму лідару '''[[Хашым Тачы|Хашыму Тачы]]''', які абвінавачаны ў ваенных злачынствах. <small>''(16&nbsp;верасня)''</small> * '''[[Лявонцій (Тумоўскі)]]''' прызначаны [[Апостальская адміністратура для вернікаў візантыйскага абраду ў Беларусі|апостальскім адміністратарам для вернікаў візантыйскага абраду]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. <small>''(14&nbsp;верасня)''</small> * Казахстанская [[тэніс]]істка '''[[Алена Рыбакіна]]''' выйграла [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]], пасля чаго стала першай ракеткай свету. <small>''(12&nbsp;верасня)''</small> * Завяршыўся '''[[Венецыянскі кінафестываль 2026|83-і Венецыянскі кінафестываль]]''', [[Залаты леў|Залатога льва]] атрымаў фільм «{{нп5|Невядомая жанчына (фільм)|Невядомая жанчына|en|Woman Unknown (film)}}» рэжысёркі {{нп5|Май эль-Тукі||en|May el-Toukhy}}. <small>''(12&nbsp;верасня)''</small> * [[НАСА]] запусціла інфрачырвоны касмічны тэлескоп '''«[[Нэнсі Грэйс Роман (тэлескоп)|Нэнсі Грэйс Роман]]»'''. <small>''(30&nbsp;жніўня)''</small> * На рэферэндуме ў [[Ісландыя|Ісландыі]] большасць выказалася супраць перамоў аб '''[[Краіны-кандыдаты ў Еўрапейскі Саюз#Ісландыя|членстве краіны]]''' ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзе]]. <small>''(29&nbsp;жніўня)''</small> * Пасля смерці [[Харальд V|Харальда V]] каралём [[Нарвегія|Нарвегіі]] стаў '''[[Хокан VIII]]'''. <small>''(28&nbsp;жніўня)''</small> * '''[[Паводка ў Непале і Кітаі (2026)|Паводка]]''' ў [[Непал]]е і [[Кітай|Кітаі]], выкліканая [[лавіна]]й у [[Тыбет|Тыбеце]], затапіла шэраг населеных пунктаў. <small>''(26&nbsp;жніўня)''</small> * Поўнае '''[[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|сонечнае зацьменне]]''' назіралася над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], [[Іспанія]]й. <small>''(12&nbsp;жніўня)''</small> * Разбуральнае '''[[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|землетрасенне]]''' здарылася на захадзе [[Калумбія|Калумбіі]]. <small>''(10&nbsp;жніўня)''</small> * [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]] і [[Пакістан]] падпісалі '''[[Меканскае абарончае пагадненне]]'''. <small>''(7&nbsp;жніўня)''</small> * У выніку '''[[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасення]]''' пацярпеў японскі [[замак Кумамота]]. <small>''(28&nbsp;ліпеня)''</small> * Славенскі велагоншчык '''[[Тадэй Пагачар]]''' у пяты раз выйграў «[[Тур дэ Франс]]». <small>''(26&nbsp;ліпеня)''</small> * '''[[Эндзі Бернэм]]''' заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. <small>''(20&nbsp;ліпеня)''</small> * Завяршыўся '''[[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]]''' па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]]. <small>''(19&nbsp;ліпеня)''</small> * '''[[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]]''' прызначаны [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]]. <small>''(16&nbsp;ліпеня)''</small> * Апублікавана апісанне новага віду [[малпы|малпаў]] — '''''[[Colobus congoensis]]'''''. <small>''(15&nbsp;ліпеня)''</small> * [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&nbsp;°C, '''[[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]]''' самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. <small>''(29&nbsp;чэрвеня)''</small> * [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя '''[[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]'''. <small>''(24&nbsp;чэрвеня)''</small> * У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] '''[[Ліянель Месі]]''' забіў рэкордны 17-ы гол. <small>''(22&nbsp;чэрвеня)''</small> * Баскетбалісты '''«[[Нью-Ёрк Нікс]]»''' сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. <small>''(14&nbsp;чэрвеня)''</small> * Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка '''[[Ілан Маск|Ілана Маска]]''' першым доларавым трыльянерам. <small>''(12&nbsp;чэрвеня)''</small> * Стартаваў фінальны турнір '''[[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]]''' па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[Канада|Канадзе]] і [[ЗША]]. <small>''(11&nbsp;чэрвеня)''</small> * У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма '''[[Саграда Фамілія]]'''. <small>''(10&nbsp;чэрвеня)''</small> * Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — '''«[[The Boys of Dungeon Lane]]»'''. <small>''(29&nbsp;мая)''</small> * Памерла '''[[Раіса Баравікова]]''', беларуская пісьменніца, перакладчыца. <small>''(26&nbsp;мая)''</small> * [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] '''«[[Magnifica humanitas]]»''', прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. <small>''(25&nbsp;мая)''</small> * Завяршыўся '''[[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]]''', [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. <small>''(23&nbsp;мая)''</small> * У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся '''[[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]'''. <small>''(22&nbsp;мая)''</small> * Нанесены '''[[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|ўдар БПЛА]]''' па [[Старабельск]]у. <small>''(22&nbsp;мая)''</small> * У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены '''[[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|тэрарыстычны акт]]'''. <small>''(18&nbsp;мая)''</small> * [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за '''[[Успышка ліхаманкі Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі ліхаманкі Эболы]]''' ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). <small>''(17&nbsp;мая)''</small> * Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана '''[[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]'''. <small>''(10&nbsp;мая)''</small> * [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны '''[[Петэр Мадзьяр]]'''. <small>''(9&nbsp;мая)''</small> * [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з '''[[АПЕК]]'''. <small>''(1&nbsp;мая)''</small> * На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец '''[[Себасцьян Саве]]''' ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны. <small>''(26&nbsp;красавіка)''</small> * Падчас '''[[Напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]]''' у [[Малі]] загінуў міністр абароны '''[[Садзіё Камара]]'''. <small>''(25&nbsp;красавіка)''</small> * '''[[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]]''', якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. <small>''(16&nbsp;красавіка)''</small> * Здзейснена '''[[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства]]''' ў школе ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). <small>''(15&nbsp;красавіка)''</small> * Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў '''[[СНД]]''' адобраны прэзідэнтам [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. <small>''(8&nbsp;красавіка)''</small> * [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі '''[[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]]''' на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. <small>''(7&nbsp;красавіка)''</small> * Касмічная місія '''«[[Артэміда-2]]»''' абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. <small>''(6&nbsp;красавіка)''</small> * У [[Крым]]е '''[[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]]''' расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. <small>''(31&nbsp;сакавіка)''</small> * Нямецкі матэматык '''[[Герд Фальтынгс]]''' ганараваны [[Абелеўская прэмія|Абелеўскай прэміяй]]. <small>''(19&nbsp;сакавіка)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(17&nbsp;сакавіка)''</small> * У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены '''[[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]]''' ў [[Кабул]]е. <small>''(16&nbsp;сакавіка)''</small> * Адбылася '''[[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]]''' ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. <small>''(15&nbsp;сакавіка)''</small> * Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а абраны '''[[Маджтаба Хаменеі]]'''. <small>''(8&nbsp;сакавіка)''</small> * Памёр '''[[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]]''', беларускі паэт, перакладчык. <small>''(5&nbsp;сакавіка)''</small> * [[Ізраіль]] і [[ЗША]] '''[[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]]''' па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. <small>''(28&nbsp;лютага)''</small> * На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб '''[[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]]''' з [[Афганістан]]ам. <small>''(27&nbsp;лютага)''</small> * Завяршыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. <small>''(22&nbsp;лютага)''</small> * Храм '''[[Саграда Фамілія]]''' ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. <small>''(20&nbsp;лютага)''</small> * [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці '''[[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]]''', уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. <small>''(20&nbsp;лютага)''</small> * Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] '''[[Юн Сок Ёль]]''' прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. <small>''(19&nbsp;лютага)''</small> * Нарвежскі лыжнік '''[[Ёханес Хёсфлат Клеба]]''' стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. <small>''(15&nbsp;лютага)''</small> * Урачыста адкрыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. <small>''(6&nbsp;лютага)''</small> * Забіты '''[[Саіф аль-Іслам Кадафі]]''', лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. <small>''(3&nbsp;лютага)''</small> * На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга]] здарыўся '''[[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]'''. <small>''(28&nbsp;студзеня)''</small> * На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся '''[[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]'''. <small>''(22&nbsp;студзеня)''</small> * Статут '''[[Савет міру|Савета міру]]''', створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. <small>''(22&nbsp;студзеня)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(18&nbsp;студзеня)''</small> * '''[[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]]''' [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм '''«[[Сентыментальная каштоўнасць]]»''' [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. <small>''(17&nbsp;студзеня)''</small> * Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе '''[[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]]''' ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. <small>''(8&nbsp;студзеня)''</small> * [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў '''[[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]'''. <small>''(4&nbsp;студзеня)''</small> * [[ЗША]] нанеслі '''[[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]]''' па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. <small>''(3&nbsp;студзеня)''</small> * [[Балгарыя]] далучылася да '''[[еўразона|еўразоны]]'''. <small>''(1&nbsp;студзеня)''</small> * [[/2025|Архіў 2025]] * [[/2024|Архіў 2024]] * [[/2023|Архіў 2023]] * [[/2022|Архіў 2022]] * [[/2021|Архіў 2021]] * [[/2020|Архіў 2020]] * [[/2019|Архіў 2019]] * [[/2018|Архіў 2018]] * [[/2017|Архіў 2017]] * [[/2016|Архіў 2016]] 4vlqzl1z4eab8ymbj6v4xjo4eyopccz 0 348663 5210178 5085460 2026-10-02T06:35:41Z Ciepiersia 162280 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5210178 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Сцяпан Шнэк |арыгінал імя = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |партрэт = Сцяпан Шнэк.jpg |подпіс = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = |гады службы = |званне = * [[старшы лейтэнант]] [[РСЧА]] * капітан [[Беларуская краёвая абарона|БКА]]<ref>За дзяржаўную незалежнасць Беларусі (For national independence of Byelorussia): Дакуманты і матэрыялыматар'ялы сабраныя і падрыхтаваныя для публікацыі І. Касяком, прагледжаныя і апрабаваныя для друку камісіяй Беларускай цэнтральнай рады пад кіраўніцтвам праф. Р. Астроўскага. — Лёндан: выданьне Беларускай цэнтральнай рады, 1960. — 198 с. — С. 100 — 101.</ref> * [[Штурмбанфюрар|штурмбанфюрар СС]]<ref>Грыбоўскі, Ю. Беларускі легіён СС: міфы і рэчаіснасць / Юры Грыбоўскі // Беларускі гістарычны агляд. — 2007. — Т. 14. — Сш. 1—2 (26—27). — Снежань. — С. 97—140. — С. 130.</ref> * [[маёр]]{{удакладніць|чаго?}}<ref>Шнэк, С. Узброеная Случчына... — С. 44. ''Са спасылкай на:'' Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 383. В. 1. Спр. 3. Арт. 20.</ref> |род войскаў = |камандаваў = * слуцкі акруговы начальнік БКА (25.02.1944 — ?) * 1-ы фюзілерскі батальён 75-га грэнадзёрскага палка СС [[30-я грэнадзёрская дывізія СС|30-й грэнадзёрскай дывізіі СС (1-й беларускай)]] |частка = |бітвы = |узнагароды = |Commons = |Rodovid = |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = }} '''Сцяпан Шнэк''' (псеўд. ''Янка Нясьцерпны, С. Ляднінскі''; {{ДН|12|10|1900}}, [[Лядна (Слуцкі раён)|в. Лядна]], {{МН|Слуцкі павет|ў Слуцкім павеце|}}, [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] (сёння — [[Слуцкі раён]], [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]]) — {{ДС|19|1|1952}}, {{МС|Мельбурн||}}, [[Аўстралія]]) — грамадскі дзеяч беларускай эміграцыі. Бацька пісьменніка [[Уладзімір Шнэк|Уладзіміра Шнэка]]. == Біяграфія == У 1930—1936 гадах з невялікім перапынкам вучыўся ў [[Міхайлаўская ваенная артылерыйская акадэмія|Ваенна-тэхнічнай акадэміі РСЧА]] ў [[Ленінград]]зе. Затым кіраваў Домам палітпрасветы ў [[Чыта|Чыце]] [[Забайкальская ваенная акруга|Забайкальскай ваеннай акругі]]. У 1938 годзе выключаны з [[КПСС|партыі]] і звольнены з арміі. Восенню 1939 года вярнуўся ў Беларусь і пасяліўся з сям’ёй у [[Слуцк]]у. Працаваў настаўнікам у школе. У 2-ю сусветную вайну падчас нямецкай акупацыі ўзначальваў службу парадку ў Слуцку, быў кіраўніком [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны]] па Слуцкай акрузе. Вясной 1944 года [[Слуцкі турэмны замак|арыштаваны]] нямецкімі акупацыйнымі ўладамі разам з усёй сям’ёй, але выпушчаны дзякуючы заступніцтву [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]]. Пасля ад’езду з Беларусі праз некаторы час прызначаны кіраўніком ваенных спраў [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]]. Пасля вайны, некаторы час працаваў у [[Францыя|Францыі]], потым з сям’ёй жыў у [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны|лагерах для перамешчаных асоб]] (DP) у Германіі. Працаваў настаўнікам матэматыкі ў [[Беларуская гімназія імя Максіма Багдановіча|Беларускай гімназіі імя М. Багдановіча]] ([[Ватэнштэт (Зальцгітэр)|Ватэнштэт]])<ref>Максімюк, Я. — С. 39.</ref>. 20 мая 1950 года прыехаў у [[Аўстралія|Аўстралію]], па прыбыцці ў [[Мельбурн]] адразу адпраўлены з сям’ёй у часовы лагер перамешчаных асоб (DP) каля {{нп3|Лагер для перамешчаных асоб і вучэбны цэнтр у Банагіле|Банагіля|en|Bonegilla Migrant Reception and Training Centre}}. Спачатку працаваў у [[Сідней|Сіднеі]] ([[Новы Паўднёвы Уэльс]]), потым пераехаў да сям’і ў Мельбурн<ref>Шнэк, А. Успаміны з жыцьця ў Аўстраліі / Алег Шнэк // Гардзіенка, Н. Беларусы ў Аўстраліі: да гісторыі дыяспары / Натальля Гардзіенка; [прадм. І. Сурвіллы]. — Мн.: Беларускі кнігазбор, 2004. — 465, [1] с., [2] л. іл. — С. 333—334. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 3). — ISBN 985-6730-79-1.</ref>. Трымаў сувязь з мясцовымі беларусамі, а таксама беларускімі дзеячамі ў іншых краінах. Узначальваў аддзел Краёвай абароны [[Калегія Беларускай цэнтральнай рады|Калегіі БЦР]]<ref>Гардзіенка, А. Беларуская Цэнтральная Рада (БЦР): стварэнне, дзейнасць, заняпад: 1943—1995 / Алег Гардзіенка; БІНІМ; [прадмова В. Кіпеля, Я. Запрудніка]. — Мн.: Кнігазбор, 2016. — 478 с., [4] л. іл. — С. 239. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 29). — ISBN 978-985-7144-02-0. ''Са спасылкай на:'' Ліст А. Русака да Р. Астроўскага ад 20 траўня 1952 г., копія якога захоўваецца ў аўтара.</ref>. Пісаў зацемкі ў эміграцыйныя перыядычныя выданні «[[Беларускае слова (1948)|Беларускае слова]]», «[[Бацькаўшчына (1947)|Бацькаўшчына]]» пад псеўданімам Янка Нясцерпны. Збіў жонку, якая ў цяжкім стане трапіла ў шпіталь, а сам скончыў жыццё самагубствам<ref>Юрэвіч, Л. Шматгалосы эпісталярыум… — С. 503.</ref>. Пахаваны на беларускай дзялянцы {{нп3|Мемарыяльны парк і крэматорый Фокнер|могілак Фокнер|en|Fawkner Crematorium and Memorial Park}} (каля Мельбурна). == Сям’я == Жанаты з Яўгеніяй Даўгалевіч, яны мелі 3 дзяцей: * [[Уладзімір Шнэк|Уладзіміра Шнэка]] * [[Алег Шнэк|Алега Шнэка]] * Ліну Шнэк == Творы == * Сцяпан Шнэк — Юрка Віцьбіч // ARCHE Пачатак. — 2001. — № 2 (16): Народны нумар. — С. 240—248. — ISSN 1392-9682. ''Перадрук:'' ''Юрэвіч, Л.'' Шматгалосы эпісталярыум: гісторыя людзей і ідэй на эміграцыі ў ліставанні / Лявон Юрэвіч; БІНІМ; [пад рэд. Н. Гардзіенкі]. — Мн.: Кнігазбор, 2012. — 657, [1] с. — С. 502—516. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 20). — ISBN 978-985-7007-43-1. * Узброеная Случчына: Да гісторыі Беларускай Краёвай Абароны // Беларускі Рэзыстанс. — 2004. — № 1. — С. 43 — 57.<ref>Успаміны захоўваюцца ў Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь. Ф. 383. В. 1. Спр. 11. Арк. 1 — 16.</ref> * «Этранжэ» (Урыўкі з прыватнага ліста) // Беларускае слова. — 1949. — № 10 (11). — 12 кастрычніка. — С. ''Перадрук:'' Падарожныя лісты // Запісы БІНІМ. — 2009. — № 32. — С. 138—140. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Гардзіенка, А.'' Беларуская Цэнтральная Рада (БЦР): стварэнне, дзейнасць, заняпад: 1943—1995 / Алег Гардзіенка; БІНІМ; [прадмова В. Кіпеля, Я. Запрудніка]. — Мн.: Кнігазбор, 2016. — 478 с., [4] л. іл. — С. 2455. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 29). — ISBN 978-985-7144-02-0. * ''[[Наталля Сяргееўна Гардзіенка|Гардзіенка Н. С.]]'' Беларусы ў Аўстраліі: да гісторыі дыяспары / Натальля Гардзіенка; [прадм. І. Сурвіллы]. — Мн.: Беларускі кнігазбор, 2004. — 465, [1] с., [2] л. іл. — С. 440. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 3). — ISBN 985-6730-79-1. * Трагедыя адной беларускай сям’і // Бацькаўшчына. — 1952. — № 13 (92). — 30 сакавіка. — С. 4. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шнэк Сцяпан}} [[Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай краёвай абароны]] [[Катэгорыя:Члены 30-й грэнадзёрскай дывізіі войскаў пры СС]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Францыю з Беларусі]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Германію з Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцкім раёне]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Аўстралію з Беларусі]] khag522gu8rv5pv41ms09ls0j7qp7ux 0 349638 5210051 5020279 2026-10-01T20:09:29Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Belarus_Olympic_Tennis_Training_Center,_EG_main.jpg|Belarus_Olympic_Tennis_Training_Center,_EG_main.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:IronGargoyle|IronGargoyle]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploa 5210051 wikitext text/x-wiki {{Еўрапіяда |Назва = II Еўрапейскія гульні 2019 |Эмблема = 2019 European Games Logo.svg |Памер = |Апісанне = |Горад = {{сцяг Беларусі}} [[Мінск]], [[Беларусь]] |Краіны = 50 |Удзельнікаў = больш за 4000 |Медалёў = 199 у 15 відах спорту |Адкрыццё = [[21 чэрвеня]] [[2019]] |Закрыццё = [[30 чэрвеня]] [[2019]] |Адкрываў = |Агонь_Еўрапейскіх_гульняў = |Стадыён = [[Дынама (стадыён, Мінск)|Нацыянальны Алімпійскі стадыён «Дынама»]] |Сайт = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} [[Файл:Лагатып Еўрапейскіх гульняў 2019.jpg|thumb|400px|Лагатып і слоган II Еўрапейскіх гульняў 2019 года ў Мінску на дзяржаўных мовах.]] '''II Еўрапейскія гульні 2019''' ({{lang-en|2019 European Games}}) — міжнародныя спаборніцтвы, якія прайшлі у [[Мінск]]у, сталіцы [[Беларусь|Беларусі]], з 21 па [[30 чэрвеня]] [[2019]] года. Спаборніцтвы па [[веславанне на байдарках і каноэ|веславанні на байдарках і каноэ]] прымаў канал у [[Заслаўе|Заслаўі]]<ref>{{cite web|url = https://minsk2019.by/ru|title = II Европейские Игры 2019 Минск, Беларусь|publisher = Афіцыйны сайт|access-date = 2018-09-20}}</ref>. Падчас спаборніцтваў разыграна 200 камплектаў узнагарод, каля 4000 тысяч атлетаў з 50 краін выступілі ў 15 відах спорту (23 дысцыплінах). Медальны залік выйгралі спартсмены з Расіі, якія заваявалі 109 медалёў, 44 з якіх залатыя<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20190630/1561927404-cyrymoniya-zakryccya-ii-eurapeyskih-gulnyau-prahodzic-na-minskim-stadyyone |title=zviazda.by |access-date=1 ліпеня 2019 |archive-date=1 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190701185120/http://zviazda.by/be/news/20190630/1561927404-cyrymoniya-zakryccya-ii-eurapeyskih-gulnyau-prahodzic-na-minskim-stadyyone |url-status=dead }}</ref>. Спаборніцтвы ў васьмі відах спорту ўключаны ў кваліфікацыйную сістэму [[Летнія Алімпійскія гульні 2020|летніх Алімпійскіх гульняў 2020 года]] ў Токіа. [[Цырымонія адкрыцця Еўрапейскіх гульняў 2019|Цырымонія адкрыцця]] Гульняў адбылася 21 чэрвеня 2019 года, а цырымонія закрыцця — 30 чэрвеня 2019 года. Планавалася задзейнічаць каля 8 тысяч валанцёраў, і яшчэ адну тысячу чалавек у якасці рэзерву. Абраныя валанцёры прайшлі шэраг трэнінгаў і узялі ўдзел у падрыхтоўцы да Гульняў, а таксама працавалі ў дні спартыўнага форума. Для правядзення працэдуры акрэдытацыі ЕАК дало гораду адмысловую сістэму ад кампаніі Swiss Timing. Акрэдытацыйная кампанія СМІ стартавала 1 снежня 2018 года і завяршылася 28 лютага 2019 года. Чакалася, што дазвол на асвятленне падзеі атрымаюць больш за 1 тысяч прадстаўнікоў СМІ з розных краін. Зацікаўленасць у арганізацыі трансляцыі Гульняў выяўлялі тры замежныя кампаніі (партугальская Medialuso-Mediapro, іспанская ISB і расійская «[[Матч ТВ]]»). Афіцыйны вяшчальны партнёр быў названы 29 студзеня 2018. Ім стаў ISB. Кантракт з кампаніяй быў падпісаны 25 красавіка 2018 года. Пры гэтым беларускія тэлеканалы былі прыцягнуты да трансляцый у абавязковым парадку па дамове субпадраду. Лагатыпам Гульняў абвешчана «[[папараць-кветка]]» — расліна, што адыгрывае важную ролю ў культуры славян. Слоганам былі абраны словы Bright Year, Bright You («Яркі год, яркі ты»), што ўдала паказвае таксама на нацыянальны дамен Беларусі і афіцыйнае міжнароднае скарачэнне — [[.by|BY]]. Беларускім эквівалентам слогана названа фраза «Час яскравых перамог». Адкрыццё гульняў прысвяцілі гісторыі Беларусі, закрыццё — сучаснасці<ref>[https://www.svaboda.org/a/30028862.html svaboda.org]</ref>. == Абранне горада == У правядзенні II Еўрапейскіх гульняў выказалі зацікаўленасць шэраг краін і гарадоў. 16 мая 2015 года ўдзельнікамі пасяджэння Надзвычайнай генеральнай асамблеі Еўрапейскіх алімпійскіх камітэтаў было прынята рашэнне аб правядзенні II Еўрапейскіх гульняў 2019 года ў Нідэрландах. Спаборніцтвы меркавалася правесці ў сямі гарадах, у тым ліку ў [[Амстэрдам]]е, [[Гаага|Гаазе]], [[Эйндхавен]]е, [[Ратэрдам]]е, [[Утрэхт|Утрэхце]]. 10 чэрвеня 2015 года Нідэрланды адмовіліся ад правядзення II Еўрапейскіх гульняў. Пасля адмовы Нідэрландаў (Амстэрдам), сваю зацікаўленасць у прыняцці Гульняў выказалі шэраг краін — Беларусь (Мінск), Вялікабрытанія (Глазга), Польшча (Познань), Расія (Казань і Сочы), Турцыя (Стамбул). У лістападзе 2015 года Расія была вызначана арганізатарам II Еўрапейскіх гульняў, але адначасова [[Сусветнае антыдопінгавае агенцтва]] распачало расследаванне допінгавага скандалу ў Расіі. Напярэдадні [[Алімпійскія гульні 2016|Алімпіяды 2016]] з прычыны санкцый за абвешчаную па выніках расследавання дзяржаўную падтрымку допінгу МАК адмовіў у падтрымцы правядзення ў Расіі асноўных спартыўных мерапрыемстваў, уключаючы II Еўрапейскія гульні, і на пасяджэнні Генеральнай асамблеі ЕАК, якая прайшла ў Мінску 21 кастрычніка 2016 года, месцам правядзення II Еўрапейскіх гульняў быў абраны Мінск. 1 верасня 2017 года быў падпісаны кантракт на правядзенне II Еўрапейскіх гульняў у 2019 годзе. Подпіс пад дакументам, які змяшчае асноўныя прынцыпы і аспекты арганізацыі і правядзення маштабнага спартыўнага форуму, паставілі старшыня [[Мінгарвыканкам]]а [[Андрэй Шорац]] і выконваючы абавязкі прэзідэнта Еўрапейскіх алімпійскіх камітэтаў Янез Качыянчыч (на той момант, зараз-прэзідэнт), а таксама міністр спорту і турызму Беларусі [[Аляксандр Шамко]], першы віцэ-прэзідэнт НАК Беларусі [[Андрэй Асташэвіч]], дырэктар фонду «Дырэкцыя II Еўрапейскіх гульняў 2019 года» [[Георгій Васільевіч Катулін|Георгій Катулін]], генеральны сакратар Еўрапейскіх алімпійскіх камітэтаў Рафаэле Паньёці. == Аргкамітэт == 12 мая 2017 [[Прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]] падпісаў указ аб стварэнні фонду «Дырэкцыя II Еўрапейскіх гульняў у Мінску». Заснавальнікамі фонду сталі [[Нацыянальны алімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь]], [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт]] і [[Міністэрства спорту і турызму Рэспублікі Беларусь]]. Дырэктарам фонду прызначаны Георгій Катулін — генеральны сакратар Нацыянальнага алімпійскага камітэта Беларусі. У лістападзе 2017 года Дырэкцыяй быў запушчаны афіцыйны сайт гульняў. == Спартыўныя аб'екты == Для правядзення Гульняў будуць задзейнічаны ўжо існуючыя ў Мінску спартыўныя аб'екты, некаторыя з якіх былі рэканструяваны да пачатку форума. Цырымоніі адкрыцця і закрыцця, а таксама спаборніцтвы па лёгкай атлетыцы пройдуць на [[Дынама (стадыён, Мінск)|стадыёне «Дынама»]], які быў уведзены ў эксплуатацыю пасля рэканструкцыі [[21 чэрвеня]] [[2018]] года. Ад [[IAAF|Міжнароднай асацыяцыі лёгкаатлетычных федэрацый]] (IAAF) «Дынама» атрымаў сертыфікат 1-га класа, што дазваляе праводзіць тут чэмпіянаты Еўропы, этапы Дыяментавай лігі і чэмпіянаты свету па ўзгадненні з IAAF. Спартсмены будуць пражываць на тэрыторыі [[Студэнцкая вёска (Мінск)|студэнцкай вёскі]], гатовай прыняць да 6000 чалавек. Частка збудаванняў вёскі ўжо існавала, частка была завершана да красавіка [[2019]] года. Кожная кватэра мае 2 спальні і 1 санвузел. У будынках маецца невялікае кафэ, [[трэнажорная зала]], медпункт, пральня. Афіцыйныя асобы будуць размешчаны ў [[Marriott Hotel (Мінск)|Marriott Hotel]] і [[Double Tree (Мінск)|Double Tree by Hilton]]. * [[Дынама (стадыён, Мінск)|Нацыянальны алімпійскі стадыён «Дынама»]] * [[Мінск-Арэна]] * [[Falcon Club]] * [[Palova Arena]] * [[Палац спорту «Уручча»]] * [[Палац спорту (Мінск)|Палац спорту]] * [[Чыжоўка-Арэна]] * [[Спартыўна-аздараўленчы комплекс «Алімпійскі»|САК «Алімпійскі»]] * [[РЦАП па тэнісе]] * [[РЦАП па вяслярных відах спорту]] * [[Sporting Club]] * [[Стралковы цір імя Цімашэнкі]] == Валанцёры == Старт адборачнай кампаніі валанцёраў на Гульні быў дадзены ў верасні 2017 года падчас правядзення «Дабрафэста». У канцы 2017 года Дырэкцыя прыняла заяўкі больш чым ад 2 тысяч кандыдатаў. У асноўным гэта былі студэнты і навучэнцы беларускіх навучальных устаноў. Таксама былі атрыманы заяўкі з Расіі, Азербайджана, Вялікабрытаніі, Румыніі, Сінгапура. Асноўныя патрабаванні, што прад’яўляліся да кандыдата пры адборы — камунікабельнасць і валоданне англійскай мовай. Выбраныя добраахвотнікі прайшлі шэраг трэнінгаў і будуць задзейнічаны ў працы 20 накірункаў. Кожны валанцёр будзе забяспечаны спецыяльнай формай і акрэдытацыяй. Першы этап сумоўяў праходзіў з 19 лютага па 25 мая 2018 года. Замежныя грамадзяне з 52 краін запоўнілі 850 анкет (у тым ліку з Расіі — 628, з Азербайджана, Украіны і Казахстана — па 31 заяўцы). Мерапрыемствы з удзелам валанцёраў Гульняў: * футбольны матч [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]]; * зорная трэніроўка па фітбоксу (аздараўленчы бокс); * танцавальны флэшмоб у міжнародны Дзень танца; * экскурсія ў [[Рэспубліканскі цэнтр алімпійскай падрыхтоўкі коннага спорту і конегадоўлі]] ў [[Ратамка (аграгарадок)|Ратамцы]] для выхаванцаў Ждановіцкага дзіцячага дома; * круглы стол-дыскусія «Валанцёрская праграма II Еўрапейскіх гульняў 2019 года: асаблівасці набору, навучання і кіравання валанцёрамі» у рамках міжнароднага кангрэса «Каштоўнасці, традыцыі і навацыі сучаснага спорту»; * праца на адкрытым Кубку свету па [[брэйк-данс]]е; * праца на міжнародным турніры па [[сквош]]ы. == Транспарт == [[Файл:MAZ-203 bus (route 127a) in Minsk, Belarus.jpg|thumb|Аўтобус [[МАЗ-203]] (маршрут 127а) у Мінску.]] 27 снежня 2017 года было абвешчана пра завяршэнне распрацоўкі комплекснага плана транспартнага абслугоўвання спаборніцтваў, заснаванага з улікам патрэб усіх бакоў і вопыту сталіц папярэдніх [[Алімпійскія гульні|Алімпіяд]] і [[Еўрапейскія гульні 2015|першых Еўрапейскіх гульняў]]: [[Пекін]]а, [[Лондан]]а, [[Баку]]. Галоўная задача распрацаванага плана — аптымізаваць маршруты такім чынам, каб любы ўдзельнік спаборніцтваў мог дабрацца на любы стадыён не больш чым за паўгадзіны. Будзе арганізаваны чыгуначны рух з большай перыядычнасцю ад [[Чыгуначны вакзал (Мінск)|чыгуначнага вакзала]] да прыпыначных пунктаў [[Масюкоўшчына (прыпыначны пункт)|Масюкоўшчына]] (Мінск-Арэна), [[Беларусь (станцыя)|Беларусь]] (Вяслярны канал у Заслаўі) і [[Лошыца (прыпыначны пункт)|Лошыца]] ​​(Чыжоўка-Арэна). Акрамя таго, дзеючая аўтобусная сетка будзе пашырана за кошт 10-12 новых маршрутаў да месцаў спаборніцтваў, па якіх будуць курсіраваць да 300 аўтобусаў і тралейбусаў. З сакавіка 2018 года ў Мінску пачалі курсіраваць брэндзіраваныя аўтобусы. Мяркуецца, што ў частцы забеспячэння легкавога транспарту будуць задзейнічаны рэсурсы кампаніі СЗАТ «[[БелДжы]]», а ў частцы аўтобусаў — ААТ «[[МАЗ]]» і аўтазборачнага прадпрыемства «[[Нёман (аўтазавод)|Нёман]]». Гарадскі грамадскі транспарт быў забрэндзіраваны ў стылі Гульняў. Што тычыцца моўнага суправаджэння працы аўтатранспарту, то ў метро вярнулі аб’явы прыпыначных пунктаў на англійскай мове, тое ж самае плануецца зрабіць для асноўных аўтобусных і тралейбусных маршрутаў. Інфармацыя пра транспартную сетку горада, схемы руху размешчаны каля спартыўных аб'ектаў і гасцініц. ЕАК аплочвае пералёт спартсменаў і трэнераў, а таксама пражыванне і харчаванне еўрапейскай алімпійскай сям’і, за свой кошт арганізуе зону гасціннасці ЕАК. == Візы == 29 мая 2018 года паміж Беларуссю і Расіяй падпісана міжурадавае пагадненне аб некаторых пытаннях, звязаных з уездам замежных грамадзян і асоб без грамадзянства на міжнародныя спартыўныя мерапрыемствы. У адпаведнасці з дакументам на перыяд правядзення ў Расіі чэмпіянату свету па футболе для замежных балельшчыкаў устанаўліваецца бязвізавы рэжым на тэрыторыі Беларусі з 4 чэрвеня па 25 ліпеня. У сваю чаргу расійскі бок прадаставіць у 2019 годзе права бязвізавага праезду і знаходжання на сваёй тэрыторыі замежным заўзятарам, якія едуць у Мінск на II Еўрапейскія гульні. 24 ліпеня 2018 года падпісаны ўказ, які ўстанаўлівае бязвізавы ўезд у Беларусь для ўдзельнікаў, афіцыйных прадстаўнікоў, арганізатараў Гульняў, іншых спецыялістаў з 20 мая па 10 ліпеня 2019 года, а таксама для замежных турыстаў з 10 чэрвеня па 10 ліпеня 2019 года ў акрэдытацыйных картах або білетах на спартыўныя спаборніцтвы. == Культурная праграма == Адным з удзельнікаў культурнай праграмы стане ГА «Беларуская федэрацыя скейтбордынгу». Уключэнне скейтбордынгу ў культурную праграму II Еўрапейскіх гульняў 2019 года даволі сімвалічна, бо дзень адкрыцця найбуйнейшага мультыспартыўнага форуму Еўропы — 21 чэрвеня — супадае з афіцыйным святам усіх скейтэраў свету — Міжнародным днём скейтбордынгу (Go Skateboarding Day) і менавіта ў гэты дзень пачне сваю працу спецыялізаваная пляцоўка ў фан-зоне Гульняў на вул. Кастрычніцкая, дзе будзе ўсталяваны сапраўдны скейтпарк. На працягу 10 дзён у ім будуць праводзіцца розныя актыўнасці: майстар-класы, паказальныя выступленні, культурна-масавыя мерапрыемствы. Менавіта там скейтэры змогуць прадставіць сваё любімае захапленне, свой спорт, свой лад жыцця, прадэманстраваць сваё майстэрства і пагутарыць з аднадумцамі з іншых дзяржаў. == Маркетынг і сувязі з грамадскасцю == === Падтрымка спонсараў і інфапартнёрства === З мэтай скарачэння выдаткаў бюджэтных сродкаў на правядзенне Гульняў указам Прэзідэнта РБ ад 12 мая 2017 «Аб Дырэкцыі II Еўрапейскіх гульняў 2019 года» была зацверджана ў якасці адной з крыніц фарміравання маёмасці Дырэкцыі спонсарская дапамога. 15 снежня 2017 года афіцыйным спонсарам Гульняў стаў аператар электронных інтэрактыўных гульняў «Спорт-пары». 22 снежня 2017 года было абвешчана аб тым, што афіцыйным аператарам сувязі II Еўрапейскіх гульняў 2019 года стане тэлекамунікацыйны аператар [[А1 (тэлекам-правайдар)|velcom]]. 27 студзеня 2018 года міжнародная інфармацыйнае агенцтва і радыё Sputnik, якое ўваходзіць у склад медыягрупы «Россия сегодня», і фонд «Дырэкцыя II Еўрапейскіх гульняў 2019 года» падпісалі пагадненне аб інфармацыйным узаемадзеянні. 22 сакавіка 2018 года адвакацкае бюро «Сцепаноўскі, Папакуль і партнёры» — адно з лідараў рынку юрыдычных паслуг у Беларусі — і фонд «Дырэкцыя II Еўрапейскіх гульняў 2019 года» заключылі дагавор аб супрацоўніцтве, накіраваны на аказанне ўсебаковай юрыдычнай дапамогі ў рамках падрыхтоўкі і правядзення будучага спартыўнага форуму. 27 сакавіка 2018 года ўстаноўлена супрацоўніцтва па абмену вопытам у сферы валанцёрскай дзейнасці з АНО "Аргкамітэт «Расія 2018». 15 мая 2018 года падпісаны дагавор з ТАА «Сінезіс спорт». На падставе гэтага дакумента распрацоўшчыкі «Сінезіс спорт» створаць для II Еўрапейскіх гульняў увесь праграмна-тэхнічны блок, у тым ліку сайт minsk2019.by (быў запушчаны 21 чэрвеня 2018 года). 1 чэрвеня 2018 года падпісана пагадненне аб супрацоўніцтве, накіраванае на павышэнне прафесіяналізму валанцёраў II Еўрапейскіх гульняў у забеспячэнні медыцынскай бяспекі падчас падрыхтоўкі і правядзення мультыспартыўнага форуму з [[Беларускае таварыства Чырвонага Крыжа|Беларускім таварыствам Чырвонага Крыжа]]. 11 чэрвеня 2018 года падпісана пагадненне з [[БДУ]]. Для інфармацыйнай падтрымкі ўдзельнікаў і гасцей II Еўрапейскіх гульняў у горадзе Мінску будуць створаныя інфармацыйныя кропкі, дзе можна будзе даведацца пра самыя розныя бакі жыцця беларускай сталіцы — ад размяшчэння найважнейшых спартыўных аб'ектаў і працы грамадскага транспарту да экспазіцый выстаў і музеяў, экскурсій да гістарычных славутасцей. Валанцёры з ліку студэнтаў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта будуць удзельнічаць у рэалізацыі гэтай канцэпцыі, аказваючы інфармацыйную падтрымку на англійскай, нямецкай, французскай, італьянскай і іншых замежных мовах у перыяд правядзення ў Мінску мультыспартыўнага форуму. 13 чэрвеня 2018 года падпісаны дагавор з ТАА «Дзелавая сетка». Кампанія атрымала статус афіцыйнага пастаўшчыка Free Wi-Fi мультыспартыўнага форуму. 26 чэрвеня 2018 года тэлекамунікацыйны аператар [[Мабільныя ТэлеСістэмы (Беларусь)|МТС]] стаў нацыянальным партнёрам. 28 чэрвеня 2018 года Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «ЦэнтрКурорт» вызначана ў якасці турыстычнага аператара. 5 ліпеня 2018 года заключана пагадненне з таварыствам з абмежаванай адказнасцю «Вокруг света», згодна з якім гэтая кампанія выступіць турыстычным агентам мультыспартыўнага форуму. 19 ліпеня 2018 года падпісана пагадненне з Лігай добраахвотнай працы моладзі. 25 ліпеня 2018 года падпісана пагадненне з Грамадскім аб’яднаннем «[[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі]]». === Спецыяльныя мерапрыемствы === * '''Семінар для прадстаўнікоў прэс-службаў Нацыянальных алімпійскіх камітэтаў і вядучых сродкаў масавай інфармацыі Еўропы.''' * '''Семінар кіраўнікоў дыпламатычных прадстаўніцтваў і консульскіх устаноў Рэспублікі Беларусь.''' * '''Фестываль «Александрия собирает друзей». Была арганізавана работа трох пляцовак.''' * '''Акцыя SunRunChallenge.''' * '''Прэзентацыя II Еўрапейскіх гульняў 2019 года для журналістаў расійскіх сродкаў масавай інфармацыі.''' * '''Рэгіянальны форум кіраўнікоў Нацыянальных алімпійскіх камітэтаў СНД, краін Балтыі і Грузіі.''' * '''Міжнародны алімпійскі дзень.''' * '''Семінар для беларускіх спартыўных функцыянераў.''' Семінар для беларускіх спартыўных функцыянераў пад кіраўніцтвам галоўнага эксперта Еўрапейскіх алімпійскіх камітэтаў па спорце Макіса Асімакопуласа прайшоў 3 мая 2018 гадоў у Мінску. Менеджары і кіраўнікі спартыўных аб'ектаў і спаборніцтваў па 23 дысцыплінах сабраліся ў штаб-кватэры Нацыянальнага алімпійскага камітэта Рэспублікі Беларусь, каб атрымаць больш поўнае ўяўленне аб задачах, якія неабходна выканаць напярэдадні II Еўрапейскіх гульняў. * '''Міжнародны дзень танца.''' 29 красавіка адбыўся марафон харэаграфіі: прадстаўнікі 8 напрамкаў прадэманстравалі свае віды танцаў (танцавальны спорт (стандарт і лаціна), фармэйшн, ліндзі хоп, брэйкданс, народныя танцы, сальса). Валанцёры II Еўрапейскіх гульняў прынялі ўдзел ва флэшмобе. * '''Прэзентацыя Гульняў на 81-ом кангрэсе Міжнароднай асацыяцыі спартыўнай прэсы.''' Прэзентацыю мультыспартыўнай падзеі 2019 года на пасяджэнні кантынентальнай сесіі МАСП Еўропа правёў менеджар па камунікацыі і СМІ фонду «Дырэкцыя II Еўрапейскіх гульняў 2019 года» [[Аляксей Багдановіч]]. * '''Удзел у стратэгічнай сесіі «Менеджмент, маркетынг і эканоміка спорту» SPORT 1.0.''' У рамках сесіі прайшлі выступы Надзеі Анісавец, якая з’яўляецца менеджарам па працы з валанцёрамі, адукацыйным і культурным праграмам Дырэкцыі і Максіма Кошкалды — менеджара па маркетынгу, камерцыйных пытаннях і рэкламе. Супрацоўнікі выступалі з дакладамі «Планаванне, кіраванне і рэалізацыя валанцёрскіх праграм міжнародных комплексных спартыўных мерапрыемстваў на прыкладзе II Еўрапейскіх гульняў 2019 года» і «Прадзюсаванне і маркетынг спартыўнай падзеі». * '''Удзел у XI Міжнароднай канферэнцыі «Моладзь і алімпійскі рух» у Кіеве.''' Спецыялісты Дырэкцыі выступілі з дакладамі ў рамках пленарнага і секцыйнага пасяджэнняў, а таксама абмеркавалі з калегамі з іншых краін сацыяльна-эканамічныя, экалагічныя і арганізацыйна-кіраўніцкія асновы алімпійскага спорту, праблемы тэорыі і методыкі алімпійскага, паралімпійскага і дэфлімпійскага спорту, алімпійскай адукацыі, адбору і шматгадовай падрыхтоўкі спартсменаў, медыка-біялагічныя аспекты алімпійскага спорту, фізічнай тэрапіі, эргатэрапіі і спорту для ўсіх. * '''Святкаванне Міжнароднага дня спорту на карысць развіцця і свету.''' * '''Святкаванне Міжнароднага дня настольнага тэніса.''' Прадстаўнікі Дырэкцыі разам з кампаніямі-партнёрамі — адвакацкім бюро «Сцепаноўскі, Папакуль і партнёры» і інфармацыйным агенцтвам Sputnik, журналістамі беларускіх СМІ, зоркай мастацкай гімнастыкі Меліцінай Станютай, удзельнікамі музычных калектываў «Nuteki», «Naviband», «Без билета», «Litesound», а таксама членамі нацыянальнай зборнай Беларусі сышліся ў паядынках па настольным тэнісе. * '''Сумесная акцыя Дырэкцыі і Радыё «Беларусь».''' З 1 красавіка 2018 года Радыё «[[Беларусь (радыёстанцыя)|Беларусь]]» сумесна з фондам «Дырэкцыя II Еўрапейскіх гульняў 2019 года» праводзіла конкурс творчых фотаработ («сэлфі») «MINSK2019: Мой привет II Европейским играм». Для ўдзелу ў конкурсе неабходна было зрабіць фотаздымак падчас заняткаў спортам або на фоне спартыўных аб'ектаў, размясціць на ім любым чынам хэштэг #MINSK2019 і адправіць адным з наступных спосабаў: 1. скарыстацца спецыяльнай формай зваротнай сувязі на старонцы Радыё «Беларусь» ці даслаць фота на адрас электроннай пошты selfie@minsk2019.by Заяўкі і фатаграфіі прымаліся да 25 кастрычніка 2018 года. Пераможцаў узнагародзілі дыпломамі ад Белтэлерадыёкампаніі, а таксама камплектамі запрашальных квіткоў на падзеі спартыўнай праграмы Еўрапейскіх гульняў і парадна-спартыўнай экіпіроўкай Нацыянальнай каманды Рэспублікі Беларусь. * '''Сацыяльная акцыя «Зимние беговые игры: #velcombegom».''' Супрацоўнікі і валанцёры Дырэкцыі II Еўрапейскіх гульняў прабеглі 156 км у падтрымку сацыяльнай акцыі «Зимние беговые игры: #velcombegom», якую праводзіў афіцыйны аператар сувязі II Еўрапейскіх гульняў кампанія velcom. * '''Круглы стол па тэме шматмоўя і культурнай спадчыны Гульняў.''' == PR-кампаніі == === Зорныя паслы === Старт інфармацыйнага праекта быў дадзены 24 ліпеня 2018 года. Прыярытэтнымі задачамі праекта з’яўляюцца прасоўванне і фарміраванне станоўчага іміджу Гульняў у Беларусі і за яе межамі, прыцягненне грамадскай увагі да іх ідэй, а таксама стымуляванне цікавасці жыхароў краіны і сусветнай грамадскасці да мультыспартыўнай падзеі. Немалаважным фактам з’яўляецца і папулярызацыя відаў спорту, уключаных у праграму II Еўрапейскіх гульняў. 24 ліпеня 2018 года першым зорным паслом II Еўрапейскіх гульняў 2019 года аб’яўлена чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка па біятлоне, Герой Беларусі [[Дар’я Домрачава]]. Таксама зорнымі пасламі аб’яўлены: * [[Аскольд Запашны|Аскольд]] і [[Эдгард Запашны|Эдгард]] Запашныя, народныя артысты Расіі, вядомыя цыркавыя дрэсіроўшчыкі (25 ліпеня 2018 года); * [[Аляксандр Віктаравіч Багдановіч|Аляксандр Багдановіч]], чэмпіён Алімпійскіх гульняў 2008 года па [[Веславанне на байдарках і каноэ|веславанні на байдарках і каноэ]], дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь (8 верасня 2018 года); * [[Вольга Мазуронак]], беларуская [[Лёгкая атлетыка|лёгкаатлетка]], чэмпіёнка Еўропы-2018 у бегу на марафонскай дыстанцыі (9 верасня 2018 года);  * [[Ганна Бонд]], беларуская тэлевядучая і блогер (11 верасня 2018 года); * [[Аляксандр Мядзведзь]], выбітны беларускі спартсмен і трэнер, трохразовы алімпійскі чэмпіён па [[Вольная барацьба|вольнай барацьбе]] (14 верасня 2018 года); * [[Расціслаў Крымер]], беларускі піяніст і дырыжор, мастацкі кіраўнік Міжнароднага фестываля Юрыя Башмета (17 кастрычніка 2018 года); * [[Марыя Васілевіч]], пераможца нацыянальнага конкурсу прыгажосці «Міс Беларусь 2018», уладальніца тытула «Міс свету Еўропа» (12 лютага 2019 года); * [[Аляксандр Раманькоў]], беларускі спартсмен, алімпійскі чэмпіён па [[Фехтаванне|фехтаванні]] (12 лютага 2019 года). === Bright Team === Старт праекту «Bright Team» быў дадзены 1 жніўня 2018 года. У гэты дзень у Мінску адбыўся таварыскі турнір па пляжным футболе «Bright Beach Soccer». Прадугледжаны цэлы шэраг сяброўскіх сустрэч па відах, уключаных у спартыўную і культурную праграмы II Еўрапейскіх гульняў. Удзельнікі «Яркай каманды» таксама паспрабавалі сябе ў баскетболе 3х3, бадмінтоне, боксе, дзюдо, шашэйных велагонках, веславанні на байдарках і каноэ, бегавых відах лёгкай атлетыкі, каратэ, петанку. === Конкурсы === 4 красавіка 2018 года Дырэкцыя сумесна з радыёстанцыяй «[[Беларусь (радыёстанцыя)|Беларусь]]» запусціла творчы конкурс спартыўнага сэлфі «MINSK2019: маё прывітанне II Еўрапейскім гульням». Жадаючыя прыняць удзел у конкурсе павінны былі падрыхтаваць яркае і запамінальнае фота з хэштэгам #minsk2019 у фармаце сэлфі, выкананае на фоне любога спартыўнага аб'екта ў сваёй краіне. З мэтай папулярызацыі Гульняў сярод беларускай моладзі фонд «Дырэкцыя II Еўрапейскіх гульняў 2019 года» абвясціў пра старт конкурсу «Час яскравых перамог» для вучняў устаноў адукацыі Рэспублікі Беларусь. Конкурс працягнецца да 20 мая 2019 года. Каб стаць удзельнікам фотаспаборніцтва трэба не толькі зрабіць яркую фатаграфію, але таксама размясціць яе на сцяне свайго профілю «[[У Кантакце]]», які абавязкова павінен быць адкрыты. Запіс неабходна суправодзіць хэштэгам #яркаяпобеда і #minsk2019, а таксама быць падпісаным на афіцыйную супольнасць II Еўрапейскіх гульняў у сацыяльнай сетцы «У Кантакце» і адзначыць яе ў сваім конкурсным пасце. Любы ўдзельнік можа выстаўляць на конкурс неабмежаваную колькасць фотаздымкаў, тым самым павялічваючы свой шанц на перамогу. Галоўнае — выканаць усе правілы арганізатараў і паклапаціцца аб тым, каб імя профілю «У Кантакце» адпавядала рэальнаму імя ўдзельніка конкурсу. == Квіткі == Квіткі на спаборніцтвы II Еўрапейскіх гульняў паступілі ў продаж 1 снежня 2018 года і рэалізоўваліся на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь праз адмысловы сайт www.minsk2019.ticketpro.by, а таксама больш чым у 400 касах сеткі партнёраў афіцыйнага білетнага аператара — кампаніі Тикетпро. 1 снежня 2018 года білеты паступілі ў продаж у Еўропе праз афіцыйных рэселераў (аператараў і агентаў). Па такой сістэме грамадзяне Беларусі і іншых еўрапейскіх краін іх маглі купіць да 28 лютага 2019 года. Пачынаючы з 1 сакавіка квіткі на Гульні праз сайт www.minsk2019.ticketpro.by могуць набыць усе жадаючыя з любой краіны свету. == Сімвалы == [[Файл:Sign, installed before European games.jpg|thumb|Знак, у форме лагатыпа II Еўрапейскіх гульняў.]] === Лагатып === Прататыпам для стварэння лагатыпа Еўрапейскіх гульняў у Мінску паслужыла купальскае вогнішча і «папараць-кветка», якая адыгрывае важную ролю ў беларускай культуры. Так, згодна з легендай «папараць-кветка» квітнее раз на год апоўначы на Івана Купалу і ўсяго імгненне. Любы, хто ўбачыць гэта красаванне, стане ўладальнікам незвычайных здольнасцей і талентаў. === Талісман === [[Файл:European Games Minsk 1.jpg|thumb|злева|Сувенірная прадукцыя]] Восенню 2017 года быў аб’яўлены адкрыты рэспубліканскі конкурс на распрацоўку талісмана II Еўрапейскіх гульняў. Прыняць удзел у конкурсе мог любы жадаючы. У выніку, было сабрана больш за 2.000 варыянтаў. Свае працы прадстаўлялі і прафесійныя дызайнеры, і аматары. Прэзентацыя афіцыйнага талісмана адбылася 29 лістапада 2018 года ў адным з кінатэатраў сеткі [[Silver Screen]]. У выніку талісманам было абрана лісяня Лесік. === Слоган === Слоганам мерапрыемства былі абраны словы «Bright Year! Bright You!» што ўдала ўказвае таксама на нацыянальны дамен Рэспублікі Беларусь і афіцыйнае міжнароднае скарачэнне — BY. Беларускамоўным эквівалентам слогана з’яўляецца фраза «Час яскравых перамог», а рускамоўным — «Время ярких побед». ''Легенда'' ''Мы ўсе выдатна памятаем гісторыю пра «Маленькага прынца», які прыляцеў на планету Зямля і знайшоў сяброў. Сярод яго сяброў было маленькае лісянё, якое распавяло маленькаму прынцу аб дружбе і навучыла яго сябраваць па-сапраўднаму. Маленькі прынц паляцеў да сваёй ружы на сваю маленькую планету, а Лісянё засталося. Яго самай вялікай марай было знайсці сяброў. Пасля таго, як маленькі прынц пакінуў планету Зямля, Лісянё засумавала. Усе думкі яго былі пра тое, як знайсці сяброў. Яно прынюхвалася і прыслухоўвалася, ад гэтага яго вушкі сталі больш. Яно даследавала наваколле ў пошуках адказу на пытанне «Як жа зрабіць так, каб у яго з’явіліся сябры?». І аднойчы, дзякуючы сваім вялікім вушкам і моцным лапкам, яно даведалася, што недзе ў Беларусі існуе кветка, якая выконвае ўсе жаданні. Гэта легендарная беларуская Папараць-кветка. Лісянё адправілася ў Беларусь, каб знайсці Папараць-кветку і выканаць сваю мару. Шлях у яго быў не блізкім, яму давялося правесці мільён крокаў, у гэтым мы можам пераканацца, убачыўшы яго фітнес-бранзалет.'' === Агонь гульняў === {{main|Эстафета агню Еўрапейскіх гульняў 2019}} [[Файл:Магілёў. Эстафета агню Еўрапейскіх гульняў 2019 (37).jpg|thumb|Эстафета агню Еўрапейскіх гульняў на [[Ленінская вуліца (Магілёў)|Ленінскай вуліцы]] ў [[Магілёў|Магілёве]]]] Плануецца, што перад пачаткам гульняў будзе праведзена эстафета «Полымя свету». Акрамя традыцыйнага бегу з факелам будуць рэалізаваны яшчэ і крэатыўныя рэчы ад арганізатараў, якія дапамогуць зрабіць эстафету больш прыгожай і запамінальнай. У якасці бегуноў мяркуецца запрасіць не толькі спартсменаў, але і медыяперсон. Усё гэта традыцыйна будзе рэалізавана за сто з невялікім дзён да галоўнай спартыўнай падзеі. Зараз вядзецца распрацоўка маршруту і сцэнарыя эстафеты. == Краіны-ўдзельніцы == {| style="background: #F5F5F5; padding:1em 1em 1em 1em;" |- valign="top" | width = «30 %» rowspan = «3» | * {{КраінаЕГ|AUT|2019}} (57) * {{КраінаЕГ|AZE|2019}} (80) * {{КраінаЕГ|ALB|2019}} (12) * {{КраінаЕГ|AND|2019}} (12) * {{КраінаЕГ|ARM|2019}} (37) * '''{{КраінаЕГ|BLR|2019}}''' (221) * {{КраінаЕГ|BEL|2019}} (50) * {{КраінаЕГ|BUL|2019}} (86) * {{КраінаЕГ|BIH|2019}} (17) * {{КраінаЕГ|GBR|2019}} (101) * {{КраінаЕГ|HUN|2019}} (125) * {{КраінаЕГ|GER|2019}} (162) * {{КраінаЕГ|GRE|2019}} (61) * {{КраінаЕГ|GEO|2019}} (61) * {{КраінаЕГ|DEN|2019}} (59) * {{КраінаЕГ|ISR|2019}} (33) * {{КраінаЕГ|IRL|2019}} (65) | width = «30 %» rowspan = «3» | * {{КраінаЕГ|ISL|2019}} (7) * {{КраінаЕГ|ESP|2019}} (150) * {{КраінаЕГ|ITA|2019}} (161) * {{КраінаЕГ|CYP|2019}} (40) * {{КраінаЕГ|KOS|2019}} (12) * {{КраінаЕГ|LAT|2019}} (52) * {{КраінаЕГ|LTU|2019}} (73) * {{КраінаЕГ|LIE|2019}} (1) * {{КраінаЕГ|LUX|2019}} (24) * {{КраінаЕГ|MLT|2019}} (4) * {{КраінаЕГ|MDA|2019}} (50) * {{КраінаЕГ|MON|2019}} (5) * {{КраінаЕГ|NED|2019}} (87) * {{КраінаЕГ|NOR|2019}} (39) * {{КраінаЕГ|POL|2019}} (151) * {{КраінаЕГ|POR|2019}} (99) * {{КраінаЕГ|RUS|2019}} (225) | width = «30 %» rowspan = «3» | * {{КраінаЕГ|ROU|2019}} (124) * {{КраінаЕГ|SMR|2019}} (5) * {{КраінаЕГ|MKD|2019}} (9) * {{КраінаЕГ|SRB|2019}} (65) * {{КраінаЕГ|SVK|2019}} (74) * {{КраінаЕГ|SLO|2019}} (72) * {{КраінаЕГ|TUR|2019}} (110) * {{КраінаЕГ|UKR|2019}} (197) * {{КраінаЕГ|FIN|2019}} (35) * {{КраінаЕГ|FRA|2019}} (281) * {{КраінаЕГ|CRO|2019}} (45) * {{КраінаЕГ|MNE|2019}} (9) * {{КраінаЕГ|CZE|2019}} (120) * {{КраінаЕГ|SUI|2019}} (78) * {{КраінаЕГ|SWE|2019}} (51) * {{КраінаЕГ|EST|2019}} (68) |} == Спаборніцтвы == [[Файл:2019 European Games stamsheet of Belarus.jpg|thumb|Набор марак, прысвечаны II Еўрапейскім гульням]] У праграму Еўрапейскіх гульняў увайшло 15 відаў спорту: стральба з лука, лёгкая атлетыка, бадмінтон, баскетбол 3х3, пляжны футбол, бокс, веславанне на байдарках і каноэ, веласпорт, гімнастыка, дзюдо, каратэ, самба, стральба, настольны тэніс, барацьба. Спаборніцтвы ў васьмі відах спорту ўключаны ў кваліфікацыйную сістэму [[Летнія Алімпійскія гульні 2020|летніх Алімпійскіх гульняў 2020 года]] ў Токіа. 13 красавіка 2018 года былі апублікаваны прынцыпы кваліфікацыйнай сістэмы, якія рэгулююць допуск атлетаў да ўдзелу ў II Еўрапейскіх гульнях. Для ўдзелу ў мультыспартыўным форуме Еўропы спартсмены абавязаны забяспечыць выкананне прынцыпаў [[Алімпійская хартыя|Алімпійскай хартыі]] ў дзеючай рэдакцыі. Перыяд кваліфікацыйных спаборніцтваў пачаўся 1 лютага 2018 года і доўжыўся да 14 красавіка 2019 года, затым нацыянальныя алімпійскія камітэты краін-удзельніц еўрапейскага форуму сфарміравалі заявачныя спісы каманд. Нацыянальныя алімпійскія камітэты, чые спартсмены не выканалі адборачныя нарматывы, мелі права прэтэндаваць на квоты, якія выдзяляюцца ЕАК паводле прынцыпу прадстаўніцтва Еўрапейскіх НАК. Кожны з іх мог атрымаць права заявіць мінімум па тры атлеты на ўдзел у спаборніцтвах сярод мужчын і сярод жанчын. Кваліфікацыйная сістэма Еўрапейскіх гульняў 2019 года прадугледзела магчымасць удзелу спартсменаў краіны-арганізатара Гульняў у кожнай з дысцыплін, якія ўваходзяць у праграму спаборніцтваў, без уліку вынікаў, атрыманых імі ў ходзе кваліфікацыйных спаборніцтваў. {{кал|4}} * [[Выява:Gymnastics (acrobatic) pictogram.svg|20px|Акрабатыка]] [[Акрабатыка на Еўрапейскіх гульнях 2019|Акрабатыка]] * [[Выява:Gymnastics (aerobic) pictogram.png|20px|Аэробіка]] [[Аэробіка на Еўрапейскіх гульнях 2019|Аэробіка]] * [[Выява:Badminton pictogram.svg|20px|Бадмінтон]] [[Бадмінтон на Еўрапейскіх гульнях 2019|Бадмінтон]] * [[Выява:3x3 basketball pictogram.svg|20px|Баскетбол]] [[Баскетбол на Еўрапейскіх гульнях 2019|Баскетбол 3×3]] * [[Выява:Boxing pictogram.svg|20px|Бокс]] [[Бокс на Еўрапейскіх гульнях 2019|Бокс]] * [[Выява:Wrestling pictogram.svg|20px|Барацьба]] [[Барацьба на Еўрапейскіх гульнях 2019|Барацьба]] ** Вольная ** Грэка-рымская * [[Веласпорт на Еўрапейскіх гульнях 2019|Веласпорт]] ** [[Выява:Cycling (road) pictogram.svg|20px|Веласпорт]] Шашэйныя гонкі ** [[Выява:Cycling (mountain biking) pictogram.svg|20px|Веласпорт]] Трэкавыя велагонкі * [[Выява:Canoeing (flatwater) pictogram.svg|20px|Веславанне на байдарках і каноэ]] [[Веславанне на байдарках і каноэ на Еўрапейскіх гульнях 2019|Веславанне на байдарках і каноэ]] * [[Выява:Judo pictogram.svg|20px|Дзюдо]] [[Дзюдо на Еўрапейскіх гульнях 2019|Дзюдо]] * [[Выява:Karate pictogram.svg|20px|Каратэ]] [[Каратэ на Еўрапейскіх гульнях 2019|Каратэ]] * [[Выява:Athletics pictogram.svg|20px|Лёгкая атлетыка]] [[Лёгкая атлетыка на Еўрапейскіх гульнях 2019|Лёгкая атлетыка]] * [[Выява:Table tennis pictogram.svg|20px|Настольны тэніс]] [[Настольны тэніс на Еўрапейскіх гульнях 2019|Настольны тэніс]] * [[Выява:Beach soccer pictogram.svg|20px|Пляжны футбол]] [[Пляжны футбол на Еўрапейскіх гульнях 2019|Пляжны футбол]] * [[Выява:Gymnastics (trampoline) pictogram.svg|20px|Скачкі на батуце]] [[Скачкі на батуце на Еўрапейскіх гульнях 2019|Скачкі на батуце]] * [[Выява:Gymnastics (artistic) pictogram.svg|20px|Спартыўная гімнастыка]] [[Спартыўная гімнастыка на Еўрапейскіх гульнях 2019|Спартыўная гімнастыка]] * [[Выява:Shooting pictogram.svg|20px|Стральба]] [[Стральба на Еўрапейскіх гульнях 2019|Стральба]] ** Кулявая стральба ** Стэндавая стральба * [[Выява:Archery pictogram.svg|20px|Стральба з лука]] [[Стральба з лука на Еўрапейскіх гульнях 2019|Стральба з лука]] * [[Выява:Sambo pictogram.svg|20px|Самба]] [[Самба на Еўрапейскіх гульнях 2019|Самба]] * [[Выява:Gymnastics (rhythmic) pictogram.svg|20px|Мастацкая гімнастыка]] [[Мастацкая гімнастыка на Еўрапейскіх гульнях 2019|Мастацкая гімнастыка]] {{канец кал}} === Акрабатыка === Спаборніцтвы па акрабатыцы прайшлі з 27 па 30 чэрвеня на МКСК «[[Мінск-Арэна]]» ўмяшчальнасцю 8000 месцаў. Разыграна шэсць камплектаў медалёў. Спаборніцтвы прайшлі па трох дысцыплінах сярод жаночых каманд і змешаных каманд. === Аэробіка === Спаборніцтвы па аэробіцы прайшлі з 24 па 26 чэрвеня на МКСК «Мінск-Арэна», дзе змяшчаецца 8000 пасадачных месцаў. Разыграна два камплекты медалёў. Спаборніцтвы прайшлі сярод змешаных пар і каманд. === Бадмінтон === Спаборніцтвы па бадмінтоне прайшлі з 24 па 30 чэрвеня ў СРК «[[Falcon Club]]», умяшчальнасцю 2000 месцаў. Медалі разыграны ў мужчынскім і жаночым адзіночным і парным разрадах, а таксама ў міксце. === Баскетбол 3х3 === Спаборніцтвы па баскетболе 3х3 прайшлі на стадыёне «[[Palova Arena]]» умяшчальнасцю 1000 месцаў з 22 па 25 чэрвеня. Разыграны 2 камплекты ўзнагарод. === Бокс === Спаборніцтвы па боксе прайшлі з 21 па 30 чэрвеня ў [[Палац спорту «Уручча»|палацы спорту «Уручча»]] ўмяшчальнасцю 3000 пасадачных месцаў. Спартсмены разыгралі пятнаццаць камплектаў медалёў. Спаборніцтвы прайшлі у дзесяці вагавых катэгорыях сярод мужчын і пяці — сярод жанчын. === Барацьба === Спаборніцтвы па барацьбе прайшлі з 25 па 30 чэрвеня ў МСКК «[[Мінскі палац спорту|Палац спорту]]» ўмяшчальнасцю 3300 месцаў. Спартсмены разыгралі васямнаццаць камплектаў медалёў. Спаборніцтвы прайшлі па вольнай, жаноцкай і грэка-рымскай барацьбе. === Веласпорт === Спаборніцтвы па веласпорце на шашы прайшлі з 27 па 30 чэрвеня ў Мінску і яго ваколіцах. Разыграна 4 камплекты медалёў. З 22 па 25 чэрвеня веладром МКСК «Мінск-Арэна» ўмяшчальнасцю 2000 месцаў прыме спаборніцтвы па веласпорце на трэку. Веласіпедысты разыгралі 18 камплектаў медалёў. === Веславанне на байдарках і каноэ === Спаборніцтвы па веславанні на байдарках і каноэ прайшлі з 25 па 27 чэрвеня на [[Вяслярны канал (Заслаўе)|вяслярным канале]] ў [[Заслаўе|Заслаўі]], які ўмяшчае 1500 гледачоў. Спартсмены разыгралі пятнаццаць камплектаў медалёў. === Дзюдо === Спаборніцтвы па дзюдо прайшлі з 22 па 25 чэрвеня на МКСРК «[[Чыжоўка-Арэна]]» ўмяшчальнасцю 8800 месцаў. Разыграна шаснаццаць камплектаў медалёў. === Каратэ === Спаборніцтвы па каратэ прайшлі з 29 па 30 чэрвеня на МКСРК «Чыжоўка-Арэна» ўмяшчальнасцю 8800 месцаў. Спартсмены разыгралі дванаццаць камплектаў медалёў. === Лёгкая атлетыка === Спаборніцтвы па лёгкай атлетыцы прайшлі з 25 па 29 чэрвеня на стадыёне «[[Дынама (стадыён, Мінск)|Дынама]]», дзе змяшчаецца 22.000 месцаў. === Настольны тэніс === Спаборніцтвы па настольным тэнісе прайшлі з 22 па 29 чэрвеня ў [[Рэспубліканскі цэнтр алімпійскай падрыхтоўкі па тэнісе|Рэспубліканскім цэнтры алімпійскай падрыхтоўкі па тэнісе]] ўмяшчальнасцю 1000 пасадачных месцаў. Спартсмены разыгралі пяць камплектаў медалёў. Пераможцаў вызначаць у індывідуальных і камандных спаборніцтвах у мужчын і жанчын, а таксама ў змешаным турніры. === Пляжны футбол === Спаборніцтвы па пляжным футболе прайшлі з 25 па 29 чэрвеня ў [[Спартыўна-аздараўленчы комплекс «Алімпійскі»|спартыўна-аздараўленчым комплексе «Алімпійскі»]] ўмяшчальнасцю 500 месцаў. Гэты турнір стаў адзіным чыста мужчынскім на Еўрапейскіх гульнях 2019 года. === Скачкі на батуце === Спаборніцтвы па скачках на батуце прайшлі з 24 па 26 чэрвеня на МКСК «Мінск-Арэна» ўмяшчальнасцю 8000 пасадачных месцаў. Спартсмены разыгралі чатыры камплекты медалёў. Спаборніцтвы прайшлі па двух дысцыплінах сярод мужчын і па двух — сярод жанчын. === Спартыўная гімнастыка === Спаборніцтвы па спартыўнай гімнастыцы прайшлі з 22 па 26 чэрвеня ў МКСК «Мінск-Арэна», дзе змяшчаецца 8000 пасадачных месцаў. Спартсмены разыгралі 12 камплектаў медалёў. Спаборніцтвы прайшлі па сямі дысцыплінах сярод мужчын і па пяці — сярод жанчын. === Кулявая стральба === Спаборніцтвы па кулявой стральбе прайшлі з 22 па 28 чэрвеня ў [[Спартыўна-стралковы цэнтр імя маршала С. К. Цімашэнкі|спартыўна-стралковым цэнтры імя маршала С. К. Цімашэнкі]] ўмяшчальнасцю 250 пасадачных месцаў. Спартсмены разыгралі 13 камплектаў медалёў. Спаборніцтвы прайшлі па чатырох дысцыплінах сярод мужчын, чатыром — сярод жанчын, і пяці — сярод змешаных каманд. === Стэндавая стральба === Спаборніцтвы па стэндавай стральбе прайшлі з 22 па 28 чэрвеня ў комплексе «[[Sporting Club]]» умяшчальнасцю 300 пасадачных месцаў. Спартсмены разыгралі сем камплектаў медалёў. Спаборніцтвы прайшлі па двух дысцыплінах сярод мужчын, двух — сярод жанчын, і тром — сярод змешаных каманд. === Стрэльбы з лука === Спаборніцтвы па стральбе з лука прайшлі у спартыўна-аздараўленчым комплексе «Алімпійскі» ўмяшчальнасцю 500 пасадачных месцаў з 23 па 29 чэрвеня. Спартсмены разыгралі 5 камплектаў медалёў. === Самба === Спаборніцтвы па самба прайшлі з 22 па 23 чэрвеня ў МСКК «Палац спорту», дзе змяшчаецца 3300 пасадачных месцаў. Спартсмены разыгралі 18 камплектаў медалёў. Спаборніцтвы прайшлі сярод мужчын і жанчын. === Мастацкая гімнастыка === Спаборніцтвы па мастацкай гімнастыцы прайшлі з 27 па 30 чэрвеня на МКСК «Мінск-Арэна» ўмяшчальнасцю 8000 пасадачных месцаў. Разыграна дзевяць камплектаў медалёў. Індывідуальныя спаборніцтвы прайшлі па пяці дысцыплінах, групавыя — па трох, вызначыцца наймацнейшая зборная і ў камандным заліку. === Спартыўныя аб'екты === Для правядзення гульняў былі задзейнічаны ўжо існуючыя ў Мінску спартыўныя аб'екты, некаторыя з якіх рэканструяваны да пачатку форуму. Цырымонія адкрыцця і закрыцця, а таксама спаборніцтвы па лёгкай атлетыцы прайшлі на [[Дынама (стадыён, Мінск)|стадыёне «Дынама»]]. Адкрыццё адноўленага стадыёна адбылося [[21 чэрвеня]] [[2018]] года. Спартсмены пражывалі на тэрыторыі студэнцкай вёскі, гатовай прыняць да 6000 чалавек. Частка завершана да красавіка [[2019]] года. Кожная кватэра мае 2 пакоі і 1 санвузел. У будынках маецца невялікая кавярня, трэнажорная зала, медпункт, пральня. Афіцыйныя асобы размешчаны ў атэлях [[Marriott Hotel (Мінск)|Marriott Hotel]] і [[Double Tree (Мінск)|Double Tree by Hilton]]. == Расклад == Каляндар Гульняў выглядае наступным чынам: {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%;" |- |style="width:2.5em; background:#00cc33; text-align:center"|'''ЦА||Цырымонія адкрыцця |style="width:2.5em; background:#3399ff; text-align:center"|●||Кваліфікацыя |style="width:2.5em; background:#ffcc00; text-align:center"|'''1||Фіналы спаборніцтваў |style="width:2.5em; background:#ee3333; text-align:center"|'''ЦЗ||Цырымонія закрыцця |} {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.25em;" |- ! colspan=2|Чэрвень !style="width:2.5em"|21<br>Пт !style="width:2.5em"|22<br>Сб !style="width:2.5em"|23<br>Ндз !style="width:2.5em"|24<br>Пн !style="width:2.5em"|25<br>Аўт !style="width:2.5em"|26<br>Ср !style="width:2.5em"|27<br>Чц !style="width:2.5em"|28<br>Пт !style="width:2.5em"|29<br>Сб !style="width:2.5em"|30<br>Ндз !Медалі |- | colspan=2| Цырымоніі||bgcolor=#00cc33 align=center|'''ЦА|| || || || || || || || ||bgcolor=#ee3333 align=center|'''ЦЗ|| |- align="center" | colspan=2 align="left" | [[Файл:Gymnastics (acrobatic) pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Акрабатыка на Еўрапейскіх гульнях 2019|Акрабатыка]] <!-- 21 -->| <!-- 22 -->|bgcolor=#ffcc00|'''4 <!-- 23 -->|bgcolor=#ffcc00|'''2 <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- T -->| '''6 |- align="center" | colspan=2 align="left" | [[Файл:Gymnastics (aerobic) pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Аэробіка на Еўрапейскіх гульнях 2019|Аэробіка]] <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| bgcolor=#ffcc00|'''1 <!-- 25 -->| bgcolor=#ffcc00|'''1 <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- T -->| '''2 |- align="center" | colspan=2 align="left" | [[Файл:Badminton pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Бадмінтон на Еўрапейскіх гульнях 2019|Бадмінтон]] <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 25 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 26 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 27 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 28 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 29 -->| bgcolor=#ffcc00|'''2 <!-- 30 -->| bgcolor=#ffcc00|'''3 <!-- T -->| '''5 |- align="center" | colspan=2 align="left" | [[Файл:3x3 basketball pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Баскетбол на Еўрапейскіх гульнях 2019|Баскетбол 3×3]] <!-- 21 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 22 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 23 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 24 -->| bgcolor=#ffcc00|'''2 <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- T -->| '''2 |- align="center" | colspan=2 align="left" | [[Файл:Boxing pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Бокс на Еўрапейскіх гульнях 2019|Бокс]] <!-- 21 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 22 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 23 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 24 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 25 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 26 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 29 -->| bgcolor=#ffcc00|'''7 <!-- 30 -->| bgcolor=#ffcc00|'''8 <!-- T -->| '''15 |- align="center" | colspan=2 align="left" | [[Файл:Wrestling pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Барацьба на Еўрапейскіх гульнях 2019|Вольная барацьба]] <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 26 -->| bgcolor=#ffcc00|'''4 <!-- 27 -->| bgcolor=#ffcc00|'''2 <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- T -->| '''6 |- align="center" | colspan=2 align="left" | [[Файл:Wrestling pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Барацьба на Еўрапейскіх гульнях 2019|Жаночая барацьба]] <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 26 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 27 -->| bgcolor=#ffcc00|'''2 <!-- 28 -->| bgcolor=#ffcc00|'''4 <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- T -->| '''6 |- align="center" | colspan=2 align="left" | [[Файл:Wrestling pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Барацьба на Еўрапейскіх гульнях 2019|Грэка-рымская барацьба]] <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 29 -->| bgcolor=#ffcc00|'''3 <!-- 30 -->| bgcolor=#ffcc00|'''3 <!-- T -->| '''6 |- align="center" | colspan=2 align="left" | [[Файл:Cycling (road) pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Веласпорт на Еўрапейскіх гульнях 2019|Шашэйныя гонкі]] <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| bgcolor=#ffcc00|'''1 <!-- 23 -->| bgcolor=#ffcc00|'''1 <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| bgcolor=#ffcc00|'''2 <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- T -->| '''4 |- align="center" | colspan=2 align="left" | [[Файл:Cycling (road) pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Веласпорт на Еўрапейскіх гульнях 2019|Веласпорт на трэку]] <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| bgcolor=#ffcc00|'''2 <!-- 28 -->| bgcolor=#ffcc00|'''6 <!-- 29 -->| bgcolor=#ffcc00|'''6 <!-- 30 -->| bgcolor=#ffcc00|'''6 <!-- T -->| '''20 |- align="center" | colspan=2 align="left" | [[Файл:Canoeing (flatwater) pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Веславанне на байдарках і каноэ на Еўрапейскіх гульнях 2019|Веславанне на байдарках і каноэ]] <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 26 -->| bgcolor=#ffcc00|'''5 <!-- 27 -->| bgcolor=#ffcc00|'''11 <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- T -->| '''16 |- align="center" | colspan=2 align="left" | [[Файл:Judo pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Дзюдо на Еўрапейскіх гульнях 2019|Дзюдо]] <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| bgcolor=#ffcc00|'''5 <!-- 23 -->| bgcolor=#ffcc00|'''4 <!-- 24 -->| bgcolor=#ffcc00|'''5 <!-- 25 -->| bgcolor=#ffcc00|'''1 <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- T -->| '''15 |- align="center" | colspan=2 align="left" | [[Файл:Karate pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Каратэ на Еўрапейскіх гульнях 2019|Каратэ]] <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| bgcolor=#ffcc00|'''6 <!-- 30 -->| bgcolor=#ffcc00|'''6 <!-- T -->| '''12 |- align="center" | colspan=2 align="left" | [[Файл:Athletics pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Лёгкая атлетыка на Еўрапейскіх гульнях 2019|Лёгкая атлетыка]] <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| bgcolor=#ffcc00|'''8 <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 26 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| bgcolor=#ffcc00|'''1 <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- T -->| '''9 |- align="center" | colspan=2 align="left" | [[Файл:Beach soccer pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Пляжны футбол на Еўрапейскіх гульнях 2019|Пляжны футбол]] <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 26 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 27 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 28 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 29 -->| bgcolor=#ffcc00|'''1 <!-- 30 -->| <!-- T -->| '''1 |- align="center" | colspan=2 align="left" | [[Файл:Gymnastics (trampoline) pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Скачкі на батуце на Еўрапейскіх гульнях 2019|Скачкі на батуце]] <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| bgcolor=#ffcc00|'''2 <!-- 25 -->| bgcolor=#ffcc00|'''2 <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- T -->| '''4 |- align="center" | colspan=2 align="left" | [[Файл:Table tennis pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Настольны тэніс на Еўрапейскіх гульнях 2019|Настольны тэніс]] <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 23 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 24 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 25 -->| bgcolor=#ffcc00|'''1 <!-- 26 -->| bgcolor=#ffcc00|'''2 <!-- 27 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 28 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 29 -->| bgcolor=#ffcc00|'''2 <!-- 30 -->| <!-- T -->| '''5 |- align="center" | colspan=2 align="left" | [[Файл:Sambo pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Самба на Еўрапейскіх гульнях 2019|Самба]] <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| bgcolor=#ffcc00|'''9 <!-- 23 -->| bgcolor=#ffcc00|'''9 <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- T -->| '''18 |- align="center" | colspan=2 align="left" | [[Файл:Gymnastics (artistic) pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Спартыўная гімнастыка на Еўрапейскіх гульнях 2019|Спартыўная гімнастыка]] <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| bgcolor=#ffcc00|'''2 <!-- 30 -->| bgcolor=#ffcc00|'''10 <!-- T -->| '''12 |- align="center" | colspan=2 align="left" | [[Файл:Shooting pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Стральба на Еўрапейскіх гульнях 2019|Стральба кулявая]] <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| bgcolor=#ffcc00|'''2 <!-- 23 -->| bgcolor=#ffcc00|'''2 <!-- 24 -->| bgcolor=#ffcc00|'''3 <!-- 25 -->| bgcolor=#ffcc00|'''1 <!-- 26 -->| bgcolor=#ffcc00|'''3 <!-- 27 -->| bgcolor=#ffcc00|'''1 <!-- 28 -->| bgcolor=#ffcc00|'''1 <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- T -->| '''13 |- align="center" | colspan=2 align="left" | [[Файл:Shooting pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Стральба на Еўрапейскіх гульнях 2019|Стральба стэндавая]] <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 23 -->| bgcolor=#ffcc00|'''2 <!-- 24 -->| bgcolor=#ffcc00|'''1 <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 27 -->| bgcolor=#ffcc00|'''2 <!-- 28 -->| bgcolor=#ffcc00|'''1 <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- T -->| '''6 |- align="center" | colspan=2 align="left" | [[Файл:Archery pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Стральба з лука на Еўрапейскіх гульнях 2019|Стральба з лука]] <!-- 21 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 22 -->| bgcolor=#ffcc00|'''2 <!-- 23 -->| bgcolor=#ffcc00|'''2 <!-- 24 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 25 -->| bgcolor=#3399ff|● <!-- 26 -->| bgcolor=#ffcc00|'''2 <!-- 27 -->| bgcolor=#ffcc00|'''2 <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- T -->| '''8 |- align="center" | colspan=2 align="left" | [[Файл:Gymnastics (rhythmic) pictogram.svg|20px|alt=|link=]] [[Мастацкая гімнастыка на Еўрапейскіх гульнях 2019|Мастацкая гімнастыка]] <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| bgcolor=#ffcc00|'''1 <!-- 23 -->| bgcolor=#ffcc00|'''7 <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- T -->| '''8 |- !colspan=2| Медалеў за дзень !! !! 24 !! 37 !! 14 !! 8 !! 16 !! 22 !! 13 !! 29 !! 36 !! 199 |- ! colspan=2|Чэрвень !style="width:2.5em"|21<br>Пт !style="width:2.5em"|22<br>Сб !style="width:2.5em"|23<br>Ндз !style="width:2.5em"|24<br>Пн !style="width:2.5em"|25<br>Аўт !style="width:2.5em"|26<br>Ср !style="width:2.5em"|27<br>Чц !style="width:2.5em"|28<br>Пт !style="width:2.5em"|29<br>Сб !style="width:2.5em"|30<br>Ндз !Медалі |} == Медальны залік == {{Вынікі летніх Еўрапейскіх гульняў 2019|2|1}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://minsk2019.by/ru Афіцыйльны сайт II Еўрапейскіх гульняў 2019 года] {{ref-ru}} {{ref-en}} * [https://www.svaboda.org/a/30026427.html Альтэрнатыўная рэальнасьць Эўрапейскіх гульняў] — svaboda.org {{Бібліяінфармацыя}} {{Еўрапейскія гульні}} {{Еўрапейскія гульні 2019}} [[Катэгорыя:Міжнародныя спартыўныя спаборніцтвы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:2019 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2019 год у спорце]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2019 года]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2019 годзе]] [[Катэгорыя:Еўрапейскія гульні 2019| ]] s7xdl1m7f8ciwuhtaneqon6tvqaqo6w 0 349919 5210001 5125553 2026-10-01T16:14:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210001 wikitext text/x-wiki {{Герой коміксаў|Выдавец=[[Marvel Comics]]|Першае з'яўленне=[[Tales of Suspense]] #75 (сакавік 1966)|Стваральнікі=[[Стэн Лі]], [[Джэк Кірбі]]}} '''Батрок''' ([[Англійская мова|англ.]]&#x20;''<span lang="en">Batroc</span>'', сапраўднае імя — '''Жорж Батрок''' ([[Англійская мова|англ.]]&#x20;''<span lang="en">Georges Batroc</span>'') — выдуманы суперзлодей, які з'яўляецца ў публікацыях [[Marvel Comics]]. Створаны пісьменнікам Стэнам Лі і мастаком Джэкам Кірбі, персанаж ўпершыню з'явіўся ў ''Tales of Suspense'' #75, 1966.<ref><span class="citation">''Misiroglu,Gina Renée &Eury, Michael.''&#x20;</span></ref> Ён - найміт і майстар французскай формы кікбоксінга, вядомага як сават. Пісьменнік Марк Уэйд апісаў персанажа як наперадзе свайго часу, «Ён быў [[Жан-Клод Ван Дам|Жан-Клодам Ван Дамам]], але ён быў з 1960-х».<ref><span class="citation">''Senreich, Matthew (August 1997).''&#x20;</span></ref> Жорж Сен-П'ер сыграў персанажа ў фільме 2014 года ''[[Капітан Амерыка: Зімовы салдат|Капітан Амерыка: Зімовы Салдат]]''. == Гісторыя публікацыі == Батрок, створаны Стэн Лі і Джэкам Кірбі, упершыню з'явіўся ў ''Tales of Suspense'' #75 у Сакавіку 1966. Ён зноў з'яўляўся ў розных коміксах Marvel.<ref>''Tales of Suspense'' #75</ref> Яго імя, мабыць, гумарыстычная частка таямніцай гульні слоў, якой патурае Стэн Лі. «Батрок» — гэта зусім не распаўсюджаная французская прозвішча; аднак, імя гучыць аналагічна ''Батракіан'' (які мае дачыненне да жабак). Такім чынам, французскі скакун — «Жаба», злёгку іранічны тэрмін, які адносіцца да французаў. Спартыўны новы касцюм, распрацаваны Джонам Ромитой малодшым, Батрок служыў галоўным лейтэнантам у кампаніі Кло у першым перазапуску 2005-га года ''Чорнай Пантэры'' Реджинальда Худлина.<ref>''Black Panther'' #1</ref> == Выдуманая біяграфія персанажа == Жорж Батрок нарадзіўся ў [[Марсель|Марсэлі]], [[Францыя]], і служыў у Французскім Замежным Легіёне. Ён — [[Французы|французскі]] касцюмаваны найміт, які спецыялізуецца на савате (таксама вядомы як «Французскі Бокс»), разнавіднасць кікбоксінга. Хоць ён у першую чаргу з'яўляўся на старонках ''Captain America'', ён таксама померился сіламі супраць Карніка, [[Чалавек-павук|Чалавека-павука]], Дэдпула, Сакалінае вочы, Жалезнага кулака і Гамбіта. Батрок часам узначальваў сваю ўласную каманду «Брыгада Батрока», хоць сяброўства змянялася з цягам часу. Група перш за ўсё змагалася супраць Капітана Амерыкі. У першым з'яўленні персанажа, ён быў наняты Імі, каб скрасці цыліндр Інферна-42. Ён упершыню змагаўся супраць Капітана Амерыкі на гэтай місіі. Калі Батрок пачаў з тыповага выхваляння, Кэп паказаў захапленне да Батроку, што ўжо чуў пра наемнике: «Батрок Скакун, а? Майстар савата, французскага мастацтва бокса нагамі!»<ref>''Tales of Suspense'' #75-76</ref> Пазней, ён быў зноў найманы ГІДРАЙ і выкраў Шэрон Картэр для іх. Ён прывабіў Капітана Амерыку на матч-рэванш, у якім ён настойваў, каб ГІДРА не ўмешвалася, і зноў прайграў; аднак, калі агенты ГІДРЫ гатовыя былі забіць і Кэпа, і яго, Батрок, раззлаваны на такіх «мужчын без гонару», перайшоў на другі бок, каб дапамагчы Кэпу супраць ГІДРЫ.<ref>''Tales of Suspense'' #85</ref> У абодвух гэтых гісторыях, Батрок быў расцэнены як смяротны баец, яго ўменне, якое паважаюць ворагі і працадаўцы падобна. Батрок затым быў найманы замежнай дзяржавай вызначыць месцазнаходжання «сейсма-бомбы» з першай вядомай Брыгадай Батрока (якая складаецца з арыгінальнага Мечніка і Жывога Лазера). Батрок змагаўся супраць Капітана Амерыкі зноў.<ref>''Captain America'' #105</ref> Андроід Барона Штрукера Машыніста, тады вядомы як «Капюшон», наняў новую Брыгаду Батрока (якая складаецца з Дзікабраза і Віхуры), каб змагацца супраць Капітана Амерыкі.<ref>''Captain America'' #130</ref> Батрок затым сфармаваў трэцюю Брыгаду Батрока, якая складалася з розных безыменных паслугачоў, а не вядомых суперзлодеев, так як суперзлодеи падвялі Батрока ў мінулым. Прышэлец Джакар, хаваючы сваю сапраўдную прыроду і намеры, наняў гэтую групу, каб выкрасці дзяцей з Нью-Ёрка і змагацца супраць Капітана Амерыкі і Сокала. Хоць Батрок не адчуваў раскаяння аб выкраданні дзяцей, даведаўшыся сапраўдную прыроду Джакара і яго намеры выкарыстоўваць дзіцячыя душы, каб адрадзіць яго расу з комы, ён адчуваў, што яго «пачуццё гонару» было парушана шляхам падману, і ён зноў перайшоў на другі бок, дапамагаючы Капітану Амерыцы і Сокалу выратаваць дзяцей.<ref>''Captain America'' #149-150</ref> Уэрд Мишим затым наняў Брыгаду Батрока, якая змагалася супраць Жалезнага кулака і воіна ніндзя, некалькі членаў Брыгады памірае ў працэсе.<ref>''Marvel Premiere'' #20</ref> Некаторы час пасля гэтага, Батрок дзейнічаў без Брыгады. Разам з экстра-мерных саюзнікам дэмана, Батрок зрабіў спробу скрасці [[Трансуранавыя элементы|трансуран]], але быў спынены Капітанам Амерыкай і [[Чалавек-павук|Чалавекам-павуком]].<ref>''Marvel Team-Up'' #52</ref> Батрок быў таксама членам сурагатных «Абаронцаў», групай зладзеяў, якія выконвалі ролю фактычных Абаронцаў. Яны здзяйснялі рабаванні, выдаючы сябе за членаў Абаронцаў, пакуль іх не спыніў кантынгент Абаронцаў.<ref>''Defenders'' #63-64</ref> Разам з Містэрам Хайдзі, Батрок паспрабаваў зрабіць спробу схем вымагальніцтваў супраць Манхэтэна. Ён змагаўся супраць Капітана Амерыкі, але калі Містэр Хайд вырашыў ажыццявіць сваю пагрозу, якая заб'е тысячы, Батрок, зноў паказваючы, што ёсць пэўная грань, якія ён не перасячэ, дапамог Капітану Амерыцы супраць Хайда, ратуючы горад.<ref>''Captain America'' #251-252</ref> Батрок затым сфармаваў новую, больш даўгавечныя Брыгаду Батрока — яна складалася з Зарана Зброевага Майстры і Мачэтэ. Гэта каманда была ўпершыню заўважаная, калі Обадайя Стэйн загадаў ім скрасці шчыт Капітана Амерыкі, і Батроку, нарэшце, удалося.<ref>''Captain America'' #302-303</ref> Трык Шот затым наняў Брыгаду Батрока, каб змагацца супраць Сакалінае вочы.<ref>''Solo Avengers'' #3</ref> Барон Гельмут Зэма пазней наняў Брыгаду Батрока, каб набыць фрагменты Блудстоуна. Яны змагаліся супраць Капітана Амерыкі і Алмазнай Змеі.<ref>''Captain America'' #357-362</ref> Разам з Змяіным укусам, Батрок таксама змагаўся супраць Карніка.<ref>''Punisher'' #67</ref> Пазней, Скакун з'явіўся ў якасці члена нешматлікай арміі зладзеяў, арганізаванай Кло, каб уварвацца ў Ваканду, якая ўключала Насарога, Радыеактыўнага чалавека, Канібала і злачынны Чорнага рыцара. Ён быў пераможаны каралеўскімі целаахоўнікамі Чорнай Пантэры.<ref>''Black Panther'' #1-6 (2005)</ref> Падчас красовер ''JLA/Avengers'', Батрок коратка супрацьстаяў [[Бэтмен|Бэтменом]], калі ён быў адным з зладзеяў, прынятых на працу Кронай у яго войска. Цёмны Рыцар перамог яго (па-за групы).<ref>''JLA/Avengers'' #4</ref> У Батрока ёсць дачка, якая аб'ядналася ў каманду ў подласці з дачкой падобнага Тарантула суперзлодея Б-спісу. Абедзве дачкі бяруць адпаведныя касцюмы і імёны сваіх бацькоў. Таскмастер шакаваны, што Тарантул і Батрок гетеросексуальны, перш чым моцна збіць нашчадкаў гэтых двух нягоднікаў, лёгка выкідваючы іх прэч ад будынка, адзначаючы, што ён «ненавідзіць этнічныя стэрэатыпы».<ref>''Agent X'' #6</ref> Батрок кароткі час служыў сярод групы зладзеяў, гвалтоўна закліканых у войска Громовержцев Барона Зэма. Але пасля вяртання да зняволення ў федэральнай карна-папраўчай установе, Батрок зарэгістраваўся ў Сверхчеловеческом Законе аб Рэгістрацыі<ref>Avengers: The Initiative #1.</ref><ref><span class="citation">[http://marvel.com/news/comicstories.947 "Avengers: The Initiative #1 Character Map"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120515211229/http://marvel.com/news/comicstories.947 |date=15 мая 2012 }}.&#x20;</span></ref> і быў пасланы ў звышчалавечыя навучальны цэнтр, размешчаны на Базе Марской Пяхоты Квантико ў [[Садружнасць Вірджынія|Вірджыніі]], каб навучыць пачаткоўцаў [[Баявыя мастацтвы|баявым мастацтвам]]<ref>''Iron Man'' #14</ref>, перш чым яго перавялі ў Лагер Хэманда.<ref><span class="citation">''Anthony Flamini & Ronald Byrd (w).''&#x20;</span></ref> У канчатковым рахунку, аднак, Батрок палічыў ўрадавую працу нездавальняючай і вярнуўся да сваёй наемнической жыцця, супрацьстаялі новаму Капітану Амерыцы, знаходзячыся на працы, каб скрасці рэчы з [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб'яднаных Нацый]].<ref>''Captain America'' vol. 5 #43</ref> Акрамя таго, ён працаваў з Чалавекам без Твару, таямнічым істотай ад мінулага Капітана Амерыкі.<ref>''Captain America'' vol 5 #44</ref> Неўзабаве высветлілася, што Батрок скраў арыгінальнага Чалавека-паходні, пакідаючы для зваротнага праектавання.<ref>''Captain America'' vol. 5 #45</ref> == Сілы і здольнасці == Батрок Скакун не мае ніякіх звышчалавечых здольнасцяў, але знаходзіцца ў пікавым фізічным стане ва ўсіх адносінах. Ён — [[Цяжкая атлетыка|цяжкаатлет]] Алімпійскага ўзроўню і мае незвычайную спрыт і рэфлексы. Яго мышцы ног асабліва добра развітыя, што дазваляе яму скакаць на вялікія адлегласці, роўныя Алімпійскім спартсменам. Ён — эксперт рукапашнага бою і спецыялізуецца на савате (кікбоксінг французскага стылю). Ён — таксама кваліфікаваны ваенны тактык, так як у мінулым быў у Французскім Замежным Легіёне. Батрок — таксама вопытны злодзей і кантрабандыст, і можа гаварыць і на французскай, і на англійскай мовах. Хоць, як найміт, ён, не раздумваючы, выконвае любую колькасць злачынстваў для сваіх кліентаў, у Батрока ёсць моцнае пачуццё гонару; ён абернецца супраць любога кліента, які несправядліва падмануў яго ў здзяйсненні злачынства, на якое ён, магчыма, інакш не пагадзіўся б. == Іншыя сусветы == Інкарнацыя Батрока Скакуна Marvel Ultimate — французская злодзей каштоўнасцяў. Навыкі баявых мастацтваў гэтай версіі таксама прысутнічаюць. Калі ён і яго галаварэзы рабавалі ювелірная крама, яны былі спыненыя «атрутным джалам» новага Чалавека-павука.<ref><span class="citation">''Bendis, Brian Michael (w).''&#x20;</span></ref> У континуальности MC2, Батрок Скакун ўсё яшчэ кіруе свае уласным злачынным сіндыкатам, пакуль не быў спынены Амерыканскай Марай.<ref>''American Dream'' #2. </ref> Замбаваная версія Батрока Скакуна з'яўляецца ў трэцяй частцы серыі ''Marvel Zombies'', дзе ён забіты фірмовым бетонным ядром на ланцугу Карла Крила.<ref>''Marvel Zombies 3'' #3. </ref> У альтэрнатыўнай континуальности сюжэтнай лініі 2005-га «Дом М», Батрок Скакун — член вялікі крымінальнай імперыі Каптура.<ref>''House of M: Masters of Evil'' #1. </ref> Ён удзельнічаў у захопе Санта-Рыка і застаўся ваяваць, калі Чырвоная Гвардыя прыйшла, каб абараніць насельніцтва людзей. Ён быў забіты першым, які падвергнуўся нападу Агента Жабы і звольненых двух салдат Щ. І.Т.а.<ref>''House of M: Masters of Evil'' #4. </ref> == Па-за коміксаў == === Тэлебачанне === * Батрок Скакун з'яўляецца ў частцы Капітана Амерыкі ''Супергероі Марвел''. * Персанаж з'яўляецца ў ''Атрадзе супергерояў'', эпізод «Незнаёмы з Дзікай Зямлі», агучаны А.Дж. Баклі.<ref><span class="citation">[http://www.comicscontinuum.com/stories/0907/28/voices.htm "Comics Continuum"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090731111809/http://www.comicscontinuum.com/stories/0907/28/voices.htm |date=31 ліпеня 2009 }}.&#x20;</span></ref> Ён дапамагае Шаблязубыя, Грамабоя і Жабу скрасці Забу з Заапарка Горада Супергерояў. * Персанаж з'яўляецца ў 2010-ым ''Чорнай Пантере: Мультсерыял'', агучаны Дж. Б. Бланкам. Ён сярод зладзеяў, прынятых на працу да Кло, каб уварвацца ў Ваканду. * Персанаж робіць кароткае з'яўленне ў ''Мсціўцаў. Найвялікшыя героі Зямлі'', у эпізодзе «Вялікі Дом». Ён з'яўляецца як адзін з многіх зладзеяў, зняволеных у адну з чатырох турмаў, як тлумачыць Шалёны Мысляр, «таварыш зняволенага Віхуры». * Персанаж з'яўляецца ў мультсерыяле ''Дасканалы Чалавек-павук'', агучаны Робом Полсеном.<ref><span class="citation">[http://www.behindthevoiceactors.com/characters/Marvel-Universe/Batroc/ "Batroc"].&#x20;</span></ref> Скача сіла гэтай версіі павялічана да такой ступені, яна робіць яго здольным да отталкиванию ад вертыкальных сцен, калі ў іх ёсць кропкі апоры для яго, каб утрымаць яго ногі.<ref>Disney XD: Ultimate Spider-Man. </ref> === Фільм === Батрок Скакун з'явіўся ў мастацкім фільме 2014 года ''Капітан Амерыка: Зімовы Салдат'', сыграны франкоканадцем былым чэмпіёнам UFC у нападаючым вазе Жоржом Сен-П'ерам.<ref><span class="citation">''Johnston, Mike (March 25, 2013).''&#x20;</span></ref> Ён з'яўляецца як алжырскі пірат, які трымае ў руках карабель Щ. І.Т.а з закладнікамі. Капітан Амерыка, Чорная удава і група агентаў Щ . І.Т.а ратуюць закладнікаў. Батрок затым змагаецца супраць Капітана Амерыкі, але ў канчатковым рахунку пераможаны, і пазней збягае. Ён захоплены Аляксандрам Пірсам і прывезены на допыт, але, як заўважаецца, захоўваў маўчанне падчас допыту. Пазней Нік Фьюри распавядае, што наняў Батрока скрасці карабель, каб даць яму падстава адправіць Чорную ўдаву на борт, такім чынам, каб яна магла скрасці файлы, пакуль знаходзілася там. [//ru.wikipedia.org/wiki/Сен-Пьер,_Жорж Жорж Сен-П'ер] сыграў персанажа ў фільме 2014 года ''[[Капітан Амерыка: Зімовы салдат|Капітан Амерыка: Зімовы Салдат]]''. === Відэа гульні === Персанаж з'яўляецца ў гульні для [[Facebook]] ''Marvel: Avengers Alliance''.<ref><span class="citation">''Zalben, Alex (March 7, 2014).''&#x20;</span></ref> Гэтая версія персанажа — подбосс у Спек-Асс 17, знятая па матывах [[Капітан Амерыка: Зімовы салдат|Капітан Амерыка: Зімовы Салдат]]. Батроку можна супрацьстаяць у Ваканде, гулец павінен прыняць рашэнне ўзяць тэрарыстаў Белых Гарыл пад радай Дэл Раска. Батрок таксама з'яўляецца ў анлайн гульні MMORPG ''Marvel Heroes'' Gazillion Entertainment. Гулец можа пайсці ў Прамысловы Горад і знайсці яго на адным з падзей, якія маюць месца там. {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Персанажы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Суперліхадзеі Marvel Comics]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1966 годзе]] avbqkscsvxvnddeh04e9qu2kfac4k39 0 352512 5210054 4409105 2026-10-01T20:09:56Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Michal_Kleofas_Oginski_plaque,_Maladzechna.jpg|Michal_Kleofas_Oginski_plaque,_Maladzechna.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:IronGargoyle|IronGargoyle]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Dob 5210054 wikitext text/x-wiki {{Картка каледжа | назва =Маладзечанскі дзяржаўны музычны каледж імя М. К. Агінскага | скарачэнне = | эмблема = | выява = Musical college, Maladzechna.jpg | арыгінал = | заснаваны = [[1958]] | дырэктар = [[Рыгор Сямёнавіч Сарока]] | размяшчэнне = {{сцяг Беларусі}} [[Маладзечна]] | сайт = http://molmk.by | дэвіз = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = | карта = Беларусь Мінская вобласць | адрас = 222310, [[Мінская вобласць]], г. [[Маладзечна]], [[вуліца Вялікі Гасцінец|вул. Вялікі Гасцінец]], 52 }} [[Файл:Oginski monument Maladzechna.jpg|280px|міні|справа|Помнік М. К. Агінскаму каля музычнага каледжа]] '''Маладзечанскі дзяржаўны музычны каледж імя М.  К.  Агінскага''' — [[сярэдняя спецыяльная навучальная ўстанова]] ў [[Маладзечна|Маладзечне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Размешчаны па адрасе [[вуліца Вялікі Гасцінец]], 52. == Гісторыя == Створаны Распараджэннем [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] ад 28 чэрвеня 1958 года па прапанове [[Міністэрства культуры БССР]]. Сцвярджаецца, што размешчана ў будынку, дзе жыў [[Міхал Клеафас Агінскі]], аднак, у гады яго жыцця і да пачатку генеральнай забудовы Маладзечна пасля Другой сусветнай вайны на гэтым месцы было поле. У 1993 годзе вучылішчу нададзена імя М. К. Агінскага. Рашэннем выканкама [[Маладзечанскi абласны Савет дэпутатаў|Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў]] вучылішчу быў перададзены будынак гарадскога інстытута ўдасканалення настаўнікаў. Неўзабаве ўдалося ўладкаваць адміністрацыйныя памяшканні і чатыры класы для індывідуальных заняткаў. Аднак групавыя заняткі даводзілася праводзіць у актавай зале, не было памяшкання для размяшчэння бібліятэчнага фонду, вялікія цяжкасці выклікала адсутнасць інтэрната для навучэнцаў, якія прыехалі з іншых месцаў Беларусі. Адкрыта 1 верасня 1958 года. Першым дырэктарам быў прызначаны Г. М. Грышаеў. У першым наборы на 1958/1959 навучальны год было 60 чалавек (30 чалавек за кошт памяншэння набору ў рэспубліканскае культ-асветнае вучылішча імя Н. К. Крупскай), для паступлення патрабавалася пачатковая музычная адукацыя. Калектыў вучылішча хутка рос і ў 1959/1960 навучальным годзе складаў ужо 23 выкладчыкі на 100 навучэнцаў, а да 1 верасня 1960 года ў вучылішчы навучалася 176 чалавек, з якімі працавалі 33 выкладчыкі. У пачатку 1960 года гарвыканкам выдзеліў вучылішчу частку былога будынка аблвыканкама, а 22 чэрвеня па пастанове Міністэрства вышэйшай, сярэдняй спецыяльнай і прафесійнай адукацыі для вучылішча пачалося пераабсталяванне будынка былога Упраўлення [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР|Камітэта дзяржаўнай бяспекі]] [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. У новых памяшканнях удалося ўладкаваць групавыя аўдыторыі, канцэртныя залы (пасля ў вучылішчы двойчы выступаў [[Святаслаў Тэафілавіч Рыхтэр|Святаслаў Рыхтэр]]), бібліятэку з фондам больш за 4 тысячы тамоў. На цокальным паверсе ў былых турэмных камерах было адкрыта 14 дадатковых класаў для індывідуальных заняткаў. У гэтым жа будынку арганізавалі інтэрнат для навучэнцаў на 100 месц. Яшчэ 20 аўдыторый было выдзелена Маладзечанскай гарадской музычнай школе. Навучальную ўстанову ўзначаліў І. С. Сушкевіч. У 1961 годзе былі адкрыта вячэрняе і завочнае аддзяленні, прыём павялічыўся да 100 чалавек, штат педагогаў узрос да 40 выкладчыкаў. У 1962 годзе адбыўся першы выпуск — 42 маладыя спецыялісты. У 1963 годзе Сушкевіча змяніў Л. Я. Школьнікаў, ён кіраваў вучылішчам па 1970 год. У 1968 годзе створаны сімфанічны аркестр вучылішча, цяпер Заслужаны аматарскі калектыў Рэспублікі Беларусь. З 1980 года вучылішчам кіруе яго выпускнік [[Рыгор Сямёнавіч Сарока]]. У 1997 годзе ў вучылішчы адкрылі аддзяленне [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]. У 2008 годзе на базе УА «Маладзечанскае дзяржаўнае музычнае вучылішча імя М. К. Агінскага» па ініцыятыве [[Рыгор Сямёнавіч Сарока|Рыгора Сарокі]] быў адкрыты філіял кафедраў «Фартэпіяна», «Спевы» і «Харавое дырыжыраванне» [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]]. З 1 верасня 2011 года вучылішча перайменавана ва УА «Маладзечанскі дзяржаўны музычны каледж імя М. К. Агінскага». На будынку ўстаноўлена мемарыяльная дошка М. К. Агінскаму (скульптар [[В. Янушкевіч]]). 12 ліпеня 2021 года Рыгор Сямёнавіч Сарока пакінуў пасаду дырэктара і стаў выкладчыкам аркестравага дырыжыравання, а таксама працягнуў кіраваць сімфанічным аркестрам ва УА «Маладзечанскі дзяржаўны музычны каледж імя М. К. Агінскага» == Дзейнасць == Рыхтуе [[інструменталіст|музыкантаў-інструменталістаў]], [[спявак|спевакоў]], [[дырыжор]]аў, [[музыказнавец|музыказнаўцаў]], [[выкладчык]]аў [[дзіцячая музычная школа|дзіцячых музычных школ]]. Працуюць аддзяленні: [[фартэпіяна]]; [[баян]]а і [[акардэон]]а; [[духавыя інструменты|духавых]] і [[ударныя інструменты|ўдарных інструментаў]]; народных [[струнныя інструменты|струнных]]; [[струнныя смычковыя інструменты|струнных смычковых інструментаў]]; [[спеў|спеваў]]; харавога дырыжыравання; [[тэорыя музыкі|тэорыі музыкі]]; [[дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] (з [[1995]]). Пры вучылішчы працуе [[дзіцячая музычная школа]]. Сярод творчых калектываў: [[Маладзечанскі гарадскі сімфанічны аркестр]], народныя аркестры рускіх народных і духавых інструментаў (у 1975—1996 дзейнічаў таксама народны камерны аркестр народных інструментаў); жаночы [[хор]] і хор студэнтаў тэарэтычнага аддзялення; вакальны ансамбль «Аніма», камерныя ансамблі. == Вядомыя асобы == У розны час у вучылішчы выкладалі: [[Л. Гуцін]], [[Я. Дзягцярык]], [[В. Іваноў]], [[М. Казінец]], [[В. Карэтнікаў]], [[Т. Мдывані]], [[Л. Свердэль]], [[Ф. Севасцьянаў]], [[І. Хадоска]], [[Г. Цэпава]]; яго ўзначальвалі [[Р. Грышаеў]], [[І. Сушкевіч]], [[Л. Школьнікаў]], [[А. Шунтаў]], [[Ю. Шпадарук]], [[Э. Кірыленка]], [[Р. Сарока]] (з 1980 дырэктар). Сярод выпускнікоў: [[Ю. Антонаў]], [[Алег Мікалаевіч Елісеенкаў|А. Елісеенкаў]], [[Анатоль Яфімавіч Кашапараў|А. Кашапараў]], [[Л. Колас]], [[Л. Нікольскі]], [[Тамара Рыгораўна Раеўская|Т. Раеўская]], [[А. Ціхановіч]] і інш. == Літаратура == * Маладзечанскае музычнае вучылішча. Маладзечна, 1996. * {{крыніцы/БЭ|9|Маладзечанскае музычнае вучылішча імя М. К. Агінскага}} {{Адукацыя ў Маладзечанскім раёне}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Маладзечанскі дзяржаўны музычны каледж імя М. К. Агінскага| ]] [[Катэгорыя:Каледжы Маладзечна]] [[Катэгорыя:1958 год у Беларусі]] 486cigc4ij1gwnlha0llx0svbcca91p 0 353469 5210237 4409834 2026-10-02T08:41:27Z Ziv 148479 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of the President of Czechoslovakia (1918-1939, 1945-1960).png]] → [[File:Flag of the President of Czechoslovakia (1920-1939, 1945-1960).png]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 5210237 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Запатацкі}} {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Антанін Запатацкі | арыгінал імя = | выява = Antonín Zápotocký - Rudé právo - 19.12.1948 .jpg |шырыня = 280 |тытул = [[Прэм’ер-міністры Чэхаславакіі|Старшыня Урада Чэхаславакіі]] |сцяг = Flag of the Czech Republic.svg |перыядпачатак = [[15 чэрвеня]] [[1948]] |перыядканец = [[14 сакавіка]] [[1953]] |прэзідэнт = [[Клемент Готвальд]] |папярэднік = [[Клемент Готвальд]] |пераемнік = [[Вільям Шыракі]] |тытул_2 = [[Прэзідэнты Чэхаславакіі|Прэзідэнт Чэхаславакіі]] |сцяг_2 = Flag of the President of Czechoslovakia (1920-1939, 1945-1960).png |перыядпачатак_2 = [[21 сакавіка]] [[1953]] |перыядканец_2 = [[13 лістапада]] [[1957]]<br><small>(14-21 сакавіка 1953 года - в. а. прэзідэнта)</small> |папярэднік_2 = [[Клемент Готвальд]] |пераемнік_2 = [[Вільям Шыракі]] (в. а.)<br>[[Антанін Новатны]] |тытул_3 = [[Камуністычная партыя Чэхаславакіі|Генеральны сакратар ЦК КПЧ]] |сцяг_3 = Hammer and sickle red on transparent.svg |перыядпачатак_3 = [[1922]] |перыядканец_3 = [[1925]] |папярэднік_3 = Богуміл Ілек |пераемнік_3 = Богуміл Ілек | Шырыня = | Апісанне выявы = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | дата нараджэння = 19.12.1884 | месца нараджэння = Закаланы каля [[Кладна|Кладна]] {{Месца нараджэння|Чэхія|у Сярэднячэшскім краі}} | дата смерці = 13.11.1957 | месца смерці = {{Месца смерці|Прага}} | жонка = (з 1910 г.) Марыя Запатацкая (1890-1981) | дзеці = Марыя (1911-?), Іржына (1912-1957) | Веравызнанне = атэіст | партыя = 1) [[ЧСДРП]] (1900—1921),<br>2) [[Камуністычная партыя Чэхаславакіі|КПЧ]] (1921—1957) | Асноўныя ідэі = [[камунізм]] | род дзейнасці = | узнагароды = {{{!}} {{!}}{{Ордэн Клемента Готвальда}}{{!!}}{{Ордэн Клемента Готвальда}}{{!!}}{{Ордэн Клемента Готвальда}} {{!}}- {{!}}{{Ордэн Белага льва 1 ступені}}{{!!}}{{Вялікая стужка Каралеўскага ордэна Камбоджы}}{{!!}}{{Ордэн Карла Маркса}} {{!}}} | Сайт = }} '''А́нтанін За́патацкі''', ({{lang-cs|Antonín Zápotocký}}; [[19 снежня]] [[1884]] года, Закаланы каля [[Кладна]] — [[13 лістапада]] [[1957]] года, [[Прага]]) — чэхаславацкі дзяржаўны дзеяч, камуніст. Займаў пасады прэм'ер-міністра Чэхаславакіі ў [[1948]]—[[1953]] і Прэзідэнта [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] ў [[1953]]—[[1957]] гадах. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і чэшскага сацыял-дэмакрата [[Запатацкі, Ладзіслаў|Ладзіслава Запатацкага]] ([[1852]]—[[1916]]). У [[1900]]—[[1921]] з'яўляўся членам [[ЧСДРП|Чэхаславацкай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі (ЧСДРП)]], прыхільнік левага крыла. У [[1921]] быў адным з заснавальнікаў (нароўні з [[К. Готвальд]]ам) [[Камуністычная партыя Чэхаславакіі|Камуністычнай партыі Чэхаславакіі]], абраны членам яе ЦК. У [[1922]]—[[1929]] займаў пасаду сакратарачы ЦК партыі. Член Палітбюро (з [[1954]] Прэзідыума) ЦК КПЧ у [[1929]]—[[1939]] і з [[1945]]. Кандыдат у члены Выканкама Камінтэрна з [[1935]] (у [[1928]]—[[1937]] член Выканкама Прафінтэрна). Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] быў арыштаваны і накіраваны ў лагер [[Заксенгаўзен, канцэнтрацыйны лагер|Заксенгаўзен]], дзе займаў пасаду [[капа]]. Пасля вайны ўрад [[Нідэрланды|Нідэрланд]]аў патрабаваў выдачы Запатацкага па абвінавачванні ў саўдзеле ў смерці некаторых зняволеных<ref>[http://www.bbc.co.uk/czech/domesticnews/story/2005/05/050504_cz_war_prisoners_pckg.shtml BBCCzech.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. У паваеннай Чэхаславакіі разам з 1-м сакратаром ЦК КПЧ [[Клемент Готвальд|Клементам Готвальдам]] праводзіў рэпрэсіі і паказальныя працэсы (у прыватнасці, над [[Рудальф Сланскі|Рудальфа Сланскага]], у арышце якога ён прыняў непасрэдны ўдзел, і іншымі дзеячамі камуністычнага руху). Пасля смерці Готвальда заняў пасаду прэзідэнта краіны. Пры ім быў працягнуты жорсткі курс Готвальда, поўнай рэабілітацыі рэпрэсаваных не адбылося, працягваліся новыя рэпрэсіі (у прыватнасці, у 1954 годзе быў асуджаны [[Густаў Гусак]]), хоць рэжым Запатацкага адрозніваўся адмовай ад паказальных працэсаў. Выступаў супраць фарсіраванага курсу на калектывізацыю, за прыярытэт дзяржаўных органаў над партыйнымі з-за чаго меў рознагалоссі з [[Антанін Новатны|Антанінам Новатным]]. У рамане чэшскага пісьменніка Яна Козака «Гняздо Бусла» апісваецца радасная рэакцыя славацкіх сялян на прамову Запатацкага ад 2 жніўня 1953 года: «Пан прэзідэнт дазволіў нам гаспадарыць як мы жадаем». Пры Запатацкім Чэхаславакія заключыла ў 1955 годзе дагавор з [[Егіпет|Егіптам]] аб пастаўках зброі (т.зв. «пражская здзелка»), што аздначыла пачатак збліжэння арабскага свету з сацыялістычным лагерам. Прага таксама паставіла ў 1954 годзе зброю рэжыму [[Гватэмала|гватэмальскага]] прэзідэнта [[Хакоба Арбенс Гусман|Арбенса]], што паслужыла нагодай да ўмяшання ЗША ва ўнутраныя справы Гватэмалы. == Творчасць == Аўтар раманаў з гісторыі чэшскага рабочага руху: «Устануць новыя байцы», «Бурны 1905 год», «Чырвоная паланіца над Кладнам», «Світанак».<ref>[http://www.hrad.cz/en/president-of-the-cr/former-presidents/antonin-zapotocky.shtml Біяграфія на сайце Прэзідэнта Чэшскай Рэспублікі]</ref> == Узнагароды == * [[Ордэн Клемента Готвальда|Кавалер трох ордэнаў Будаўніцтва сацыялістычнай Радзімы]] (1953, 1954, 1955)<ref>[http://www.prazskyhradarchiv.cz/archivKPR/upload/rkg.pdf Спіс кавалераў ордэна Клемента Готвальда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160822183204/http://www.prazskyhradarchiv.cz/archivKPR/upload/rkg.pdf |date=22 жніўня 2016 }}</ref>. == Спасылкі == * {{З ВСЭ|загаловак=Запотоцкий Антонин}} * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/131406 Большой энциклопедический словарь] * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/6307/ЗАПОТОЦКИЙ Советская историческая энциклопедия] {{зноскі}} {{start box}} {{succession box|title=[[Прэзідэнты Чэхаславакіі|Прэзідэнт Чэхаславацкай рэспублікі]]|before=[[Клемент Готвальд]]|after=[[Антанін Новатны]]|years= [[21 сакавіка]] [[1953]] — [[13 лістапада]] [[1957]]}} {{succession box|title=[[Генеральны сакратар ЦК КПЧ]]|before=[[Богуміл Ілек]]|after=[[Богуміл Ілек]]|years=[[1922]]–[[1925]]}} {{end box}} {{Першыя сакратары КПЧ}} {{Прэзідэнты Чэхаславакіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Чэхаславакіі]] [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Чэхаславакіі]] [[Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Чэхаславакіі]] [[Катэгорыя:Філатэлісты Чэхіі]] [[Катэгорыя:Вязні канцлагера Заксенгаўзен]] [[Катэгорыя:Постаці Камінтэрна]] {{DEFAULTSORT:Запатацкі Антанін}} mocm1evyng8wxfzoluphav10tg1678o 0 420435 5210073 4783181 2026-10-01T20:51:09Z JerzyKundrat 174 5210073 wikitext text/x-wiki {{Таксон |name = Сыраежка харчовая |image file = |image title = |image descr = |regnum = Грыбы |parent = Russula |rang = Від |latin = Russula vesca |author = ([[Fr.]]) Fr., 1836 |syn = {{bt|Russula heterophylla var. vesca|(Fr.)}} |typus = |children name = |children = |wikispecies = Russula vesca |itis = }} '''Сыраежка харчовая''', '''сыраежка'''{{sfn|Макромицеты|1978}}, '''сыраежка ядомая''' (''Russula vesca'') — шапкавы [[Базідыяльныя грыбы|базідыяльны]] грыб з роду {{bt-bellat|Сыраежка|Russula}} сямейства {{bt-bellat|Сыраежкавыя|Russulaceae}}. Ядомы грыб. == Апісанне == [[Пладовае цела грыба]] — шапка на ножцы. Шапка дыяметрам 5—10 см, пукатая да распасцёртай, з хваліста-выгнутым, зрэдку прыўзнятым, краем. Скурка лёгка адстае ад мякаці, буравата-чырванаватага колеру, часам выцвітаючая. Ножка даўжынёй 3—6 см і 1—2 см у дыяметры цыліндрычная, суцэльная, злёгку маршчыністая ўздоўж і звужаная ўнізе. Мякаць белая, саладкаватая на смак і не мае асаблівага паху. [[Споры]] шарападобныя, бясколерныя, дробнашыпаватыя. == Экалогія і распаўсюджванне == Грыбы растуць у лісцевых і зрэдку ў [[Хвойны лес|хвойных лясах]]. Пладовыя целы з’яўляюцца ў ліпені—верасні, паасобку або групамі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Макромицеты|154}} * ''Russula vesca'' Fr., Anteckn. Sver. Ätl. Svamp.: 51, 1836. — ''R. mitis Rea'', Brit. basidiomyc. (Cambridge): 63 (1922). — Сыроежка съедобная (пищевая). — Сыраежка ядомая. // Флора Беларуси. Грибы. В 7 т. Т. 1. Boletales. Amanitales. Russulales / О. С. Гапиенко, Я. А. Шапорова; под ред. [[Віктар Іванавіч Парфёнаў|В. И. Парфёнова]]. — Мн.: [[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]], 2012. — С. 130, 166. — 199 с.: ил. — 700 экз. — ISBN 978-985-08-1458-6, ISBN 978-985-08-1482-1 (т. 1). {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сыраежка]] [[Катэгорыя:Ядомыя грыбы]] g8a6vup87trmn88cnk301zrxm6q4k41 5210076 5210073 2026-10-01T20:57:52Z JerzyKundrat 174 /* Экалогія і распаўсюджванне */ 5210076 wikitext text/x-wiki {{Таксон |name = Сыраежка харчовая |image file = |image title = |image descr = |regnum = Грыбы |parent = Russula |rang = Від |latin = Russula vesca |author = ([[Fr.]]) Fr., 1836 |syn = {{bt|Russula heterophylla var. vesca|(Fr.)}} |typus = |children name = |children = |wikispecies = Russula vesca |itis = }} '''Сыраежка харчовая''', '''сыраежка'''{{sfn|Макромицеты|1978}}, '''сыраежка ядомая''' (''Russula vesca'') — шапкавы [[Базідыяльныя грыбы|базідыяльны]] грыб з роду {{bt-bellat|Сыраежка|Russula}} сямейства {{bt-bellat|Сыраежкавыя|Russulaceae}}. Ядомы грыб. == Апісанне == [[Пладовае цела грыба]] — шапка на ножцы. Шапка дыяметрам 5—10 см, пукатая да распасцёртай, з хваліста-выгнутым, зрэдку прыўзнятым, краем. Скурка лёгка адстае ад мякаці, буравата-чырванаватага колеру, часам выцвітаючая. Ножка даўжынёй 3—6 см і 1—2 см у дыяметры цыліндрычная, суцэльная, злёгку маршчыністая ўздоўж і звужаная ўнізе. Мякаць белая, саладкаватая на смак і не мае асаблівага паху. [[Споры]] шарападобныя, бясколерныя, дробнашыпаватыя. == Экалогія і распаўсюджванне == Пашырана ў Еўропе. Грыбы растуць у лісцевых і зрэдку ў [[Хвойны лес|хвойных лясах]]. Пладовыя целы з’яўляюцца ў ліпені—верасні, паасобку або групамі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Макромицеты|154}} * ''Russula vesca'' Fr., Anteckn. Sver. Ätl. Svamp.: 51, 1836. — ''R. mitis Rea'', Brit. basidiomyc. (Cambridge): 63 (1922). — Сыроежка съедобная (пищевая). — Сыраежка ядомая. // Флора Беларуси. Грибы. В 7 т. Т. 1. Boletales. Amanitales. Russulales / О. С. Гапиенко, Я. А. Шапорова; под ред. [[Віктар Іванавіч Парфёнаў|В. И. Парфёнова]]. — Мн.: [[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]], 2012. — С. 130, 166. — 199 с.: ил. — 700 экз. — ISBN 978-985-08-1458-6, ISBN 978-985-08-1482-1 (т. 1). {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сыраежка]] [[Катэгорыя:Ядомыя грыбы]] nsid0usd5lrwm060afk2396t601lcfx 0 439274 5210319 4415680 2026-10-02T10:50:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210319 wikitext text/x-wiki {{Бітва | Канфлікт = Бітва каля Літл-Бігхорн | Частка = [[Індзейскія войны]] | Выява = [[Image:Charles Marion Russell - The Custer Fight (1903).png|300px]] | Подпіс = Малюнак 1903 г. | Дата = 25 чэрвеня | Год = 1876 | Месца = [[Мантана|штат Мантана]] | Вынік = Перамога індзейцаў | Бок1 = [[лакота]], [[шаены]] | Бок2 = [[Армія ЗША]] | Камандуючы1 = [[Сядзячы Бык]] | Камандуючы2 = [[Джордж Амстронг Кастар]] | Сілы1 = 900–2500 | Сілы2 = 647 }} '''Бітва каля Літл-Бігхо́рн''' ({{lang-en|Battle of the Little Big Horn}}; [[25 чэрвеня]] — [[26 чэрвеня]] [[1876]] г.) — бітва паміж індзейцамі [[лакота]] і [[шаены|шаенамі]] з аднаго боку і часткамі [[армія ЗША]] з другога. Скончылася перамогай індзейцаў. == Гл. таксама == * [[Апошні бой Кастэра]] == Спасылкі == * [http://www.history.com/topics/native-american-history/battle-of-the-little-bighorn Battle of the Little Bighorn — Native American History] * [https://web.archive.org/web/20170923193851/https://www.nps.gov/libi/learn/historyculture/battle-of-the-little-bighorn.htm Battle of the Little Bighorn — Little Bighorn Battlefield National Monument] * [http://www.historynet.com/ten-myths-of-the-little-bighorn.htm Ten Myths of the Little Bighorn] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бітвы ЗША]] 9nll23qkhaw49hql3v7im8vtynugsqv 0 439853 5210057 4042170 2026-10-01T20:12:14Z George Chernilevsky 4972 ілюстрацыя 5210057 wikitext text/x-wiki {{Таксон |name = Макруха яловая |image file = |image title = |image descr = |regnum = Грыбы |parent = Gomphidius |rang = Від |latin = Gomphidius glutinosus |author = (Schaeff.) [[Fr.]], 1838 |syn = * {{btname|Agaricus glutinosus|Schaeff., 1774}}{{basionym}} * {{btname|Agaricus adhaerens|J. F. Gmel., 1792}} * {{btname|Agaricus fuscus|Batsch, 1783}} * {{btname|Gomphus glutinosus|(Schaeff.)|P. Kumm., 1871}} * {{btname|Leucogomphidius glutinosus|Kotlába & Pouzar, 1972}} * {{btname|Agaricus mitratus|J. F. Gmel., 1792}} * {{btname|Myxacium mucosum|P. Kumm., 1871}} * {{btname|Agaricus mucosus|Bull., 1812}} |typus = |children name = |children = |wikispecies = |commons = |itis = |ncbi = |eol = |mycobank = }}'''Макруха яловая, слімак, макрэц''' (''Gomphidius glutinosus'') — [[шапкавы грыб]] з роду {{bt-bellat|Макруха|Gomphidius}} сямейства {{bt-bellat|Макрухавыя|Gomphidiaceae}}. == Апісанне == [[Пладовае цела грыба]] — шапка на ножцы. Шапка дыяметрам 4—10 см, пукатая, пазней уціснутая ў сярэдзіне, з апушчаным ўніз краем, гладкая, слізістая. Колер шапкі цёмна-карычневы, шаравата-карычневы або шаравата-ліловы. Мякаць добра развітая, белая, у ножцы жаўтаватая, унізе ярка-жоўтая, без асаблівага паху. Ножка даўжынёй 5—10 см і 1—2 см у дыяметры, суцэльная, укрытая слоем [[Слізь|слізі]], белая, унізе жаўтаватае. На ножцы маецца слізістае кольца і, часам, чарнаватыя лускавінкі. Пласцінкі дугападобныя, тоўстыя. Колер пласцінак спачатку белаваты, пазней становіцца шэра-карычневым або пурпурова-карычневым. [[Споры]] верацёнападобнай формы, гладкія, цёмна-пурпурова-бурага колеру. Умоўна ядомы грыб. У ежу выкарыстоўваецца пасля стараннага адварвання. <gallery mode="packed" widths="200px" heights="160px"> File:Gomphidius glutinosus 131007a.jpg|Малады грыб File:Gomphidius glutinosus 2026 G4.jpg|Невялікая група File:Gomphidius glutinosus 2026 G3.jpg|Група грыбоў рознага ўзросту File:Gomphidius glutinosus 2026 G1.jpg|Вельмі старыя грыбы File:Edible fungi in basket 2026 G07.jpg|Грыбы ў кошыку </gallery> == Распаўсюджанне і экалогія == Расце ў [[Хвойны лес|хвойных]] (пераважна яловых) і змешаных з [[елка]]й лясах. Утварае [[Мікарыза|мікарызу]] з елкай, зрэдку — з [[хвоя]]й. Пладовыя целы з'яўляюцца ў чэрвені—кастрычніку, часам вялікімі групамі. == Літаратура == * {{Крыніцы/Макромицеты|69}} == Спасылкі == * [http://www.ecosystema.ru/08nature/fungi/116.htm Мокруха еловая, или мокруха клейкая — Gomphidius glutinosus (Fr.) Fr. // Экалагічны цэнтр «Экосистема»™]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Макрухавыя]] [[Катэгорыя:Ядомыя грыбы]] kp21fqh0fuih3o701k9cnox9ar4dhah 5210059 5210057 2026-10-01T20:30:39Z JerzyKundrat 174 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/George Chernilevsky|George Chernilevsky]]) і адноўлена версія 4042170, зробленая VladimirZhV 5210059 wikitext text/x-wiki {{Таксон |name = Макруха яловая |image file = |image title = |image descr = |regnum = Грыбы |parent = Gomphidius |rang = Від |latin = Gomphidius glutinosus |author = (Schaeff.) [[Fr.]], 1838 |syn = * {{btname|Agaricus glutinosus|Schaeff., 1774}}{{basionym}} * {{btname|Agaricus adhaerens|J. F. Gmel., 1792}} * {{btname|Agaricus fuscus|Batsch, 1783}} * {{btname|Gomphus glutinosus|(Schaeff.)|P. Kumm., 1871}} * {{btname|Leucogomphidius glutinosus|Kotlába & Pouzar, 1972}} * {{btname|Agaricus mitratus|J. F. Gmel., 1792}} * {{btname|Myxacium mucosum|P. Kumm., 1871}} * {{btname|Agaricus mucosus|Bull., 1812}} |typus = |children name = |children = |wikispecies = |commons = |itis = |ncbi = |eol = |mycobank = }}'''Макруха яловая, слімак, макрэц''' (''Gomphidius glutinosus'') — [[шапкавы грыб]] з роду {{bt-bellat|Макруха|Gomphidius}} сямейства {{bt-bellat|Макрухавыя|Gomphidiaceae}}. == Апісанне == [[Пладовае цела грыба]] — шапка на ножцы. Шапка дыяметрам 4—10 см, пукатая, пазней уціснутая ў сярэдзіне, з апушчаным ўніз краем, гладкая, слізістая. Колер шапкі цёмна-карычневы, шаравата-карычневы або шаравата-ліловы. Мякаць добра развітая, белая, у ножцы жаўтаватая, унізе ярка-жоўтая, без асаблівага паху. Ножка даўжынёй 5—10 см і 1—2 см у дыяметры, суцэльная, укрытая слоем [[Слізь|слізі]], белая, унізе жаўтаватае. На ножцы маецца слізістае кольца і, часам, чарнаватыя лускавінкі. Пласцінкі дугападобныя, тоўстыя. Колер пласцінак спачатку белаваты, пазней становіцца шэра-карычневым або пурпурова-карычневым. [[Споры]] верацёнападобнай формы, гладкія, цёмна-пурпурова-бурага колеру. Умоўна ядомы грыб. У ежу выкарыстоўваецца пасля стараннага адварвання. == Распаўсюджанне і экалогія == Расце ў [[Хвойны лес|хвойных]] (пераважна яловых) і змешаных з [[елка]]й лясах. Утварае [[Мікарыза|мікарызу]] з елкай, зрэдку — з [[хвоя]]й. Пладовыя целы з'яўляюцца ў чэрвені—кастрычніку, часам вялікімі групамі. == Літаратура == * {{Крыніцы/Макромицеты|69}} == Спасылкі == * [http://www.ecosystema.ru/08nature/fungi/116.htm Мокруха еловая, или мокруха клейкая — Gomphidius glutinosus (Fr.) Fr. // Экалагічны цэнтр «Экосистема»™]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Макрухавыя]] [[Катэгорыя:Ядомыя грыбы]] tp6i5fzskqxk9maqybmfuae0wvask9t 5210060 5210059 2026-10-01T20:33:50Z JerzyKundrat 174 /* Распаўсюджанне і экалогія */ 5210060 wikitext text/x-wiki {{Таксон |name = Макруха яловая |image file = |image title = |image descr = |regnum = Грыбы |parent = Gomphidius |rang = Від |latin = Gomphidius glutinosus |author = (Schaeff.) [[Fr.]], 1838 |syn = * {{btname|Agaricus glutinosus|Schaeff., 1774}}{{basionym}} * {{btname|Agaricus adhaerens|J. F. Gmel., 1792}} * {{btname|Agaricus fuscus|Batsch, 1783}} * {{btname|Gomphus glutinosus|(Schaeff.)|P. Kumm., 1871}} * {{btname|Leucogomphidius glutinosus|Kotlába & Pouzar, 1972}} * {{btname|Agaricus mitratus|J. F. Gmel., 1792}} * {{btname|Myxacium mucosum|P. Kumm., 1871}} * {{btname|Agaricus mucosus|Bull., 1812}} |typus = |children name = |children = |wikispecies = |commons = |itis = |ncbi = |eol = |mycobank = }}'''Макруха яловая, слімак, макрэц''' (''Gomphidius glutinosus'') — [[шапкавы грыб]] з роду {{bt-bellat|Макруха|Gomphidius}} сямейства {{bt-bellat|Макрухавыя|Gomphidiaceae}}. == Апісанне == [[Пладовае цела грыба]] — шапка на ножцы. Шапка дыяметрам 4—10 см, пукатая, пазней уціснутая ў сярэдзіне, з апушчаным ўніз краем, гладкая, слізістая. Колер шапкі цёмна-карычневы, шаравата-карычневы або шаравата-ліловы. Мякаць добра развітая, белая, у ножцы жаўтаватая, унізе ярка-жоўтая, без асаблівага паху. Ножка даўжынёй 5—10 см і 1—2 см у дыяметры, суцэльная, укрытая слоем [[Слізь|слізі]], белая, унізе жаўтаватае. На ножцы маецца слізістае кольца і, часам, чарнаватыя лускавінкі. Пласцінкі дугападобныя, тоўстыя. Колер пласцінак спачатку белаваты, пазней становіцца шэра-карычневым або пурпурова-карычневым. [[Споры]] верацёнападобнай формы, гладкія, цёмна-пурпурова-бурага колеру. Умоўна ядомы грыб. У ежу выкарыстоўваецца пасля стараннага адварвання. == Распаўсюджанне і экалогія == [[Файл:Gomphidius glutinosus 2026 G3.jpg|left|thumb|Група грыбоў рознага ўзросту]] Расце ў [[Хвойны лес|хвойных]] (пераважна яловых) і змешаных з [[елка]]й лясах. Утварае [[Мікарыза|мікарызу]] з елкай, зрэдку — з [[хвоя]]й. Пладовыя целы з'яўляюцца ў чэрвені—кастрычніку, часам вялікімі групамі. == Літаратура == * {{Крыніцы/Макромицеты|69}} == Спасылкі == * [http://www.ecosystema.ru/08nature/fungi/116.htm Мокруха еловая, или мокруха клейкая — Gomphidius glutinosus (Fr.) Fr. // Экалагічны цэнтр «Экосистема»™]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Макрухавыя]] [[Катэгорыя:Ядомыя грыбы]] bifxi7v3uobpshfxfa9jka8g3fa4bfi 5210061 5210060 2026-10-01T20:35:56Z JerzyKundrat 174 5210061 wikitext text/x-wiki {{Таксон |name = Макруха яловая |image file = |image title = |image descr = |regnum = Грыбы |parent = Gomphidius |rang = Від |latin = Gomphidius glutinosus |author = (Schaeff.) [[Fr.]], 1838 |syn = * {{btname|Agaricus glutinosus|Schaeff., 1774}}{{basionym}} * {{btname|Agaricus adhaerens|J. F. Gmel., 1792}} * {{btname|Agaricus fuscus|Batsch, 1783}} * {{btname|Gomphus glutinosus|(Schaeff.)|P. Kumm., 1871}} * {{btname|Leucogomphidius glutinosus|Kotlába & Pouzar, 1972}} * {{btname|Agaricus mitratus|J. F. Gmel., 1792}} * {{btname|Myxacium mucosum|P. Kumm., 1871}} * {{btname|Agaricus mucosus|Bull., 1812}} |typus = |children name = |children = |wikispecies = |commons = |itis = |ncbi = |eol = |mycobank = }}'''Макруха яловая, слімак, макрэц''' (''Gomphidius glutinosus'') — [[шапкавы грыб]] з роду {{bt-bellat|Макруха|Gomphidius}} сямейства {{bt-bellat|Макрухавыя|Gomphidiaceae}}. == Апісанне == [[Пладовае цела грыба]] — шапка на ножцы. Шапка дыяметрам 4—10 см, пукатая, пазней уціснутая ў сярэдзіне, з апушчаным ўніз краем, гладкая, слізістая. Колер шапкі цёмна-карычневы, шаравата-карычневы або шаравата-ліловы. Мякаць добра развітая, белая, у ножцы жаўтаватая, унізе ярка-жоўтая, без асаблівага паху. Ножка даўжынёй 5—10 см і 1—2 см у дыяметры, суцэльная, укрытая слоем [[Слізь|слізі]], белая, унізе жаўтаватае. На ножцы маецца слізістае кольца і, часам, чарнаватыя лускавінкі. Пласцінкі дугападобныя, тоўстыя. Колер пласцінак спачатку белаваты, пазней становіцца шэра-карычневым або пурпурова-карычневым. [[Споры]] верацёнападобнай формы, гладкія, цёмна-пурпурова-бурага колеру. == Распаўсюджанне і экалогія == [[Файл:Gomphidius glutinosus 2026 G3.jpg|left|thumb|Група грыбоў рознага ўзросту]] Расце ў [[Хвойны лес|хвойных]] (пераважна яловых) і змешаных з [[елка]]й лясах. Утварае [[Мікарыза|мікарызу]] з елкай, зрэдку — з [[хвоя]]й. Пладовыя целы з'яўляюцца ў чэрвені—кастрычніку, часам вялікімі групамі. == Выкарыстанне == Умоўна ядомы грыб. У ежу выкарыстоўваецца пасля стараннага адварвання. == Літаратура == * {{Крыніцы/Макромицеты|69}} == Спасылкі == * [http://www.ecosystema.ru/08nature/fungi/116.htm Мокруха еловая, или мокруха клейкая — Gomphidius glutinosus (Fr.) Fr. // Экалагічны цэнтр «Экосистема»™]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Макрухавыя]] [[Катэгорыя:Ядомыя грыбы]] ge19ybxeaye53m8b4swvjkx57expd1k 0 453407 5209871 5000343 2026-10-01T12:42:10Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Вяршыні вышынёй ад 2000 да 3000 метраў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5209871 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Крывань |Нацыянальная назва = sk/Kriváň/pl/Krywań |Выява = Kriváň.JPG |Подпіс выявы = Від на гару |Каардынаты = |Краіна = Славакія |Рэгіён = |Раён = |Востраў = |Нябеснае цела = |Горная сістэма = Карпаты |Хрыбет ці масіў = |Вышыня = 2494 |Крыніца вышыні = |Адносная вышыня = <!-- у м --> |Першае ўзыходжанне = |Пазіцыйная карта = Карпаты |Пазіцыйная карта 1 = Славакія }} '''Крывань''' ({{Lang-sk|Kriváň}}, {{Lang-pl|Krywań}}) — адна з вяршыняў [[Высокія Татры|Высокіх Татр]]. Вышыня над узроўнем мора — 2494 м, перапад вышыні ад пасёлка Тры Студнічкі — 1353 м. З усходу Крывань абмяжоўвае Важэцкая даліна, у канцы якой размешчана возера Крыванскаее Зялёнае плеса. З яго бярэ пачатак Белы Ваг — адзін з вытокаў ракі [[Ваг]], самай доўгай на тэрыторыі [[Славакія|Славакіі]] (406 км). == Турызм == Крывань належыць да ліку лёгкадаступных пікаў. Звычайна да вяршыні паднімаюцца ад возера Штрбске-Плеса, што не патрабуе ад турыстаў спецыяльнай падрыхтоўкі. Перад больш складаным уздымам з таго месца, дзе турыстычная сцежка сыходзіць ад татранской аўтамагістралі на Тры Студнічкі, можна зрабіць прывал на беразе возера Ямскае плеса (1 447 м). === Гісторыя пакарэння === Лічыцца, што першымі на Крывань падняліся ў [[1722]] годзе Й. А Чырбеш і яго сябры, аднак да іх гэтую вяршыню несумненна пакарылі паляўнічыя за скарбамі, шукальнікі прыгод або проста цікаўныя. З вядомых асоб на Крыване пабывалі, Р. Таўсан, Бельсазар Аке і Г. Валенберг. Першае апісанне ўзыходжання на татранский пік пакінуў Даніэль Шпеер (1636-1707) з [[Уроцлаў|Уроцлава]]: у сярэдзіне [[17 стагоддзе|XVII стагоддзя]] ён навучаўся ў [[Кежмарак|кежмарскім]] ліцэі. Разам з аднакурснікамі і выкладчыкам, які стаў іх правадніком (і першым горным правадніком у гісторыі Татр), ён адправіўся ў трохдзённы паход. З Белаводскай даліны група паднялася на нейкую татранскую вяршыню паблізу гары [[Ламніцкі Шціт|Ламніцкі Шціт]]. У тую пару спішскія жыхары называлі [[Ламніцкі Шціт|Ламніцкі Шціт]] «Дзедкам», а Кежмарскі Шціт «Маткай» або «Бабічкай». Тое, што група паднялася менавіта не на [[Ламніцкі Шціт|Ламніцкі Шціт]], а па ўсёй верагоднасці на Кежмарскі Шціт, ясна з апісання: кажучы пра віды, Шпеер згадвае від на «Дзедку». Першае канкрэтнае апісанне ўздыму на гару з ужо вядомай назвай Слаўкоўскі Шціт належыць пяру пратэстанцкага пастара Юрая Бухгольц-старэйшага (1643-1725) з пасёлка Велька-Ломніца. Самы цяжкі для альпіністаў уздым на Крывань вядзе праз яго перадгор'і, праз Рамено Крываня (2 395 м), які ўяўляе сабой выступ у грэбні паміж Крыванем і гарой [[Брэвіс]]. == Крывань ў культуры == Крывань лічыцца славацкай нацыянальнай вяршыняй, сімвалам гэтай краіны. [[Славакі]] яго цэняць так, як [[грэкі]] [[Гара Алімп|Алімп]] ці [[чэхі]] [[Гара Ржып|Ржып]]. Вельмі папулярныя штогадовыя народныя ўзыходжання на Крывань. Першы такі паход быў арганізаваны ў [[1841|1841 годзе]] групай славакаў, якія аб'ядналіся вакол грамадскага дзеяча і патрыёта [[Людавіт Штур|Людавіта Штура]]. У паходзе 16 жніўня прынялі ўдзел [[Людавіт Штур]], [[Міхал Міласлаў Годжа|Міхал Годжа]], [[Янка Краль]], Гашпар Фейерпатакі-Белапатоцкі і многія іншыя. Гара Крывань згадваецца ў аповесці М. В. Гогаля «Страшная помста». === Легенда аб узнікненні горы Крывань === Стварыўшы свет, Бог заклікаў самога ўвішнага Анёла і адправіў на зямлю, каб той раскідаў з мяшка прыродныя прыгажосці. Анёл выканаў наказ, праляцеўшы па ўсім свеце, і, нарэшце, апынуўся каля татранских волатаў. Але кепска разлічыў вышыню і зачапіў крылом адну з вяршыняў. Мяшок, напоўнены прыгажосцямі, парваўся, і высыпаліся з яго цудоўныя горныя патокі, азёры, лугі і лясы. Па горах разбегліся [[алені]], [[Серна|серны]], [[суркі]], [[мядзведзі]] і многія іншыя жывёлы. А вяршыня піка так і засталася чароўна крывой… {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.summitpost.org/kriva-328/154957 Summitpost.org] * [http://www.peakware.com/peaks.html?pk=503 Peakware.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305080311/http://www.peakware.com/peaks.html?pk=503 |date=5 сакавіка 2016 }} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Татры]] 2xwz6xwjsko6bt94rg37xr3qme7tkdr 0 463942 5209855 5175483 2026-10-01T12:33:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5209855 wikitext text/x-wiki {{Навінавая падзея | падзея = Бамбардзіроўка авіябазы Эш-Шайрат | частка = [[грамадзянская вайна ў Сірыі]] | bg-color = lightsteelblue | выява = USS Ross 2017 Shayrat strike 170407-N-FQ994-031.jpg | назва выявы = Запуск крылатых ракет з эсмінца ЗША | месца = авіябаза [[Эш-Шайрат]], [[мухафаза Хомс]] | каардынаты = | дад1_метка = Цэль атакі | дад1_тэкст = авіябаза Эш-Шайрат | дата = [[7 красавіка]] [[2017]] | час = 04:40 ([[UTC+3]]) | колькасць загінулых = 9 чалавек<ref name="dead">{{cite news |author= |title=У выніку ўдару ЗША па базе ў Сірыі загінулі пяць чалавек |url=http://www.interfax.ru/world/557314 |publisher=Інтэрфакс |date=2017-04-07 |accessdate=2017-04-07}}</ref> | траўмы = 7 чалавек | дад2_метка = Спосаб атакі | дад2_тэкст = [[Авіяўдар]] | дад3_метка = Зброя | дад3_тэкст = [[Тамагаўк (ракета)|ракеты BGM-109 Tomahawk]] }} '''Бамбардзіроўка авіябазы Эш-Шайрат''' — авіяўдар крылатымі ракетамі «[[Тамагаўк (ракета)|Тамагаўк]]» па сірыйскай авіябазе «[[Эш-Шайрат]]» у [[мухафаза Хомс|мухафазе Хомс]], нанесены ўначы [[7 красавіка]] 2017 года пасля [[Хімічная атака на Хан-Шэйхун|хімічнай атакі ў Ідлібе]]<ref name="attack" />. Загад на нанясенне авіяўдару аддаў [[Прэзідэнт ЗША]] [[Дональд Трамп]]<ref name="не можа быць">{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2017/04/07/ne-mozhet-byt-somneniy-siriya-ispolzovala-himicheskoe-oruzhie|title=«Не можа быць сумневаў: Сірыя выкарыстоўвала хімічная зброя» Што сказаў Дональд Трамп пра ўдары ЗША па Сірыі|date=2017-04-07|publisher=[[Meduza]]|accessdate=2017-04-07|lang=}}</ref>. Ракеты былі накіраваны па самалётах і інфраструктуры і забяспечаныя як асколачна-фугаснымі, так і касетнымі боепрыпасамі. У выніку ўдару было знішчана ад 9 да 20 самалётаў [[сірыйскія ВПС|сірыйскіх ВПС]], узлётна-пасадачная паласа не была пашкоджана, частка самалётаў таксама засталася без пашкоджанняў<ref>{{cite web |url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4163155|title=Тэлеканал «Расія 24» паказаў кадры з авіябазы Шайрат, па якой нанеслі ўдар УС ЗША|date=2017-04-07|publisher=ІТАР-ТАСС|accessdate=2017-04-07|lang=}}</ref>. Паводле даных сірыйскага ўрадавага агенцтва [[SANA]], ахвярамі ўдару сталі дзевяць мірных жыхароў, у тым ліку чацвёра дзяцей. Раненні атрымалі прынамсі сем чалавек<ref>{{cite web |url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4162300|title=Што вядома пра ўдар ЗША па авіябазе ў Сірыі|date=2017-04-07|publisher=ІТАР-ТАСС|accessdate=2017-04-07|lang=}}</ref>. == Перадгісторыя == {{main|Хімічная атака на Хан-Шэйхун}} 4 красавіка 2017 года ў выніку авіяцыйнага ўдару сірыйскіх ВПС адбылося паражэнне насельніцтва [[Баявыя атрутныя рэчывы|хімічнымі атрутнымі рэчывамі]] ў сірыйскім горадзе [[Хан-Шэйхун]] ([[муфахаза Ідліб]]). У выніку атручванняў загінулі прынамсі 74 чалавекі, раненні атрымалі прынамсі 557 чалавек<ref name=caus>{{Cite web|url=http://syriadirect.org/news/idlib-town-reels-following-major-chemical-attack-%E2%80%98no-rebel-positions-just-people%E2%80%99/|title=Idlib town reels following major chemical attack: ‘No rebel positions, just people’|publisher=Syria Direct|lang=en|accessdate=2017-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170827170757/http://syriadirect.org/news/idlib-town-reels-following-major-chemical-attack-%E2%80%98no-rebel-positions-just-people%E2%80%99/|archivedate=27 жніўня 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |author=Barnard, Anne and Gordon, Michael R. |title=Worst Chemical Attack in Years in Syria; U.S. Blames Assad |url=https://www.nytimes.com/2017/04/04/world/middleeast/syria-gas-attack.html |date=2017-04-04 |accessdate=2017-04-05 |newspaper=The New York Times}}</ref>. Асноўныя версіі таго, што адбылося: хімічная атака сірыйскай арміі і паражэнне сірыйскай авіяцыяй складаў баявікоў з хімічнай зброяй. Прэзідэнт ЗША Дональд Трамп усклаў віну за тое, што адбылося, на прэзідэнта Сірыі [[Башар Асад|Башара Асада]]<ref>{{cite news |author= |title=Трамп заявил об изменении отношения к Асаду из-за химатаки в Идлибе |url=https://lenta.ru/news/2017/04/06/trump_assad/ |publisher=[[Lenta.ru]] |date=2017-04-06 |accessdate=2017-04-07}}</ref>. 6 красавіка 2017 года Трамп заявіў пра магчымасць ваенных мер у дачыненні да Сірыі<ref>{{cite news |author= |title=Трамп задумался о военных мерах против Сирии |url=https://lenta.ru/news/2017/04/06/trump_syria/ |publisher=[[Lenta.ru]] |date=2017-04-06 |accessdate=2017-04-07}}</ref>. == Храналогія падзей == [[Выява:USS Ross in the Black Sea.jpg|міні|Эсмінец USS Ross (DDG-71)]] [[Выява:USS Porter (DDG-78) 2007.jpg|міні|Эсмінец USS Porter (DDG-78)]] {{external media |topic= |width=330px |video1={{YouTube|D6kf_q9Ax1w|Пуск ракет з амерыканскага эсмінца|logo=1}} |video2={{YouTube|QgqKtmLNli4|Заява Мінабароны Расіі ў сувязі з ракетнымі ўдарамі ЗША па Сірыі|logo=1}} |image1= }} Уначы, у 04:42 — 04:56 па [[Усходнееўрапейскі летні час|мясцовым часе]] (UTC+3), пасля папярэджання расійскіх ваенных па «існуючых каналах»<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4161738]</ref><ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4164907]</ref>, з акваторыі Міжземнага мора два ваенныя эсмінцы ВМФ ЗША [[USS Ross (DDG-71)]] і [[USS Porter (DDG-78)]], якія знаходзіліся каля вострава [[Крыт]], выпусцілі па сірыйскай авіябазе 59 крылатых ракет «Тамагаўк»<ref name="Канашэнкаў" />. Адзінай цэллю авіяўдару стала [[Шайрат, аэрадром|авіябаза Шайрат]], з якой, паводле меркавання амерыканскага боку, сірыйскія ўрадавыя войскі здзяйснялі хімічную атаку. Першыя паведамленні пра авіяўдары з'явіліся прыкладна ў 04:30 па мясцовым часе (і прыкладна ў 20:30 па вашынгтонскім)<ref name="attack">{{cite news |author= |title=США атаковали крылатыми ракетами аэродром правительственных сил в Сирии |url=https://lenta.ru/news/2017/04/07/attack/ |publisher=[[Lenta.ru]] |date=2017-04-07 |accessdate=2017-04-07}}</ref>. Праз некаторы час, калі на ўсходзе ЗША быў вечар, Дональд Трамп заклікаў усе «цывілізаваныя нацыі» аб'яднацца, каб «пакласці канец з разнёй і кровапраліццем у Сірыі». Таксама ён пацвердзіў, што аддаў загад нанесці ваенны ўдар па авіябазе Шайрат, з якой, паводле звестак ЗША, была здзейснена хімічная атака, і абвінаваціў Башара Асада ў парушэнні [[Канвенцыя аб забароне хімічнай зброі|Канвенцыі ААН аб забароне хімічнай зброі]]<ref>{{cite news |author= |title=Трамп призвал «цивилизованные нации» «покончить с резнёй» в Сирии |url=https://lenta.ru/news/2017/04/07/trump/ |publisher=[[Lenta.ru]] |date=2017-04-07 |accessdate=2017-04-07}}</ref>. Ракеты былі накіраваны па самалётах і інфраструктуры і забяспечаны як асколачна-фугаснымі, так і касетнымі боепрыпасамі<ref>{{cite web |url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4163155|title=Телеканал "Россия 24" показал кадры с авиабазы Шайрат, по которой нанесли удар ВС США|date=2017-04-07|publisher=ИТАР-ТАСС|accessdate=2017-04-07|lang=}}</ref>. Паводле паведамлення адміністрацыі прэзідэнта ЗША, усе ракеты дасягнулі цэлі<ref name="dod">[https://www.defense.gov/News/Article/Article/1144601/trump-orders-missile-attack-in-retaliation-for-syrian-chemical-strikes «Trump Orders Missile Attack in Retaliation for Syrian Chemical Strikes»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180624140933/https://www.defense.gov/News/Article/Article/1144601/trump-orders-missile-attack-in-retaliation-for-syrian-chemical-strikes |date=24 чэрвеня 2018 }}, DoD News, 7.04.2017</ref><ref>[https://www.defense.gov/News/Article/Article/1145665/us-strike-designed-to-deter-assad-regimes-use-of-chemical-weapons]</ref>, паводле ацэнак [[Міністэрства абароны ЗША|Мінабароны ЗША]] ў цэль патрапілі 58 ракет, [[Мінабароны Расіі]] заявіла, што толькі 23 ракеты з 59 ударылі па базе Шайрат<ref name="Канашэнкаў" />, звесткі экспертаў больш ўзгадняюцца з версіяй Мінабароны ЗША ці Белага дому.<ref name=rusnext>[http://rusnext.ru/news/1491594541 Апублікаваны здымкі паражоных «Тамагаўкамі» мэт на базе Шайрат.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170408160719/http://rusnext.ru/news/1491594541 |date=8 красавіка 2017 }}</ref> У выніку ўдару былі знішчаны ваенныя самалёты (па розных паведамленнях ад 9 да 20), склады боепрыпасаў і ГЗМ, ангары, а таксама сістэмы [[ППА]], склад матэрыяльна тэхнічнай маёмасці, навучальны корпус, сталовая<ref name="Канашэнкаў" />, агульная шкода авіябазе ўяўляецца абмежаванай<ref name=rusnext />. Узлётная паласа, рулёжныя дарожкі і самалёты сірыйскіх ВПС паводле сцвярджэння Мінабароны Расіі на стаянках не пашкоджаны<ref name="Канашэнкаў" />. Па зводцы аб стратах сірыйскай арміі загінулі 7 і 18 ваенных паранены, сярод грамадзянскага насельніцтва паводле папярэдніх звестак 9 чалавек загінулі<ref>[http://rusnext.ru/news/1491590015 Трансляцыя пасяджэння СБ ААН па пытанні Шайрата] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170408160636/http://rusnext.ru/news/1491590015 |date=8 красавіка 2017 }}</ref>. Паводле слоў губернатара [[мухафаза Хомс|мухафазы Хомс]], у выніку ўдару загінулі 5 чалавек, з іх 3 ваенныя і 2 мірныя жыхары<ref name="dead" />. Паводле заявы кіраўніка дэпартамента інфармацыі і масавых камунікацый Міністэрства абароны Расіі [[Ігар Яўгенавіч Канашэнкаў|Ігара Канашэнкава]], у выніку ўдару загінулі 4 ваеннаслужачых, двое згінулі без весткі і шасцёра атрымалі раненні пры тушэнні пажару<ref name="Канашэнкаў" />. Паводле звестак Мінабароны РФ, «адразу пасля завяршэння атакі перайшлі ў наступ тэрарыстычныя арганізацыі»<ref name="Канашэнкаў" />. == Рэакцыя == Пасля ракетнага ўдару Расія прыпыніла дзеянне мемарандума аб прадухіленні інцыдэнтаў і забеспячэнні бяспекі палётаў авіяцыі падчас ваеннай аперацыі ў Сірыі паміж ваеннымі Расіі і ЗША, які дзейнічаў з кастрычніка 2015 года<ref>[https://ria.ru/syria/20170407/1491730407.html В Кремле назвали бессмысленным меморандум по безопасности полетов в Сирии, РИА Новости, 07.04.2017.]</ref>. 7 красавіка расійскі фрэгат «[[Адмірал Грыгаровіч, вартавы карабель|Адмірал Грыгаровіч]]» накіраваўся з [[Наварасійск]]а ў Міжземнае мора, да берагоў Сірыі<ref>{{Cite web |url=https://rns.online/military/Fregat-admiral-Grigorovich-vozvraschaetsya-k-beregam-Sirii-2017-04-07/ |title=Фрегат «Адмирал Григорович» возвращается к берегам Сирии |access-date=9 красавіка 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170408172345/https://rns.online/military/Fregat-admiral-Grigorovich-vozvraschaetsya-k-beregam-Sirii-2017-04-07/ |archivedate=8 красавіка 2017 |url-status=dead }}</ref>. === Палітычныя заявы === У падтрымку авіяўдару выступілі [[Аўстралія]]<ref>{{cite news |author= |title=Австралия поддержала ракетный удар США по Сирии |publisher=Интерфакс-Азербайджан |date=2017-04-07 |accessdate=2017-04-07}}</ref>, [[Аўстрыя]]<ref name="поддержали">{{cite web|url=https://www.newsru.com/world/07apr2017/reaction.html|title=Страны коалиции по борьбе с ИГ* поддержали ракетный удар США по авиабазе Шайрат в Сирии, заявив, что теперь самое время для переговоров|publisher=[[NEWSru.com]]|date=2017-04-07 |accessdate=2017-04-07}}</ref>, [[Бахрэйн]]<ref name="поддержали" />, [[Вялікабрытанія]]<ref>[https://riafan.ru/703988-siriya-london-podderzhal-raketnyi-udar-ssha-po-baze-v-homse Сирия: Лондон поддержал ракетный удар США по базе в Хомсе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170407234116/https://riafan.ru/703988-siriya-london-podderzhal-raketnyi-udar-ssha-po-baze-v-homse |date=7 красавіка 2017 }}</ref>, [[Германія]]<ref>[http://www.bbc.com/russian/news-39530805 «Асад назвал удары США „глупыми и безответственными“»], Би-Би-Си, 7.04.2017</ref>, [[Грузія]]<ref>{{cite web|url=https://sputnik-georgia.ru/politics/20170407/235525419/Minoborony-Gruzii-udary-SShA-po-Sirii-byli-proporcionalnymi.html|title=Минобороны Грузии сочло пропорциональными удары США по Сирии|publisher=[[Sputnik]]|date=2017-04-07 |accessdate=2017-04-07}}</ref>, [[Ізраіль]]<ref>[http://www.bbc.com/news/live/world-us-canada-39521332 «Latest updates and global reaction to Trump strike»], BBC News, 7.04/2017</ref>, [[Італія]]<ref>{{cite web |url=https://ria.ru/syria/20170407/1491734361.html|title=Италия поддержала удар США по авиабазе в Сирии |publisher=[[РИА Новости]] |date=2017-04-07 |accessdate=2017-04-07}}</ref>, [[Іарданія]]<ref>{{cite web |url=https://ria.ru/syria/20170407/1491754029.html|title=Иордания поддержала удар США по авиабазе в Сирии|publisher=[[РИА Новости]] |date=2017-04-07 |accessdate=2017-04-07}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{cite web|title=Justin Trudeau supports U.S. missile strike against Syria, CPC responds|url=http://ottawacitizen.com/news/national/justin-trudeau-supports-u-s-missile-strike-against-syria|publisher=Ottawa Citizen|accessdate=7 April 2017}}</ref>, [[Катар]]<ref name="KUNA" />, [[Кувейт]]<ref name="KUNA">{{cite web|title=Kuwait, GCC states including Qatar support US strikes|url=http://www.kuna.net.kw/ArticleDetails.aspx?id=2601336&Language=en|publisher=Kuwait News Agency|accessdate=7 April 2017}}</ref>, [[Літва]]<ref>{{cite web |url=http://ru.delfi.lt/news/politics/prezident-litvy-rukovodstvo-sirii-i-rossii-dolzhno-znat-krasnye-linii.d?id=74293524|title=Президент Литвы: руководство Сирии и России должно знать красные линии |publisher= ru.DELFI.lt|date=2017-04-07 |accessdate=2017-04-07}}</ref>, [[Новая Зеландыя]]<ref>{{cite web|title=Foreign Affairs Minister Murray McCully on US air strikes: 'We can understand why'|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=11834082|publisher=New Zealand Herald|accessdate=7 апреля 2017|archive-date=7 красавіка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407034534/http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=11834082|url-status=dead}}</ref>, [[Нарвегія]]<ref>{{cite web|url=https://ria.ru/syria/20170407/1491760729.html|title=Норвегия с пониманием относится к действиям США в Сирии|publisher=[[РИА Новости]]|date=2017-04-07 |accessdate=2017-04-07}}</ref>, [[Саудаўская Аравія]]<ref>{{cite web|url=https://russian.rt.com/world/news/376137-saudovskaya-araviya-udary-ssha|title=Саудовская Аравия поддержала удары США по Сирии|publisher=[[RT]]|date=2017-04-07 |accessdate=2017-04-07}}</ref>, [[ААЭ]]<ref name="поддержали" />, [[Польшча]]<ref>[https://ria.ru/syria/20170407/1491735501.html Президент Польши поддержал удар США по авиабазе в Сирии / РИА Новости]</ref>, [[Румынія]]<ref>{{cite web|title=PM Grindeanu: We condemn chemical weapons attack in Syria|url=https://www.agerpres.ro/english/2017/04/07/pm-grindeanu-we-condemn-chemical-weapons-attack-in-syria-12-10-34|work=Agerpress|accessdate=7 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180419183936/https://www.agerpres.ro/english/2017/04/07/pm-grindeanu-we-condemn-chemical-weapons-attack-in-syria-12-10-34|archivedate=19 красавіка 2018|url-status=dead}}</ref>, [[Францыя]]<ref>[https://rueconomics.ru/238939-glava-mid-francii-prokommentiroval-udar-ssha-po-sirii Глава МИД Франции прокомментировал удар США по Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170407233943/https://rueconomics.ru/238939-glava-mid-francii-prokommentiroval-udar-ssha-po-sirii |date=7 красавіка 2017 }}</ref>, [[Турцыя]]<ref>[https://www.dailysabah.com/war-on-terror/2017/04/07/turkey-arrests-syrian-military-pilot-captured-after-his-plane-crashed Turkey arrests Syrian military pilot captured after his plane crashed]</ref>, [[Украіна]]<ref>[http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/56242-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-siriji Заява МЗС України щодо Сирії] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170408082104/http://mfa.gov.ua/ua/press-center/news/56242-zajava-mzs-ukrajini-shhodo-siriji |date=8 красавіка 2017 }}</ref>, [[Чэхія]]<ref name="поддержали" />, [[Японія]]<ref>{{cite web|url=http://nv.ua/world/countries/reshenie-protiv-himicheskogo-oruzhija-japonija-podderzhala-udar-ssha-po-aviabaze-v-sirii-937430.html|title=Решение против химического оружия. Япония поддержала удар США по авиабазе в Сирии|publisher=[[Новы Час, украінскі часопіс і сайт|Новое Время]]|date=2017-04-07 |accessdate=2017-04-07}}</ref>. [[Кітайская Народная Рэспубліка|КНР]] заявіла пра неабходнасць вырашэння сітуацыі палітычным шляхам і заклікала ўсе бакі праявіць стрыманасць<ref>[https://ria.ru/syria/20170407/1491717197.html Китай после удара США по Сирии призвал все стороны к хладнокровию]//«РИА Новости», 07.04.2017</ref>. [[Расія]]<ref>[http://www.bbc.com/russian/news-39525155 «Крэмль назваў удары ЗША агрэсіяй супраць суверэннай дзяржавы»], Бі-Бі-Сі, 07.04.2017.</ref><ref>[https://www.bfm.ru/news/351276 Лаўраў зрабіў заяву па Сірыі]</ref> і [[Іран]]<ref>{{cite web |url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2017/04/07/n_9893447.shtml|title=Иран решительно осудил удар ВС США по авиабазе в Сирии |publisher=[[Газета.Ru]] |date=2017-04-07 |accessdate=2017-04-07}}</ref> асудзілі нанясенне авіяўдару. === Савет Бяспекі ААН === [[7 красавіка]] 2017 года па ініцыятыве [[Балівія|Балівіі]] было склікана экстранае пасяджэнне [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]] для абмеркавання амерыканскага ўдару па аэрадроме Шайрат<ref name="bbc_8_04_2017">[http://www.bbc.com/russian/news-39536384 «Савбяс ААН не прыйшоў да згоды па Сірыі»], Бі-Бі-Сі, 8.04.2017</ref>. Падчас пасяджэння прадстаўнікі Расіі і ЗША абмяняліся ўзаемнымі абвінавачваннямі і папярэджаннямі пра негатыўныя наступствы палітыкі, якая імі праводзіцца. Пастаянны прадстаўнік ЗША ў ААН [[Нікі Хэйлі]] заявіла, што Амерыка зробіць так, што Башар Асад больш не будзе ўжываць хімічную зброю. Хэйлі выказала ўпэўненасць, што «ўзмацненне Асада павядзе толькі да новых забойстваў», асудзіўшы ў сувязі з гэтым Расію і Іран<ref name="bbc_8_04_2017" />. Прадстаўнік Расіі [[Уладзімір Карпавіч Сафранкоў|Уладзімір Сафранкоў]], са свайго боку, назваў дзеянні ЗША незаконнымі і адзначыў, шо яны іграюць на руку «тэрарыстам». «Вашы аднабаковыя дзеянні прывядуць рэгіён да жудасных трагедый», — заявіў ён<ref name="bbc_8_04_2017" />. Прадстаўнік Вялікабрытаніі [[Мэцью Райкрафт]] назваў амерыканскі ўдар «прапарцыйным адказам на неймаверны акт», маючы на ўвазе [[Хімічная атака на Хан-Шэйхун|хімічную атаку]], у якой сірыйская апазіцыя і Захад вінавацяць рэжым Асада<ref name="bbc_8_04_2017" />. == Гл. таксама == * [[Хроніка грамадзянскай вайны ў Сірыі#2017|Хроніка грамадзянскай вайны ў Сірыі]] == Крыніцы == {{Крыніцы|refs= <ref name="Канашэнкаў">{{cite news |author=[[Ігар Яўгенавіч Канашэнкаў]] |title=Заява Мінабароны Расіі ў сувязі з ракетнымі ўдарамі ЗША па Сірыі |url=https://www.youtube.com/watch?v=QgqKtmLNli4 |publisher=[[RT]] |date=2017-04-07 |accessdate=2017-04-07}}</ref> }} {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Замежны ўдзел у грамадзянскай вайне ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Падзеі 7 красавіка]] [[Катэгорыя:Замежныя аперацыі Узброеных сіл ЗША з 1991 года]] [[Катэгорыя:Паветраныя бітвы і аперацыі]] [[Катэгорыя:Красавік 2017 года]] [[Катэгорыя:2017 год у Сірыі]] [[Катэгорыя:2017 год у ЗША]] [[Катэгорыя:Войны Сірыі]] [[Катэгорыя:Першае прэзідэнцтва Дональда Трампа]] nl002r1cy1mlfn0vc5uo06vixle6p6f 0 464807 5210213 4534896 2026-10-02T07:17:51Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Шылонг]] у [[Шылонг (горад)]] 4534896 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Шылонг''' ({{lang-en|Shillong}}, {{lang-hi|शिलांग}}, {{lang-bn|শিলং}}) — горад на крайнім паўночным усходзе [[Індыя|Індыі]], сталіца штата [[Мегхалая]]. Адміністрацыйны цэнтр акругі Усходнія горы Кхасі. Шылонг размешчаны ў цэнтральнай частцы плато Шылонг, адзінай паднятай горнай структуры ў паўночнай частцы Індыйскага шчыта. Шылонг атачаюць сасновыя лясы. Сярэдняя вышыня над узроўнем мора — 1 496 м. Найвышэйшы пункт горада — пік Шылонг вышынёй 1 966 м. За 60 км ад Шылонга знаходзіцца адно з самых вільготных месцаў зямнога шара горад Чэрапунджы — 12 тысяч мм ападкаў у год, хоць у самім Шылонгу выпадае 2400 мм ападкаў. Горнакліматычным курорт. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады Індыі]] [[Катэгорыя:Мегхалая]] p1i6lfn3n0i4e28b5ja9adntf0mdgon 5210216 5210213 2026-10-02T07:19:40Z Autumndancer 168015 5210216 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Шылонг}} {{НП}} '''Шылонг''' ({{lang-en|Shillong}}, {{lang-hi|शिलांग}}, {{lang-bn|শিলং}}) — горад на крайнім паўночным усходзе [[Індыя|Індыі]], сталіца штата [[Мегхалая]]. Адміністрацыйны цэнтр акругі Усходнія горы Кхасі. Шылонг размешчаны ў цэнтральнай частцы [[плато Шылонг]], адзінай паднятай горнай структуры ў паўночнай частцы Індыйскага шчыта. Шылонг атачаюць сасновыя лясы. Сярэдняя вышыня над узроўнем мора — 1 496 м. Найвышэйшы пункт горада — пік Шылонг вышынёй 1 966 м. За 60 км ад Шылонга знаходзіцца адно з самых вільготных месцаў зямнога шара горад Чэрапунджы — 12 тысяч мм ападкаў у год, хоць у самім Шылонгу выпадае 2400 мм ападкаў. Горнакліматычным курорт. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады Індыі]] [[Катэгорыя:Мегхалая]] q4s1hggn3gvhzmbrvg845fdy77rlru4 5210219 5210216 2026-10-02T08:02:39Z Autumndancer 168015 5210219 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Шылонг}} {{НП}} '''Шылонг''' ({{lang-en|Shillong}}, {{lang-hi|शिलांग}}, {{lang-bn|শিলং}}) — горад на крайнім паўночным усходзе [[Індыя|Індыі]], сталіца штата [[Мегхалая]]. Адміністрацыйны цэнтр акругі Усходнія горы Кхасі. Шылонг размешчаны ў цэнтральнай частцы [[плато Шылонг]], адзінай паднятай горнай структуры ў паўночнай частцы Індыйскага шчыта. Шылонг атачаюць сасновыя лясы. Сярэдняя вышыня над узроўнем мора — 1 496 м. Найвышэйшы пункт горада — пік Шылонг вышынёй 1 966 м. За 60 км ад Шылонга знаходзіцца адно з самых вільготных месцаў зямнога шара горад Чэрапунджы — 12 тысяч мм ападкаў у год, хоць у самім Шылонгу выпадае 2400 мм ападкаў. Горнакліматычным курорт. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады Індыі]] [[Катэгорыя:Мегхалая]] 3otkcb8qjouxw2wdo56b19bimnuqgp6 0 468123 5210007 5072785 2026-10-01T16:32:06Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5210007 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Орган выканаўчай улады |назва = Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі |скарачэнне = МУС Расіі |краіна = Расійская імперыя |тэкст_поля_краіна = [[Расійская імперыя]] |дата стварэння = [[1819]] |папярэднік1 = [[Міністэрства паліцыі Расійскай імперыі]] <br> (1810—1819) |дата скасавання = {{СС|8|лістапада|1917|26|кастрычніка|1917}} |пераемнік = [[НКУС РСФСР]] |вышэйстаячае ведамства = Савет міністраў Расійскай імперыі |штаб-кватэра = Дом 57, [[Набярэжная ракі Фантанкі]], [[Петраград]] |падведамны орган1 = [[Дэпартамент паліцыі]] }} '''[[Міністэрства ўнутраных спраў]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]''' — орган [[Дзяржава|дзяржаўнай выканаўчай]] улады [[Кабінет міністраў|Кабінета Міністраў]] Расійскай імперыі, які ажыццяўляў адміністрацыйна-распарадчыя функцыі ў сферах дзяржаўнай і грамадскай бяспекі, аховы правапарадку, кіраўніцтва мясцовымі органамі ўлады, барацьбы са злачыннасцю, аховы месцаў пазбаўлення волі, дазвольнай сістэмы, [[Цэнзура|цэнзуры]] ў [[Сродкі масавай інфармацыі|сродках масавай інфармацыі]] і кнігавыдання. МУС Расійскай імперыі засяроджвала ў сваіх руках самыя разнастайныя задачы, як паліцыі бяспекі, так і паліцыі дабрабыту. == Будынак МУС Расіі == Будынак на набярэжнай Фантанкі ўзведзены ў 30-х гадах XIX стагоддзя па праекце італьянскага архітэктара [[Карл Іванавіч Росі|Карла Росі]] пры ўдзеле Язэпа Шарлемань, з’яўляецца складовай часткай ансамбляў плошчы Астроўскага з Александрынскім тэатрам, [[вуліца Дойліда Росі|вуліцы Дойліда Росі]] і плошчы [[Міхаіл Васільевіч Ламаносаў|Ламаносава]]. З [[1847]] па [[1917|1917 год]] яго займала Міністэрства ўнутраных спраў. З [[1925|1925 года]] ў будынку размясцілася друкарня «Леніздат». == Гісторыя і функцыі == Згодна з думкай графа Сперанскага, міністэрства павінна было клапаціцца аб прамысловых магутнасцях краіны і не займацца паліцэйскімі справамі. Гэты характар МУС змяніўся з далучэннем да яго ў [[1819]] г. [[Міністэрства паліцыі Расійскай імперыі|Міністэрства паліцыі]]. Наступныя змены ў агульным выніку пашыралі кампетэнцыю МУС, хоць яна часткова звужалася. Так, у [[1826]] г. «асаблівая канцылярыя» былога міністра паліцыі была выдзелена ў самастойнае [[Уласная Яго Імператарскай Вялікасці канцылярыя|III аддзяленне Уласнай Я. І. В. канцылярыі]]; апека аб дзяржаўнай і народнай гаспадарках збольшага адышла ў падпарадкаванне Міністэрстваў фінансаў і дзяржаўных маёмасцяў. З іншага боку, у [[1832]] г. да міністэрства ўнутраных спраў далучана, у выглядзе дэпартамента, галоўнае ўпраўленне духоўных спраў замежных спавяданняў, у [[1862]] г. перададзена ў вядзенне МУС [[цэнзура]], у [[1865]] г., пры рэфармаванні Міністэрства шляхоў зносін, — справы будаўнічай паліцыі, у [[1868]] г. у яго склад увайшло скасаванае [[Міністэрства пошт і тэлеграфаў|Міністэрства пошт і тэлеграфаў Расійскай імперыі]], кіраванне якімі і раней, да [[1830]] г., таксама тычылася МУС. У [[1880]] г. былое трэцяе аддзяленне Уласнай Я. І. В. канцылярыі далучана да МУС і міністру даверана кіраванне [[Асобны корпус жандармаў|корпусам жандараў]] на правах шэфа жандараў. З [[1843]] г. МУС загадвае статыстычнай часткай, у [[1861]] г. пры ім утвораны асаблівы земскі аддзел; палажэнне [[12 ліпеня]] [[1889]] г. аб [[Земскі начальнік|земскіх участковых начальніках]] прадаставіла яму судовыя функцыі і функцыі судовага нагляду. Загадванне турэмнай часткай перададзена ў [[1895]] г. з МУС у Міністэрства юстыцыі. У [[1880]] г. было створана адмысловае Міністэрства, якое складалася з такіх разнастайных частак, як пошта і духоўныя справы замежных спавяданняў; але ўжо ў наступным годзе яно было скасавана, а яго справы аддадзены пад кіраванне МУС. Асаблівае становішча МУС сярод іншых міністэрстваў абумоўліваецца не толькі шматлікасцю, разнастайнасцю і важнасцю яго функцый, але і той акалічнасцю, што яно кіруе перш за ўсё паліцыяй, а прымусовае выкананне ўсіх наогул распараджэнняў урада, да якога б міністэрства яны ні адносіліся, здзяйснялася звычайна паліцыяй. == Структура міністэрства == Міністру ўнутраных спраў дадзены два таварышы, правы якіх вызначаліся спецыяльнымі пастановамі. У [[1895|1895 годзе]] склад МУС быў наступным: савет міністра, утвораны на агульных падставах, але з некаторым адступленнем па справах земскага аддзела; галоўнае ўпраўленне пошт і тэлеграфаў; галоўнае ўпраўленне па справах друку, якое загадвала цэнзурай, а таксама наглядала за прамысловымі ўстановамі, якія адносяцца да друку, і за кніжным гандлем; земскі аддзел, медыцынскія дэпартамент і савет, дарадчы ветэрынарны камітэт, ператвораны ў красавіку 1901 года ў Ветэрынарнае ўпраўленне МУС Расійскай імперыі, статыстычны савет і цэнтральны статыстычны камітэт, тэхнічна-будаўнічы камітэт, канцылярыя міністра і дэпартаменты агульных спраў, гаспадарчы, паліцыі і духоўных спраў замежных спавяданняў. '''Савет міністра''' складалі кіраўнікі дэпартаментаў, спецыяльна прызначаныя імператарам чыноўнікі, а таксама кіраўнікі ўсіх, акрамя праваслаўнай, рэлігійных канфесій Расіі<ref>{{кніга|аўтар=В. Ф. Некрасов и др.|загаловак=МВД России: энциклопедия|спасылка=https://books.google.ru/books?id=LMpzuMdF3GQC&pg=PA12|выдавецтва=ОЛМА -Пресс|год=2002|старонкі=12|старонак=623|isbn=5-224-03722-0}}</ref>. '''Дэпартамент агульных спраў''' канкураваў з канцылярыяй міністра. Прадметы яго ведамства: справаводства па асабістаму складу МУС, інспектарская частка; справы па дваранскіх выбарах, па пытаннях аб правах стану, аб збудаванні помнікаў і аб адкрыцці для гэтага падпісак; загадванне архіўнай часткай усяго міністэрства і інш. '''Дэпартамент паліцыі''' засяроджваў у сабе галоўнае загадванне справамі агульнай паліцыі; яму падпарадкоўваліся ўсе [[Паліцыя|паліцэйскія органы]] ў дзяржаве. У прыватнасці, у падпарадкаванні гэтага дэпартамента знаходзіліся: справы аб [[Схізма|раскольніках]] і наогул пра секты, якія ўзнікаюць у нетрах праваслаўнай царквы; справы аб дзяржаўных злачынствах; справы аб нядоімках, бо клопат аб спраўным паступленні падаткаў ускладаўся на агульную паліцыю; справы аб забеспячэнні замежнікаў відамі на пражыванне ў [[Расійская імперыя|Расіі]] і пра высылку замежнікаў; справы па зацвярджэнню статутаў розных таварыстваў і клубаў і дазволу публічных лекцый, чытанняў, выстаў і з’ездаў, і многае іншае. У той жа час, асноўнымі службамі гэтага дэпартамента з’яўляліся вышукныя і [[Ахоўнае аддзяленне|ахоўныя аддзяленні]]. '''Гаспадарчы дэпартамент''' ведаў справамі па народнаму харчаванню, грамадскаму прызрэнню, гарадскому грамадскаму кіраванню і земскай гаспадарцы, па зацвярджэнню царкоўных таварыстваў, брацтваў і папячыцельстваў, па выдаленню з мяшчанскіх таварыстваў заганных членаў, па дазволу навуковых з’ездаў і многімі іншымі. У [[1894]] г. у складзе гаспадарчага дэпартамента заснаваны асаблівы страхавы аддзел са страхавым пры ім камітэтам. '''Дэпартамент духоўных спраў замежных спавяданняў''' ведаў, у якасці цэнтральнага ўстанаўлення, справамі каталіцкага веравызнання, армяна-грыгарыянскага і пратэстанцкіх, а таксама духоўнымі справамі мусульман, яўрэяў, караімаў і ламаістаў. Друкаваны орган: Часопіс Міністэрства ўнутраных спраў. == Знакі адрознення і ўзнагароды == Большую частку сваёй гісторыі Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі не мела дзяржаўных узнагарод, прызначаных спецыяльна для яго супрацоўнікаў. У [[1876|1876 годзе]] імператарам [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандрам II]] быў заснаваны медаль «За бездакорную службу ў паліцыі», прызначаны для паліцэйскіх і пажарных. У [[1887|1887 годзе]] імператарам [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандрам III]] быў заснаваны медаль «За бездакорную службу ў турэмнай варце» — для чыноў турэмнага ведамства, якое да [[1895|1895 года]] знаходзілася ў падпарадкаванні МУС{{Sfn|Рогов М. А.|2004|с=21, 23}}. Акрамя таго, за 115 гадоў існавання МУС Расійскай імперыі чыны гэтага ведамства ўзнагароджваліся многімі іншымі дзяржаўнымі ўзнагародамі. Напрыклад, вышэйшай узнагародай Расійскай імперыі — ордэнам Андрэя Першазванага былі ўзнагароджаны 22 вышэйшыя службовыя асобы міністэрства, нешматлікія з іх атрымалі ўзнагароду непасрэдна за паліцэйскую дзейнасць. Да іх можна аднесці начальніка [[Асобны корпус жандармаў|жандармерыі]] [[Аляксандр Хрыстафоравіч Бенкендорф|А. Х. Бенкендорфа]], [[генерал-губернатар]]а Масквы Д. В. Галіцына, міністраў унутраных спраў [[Леў Аляксеевіч Пяроўскі|Л. А. Пяроўскага]], [[Сяргей Сцяпанавіч Ланской|С. С. Ланскога]], [[Дзмітрый Андрэевіч Талстой|Д. А. Талстога]]{{Sfn|Рогов М. А.|2004|с=16}}. == Гл. таксама == * [[Міністэрства ўнутраных спраў СССР]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Рогов М. А.|загаловак=История наград и знаков МВД России (1802—2002)|месца=М.|выдавецтва=Интерпресс|год=2004|старонак=543|isbn=1-932525-24-6|ref=Рогов М. А.}} {{Структура пенітэнцыярнай сістэмы Расійскай імперыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міністэрствы ўнутраных спраў|Расійская імперыя]] [[Катэгорыя:Міністэрствы Расійскай імперыі|Унутраных спраў]] [[Катэгорыя:Праваахоўныя органы Расіі]] ow62pn4jibd674bvyskkxfn2kd4lu20 0 468541 5210141 4414757 2026-10-02T05:38:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210141 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мюрэй}} {{Музыкант}} '''Брэндан Мюрэй''' ({{Lang-en|Brendan Murray}}; нар. [[16 лістапада]] [[1996]], [[Голуэй]], [[Ірландыя]]) — ірландскі спявак, былы ўдзельнік ірландскай поп-групы «Hometown». Як сольны выканаўца прадстаўляў Ірландыю на [[Конкурс песні Еўрабачанне|Еўрабачанні]] 2017 года ў [[Кіеў|Кіеве]], [[Украіна]]. == Біяграфія == Брэндан Мюрэй нарадзіўся 16 лістапада 1996 года ў горадзе [[Голуэй]] у Ірландыі. Мае трох братоў і сястру. Падчас вучобы ў [[Каледж|каледжы]] спачатку выступаў на мясцовай музычнай сцэне каледжа, а затым пачаў разам з мясцовым музычнай групай удзельнічаць у розных мерапрыемствах горада Голуэй. Менавіта спяваць юнак пачаў у 13 гадоў, а іграць на гітары стаў у 14 гадоў. З 15 гадоў 2 гады выконваў песні на вуліцах; паводле слоў Брэндана, гэта дало яму ўпэўненасці і навучыла ўзаемадзеяння з публікай<ref>{{cite web|url=http://esckaz.com/2017/ire.htm|title=Brendan Murrey (Ireland)|author=|date=|work=|publisher=ESCKAZ|accessdate=|lang=}}</ref>. У 2014 годзе стаў удзельнікам ірландскага поп-гурту «Hometown», прадзюсарам якога быў Луіс Уолш. З гэтай групай спявак выпусціў песню «Where I Belong», якая заняла першае месца ў ірландскім нацыянальным чарце, а ў лістападзе 2015 году — дэбютны альбом групы «HomeTown», які апынуўся на чацвёртым месцы ірландскага музычнага чарта. У 2016 годзе было абвешчана, што гурт не будзе існаваць далей з-за таго, што яго ўдзельнікі хочуць пачаць уласныя музычныя кар’еры<ref name="discography">{{Cite web|url=http://irish-charts.com/showinterpret.asp?interpret=H..|title=Discography Hometown|last=Hung|first=Steffen|publisher=Irish Charts Portal. Hung Medien (Steffen Hung)|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127205734/http://irish-charts.com/showinterpret.asp?interpret=H..|archive-date=27 лістапада 2024|access-date=25 мая 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hotpress.com/Hometown/news/Irish-band-Home..|title=Irish band HomeTown split to pursue individual journeys|work=Hot Press|date=8 December 2015|accessdate=13 December 2016}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. 16 снежня 2016 ірландская газета «Irish Daily Mail» апублікавала артыкул пра тое, што выбраць будучага прадстаўніка Ірландыі на Еўрабачанні 2017 у Кіеве было даручана вядомаму прадзюсару Луісу Уолш. На наступны дзень, падчас шоу «The Late Late Show», ён абвясціў, што прадстаўляць Ірландыю на Еўрабачанні 2017 у Украіне будзе былы яго ўдзельнік групы «HomeTown» Брэндан Мюрэй. Па словах прадзюсара, ён будзе рабіць усё магчымае, каб знайсці годную конкурсную песню для спевака<ref>{{Cite web|url=http://wiwibloggs.com/2016/12/16/ireland-brendan-murr..|title=Ireland: Brendan Murray will sing at Eurovision 2017|last=Gallagher|first=Robyn|publisher=Wiwibloggs|date=16 December 2016}}</ref>. Па выніках другога паўфіналу конкурсу, які прайшоў 11 мая 2017, Брэндану не ўдалося прайсці ў фінал<ref>{{Cite web|url=https://eurovision.tv/video/the-exciting-qualifiers-announcement-of-the-second-semi-final|title=Eurovision 2017: The exciting qualifiers announcement of the second Semi-Final}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/watch?v=Dp3apBsLjvk Brendan Murray — Dying To Try (Ireland) Eurovision 2017 — Official Music Video] * [https://eurovision.tv/participant/brendan-murray/info Brendan Murry — Events, Kyiv 2017] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170514155610/https://eurovision.tv/participant/brendan-murray/info |date=14 мая 2017 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музыканты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Удзельнікі конкурсу песні Еўрабачанне 2017]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Ірландыі]] {{DEFAULTSORT:Мюрэй Брэндан}} dkwtrcecds8vydvd6jzbfn2b5emcf15 0 474403 5210368 4755264 2026-10-02T11:15:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210368 wikitext text/x-wiki {{Рэчыва|CAS=58-85-5}}'''Біяцін'''<ref>Напісанне паводле [https://bnkorpus.info/grammar.html#{%22word%22:%22%D0%B1%D1%96%D1%8F%D1%86%D1%96%D0%BD%22} граматычнай базы] Беларускага N-корпуса</ref>, таксама '''кафермент R''', часам называюць '''вітамін Н'''<ref>[http://www.webmd.com/vitamins-and-supplements/lifestyle-guide-11/supplement-guide-biotin Biotin] // WebMD, William Blahd, MD, June 26, 2015</ref>, '''вітамін B<sub>7</sub>''' — водарастваральны [[Вітаміны|вітамін]] [[Вітаміны групы B|групы В]]. Малекула біяціну складаецца з тэтрагідра[[імідазол]]ьнага і тэтрагідратыяфенавага кольцаў, у тэтрагідратыяфенавым кольцы адзін з атамаў вадароду замешчаны на валерыянавую кіслату. Біяцін з’яўляецца кафактарам у [[метабалізм]]е [[Тлустыя кіслоты|тлустых кіслот]], [[лейцын]]у і ў працэсе [[глюканеагенез]]у. == Фізіка-хімічныя ўласцівасці == Біяцін утварае ігольчастыя крышталі з тэмпературай плаўлення 232°. У папярочным сячэнні крышталь мае форму ромбу, вострыя куты якога роўныя 55°. Даўжыня восяў: а—5,25 Ǻ, b—10,35 Ǻ, з— 21,00 Ǻ. Шчыльнасць крышталяў 1,41. Малекулярная вага біяціну на аснове хімічнай формулы роўная 244.3106 г/моль. На аснове рэнтгенаскапічнага аналізу 245±6. Біяцін добра раствараецца ў вадзе і [[Спірты|спірце]], цяжка раствараецца ў эфіры, [[Вуглевадароды|вуглевадародах]] [[парафін]]авага шэрагу і некалькі лепш у [[цыклагексан]]е, [[бензол]]е, галагеніраваных вуглевадародах, спіртах і кетонах ([[ацэтон]]). Біяцін устойлівы да ўздзеяння [[Ультрафіялетавае выпраменьванне|ўльтрафіялетавых]] і [[Рэнтгенаўскае выпраменьванне|рэнтгенавых]] прамянёў. Ён разбураецца пад уплывам [[Перакіс вадароду|перакісу вадароду]], [[Саляная кіслата|салянай кіслаты]], з’едлівых [[Шчолачы|шчолачаў]], [[фармальдэгід]]у і сярністага газу. Ён не змяняецца пад уздзеяннем малекулярнага кіслароду, [[Серная кіслата|сернай кіслаты]], [[гідраксіламін]]у. Ва ўльтрафіялетавых праменях для біяціну не выяўлена спецыфічнага паглынання.<ref>{{Cite web|url=http://www.dailymedicine.ru/damegs-167-1.html|title=Химические и физические свойства биотина :: Строение, свойства и биологическая роль биотина и тиамина > dailymedicine.ru|publisher=www.dailymedicine.ru|accessdate=2017-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170410052126/http://www.dailymedicine.ru/damegs-167-1.html|archivedate=10 красавіка 2017|url-status=dead}}</ref> == Біяхімічная роля == Уваходзіць у склад [[Ферменты|ферментаў]], якія рэгулююць бялковы і тлушчавы баланс, мае высокую актыўнасць. Удзельнічае ў сінтэзе [[Глюкакіназа|глюкакіназы]] — ферменту, які рэгулюе абмен вугляводаў. З’яўляецца каферментам розных [[Ферменты|ферментаў]], у тым ліку і транскарбаксілаз. Удзельнічае ў сінтэзе [[пурын]]авых нуклеатыдаў. З’яўляецца крыніцай серы, якая прымае ўдзел у сінтэзе [[калаген]]а. З удзелам біяціну працякаюць рэакцыі актывавання і пераносу СА<sub>2</sub><ref name="elm">[http://www.elm.su/vit_bio.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118154336/http://www.elm.su/vit_bio.html|date=18 студзеня 2012}} Адрианов Н. В. Биотин [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками с декабря 2015]] <nowiki>{{подст:не АИ}}</nowiki></ref>. == Рэкамендаваная сутачная норма спажывання == Расійскімі рэкамендацыямі ўстаноўлена фізіялагічная патрэба ў біяціне для дарослых — 50 мкг/суткі. Для дзяцей — ад 10 да 50 мкг/суткі ў залежнасці ад узросту. Верхні дапушчальны ўзровень спажывання не ўстаноўлены.<ref name="normy-4.2.2.1.1.9.biotin">[http://39.rospotrebnadzor.ru/documents/10156/b047e835-fd5c-4e99-8ccb-3341a73726dc «Нормы физиологических потребностей в энергии и пищевых веществах для различных групп населения Российской Федерации» МР 2.3.1.2432-08, 18.12.2008] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160219162231/http://39.rospotrebnadzor.ru/documents/10156/b047e835-fd5c-4e99-8ccb-3341a73726dc |date=19 лютага 2016 }}, 4.2.2.1.1.9.</ref> === Адэкватнае спажыванне біяціну для розных узростаў === {| class="standard" style="margin-bottom: 34px;" ! Узрост ! 0-8 месяцаў ! 7-12 месяцаў ! 1-3 гады ! 4-8 гадоў ! 9-13 гадоў ! 14-20 гадоў ! 21 гадоў і старэй |- ! Адэкватнае спажыванне біяціну<ref>[http://www.webmd.com/vitamins-and-supplements/lifestyle-guide-11/supplement-guide-biotin Biotin] // WebMD, William Blahd, MD, June 26, 2015: «Adequate Intake (AI)»</ref>, мкг/дзень | align="center" | 5 | align="center" | 6 | align="center" | 8 | align="center" | 12 | align="center" | 20 | align="center" | 25 | align="center" | 30 |} == Гіпавітамінозы == === Прычыны === * генетычныя захворванні (''[[wikipedia:Biotinidase deficiency|Biotinidase deficiency]]'' — не больш за 5 выпадкаў на 100 тысяч чалавек<ref>[http://ghr.nlm.nih.gov/condition/biotinidase-deficiency Biotinidase deficiency] // Genetics Home Reference.</ref>); * прымяненне [[Антыбіётыкі|антыбіётыкаў]] і сульфаніламідных прэпаратаў прыгнятае здаровую мікрафлору кішэчніка, якая сінтэзуе біяцін; * злоўжыванне дыетамі, якія абмяжоўваюць нармальнае харчаванне; * парушэнні стрававання, абумоўленыя атрафіяй слізістай абалонкі страўніка і тонкага кішэчніка (сіндром мальабсорбцыі пасля рэзекцыі тонкага кішэчніка); * рэгулярнае ўжыванне [[сахарын]]а, які негатыўна ўплывае на ўсмоктванне і [[метабалізм]] біяціну, а таксама прыгнятае мікрафлору кішэчніка, якая сінтэзуе біяцін; * ужыванне сырых яек, бялок якіх змяшчае [[Глікапратэіны|глікапратэід]] [[авідын]] і ўзаемадзейнічае з біяцінам; * ужыванне прадуктаў, якія змяшчаюць сярністыя злучэнні ў якасці [[Кансерванты|кансервантаў]] (E221—E228) (сярністы ангідрыд, які ўтвараецца пры награванні такіх прадуктаў, а таксама пры кантакце з паветрам, разбурае біяцін); * злоўжыванне алкаголем (алкагольныя напоі перашкаджаюць нармальнаму засваенню біяціну). === Праявы === Пры недахопе біяціну назіраюцца: * пашкоджанні [[Скура|скуры]] рук і ног * сухасць і нездаровае адценне скуры * бледны гладкі язык * дрымотнасць, [[Прыгнечанасць|дэпрэсія]] * хваравітасць і слабасць цягліц * [[гіпатанія]] * высокі ўзровень [[халестэрын]]у і цукру ў крыві, які вядзе да развіцця гіперглікеміі * [[Анемія|малакроўе]] * страта апетыту і млоснасць * пагаршэнне стану валасоў * запавольваецца рост. == Змяшчэнне ў харчовых прадуктах == У малых колькасцях біяцін змяшчаецца ва ўсіх прадуктах, але больш за ўсё гэты вітамін змяшчаецца ў [[Печань|печані]], [[нырка]]х, [[Дрожджы|дражджах]], бабовых ([[соя]], [[арахіс]]), квяцістай капусце, арэхах.<ref>О.</ref> У меншай ступені — у [[Тамат звычайны|таматах]], [[Шпінат|шпінаце]], [[Яйка (харчовы прадукт)|яйках]] (не сырых), [[Грыбы|грыбах]]. З ежай паступае дастатковая для арганізму колькасць біяціну<ref>[http://www.fda.gov/Food/IngredientsPackagingLabeling/GRAS/SCOGS/ucm260871.htm Select Committee on GRAS Substances (SCOGS) Opinion: Biotin] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151006104654/http://www.fda.gov/Food/IngredientsPackagingLabeling/GRAS/SCOGS/ucm260871.htm |date=6 кастрычніка 2015 }} «usual intakes are in excess of those required for normal maintenance and growth.»</ref>. Здаровая мікрафлора кішэчніка сінтэзуе значныя колькасці біяціну.<ref>Bradley Hillman, [https://books.google.ru/books?id=x-lyocok9v4C&pg=PA217& Role of gut bacteria in human toxicology and pharmacology] — CRC 2004, [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9780203215234 ISBN 9780203215234], page 217 «15.3.1 Gut bacteria and biotin supply» (англ.)&nbsp;</ref><ref>http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2646215/</ref> == Размеркаванне ў арганізме == Біяцін у жывым арганізме канцэнтруецца ў [[Печань|печані]], [[нырка]]х. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вітаміны і вітамінападобныя сродкі]] [[Катэгорыя:Вітаміны групы B]] t9iomoxpal5qb4dbbqve2txb0t3t4uk 0 548198 5210310 4977995 2026-10-02T10:42:11Z Autumndancer 168015 5210310 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Кактабэ}} {{НП-Казахстан}} '''Кактабэ''' ({{lang-kz|Көктөбе}}) — [[аул]] у [[Майскі раён (Паўладарская вобласць)|Майскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Кактабінскай сельскай акругі. Код КАТА — 555630100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=3 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 4131 чалавек (2032 мужчыны і 2099 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 3815 чалавек (1827 мужчын і 1988 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Майскага раёна Паўладарскай вобласці}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Майскага раёна Паўладарскай вобласці]] fhwzr6g9200qrnemg4nipsbz03zl5lz 0 548200 5210295 4977507 2026-10-02T10:37:29Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Вялікі Акжар]] у [[Улькен Акжар]] 4977507 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Вялікі Акжар |казахская назва = Үлкен Ақжар |герб = |сцяг = |lat_deg = 50 |lat_min = 47 |lat_sec = 40.73 |lon_deg = 78 |lon_min = 27 |lon_sec = 47.31 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Паўладарская вобласць |рэгіён у табліцы = Паўладарская вобласць{{!}}Паўладарская |від раёна = |раён = Майскі раён (Паўладарская вобласць) |раён у табліцы = Майскі раён (Паўладарская вобласць){{!}}Майскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Акжарская сельская акруга |селішча ў табліцы = Акжарская сельская акруга{{!}}Акжарская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 615 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 555633100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Вялікі Акжар''' ({{lang-kz|Үлкен Ақжар}}) — сяло ў [[Майскі раён (Паўладарская вобласць)|Майскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Акжарскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна ў 107 км на паўднёвы ўсход ад сяла [[Кактабэ (Майскі раён)|Кактабэ]]. Код КАТА — 555633100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 843 чалавекі (425 мужчын і 418 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=5 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 615 чалавек (316 мужчын і 299 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Майскага раёна Паўладарскай вобласці}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Майскага раёна Паўладарскай вобласці]] 10wymvzo0gjyuo7hn14owu29r2uwkt9 5210298 5210295 2026-10-02T10:38:26Z Autumndancer 168015 5210298 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Вялікі Акжар''' ({{lang-kz|Үлкен Ақжар}}) — [[аул]] у [[Майскі раён (Паўладарская вобласць)|Майскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Акжарскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 107 км на паўднёвы ўсход ад аула [[Кактабэ (Майскі раён)|Кактабэ]]. Код КАТА — 555633100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 843 чалавекі (425 мужчын і 418 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=5 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 615 чалавек (316 мужчын і 299 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Майскага раёна Паўладарскай вобласці}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Майскага раёна Паўладарскай вобласці]] i5n5xuvizvar70eueuhaes50mhslrqp 5210333 5210298 2026-10-02T10:57:21Z Autumndancer 168015 5210333 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Улькен Акжар''' ({{lang-kz|Үлкен Ақжар}}) — [[аул]] у [[Майскі раён (Паўладарская вобласць)|Майскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Акжарскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 107 км на паўднёвы ўсход ад аула [[Кактабэ (Майскі раён)|Кактабэ]]. Код КАТА — 555633100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 843 чалавекі (425 мужчын і 418 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=5 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 615 чалавек (316 мужчын і 299 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Майскага раёна Паўладарскай вобласці}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Майскага раёна Паўладарскай вобласці]] atdujfwsj4fc3prfawkhw3qzh32thac 0 548201 5210304 4977698 2026-10-02T10:40:39Z Autumndancer 168015 5210304 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Жана Акшыман''' ({{lang-kz|Жаңа Ақшиман}}) — [[аул]] у [[Майскі раён (Паўладарская вобласць)|Майскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Акшыманскай сельскай акругі. Код КАТА — 555635100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=3 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 806 чалавек (426 мужчын і 380 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 476 чалавек (245 мужчын і 231 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Майскага раёна Паўладарскай вобласці}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Майскага раёна Паўладарскай вобласці]] onwp704mhia3d4dqw7p2kyjxln8gg1j 0 548202 5210293 4977306 2026-10-02T10:36:51Z Autumndancer 168015 5210293 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Басколь}} {{НП-Казахстан}} '''Басколь''' ({{lang-kz|Баскөл}}) — [[аул]] у [[Майскі раён (Паўладарская вобласць)|Майскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Баскольскай сельскай акругі. Код КАТА — 555637100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1230 чалавек (631 мужчына і 599 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1108 чалавек (550 мужчын і 558 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Майскага раёна Паўладарскай вобласці}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Майскага раёна Паўладарскай вобласці]] jwt1k453mvacxx6t5ml21rsh5vb3j3o 0 548203 5210292 4977235 2026-10-02T10:36:13Z Autumndancer 168015 5210292 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Базша}} {{НП-Казахстан}} '''Базша''' ({{lang-kz|Бозша}}) — [[аул]] у [[Майскі раён (Паўладарская вобласць)|Майскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Баскольскай сельскай акругі. Код КАТА — 555637200<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 253 чалавекі (130 мужчын і 123 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 102 чалавекі (59 мужчын і 43 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Майскага раёна Паўладарскай вобласці}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Майскага раёна Паўладарскай вобласці]] 4xw81t1vk8elc1wzpkio8iexxybi88m 0 548205 5210318 4978716 2026-10-02T10:50:09Z Autumndancer 168015 5210318 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Кентубек}} {{НП-Казахстан}} '''Кентубек''' ({{lang-kz|Кеңтүбек}}) — [[аул]] у [[Майскі раён (Паўладарская вобласць)|Майскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Кентубекскай сельскай акругі. Код КАТА — 555639100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=3 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1309 чалавек (641 мужчына і 668 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 1071 чалавек (509 мужчын і 562 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Майскага раёна Паўладарскай вобласці}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Майскага раёна Паўладарскай вобласці]] iggycx1vk073dyvqkuahrb9vk1coiol 0 548206 5210334 4980892 2026-10-02T10:57:51Z Autumndancer 168015 5210334 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Ферма 1}} {{НП-Казахстан}} '''Ферма 1''' ({{lang-kz|ферма 1}}) — населены пункт у [[Майскі раён (Паўладарская вобласць)|Майскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Кентубекскай сельскай акругі. Код КАТА — 555639200<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=3 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва населенага пункта складала 179 чалавек (92 мужчыны і 87 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражывалі 48 чалавек (23 мужчыны і 25 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Майскага раёна Паўладарскай вобласці}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Майскага раёна Паўладарскай вобласці]] rbrjmujtan0tdjq7db28vuavx7x1i4v 0 548207 5210337 4980897 2026-10-02T10:58:45Z Autumndancer 168015 5210337 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Ферма 3''' ({{lang-kz|ферма 3}}) — населены пункт у [[Майскі раён (Паўладарская вобласць)|Майскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Кентубекскай сельскай акругі. Код КАТА — 555639400<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=3 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва населенага пункта складала 126 чалавек (71 мужчына і 55 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражывалі 22 чалавекі (14 мужчын і 8 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Майскага раёна Паўладарскай вобласці}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Майскага раёна Паўладарскай вобласці]] al38mjng39jdjzm8t4ercirpcvepubf 0 548208 5210306 4977813 2026-10-02T10:41:32Z Autumndancer 168015 5210306 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Жумыскер}} {{НП-Казахстан}} '''Жумыскер''' ({{lang-kz|Жұмыскер}}) — [[аул]] у [[Майскі раён (Паўладарская вобласць)|Майскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Казанскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 42 км на паўднёвы ўсход ад аула [[Кактабэ (Майскі раён)|Кактабэ]]. Код КАТА — 555643100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=3 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 919 чалавек (453 мужчыны і 466 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 623 чалавекі (308 мужчын і 315 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Майскага раёна Паўладарскай вобласці}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Майскага раёна Паўладарскай вобласці]] cf6erepilupu424hhsgn8a0oa0y7tmr 0 548209 5210320 4978848 2026-10-02T10:50:49Z Autumndancer 168015 5210320 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Кызыленбек''' ({{lang-kz|Қызылеңбек}}) — [[аул]] у [[Майскі раён (Паўладарская вобласць)|Майскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Казанскай сельскай акругі. Код КАТА — 555643300<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=3 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 412 чалавек (208 мужчын і 204 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 332 чалавекі (158 мужчын і 174 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Майскага раёна Паўладарскай вобласці}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Майскага раёна Паўладарскай вобласці]] lwf56vndrtukl7ruf3v6fdv58d9rlct 0 548210 5210315 4978190 2026-10-02T10:46:35Z Autumndancer 168015 5210315 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Карацерак}} {{НП-Казахстан}} '''Карацерак''' ({{lang-kz|Қаратерек}}) — [[аул]] у [[Майскі раён (Паўладарская вобласць)|Майскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Карацеракскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 60 км на паўднёвы ўсход ад аула [[Кактабэ (Майскі раён)|Кактабэ]]. Код КАТА — 555645100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=3 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 983 чалавекі (486 мужчын і 497 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 920 чалавек (451 мужчына і 469 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Майскага раёна Паўладарскай вобласці}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Майскага раёна Паўладарскай вобласці]] 213or6qpq0h1i25p2upq9jojadulsrp 0 548212 5210290 4976851 2026-10-02T10:35:30Z Autumndancer 168015 5210290 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Аддзяленне 8 Сакавіка''' ({{lang-kz|8 Март бөлімшесі}}) — населены пункт у [[Майскі раён (Паўладарская вобласць)|Майскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Карацеракскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна ў 65 км на паўднёвы ўсход ад сяла [[Кактабэ (Майскі раён)|Кактабэ]]. Код КАТА — 555645300<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=3 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва населенага пункта складала 242 чалавекі (123 мужчыны і 119 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражывалі 72 чалавекі (34 мужчыны і 38 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Майскага раёна Паўладарскай вобласці}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Майскага раёна Паўладарскай вобласці]] 06w105pphg9bjmxiw2xt1xab064opdm 0 548213 5210322 4978952 2026-10-02T10:52:22Z Autumndancer 168015 5210322 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Май (значэнні)}} {{НП-Казахстан}} '''Май''' ({{lang-kz|Май}}) — [[аул]] у [[Майскі раён (Паўладарская вобласць)|Майскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Майскай сельскай акругі. Код КАТА — 555647100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=3 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 934 чалавекі (466 мужчын і 468 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 743 чалавекі (364 мужчыны і 379 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Майскага раёна Паўладарскай вобласці}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Майскага раёна Паўладарскай вобласці]] m13encspracg475sdyg56c91a9t9e2h 5210323 5210322 2026-10-02T10:52:32Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Майскае (Паўладарская вобласць)]] у [[Май (Паўладарская вобласць)]] 5210322 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Май (значэнні)}} {{НП-Казахстан}} '''Май''' ({{lang-kz|Май}}) — [[аул]] у [[Майскі раён (Паўладарская вобласць)|Майскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Майскай сельскай акругі. Код КАТА — 555647100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=3 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 934 чалавекі (466 мужчын і 468 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 743 чалавекі (364 мужчыны і 379 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Майскага раёна Паўладарскай вобласці}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Майскага раёна Паўладарскай вобласці]] m13encspracg475sdyg56c91a9t9e2h 0 548214 5210302 4977620 2026-10-02T10:40:01Z Autumndancer 168015 5210302 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Енбекшы}} {{НП-Казахстан}} '''Енбекшы''' ({{lang-kz|Еңбекші}}) — [[аул]] у [[Майскі раён (Паўладарская вобласць)|Майскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Майскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 79 км на паўднёвы ўсход ад аула [[Кактабэ (Майскі раён)|Кактабэ]]. Код КАТА — 555647200<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=3 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 86 чалавек (50 мужчын і 36 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 50 чалавек (26 мужчын і 24 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Майскага раёна Паўладарскай вобласці}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Майскага раёна Паўладарскай вобласці]] tmt8doziahjnqlkfzd646ml4r73ahct 0 548215 5210330 4978953 2026-10-02T10:55:27Z Autumndancer 168015 5210330 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Майтубек}} {{НП-Казахстан}} '''Майтубек''' ({{lang-kz|Майтүбек}}) — [[аул]] у [[Майскі раён (Паўладарская вобласць)|Майскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Майтубекскай сельскай акругі. Код КАТА — 555649100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=3 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1092 чалавекі (541 мужчына і 551 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 635 чалавек (311 мужчын і 324 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Майскага раёна Паўладарскай вобласці}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Майскага раёна Паўладарскай вобласці]] ofaunpvj161j02nrhomamly9z3vl0mg 0 548216 5210331 4978975 2026-10-02T10:56:15Z Autumndancer 168015 5210331 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Малайсары}} {{НП-Казахстан}} '''Малайсары''' ({{lang-kz|Малайсары}}) — [[аул]] у [[Майскі раён (Паўладарская вобласць)|Майскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Малайсарынскай сельскай акругі. Код КАТА — 555651100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=3 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1012 чалавек (516 мужчын і 496 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 692 чалавекі (341 мужчына і 351 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Майскага раёна Паўладарскай вобласці}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Майскага раёна Паўладарскай вобласці]] qms6skfxte5mg6l87ngf4axu28l32cq 0 548217 5210335 4980893 2026-10-02T10:58:10Z Autumndancer 168015 5210335 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Ферма 1}} {{НП-Казахстан}} '''Ферма 1''' ({{lang-kz|ферма 1}}) — населены пункт у [[Майскі раён (Паўладарская вобласць)|Майскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Малайсарынскай сельскай акругі. Код КАТА — 555651200<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=3 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва населенага пункта складала 193 чалавекі (109 мужчын і 84 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражывалі 146 чалавек (77 мужчын і 69 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Майскага раёна Паўладарскай вобласці}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Майскага раёна Паўладарскай вобласці]] mgf0anstiw3pwy0ce8wttuvxkldjuhk 0 548218 5210336 4980896 2026-10-02T10:58:26Z Autumndancer 168015 5210336 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Ферма 2}} {{НП-Казахстан}} '''Ферма 2''' ({{lang-kz|ферма 2}}) — населены пункт у [[Майскі раён (Паўладарская вобласць)|Майскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Малайсарынскай сельскай акругі. Код КАТА — 555651300<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=3 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва населенага пункта складала 97 чалавек (50 мужчын і 47 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражываў 71 чалавек (31 мужчына і 40 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Майскага раёна Паўладарскай вобласці}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Майскага раёна Паўладарскай вобласці]] 9553apra8o9thj0wm8znfmw1lf1d5p2 0 548219 5210332 4979449 2026-10-02T10:56:59Z Autumndancer 168015 5210332 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Саты}} {{НП-Казахстан}} '''Саты''' ({{lang-kz|Саты}}) — [[аул]] у [[Майскі раён (Паўладарская вобласць)|Майскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Сацінскай сельскай акругі. Код КАТА — 555653100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=3 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1002 чалавекі (502 мужчыны і 500 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 523 чалавекі (270 мужчын і 253 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Майскага раёна Паўладарскай вобласці}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Майскага раёна Паўладарскай вобласці]] md69l44yqyqu4oly15oekzo8gkj3w6a 0 548220 5210289 4976836 2026-10-02T10:35:03Z Autumndancer 168015 5210289 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Абай}} {{НП-Казахстан}} '''Абай''' ({{lang-kz|Абай}}; да 2019 года ''Кызылакцябр'') — [[аул]] у [[Майскі раён (Паўладарская вобласць)|Майскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Сацінскай сельскай акругі. Код КАТА — 555653300<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=3 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 278 чалавек (152 мужчыны і 126 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 207 чалавек (115 мужчын і 92 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Майскага раёна Паўладарскай вобласці}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Майскага раёна Паўладарскай вобласці]] ejl1godg08foedx9u0h4ajpfjdm7o0g 10 548224 5210299 5209020 2026-10-02T10:39:19Z Autumndancer 168015 5210299 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Майскага раёна Паўладарскай вобласці |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Майскі раён (Паўладарская вобласць)|Майскага раёна]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] |утрыманне = * [[Абай (Майскі раён)|Абай]] * [[Аддзяленне 8 Сакавіка]] * [[Базша (Паўладарская вобласць)|Базша]] * [[Басколь (Паўладарская вобласць)|Басколь]] * [[Белагор НКП]] * [[Енбекшы (Майскі раён)|Енбекшы]] * [[Жана Акшыман]] * [[Жанатылек (Майскі раён)|Жанатылек]] * [[Жумыскер (Паўладарская вобласць)|Жумыскер]] * [[Кактабэ (Майскі раён)|Кактабэ]] * [[Карацерак (Паўладарская вобласць)|Карацерак]] * [[Кентубек (Паўладарская вобласць)|Кентубек]] * [[Кызыленбек]] * [[Майскае (Паўладарская вобласць)|Майскае]] * [[Майтубек (Паўладарская вобласць)|Майтубек]] * [[Малайсары (Паўладарская вобласць)|Малайсары]] * [[Саты (Паўладарская вобласць)|Саты]] * [[Улькен Акжар]] * [[Ферма 1 (Кентубекская сельская акруга)|Ферма 1]] (Кентубекская с.а.) * [[Ферма 1 (Малайсарынская сельская акруга)|Ферма 1]] (Малайсарынская с.а.) * [[Ферма 2 (Паўладарская вобласць)|Ферма 2]] * [[Ферма 3 (Паўладарская вобласць)|Ферма 3]] * [[Хасен Сейітказін (аул)]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Паўладарская вобласць]] </noinclude> hm49b4f74uxtyvo7ulwr1gkd8gsgt32 5210329 5210299 2026-10-02T10:54:40Z Autumndancer 168015 5210329 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Майскага раёна Паўладарскай вобласці |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Майскі раён (Паўладарская вобласць)|Майскага раёна]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] |утрыманне = * [[Абай (Майскі раён)|Абай]] * [[Аддзяленне 8 Сакавіка]] * [[Базша (Паўладарская вобласць)|Базша]] * [[Басколь (Паўладарская вобласць)|Басколь]] * [[Белагор НКП]] * [[Енбекшы (Майскі раён)|Енбекшы]] * [[Жана Акшыман]] * [[Жанатылек (Майскі раён)|Жанатылек]] * [[Жумыскер (Паўладарская вобласць)|Жумыскер]] * [[Кактабэ (Майскі раён)|Кактабэ]] * [[Карацерак (Паўладарская вобласць)|Карацерак]] * [[Кентубек (Паўладарская вобласць)|Кентубек]] * [[Кызыленбек]] * [[Май (Паўладарская вобласць)|Май]] * [[Майтубек (Паўладарская вобласць)|Майтубек]] * [[Малайсары (Паўладарская вобласць)|Малайсары]] * [[Саты (Паўладарская вобласць)|Саты]] * [[Улькен Акжар]] * [[Ферма 1 (Кентубекская сельская акруга)|Ферма 1]] (Кентубекская с.а.) * [[Ферма 1 (Малайсарынская сельская акруга)|Ферма 1]] (Малайсарынская с.а.) * [[Ферма 2 (Паўладарская вобласць)|Ферма 2]] * [[Ферма 3 (Паўладарская вобласць)|Ферма 3]] * [[Хасен Сейітказін (аул)]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Паўладарская вобласць]] </noinclude> 3tyxmgh5p42gajir0t6ff30cfauoe5p 0 549183 5210366 4977527 2026-10-02T11:14:19Z Autumndancer 168015 5210366 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Глубокае}} {{НП-Казахстан}} '''Глубокае''' ({{lang-kz|Глубокое}}) — пасёлак у [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Глубокаўскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 634030100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=11 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 10527 чалавек (4859 мужчын і 5668 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 9652 чалавекі (4462 мужчыны і 5190 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Глубокаўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глубокаўскага раёна]] grev0564n5zovpouj5dh51kp4576tyn 5210369 5210366 2026-10-02T11:16:04Z Autumndancer 168015 5210369 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Глубокае}} {{НП-Казахстан}} '''Глубокае''' ({{lang-kz|Глубокое}}) — пасёлак у [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Глубокаўскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 634030100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=11 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. Знаходзіцца за 23 км на паўночны захад ад [[Усць-Каменагорск]]а. У пасёлку знаходзіўся Іртышскі медаплавільны завод карпарацыі «Казахмыс», цяпер на яго тэрыторыі размешчаны завод па вытворчасці мінеральна-ватных уцяпляльнікаў. Чыгуначная станцыя — «Іртышскі Завод». == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 10527 чалавек (4859 мужчын і 5668 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 9652 чалавекі (4462 мужчыны і 5190 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Глубокаўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глубокаўскага раёна]] de85skx2i8wynglwpxkwur3747g25qz 5210371 5210369 2026-10-02T11:16:53Z Autumndancer 168015 5210371 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Глубокае}} {{НП-Казахстан}} '''Глубокае''' ({{lang-kz|Глубокое}}) — пасёлак у [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Глубокаўскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 634030100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=11 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. Знаходзіцца за 23 км на паўночны захад ад [[Усць-Каменагорск]]а. У пасёлку знаходзіўся Іртышскі медаплавільны завод карпарацыі «Казахмыс», цяпер на яго тэрыторыі размешчаны завод па вытворчасці мінеральна-ватных уцяпляльнікаў. Чыгуначная станцыя — «Іртышскі Завод». == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Глубокаўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глубокаўскага раёна]] a7apgdpxywuj94kgtfl51dauuh7m86e 0 549184 5210339 4977078 2026-10-02T11:01:35Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Алтайскі]] у [[Алтай (Глубокаўскі раён)]] 4977078 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = пасёлак |беларуская назва = Алтайскі |казахская назва = Алтай |герб = |сцяг = |lat_deg = 50 |lat_min = 12 |lat_sec = 22.24 |lon_deg = 82 |lon_min = 24 |lon_sec = 3.1 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Усходне-Казахстанская вобласць |рэгіён у табліцы = Усходне-Казахстанская вобласць{{!}}Усходне-Казахстанская |від раёна = |раён = Глубокаўскі раён |раён у табліцы = Глубокаўскі раён{{!}}Глубокаўскі |від селішча = Пасялковая адміністрацыя |селішча = Алтайская пасялковая адміністрацыя |селішча ў табліцы = Алтайская пасялковая адміністрацыя{{!}}Алтайская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 2104 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 634033100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Алтайскі''' ({{lang-kz|Алтай}}) — пасёлак у [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Алтайскай пасялковай адміністрацыі. Знаходзіцца прыкладна за 9 км на паўночны ўсход ад раённага цэнтра, пасёлка [[Глубокае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Глубокае]]. Код КАТА — 634033100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 2130 чалавек (986 мужчын і 1144 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 2104 чалавекі (1000 мужчын і 1104 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Глубокаўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глубокаўскага раёна]] o08a4vpm6apjw0dghq2fjtwtuv8r8dy 5210342 5210339 2026-10-02T11:02:26Z Autumndancer 168015 5210342 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Алтай (значэнні)}} {{НП-Казахстан}} '''Алтай''' ({{lang-kz|Алтай}}) — пасёлак у [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Алтайскай пасялковай адміністрацыі. Знаходзіцца прыкладна за 9 км на паўночны ўсход ад раённага цэнтра, пасёлка [[Глубокае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Глубокае]]. Код КАТА — 634033100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 2130 чалавек (986 мужчын і 1144 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 2104 чалавекі (1000 мужчын і 1104 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Глубокаўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глубокаўскага раёна]] lvoh5veoncwljkxjhh8h5gt2pb2m0h1 0 549185 5210376 4978019 2026-10-02T11:20:42Z Autumndancer 168015 5210376 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Калініна}} {{НП-Казахстан}} '''Калініна''' ({{lang-kz|Калинино}}) — [[аул]] у [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Алтайскай пасялковай адміністрацыі. Знаходзіцца прыкладна за 11 км на поўнач ад раённага цэнтра, пасёлка [[Глубокае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Глубокае]]. Код КАТА — 634033200<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=11 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 76 чалавек (35 мужчын і 41 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 57 чалавек (24 мужчыны і 33 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Глубокаўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глубокаўскага раёна]] kt0fxdthk9y55puwjqq3asuvb8c9byk 0 549186 5210344 4872196 2026-10-02T11:03:48Z Autumndancer 168015 5210344 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Белаусаўка}} {{НП-Казахстан}} '''Белаусаўка''' ({{lang-kz|Белоусовка}}) — пасёлак у [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Белаусаўскай пасялковай адміністрацыі. Знаходзіцца прыкладна за 14 км на ўсход ад раённага цэнтра, пасёлка [[Глубокае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Глубокае]]. Код КАТА — 634037100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 9981 чалавек (4711 мужчын і 5270 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 9649 чалавек (4618 мужчын і 5031 жанчына)<ref name="stat"/>. == Эканоміка == У ваколіцах пасёлка размяшчаецца [[Белаусаўскае радовішча]] [[Поліметалічныя руды|поліметалічных руд]]<ref>''Чухров Ф. В.'' Современные минеральные новообразования из некоторых месторождений Казахстана // Записки ВМО, 1945. Часть 74. Вып. 3, стр. 189—199</ref>. Працуюць руднікі Іртышскага поліметалічнага камбіната. Праз Белаусаўку праходзіць аўтамабільная дарога [[Усць-Каменагорск]] — [[Шэманаіха]]. Бліжэйшая чыгуначная станцыя — [[Оскемен-1 (станцыя)|Оскемен-1]] (за 15 км)<ref>{{З КНЭ|1|395|Белоусовка}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} {{НП Глубокаўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глубокаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1939 годзе]] 3h3nf5rt1xw3gofchamzwdsgnh72zew 0 549187 5210362 4977358 2026-10-02T11:11:49Z Autumndancer 168015 5210362 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Белакаменка}} {{НП-Казахстан}} '''Белакаменка''' ({{lang-kz|Белокаменка}}) — [[аул]] у [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Белаусаўскай пасялковай адміністрацыі. Знаходзіцца прыкладна за 20 км на ўсход ад раённага цэнтра, пасёлка [[Глубокае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Глубокае]]. Код КАТА — 634037200<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 583 чалавекі (266 мужчын і 317 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 502 чалавекі (243 мужчыны і 259 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Глубокаўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глубокаўскага раёна]] c9gqznowt4rk0g6w0s6xum86bq5d99g 0 549190 5210361 4977211 2026-10-02T11:11:07Z Autumndancer 168015 5210361 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Баброўка}} {{НП-Казахстан}} '''Баброўка''' ({{lang-kz|Бобровка}}) — [[аул]] у [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Баброўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 29 км на ўсход ад раённага цэнтра, пасёлка [[Глубокае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Глубокае]]. Код КАТА — 634039100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 2077 чалавек (1034 мужчыны і 1043 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 2096 чалавек (1016 мужчын і 1080 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Глубокаўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глубокаўскага раёна]] bdmokurnsbeuwfjjnadv1ezz132y3bw 0 549192 5210373 4977511 2026-10-02T11:18:43Z Autumndancer 168015 5210373 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Вясёлаўка}} {{НП-Казахстан}} '''Вясёлаўка''' ({{lang-kz|Веселовка}}) — [[аул]] у [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Вясёлаўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 18 км на поўнач ад раённага цэнтра, пасёлка [[Глубокае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Глубокае]]. Код КАТА — 634041100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1487 чалавек (720 мужчын і 767 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=5 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1129 чалавек (553 мужчыны і 576 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Глубокаўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глубокаўскага раёна]] hlik4glcc4jt60rrlpna355bnp9dwm4 0 549193 5210374 4977859 2026-10-02T11:19:22Z Autumndancer 168015 5210374 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Зарэчнае}} {{НП-Казахстан}} '''Зарэчнае''' ({{lang-kz|Заречное}}) — [[аул]] у [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Вясёлаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 634041200<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=11 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 304 чалавекі (154 мужчыны і 150 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 310 чалавек (168 мужчын і 142 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Глубокаўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глубокаўскага раёна]] q7p9byacupe40rhwk3p1r7t2lc1qrco 0 549194 5210345 4977497 2026-10-02T11:04:28Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Верхнябярозаўка]] у [[Жагаргы Бярозаўка]] 4977497 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = пасёлак |беларуская назва = Верхнябярозаўка |казахская назва = Жоғарғы Березовка |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Усходне-Казахстанская вобласць |рэгіён у табліцы = Усходне-Казахстанская вобласць{{!}}Усходне-Казахстанская |від раёна = |раён = Глубокаўскі раён |раён у табліцы = Глубокаўскі раён{{!}}Глубокаўскі |від селішча = Пасялковая адміністрацыя |селішча = Верхнябярозаўская пасялковая адміністрацыя |селішча ў табліцы = Верхнябярозаўская пасялковая адміністрацыя{{!}}Верхнябярозаўская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 3545 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 634045100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Верхнябярозаўка''' ({{lang-kz|Жоғарғы Березовка}}) — пасёлак у [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Верхнябярозаўскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 634045100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 4069 чалавек (1866 мужчын і 2203 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 3545 чалавек (1692 мужчыны і 1853 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Глубокаўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глубокаўскага раёна]] lmttyfvmp6y7m1selj3ljmr30n8ieia 5210348 5210345 2026-10-02T11:05:08Z Autumndancer 168015 5210348 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Жагаргы Бярозаўка''' ({{lang-kz|Жоғарғы Березовка}}) — пасёлак у [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Верхнябярозаўскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 634045100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 4069 чалавек (1866 мужчын і 2203 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 3545 чалавек (1692 мужчыны і 1853 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Глубокаўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глубокаўскага раёна]] 9wdyrtbh3w6879kpxtdozvzzdkzhh1h 0 549195 5210363 4977467 2026-10-02T11:12:38Z Autumndancer 168015 5210363 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Бярозаўка}} {{НП-Казахстан}} '''Бярозаўка''' ({{lang-kz|Березовка}}) — [[аул]] у [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Калінінскай сельскай акругі. Код КАТА — 634047100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1445 чалавек (643 мужчыны і 802 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 1291 чалавек (601 мужчына і 690 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Глубокаўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глубокаўскага раёна]] h6keuulcy5t87z508ssya5zrc6rl1al 0 549196 5210383 4978761 2026-10-02T11:24:36Z Autumndancer 168015 5210383 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Красная Зара}} {{НП-Казахстан}} '''Красная Зара''' ({{lang-kz|Красная Заря}}) — [[аул]] у [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Калінінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 19 км на паўночны захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Глубокае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Глубокае]]. Код КАТА — 634047200<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=11 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 151 чалавек (74 мужчыны і 77 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 69 чалавек (42 мужчыны і 27 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Глубокаўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глубокаўскага раёна]] 2iwhypwbpqjg4s9njteof27fq2hs0xd 0 549202 5210381 4978741 2026-10-02T11:24:01Z Autumndancer 168015 5210381 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Кожахава''' ({{lang-kz|Кожохово}}) — [[аул]] у [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Кожахаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 634051100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=11 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1154 чалавекі (537 мужчын і 617 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1085 чалавек (508 мужчын і 577 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Глубокаўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глубокаўскага раёна]] 3f06pjj6qd4vdge2ppm79scm25lmiiz 0 549206 5210360 4983644 2026-10-02T11:10:26Z Autumndancer 168015 5210360 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Аўрора}} {{НП-Казахстан}} '''Аўрора''' ({{lang-kz|Аврора}}) — станцыя ў [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Краснаярскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 30 км на паўночны захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Глубокае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Глубокае]]. Код КАТА — 634053200<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == Пры рабоце з архіўнымі дакументамі пацверджана існаванне на станцыі [[ГУЛАГ|Галоўнага ўпраўлення лагераў]] «[[Будаўніцтва 790 і папраўча-працоўны лагер]]» (у 1953 годзе [[Ермакоўскае лагернае аддзяленне]] (ЕрмакЛА)<ref>{{cite web|url = https://www.inbusiness.kz/ru/last/uchenye-podtverdili-sushestvovanie-lagerya-repressirovannyh-na-territorii-vko|title = Ученые подтвердили существование лагеря репрессированных на территории ВКО|first = |last = |authorlink = |date = 2022-05-22|work = inbusiness.kz|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = https://web.archive.org/web/20250424215043/https://www.inbusiness.kz/ru/last/uchenye-podtverdili-sushestvovanie-lagerya-repressirovannyh-na-territorii-vko|archive-date = 2025-04-24|access-date = 2025-04-24|url-status = live|quote = |ref = }}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва станцыі складала 145 чалавек (75 мужчын і 70 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражывалі 93 чалавекі (46 мужчын і 47 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Глубокаўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глубокаўскага раёна]] lbbgflsd7eioz276w2skm6g9dumeg0v 0 549209 5210375 4977872 2026-10-02T11:19:56Z Autumndancer 168015 5210375 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Зімоўе}} {{НП-Казахстан}} '''Зімоўе''' ({{lang-kz|Зимовье}}) — [[аул]] у [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Куйбышаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 634055300<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=11 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 315 чалавек (170 мужчын і 145 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 257 чалавек (142 мужчыны і 115 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Глубокаўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глубокаўскага раёна]] shevea4k88q6y93yqw2cvy0maflbau0 0 549210 5210384 4978970 2026-10-02T11:25:35Z Autumndancer 168015 5210384 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Мала-Убінка''' ({{lang-kz|Кіші Оба}}) — [[аул]] у [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Малаубінскай сельскай акругі. Код КАТА — 634057100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=11 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 964 чалавекі (478 мужчын і 486 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 982 чалавекі (476 мужчын і 506 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Глубокаўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глубокаўскага раёна]] 84z7w4l78usolos8y4u9mw7j192kye9 0 549212 5210364 4977491 2026-10-02T11:13:15Z Autumndancer 168015 5210364 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Ваўчыха}} {{НП-Казахстан}} '''Ваўчыха''' ({{lang-kz|Волчиха}}) — [[аул]] у [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Малаубінскай сельскай акругі. Код КАТА — 634057200<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 84 чалавекі (48 мужчын і 36 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 55 чалавек (32 мужчыны і 23 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Глубокаўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глубокаўскага раёна]] s9z5c75a5o4n6rg90mma178uf7fmgkk 0 549213 5210378 4978113 2026-10-02T11:21:51Z Autumndancer 168015 5210378 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Карагужыха''' ({{lang-kz|Карагужиха}}) — пасёлак у [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Малаубінскай сельскай акругі. Код КАТА — 634057400<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=11 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 306 чалавек (152 мужчыны і 154 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 112 чалавек (62 мужчыны і 50 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Глубокаўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глубокаўскага раёна]] 8vqjkux2z6dyuab563s9wjvt9e8uusm 0 549217 5210350 4978031 2026-10-02T11:06:35Z Autumndancer 168015 5210350 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Каменны Кар’ер}} {{НП-Казахстан}} '''Каменны Кар’ер''' ({{lang-kz|Каменный Карьер}}) — [[аул]] у [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Ушанаўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 40 км на паўднёвы ўсход ад раённага цэнтра, пасёлка [[Глубокае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Глубокае]]. Код КАТА — 634065200<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=11 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 242 чалавекі (116 мужчын і 126 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 331 чалавек (169 мужчын і 162 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Глубокаўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глубокаўскага раёна]] s14tfwflcbfmyltbgjf8g7okht7msx2 0 549220 5210372 4977510 2026-10-02T11:18:01Z Autumndancer 168015 5210372 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Вясёлае}} {{НП-Казахстан}} '''Вясёлае''' ({{lang-kz|Веселое}}) — [[аул]] у [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Фрунзенскай сельскай акругі. Код КАТА — 634067200<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 105 чалавек (55 мужчын і 50 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=5 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 56 чалавек (30 мужчын і 26 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Глубокаўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глубокаўскага раёна]] jj1jlv0nahi8yc4nakak8mb1p50gyv9 0 549221 5210365 4977501 2026-10-02T11:13:51Z Autumndancer 168015 5210365 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Віннае''' ({{lang-kz|Винное}}) — [[аул]] у [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Фрунзенскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 39 км на ўсход ад раённага цэнтра, пасёлка [[Глубокае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Глубокае]]. Код КАТА — 634067300<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1503 чалавекі (750 мужчын і 753 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=5 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1426 чалавек (722 мужчыны і 704 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Глубокаўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глубокаўскага раёна]] 4f6dbi69ck7zfyo13zie1doiankrfe5 0 549224 5210354 4977529 2026-10-02T11:08:05Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Горная Ульбінка]] у [[Таўлы Ульбі]] 4977529 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Горная Ульбінка |казахская назва = Таулы Үлбі |герб = |сцяг = |lat_deg = 49 |lat_min = 59 |lat_sec = 13.29 |lon_deg = 82 |lon_min = 55 |lon_sec = 1.61 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Усходне-Казахстанская вобласць |рэгіён у табліцы = Усходне-Казахстанская вобласць{{!}}Усходне-Казахстанская |від раёна = |раён = Глубокаўскі раён |раён у табліцы = Глубокаўскі раён{{!}}Глубокаўскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Фрунзенская сельская акруга |селішча ў табліцы = Фрунзенская сельская акруга{{!}}Фрунзенская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 121 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 634067700 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Горная Ульбінка''' ({{lang-kz|Таулы Үлбі}}) — сяло ў [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Фрунзенскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 47 км на ўсход ад раённага цэнтра, пасёлка [[Глубокае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Глубокае]]. Код КАТА — 634067700<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=11 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 158 чалавек (77 мужчын і 81 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражываў 121 чалавек (66 мужчын і 55 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Глубокаўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глубокаўскага раёна]] 9c12vv4sj3nvk9xncdl83h0ggv1zcq2 5210357 5210354 2026-10-02T11:09:15Z Autumndancer 168015 5210357 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Таўлы Ульбі''' ({{lang-kz|Таулы Үлбі}}) — [[аул]] у [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Фрунзенскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 47 км на ўсход ад раённага цэнтра, пасёлка [[Глубокае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Глубокае]]. Код КАТА — 634067700<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=11 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 158 чалавек (77 мужчын і 81 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 121 чалавек (66 мужчын і 55 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Глубокаўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глубокаўскага раёна]] 5207ikzz4c750ynm6uvn3xoour2acj9 10 549404 5210343 4703900 2026-10-02T11:03:12Z Autumndancer 168015 5210343 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = НП Глубокаўскага раёна |navbar = |state = autocollapse |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Населеныя пункты [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскага раёна]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанской вобласці]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = Раённы цэнтр |спіс1 = пасёлак [[Глубокае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Глубокае]] |загаловак2 = Пасёлкі |спіс2 = * [[Алтай (Глубокаўскі раён)|Алтай]] * [[Белаусаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Белаусаўка]] * [[Верхнябярозаўка]] |загаловак3 = Сельскія населеныя пункты |спіс3 = * [[Аўрора (Усходне-Казахстанская вобласць)|Аўрора]] * [[Баброўка (Глубокаўскі раён)|Баброўка]] * [[Белакаменка (Глубокаўскі раён)|Белакаменка]] * [[Быструха (Усходне-Казахстанская вобласць)|Быструха]] * [[Бярозаўка (Глубокаўскі раён)|Бярозаўка]] * [[Ваўчыха (Усходне-Казахстанская вобласць)|Ваўчыха]] * [[Віннае]] * [[Вясёлае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Вясёлае]] * [[Вясёлаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Вясёлаўка]] * [[Горная Ульбінка]] * [[Зарэчнае (Глубокаўскі раён)|Зарэчнае]] * [[Зімоўе (Усходне-Казахстанская вобласць)|Зімоўе]] * [[Калініна (Усходне-Казахстанская вобласць)|Калініна]] * [[Каменны Кар’ер (Усходне-Казахстанская вобласць)|Каменный Кар’ер]] * [[Карагужыха]] * [[Кожахава]] * [[Красная Зара (Усходне-Казахстанская вобласць)|Красная Зара]] * [[Мала-Убінка]] * [[Новаміхайлаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Новаміхайлаўка]] * [[Новая Ульба]] * [[Опытнае Поле (Усходне-Казахстанская вобласць)|Опытнае Поле]] * [[Перавальнае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Перавальнае]] * [[Планідаўка]] * [[Прадгорнае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Прадгорнае]] * [[Прапаршчыкава]] * [[Прагрэс (Усходне-Казахстанская вобласць)|Прагрэс]] * [[Раз’езд 226 км]] * [[Смятаніна (Усходне-Казахстанская вобласць)|Смятаніна]] * [[Солнечнае (Глубокаўскі раён)|Солнечнае]] * [[Сцяпное (Усходне-Казахстанская вобласць)|Сцяпное]] * [[Сякісаўка (сяло)|Сякісаўка]] * [[Тапіха]] * [[Тарханка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Тарханка]] * [[Уварава (Казахстан)|Уварава]] * [[Ульба перавалачная]] * [[Ушанава]] * [[Чарамшанка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Чарамшанка]] * [[Чарнагорка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Чарнагорка]] |загаловак4 = Скасаваныя сельскія населеныя пункты |спіс4 = * ''[[Аляксандраўка (Глубокаўскі раён)|Аляксандраўка]]'' * ''[[Арлоўка (Глубокаўскі раён)|Арлоўка]]'' * ''[[Грыгор’еўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Грыгор’еўка]]'' * ''[[Кірэеўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Кірэеўка]]'' * ''[[Краснапартызанскае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Краснапартызанскае]]'' * ''[[Махоўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Махоўка]]'' * ''[[Сяржыха (сяло)|Сяржыха]]'' }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Усходне-Казахстанская вобласць|Глубокаўскі раён]] </noinclude> e6ee59xwrkrub18zqrry2now9lacu0d 5210349 5210343 2026-10-02T11:05:34Z Autumndancer 168015 5210349 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = НП Глубокаўскага раёна |navbar = |state = autocollapse |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Населеныя пункты [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскага раёна]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанской вобласці]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = Раённы цэнтр |спіс1 = пасёлак [[Глубокае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Глубокае]] |загаловак2 = Пасёлкі |спіс2 = * [[Алтай (Глубокаўскі раён)|Алтай]] * [[Белаусаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Белаусаўка]] * [[Жагаргы Бярозаўка]] |загаловак3 = Сельскія населеныя пункты |спіс3 = * [[Аўрора (Усходне-Казахстанская вобласць)|Аўрора]] * [[Баброўка (Глубокаўскі раён)|Баброўка]] * [[Белакаменка (Глубокаўскі раён)|Белакаменка]] * [[Быструха (Усходне-Казахстанская вобласць)|Быструха]] * [[Бярозаўка (Глубокаўскі раён)|Бярозаўка]] * [[Ваўчыха (Усходне-Казахстанская вобласць)|Ваўчыха]] * [[Віннае]] * [[Вясёлае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Вясёлае]] * [[Вясёлаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Вясёлаўка]] * [[Горная Ульбінка]] * [[Зарэчнае (Глубокаўскі раён)|Зарэчнае]] * [[Зімоўе (Усходне-Казахстанская вобласць)|Зімоўе]] * [[Калініна (Усходне-Казахстанская вобласць)|Калініна]] * [[Каменны Кар’ер (Усходне-Казахстанская вобласць)|Каменный Кар’ер]] * [[Карагужыха]] * [[Кожахава]] * [[Красная Зара (Усходне-Казахстанская вобласць)|Красная Зара]] * [[Мала-Убінка]] * [[Новаміхайлаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Новаміхайлаўка]] * [[Новая Ульба]] * [[Опытнае Поле (Усходне-Казахстанская вобласць)|Опытнае Поле]] * [[Перавальнае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Перавальнае]] * [[Планідаўка]] * [[Прадгорнае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Прадгорнае]] * [[Прапаршчыкава]] * [[Прагрэс (Усходне-Казахстанская вобласць)|Прагрэс]] * [[Раз’езд 226 км]] * [[Смятаніна (Усходне-Казахстанская вобласць)|Смятаніна]] * [[Солнечнае (Глубокаўскі раён)|Солнечнае]] * [[Сцяпное (Усходне-Казахстанская вобласць)|Сцяпное]] * [[Сякісаўка (сяло)|Сякісаўка]] * [[Тапіха]] * [[Тарханка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Тарханка]] * [[Уварава (Казахстан)|Уварава]] * [[Ульба перавалачная]] * [[Ушанава]] * [[Чарамшанка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Чарамшанка]] * [[Чарнагорка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Чарнагорка]] |загаловак4 = Скасаваныя сельскія населеныя пункты |спіс4 = * ''[[Аляксандраўка (Глубокаўскі раён)|Аляксандраўка]]'' * ''[[Арлоўка (Глубокаўскі раён)|Арлоўка]]'' * ''[[Грыгор’еўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Грыгор’еўка]]'' * ''[[Кірэеўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Кірэеўка]]'' * ''[[Краснапартызанскае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Краснапартызанскае]]'' * ''[[Махоўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Махоўка]]'' * ''[[Сяржыха (сяло)|Сяржыха]]'' }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Усходне-Казахстанская вобласць|Глубокаўскі раён]] </noinclude> lzoail22pry5zpq28c1kjyrmp9bj9x8 5210352 5210349 2026-10-02T11:07:03Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5210352 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = НП Глубокаўскага раёна |navbar = |state = autocollapse |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Населеныя пункты [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскага раёна]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанской вобласці]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = Раённы цэнтр |спіс1 = пасёлак [[Глубокае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Глубокае]] |загаловак2 = Пасёлкі |спіс2 = * [[Алтай (Глубокаўскі раён)|Алтай]] * [[Белаусаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Белаусаўка]] * [[Жагаргы Бярозаўка]] |загаловак3 = Сельскія населеныя пункты |спіс3 = * [[Аўрора (Усходне-Казахстанская вобласць)|Аўрора]] * [[Баброўка (Глубокаўскі раён)|Баброўка]] * [[Белакаменка (Глубокаўскі раён)|Белакаменка]] * [[Быструха (Усходне-Казахстанская вобласць)|Быструха]] * [[Бярозаўка (Глубокаўскі раён)|Бярозаўка]] * [[Ваўчыха (Усходне-Казахстанская вобласць)|Ваўчыха]] * [[Віннае]] * [[Вясёлае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Вясёлае]] * [[Вясёлаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Вясёлаўка]] * [[Горная Ульбінка]] * [[Зарэчнае (Глубокаўскі раён)|Зарэчнае]] * [[Зімоўе (Усходне-Казахстанская вобласць)|Зімоўе]] * [[Калініна (Усходне-Казахстанская вобласць)|Калініна]] * [[Каменны Кар’ер (Усходне-Казахстанская вобласць)|Каменны Кар’ер]] * [[Карагужыха]] * [[Кожахава]] * [[Красная Зара (Усходне-Казахстанская вобласць)|Красная Зара]] * [[Мала-Убінка]] * [[Новаміхайлаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Новаміхайлаўка]] * [[Новая Ульба]] * [[Опытнае Поле (Усходне-Казахстанская вобласць)|Опытнае Поле]] * [[Перавальнае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Перавальнае]] * [[Планідаўка]] * [[Прадгорнае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Прадгорнае]] * [[Прапаршчыкава]] * [[Прагрэс (Усходне-Казахстанская вобласць)|Прагрэс]] * [[Раз’езд 226 км]] * [[Смятаніна (Усходне-Казахстанская вобласць)|Смятаніна]] * [[Солнечнае (Глубокаўскі раён)|Солнечнае]] * [[Сцяпное (Усходне-Казахстанская вобласць)|Сцяпное]] * [[Сякісаўка (сяло)|Сякісаўка]] * [[Тапіха]] * [[Тарханка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Тарханка]] * [[Уварава (Казахстан)|Уварава]] * [[Ульба перавалачная]] * [[Ушанава]] * [[Чарамшанка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Чарамшанка]] * [[Чарнагорка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Чарнагорка]] |загаловак4 = Скасаваныя сельскія населеныя пункты |спіс4 = * ''[[Аляксандраўка (Глубокаўскі раён)|Аляксандраўка]]'' * ''[[Арлоўка (Глубокаўскі раён)|Арлоўка]]'' * ''[[Грыгор’еўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Грыгор’еўка]]'' * ''[[Кірэеўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Кірэеўка]]'' * ''[[Краснапартызанскае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Краснапартызанскае]]'' * ''[[Махоўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Махоўка]]'' * ''[[Сяржыха (сяло)|Сяржыха]]'' }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Усходне-Казахстанская вобласць|Глубокаўскі раён]] </noinclude> jor0wvk2rahmcdim39vy7ndncvf51p1 5210358 5210352 2026-10-02T11:09:49Z Autumndancer 168015 5210358 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = НП Глубокаўскага раёна |navbar = |state = autocollapse |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Населеныя пункты [[Глубокаўскі раён|Глубокаўскага раёна]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанской вобласці]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = Раённы цэнтр |спіс1 = пасёлак [[Глубокае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Глубокае]] |загаловак2 = Пасёлкі |спіс2 = * [[Алтай (Глубокаўскі раён)|Алтай]] * [[Белаусаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Белаусаўка]] * [[Жагаргы Бярозаўка]] |загаловак3 = Сельскія населеныя пункты |спіс3 = * [[Аўрора (Усходне-Казахстанская вобласць)|Аўрора]] * [[Баброўка (Глубокаўскі раён)|Баброўка]] * [[Белакаменка (Глубокаўскі раён)|Белакаменка]] * [[Быструха (Усходне-Казахстанская вобласць)|Быструха]] * [[Бярозаўка (Глубокаўскі раён)|Бярозаўка]] * [[Ваўчыха (Усходне-Казахстанская вобласць)|Ваўчыха]] * [[Віннае]] * [[Вясёлае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Вясёлае]] * [[Вясёлаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Вясёлаўка]] * [[Зарэчнае (Глубокаўскі раён)|Зарэчнае]] * [[Зімоўе (Усходне-Казахстанская вобласць)|Зімоўе]] * [[Калініна (Усходне-Казахстанская вобласць)|Калініна]] * [[Каменны Кар’ер (Усходне-Казахстанская вобласць)|Каменны Кар’ер]] * [[Карагужыха]] * [[Кожахава]] * [[Красная Зара (Усходне-Казахстанская вобласць)|Красная Зара]] * [[Мала-Убінка]] * [[Новаміхайлаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Новаміхайлаўка]] * [[Новая Ульба]] * [[Опытнае Поле (Усходне-Казахстанская вобласць)|Опытнае Поле]] * [[Перавальнае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Перавальнае]] * [[Планідаўка]] * [[Прадгорнае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Прадгорнае]] * [[Прапаршчыкава]] * [[Прагрэс (Усходне-Казахстанская вобласць)|Прагрэс]] * [[Раз’езд 226 км]] * [[Смятаніна (Усходне-Казахстанская вобласць)|Смятаніна]] * [[Солнечнае (Глубокаўскі раён)|Солнечнае]] * [[Сцяпное (Усходне-Казахстанская вобласць)|Сцяпное]] * [[Сякісаўка (сяло)|Сякісаўка]] * [[Тапіха]] * [[Тарханка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Тарханка]] * [[Таўлы Ульбі]] * [[Уварава (Казахстан)|Уварава]] * [[Ульба перавалачная]] * [[Ушанава]] * [[Чарамшанка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Чарамшанка]] * [[Чарнагорка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Чарнагорка]] |загаловак4 = Скасаваныя сельскія населеныя пункты |спіс4 = * ''[[Аляксандраўка (Глубокаўскі раён)|Аляксандраўка]]'' * ''[[Арлоўка (Глубокаўскі раён)|Арлоўка]]'' * ''[[Грыгор’еўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Грыгор’еўка]]'' * ''[[Кірэеўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Кірэеўка]]'' * ''[[Краснапартызанскае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Краснапартызанскае]]'' * ''[[Махоўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Махоўка]]'' * ''[[Сяржыха (сяло)|Сяржыха]]'' }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Усходне-Казахстанская вобласць|Глубокаўскі раён]] </noinclude> 03jfqyygm5tsiaf2zm2nvq78r4m163p 0 551982 5210129 5209231 2026-10-02T03:27:28Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5210129 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Ірколь}} {{НП-Казахстан}} '''Ірколь''' ({{lang-kz|Иіркөл}}) — [[аул]] у [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Кызыларда|Кызыларды]]. Уваходзіць у склад Тасбугецкай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 431047200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 268 чалавек (137 мужчын і 131 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 112 чалавек (57 мужчын і 55 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Кызыларды}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-02}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Кызыларды]] nml6pa00irq2j42oxwobmoxcdfu2ifg 0 553354 5209872 4017441 2026-10-01T12:42:17Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Вяршыні вышынёй ад 2000 да 3000 метраў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5209872 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Ломніцкі Шціт |Нацыянальная назва = sk/Lomnický štít |Выява = Lomnicky_stit_002.jpg |Подпіс выявы = Від на гару ўлетку |Каардынаты = |Краіна = Славакія |Рэгіён = |Раён = |Востраў = |Нябеснае цела = |Горная сістэма = Карпаты |Хрыбет ці масіў = Высокія Татры |Вышыня = 2634 |Крыніца вышыні = |Адносная вышыня = <!-- у м --> |Першае ўзыходжанне = }} '''Ломніцкі Шціт''' ({{lang-sk|Lomnický štít}} ) — гара ў [[Высокія Татры|Высокіх Татрах]]. Яе вышыня над узроўнем мора складае 2634 м. Назва гары паходзіць ад мястэчка Татранска Ламніца ля яе падножжа. Шціт па-славацку азначае «шчыт», «пік», «вяршыня». Раней гару часта называлі «Dedo» (Дзед) і лічылі яе самай высокай гарой Высокіх Татраў. На вяршыні гары размяшчаецца абсерваторыя Ломніцкі Шціт. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Commonscat-inline|Lomnický štít}} * [http://www.summitpost.org/lomnicky-stit/150828 Summitpost.org] * [http://peakware.com/peaks.html?pk=2130 Peakware.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130912202943/http://peakware.com/peaks.html?pk=2130 |date=12 верасня 2013 }} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні Славакіі]] [[Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта]] rvp75rnrdvs5jsdavlx709sfqnuvdpb 0 554365 5209979 5020491 2026-10-01T15:45:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5209979 wikitext text/x-wiki '''[[Баскетбол]]''' з’яўляецца самым папулярным відам спорту ў '''[[Літва|Літве]]'''. Літоўска-амерыканскія баскетбольныя трэнеры і гульцы ў 1930-х гадах дапамаглі мужчынскай зборнай Літвы па баскетболе выйграць апошнія Чэмпіянаты Еўропы да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1937 і 1939 гадах, што прывяло да росту папулярнасці гэтага віду спорту сярод літоўцаў. З тых літоўцы традыцыйна з’яўляюцца аднымі з наймацнейшых баскетбалістаў ў Еўропе<ref name="focus">{{Cite web|url=http://www.fibaeurope.com/cid_7b0E4jiIIfk6gZwtQpkB30.coid_FDUc2FWRJ025tSADmRFV51.articleMode_on.html|title=Federation Focus: Lithuania|access-date=5 November 2015}}</ref>. Пасля далучэння Літвы да СССР літоўскія гульцы склалі касцяк [[Мужчынская зборная СССР па баскетболе|савецкай зборнай]]. Пасля аднаўлення Літоўскай незалежнасці ў 1990 годзе была адноўлена і нацыянальная зборная па баскетболе, і ў першай жа [[Баскетбол на летніх Алімпійскіх гульнях 1992|Алімпіядзе 1992]] года яна заваявала бронзавы медаль. Літоўцы пазней заваявалі яшчэ дзве бронзы на [[Баскетбол на Алімпійскіх гульнях|Алімпіядах]], а таксама бронзавы медаль на [[Чэмпіянат свету па баскетболе 2010|Чэмпіянаце свету 2010 года]], і пяць медалёў Еўрабаскета, у тым ліку ў трэці тытул краіны на [[Чэмпіянат Еўропы па бакетболе 2003|ФІБА Еўрабаскета-2003]] у Швецыі. На ўзроўні прафесійных клубаў «[[Жальгірыс (баскетбольны клуб)|Жальгірыс]]» з [[Каўнас]]а заняў першае месца [[Еўраліга (баскетбол)|Еўралігі]] ў 1999 годзе і другое месца на [[Кубак Сапорты|Кубку Сапорты]] ў 2000 годзе, а таксама выйграў [[Міжкантынентальы кубак па бактболе|Міжкантынентальны кубак]] у 1986 годзе. Баскетбольны клуб «[[Летувас Рытас (баскетбольны клуб)|Летувас Рытас]]» з [[Вільнюс]]а двойчы займаў другое месца на [[Кубак Еўропы па баскетболе|баскетбольным Еўракубку]] ў 2005 і 2009 гадах. У той жа час [[Жаночая збоная Літвы па Баскетболе|жаночая зборная Літвы]] не змагла дамагчыся такіх поспехаў, як мужчынская, за выключэннем перамогі на [[Чэмапіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын 1997|Чэмпіянаце Еўропы 1997 года]]. == Гісторыя == === Міжваенны перыяд (1920-1940) === [[Файл:First_LFLS_team_(1923).JPG|злева|міні|«Lietuvos Fizinio Lavinimo Sąjunga» (LFLS) быў адной з першых мужчынскіх баскетбольных каманд у Літве, яшчэ ў 1923 годзе.]] [[Баскетбол]] прыйшоў у Літву ўскосна ад немцаў праз еўрапейскую разнавіднасць [[нетбол]]а з невялікім мячом і без шчытоў. У 1919 годзе літоўскія спартсменкі пачалі займацца арганізацыяй гэтага віду спорту, а ў 1920-1921 гадах правялі першыя публічныя гульні{{Sfn|Stonkus|2007|p=1}}. Папулярнасць баскетбола заставалася невысокай аж да 1930-х гадоў, паколькі ён лічыўся жаночым відам спорту<ref>{{cite web|last1=Genevičius|first1=Dominykas|title=1937-ieji ir 1939-ieji – pirmieji Lietuvos krepšinio šlovės metai|url=http://www.sportas.lt/straipsnis/1937-ieji-ir-1939-ieji-pirmieji-lietuvos-krepsinio-sloves-metai-26077|website=Sportas.lt|access-date=9 May 2013}}</ref><ref>{{cite web|last1=Šakienė|first1=Jurgita|title=Lietuvos krepšinis Kaune gimė kaip "bobų zabava"|url=http://klaipeda.diena.lt/naujienos/kaunas/miesto-pulsas/lietuvos-krepsinis-kaune-gime-kaip-bobu-zabava-651481|website=Klaipeda.Diena.lt|access-date=29 September 2014}}</ref>. Тым часам [[Кароліс Дзінейка]] апублікаваў у 1922 годзе кнігу «Krepšiasvydis vyrams» («Баскетбол для мужчын»), а ў 1926 годзе лётчык [[Сцяпонас Дарус]], які пазней атрымаў вядомасць дзякуючы трансатлантычнаму пералёту, апублікаваў першыя правілы баскетбола ў Літве<ref>{{cite web|last1=Markuckytė|first1=Elena|last2=Pilkauskas|first2=Donatas|title=Rinktinės treniruotės buvo slaptos|url=http://www.sportas.info/naujienos/5783-rinktines_treniruotes_buvo_slaptos.html|website=Sportas.info|access-date=12 March 2011}}</ref><ref>{{cite web|last1=Markuckytė|first1=Elena|last2=Pilkauskas|first2=Donatas|title=Krepšinio pradininkas Lietuvoje Steponas Darius|url=http://www.plienosparnai.lt/page.php?1263|website=PlienoSparnai.lt|access-date=4 June 2011}}</ref>. Нягледзячы на тое, што жанчыны былі першымі баскетбалісткамі ў Літве, першую афіцыйную гульню згулялі мужчыны. Гэта адбылося 23 красавіка 1922 года, калі «Lietuvos Fizinio Lavinimo Sąjunga» («Літоўскі саюз фізкультуры») сыграў у матчы супраць каманды Каўнаса, выйграўшы 8:6. Гэты дзень лічыцца пачаткам баскетбола ў Літве{{Sfn|Stonkus|2007|p=14-15}}. Праз два гады быў арганізаваны першы літоўскі турнір па баскетболе сярод мужчын у Літве, у якім удзельнічалі дзве каманды з LFLS і адна з «Lietuvos Dviračių Sąjunga» («Літоўскі саюз веласіпедыстаў»), і быў праведзены курс для баскетбольных суддзяў{{Sfn|Stonkus|2007|p=16}}. З 1926 па 1933 год папулярнасць баскетбола зніжалася, ён затмяваўся [[футбол]]ам. У баскетбол гулялі толькі ў летні перыяд, паколькі не было прыдатнай крытай арэны, і ў гульнях у асноўным удзельнічалі прадстаўнікі іншых відаў спорту. Колькасць баскетбольных матчаў зменшылася, і нацыянальны чэмпіянат нават не праводзіўся паміж 1929 і 1932 гадамі{{Sfn|Stonkus|2007|p=17}}. Усё пачало мяняцца пасля таго, як 10 кастрычніка 1934 года ў Каўнасе адкрыўся Палац фізічнай культуры. У будынку быў прасторная зала на 200 месцаў, спраектаваная і пабудаваная для тэніса. У зале выкладзена дарагая коркавая падлога коштам больш за 30 000 літаў<ref>{{cite web|last1=Cubera|first1=Dainius|title=Nuo „Fiat“ iki „Lincoln“: pirmieji vardiniai automobilio numeriai K-1 žymėdavo Lietuvos prezidento limuziną|url=http://www.15min.lt/gazas/naujiena/gatve/nuo-fiat-iki-lincoln-pirmieji-vardiniai-automobilio-numeriai-k-1-zymedavo-lietuvos-prezidento-limuzina-221-755284|website=Gazas.lt|access-date=18 February 2017}}</ref>. Зала падыходзіла таксама для баскетбола, першая гульня там адбылася 16 лістапада 1934 года і неўзабаве яна стала галоўным цэнтрам баскетбольных падзей{{Sfn|Stonkus|2007|p=18}}. [[Файл:Lithuania_national_basketball_team_in_1937.jpg|злева|міні|Гульцы зборнай Літвы па баскетболе і супрацоўнікі ў 1937 годзе]] [[Файл:Lithuania_national_basketball_team_-_EuroBasket_1937_champions.jpg|справа|міні|Літоўцы трымаюць трафей ЕўраБаскета 1937.]] У 1935 годзе Літва вырашыла правесці Сусветны літоўскі кангрэс у часовай сталіцы Каўнасе, запрасіўшы прадстаўнікоў літоўскай дыяспары з многіх краін свету. Літоўская амерыканская грамада ў [[Чыкага]] вырашыла накіраваць на кангрэс каманду спартсменаў. Дэлегацыя ўключала баскетбольную каманду, у склад якой уваходзілі зорка [[Універсітэт Нотр-Дам|універсітэта Нотр-Дам]] [[Мус Краўзэ]] (Эдвард Краўчунас) і яго брат Філ ([[Феліксас Краўчунас]]), баскетбалісты Бэнэдыкт Будрыкас, Энтані Лорайціс, Віктар Янзанайціс і Юліус Петрулайціс, а таксама Канстанцінас «Коні» Савіцкас, Юозас «Джозэф» Жукас, Піцер Барскіс, Майкл А. Лукас і Казіс «Чарлз» Седвілас<ref>[http://draugas.org/key_dnlh/lh/issues/2012-09-15-LHERITAGE.pdf The Trip that Changed the World of Lithuanian Basketball]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Пасля трохтыднёвага кангрэса Жукас і Савіцкас засталіся, каб навучаць літоўцаў баскетболу<ref name="mother">[http://thekeep.eiu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1009&context=kss_fac The Motherland, the Godfather, and the Birth of a Basketball Dynasty: American Efforts to Promote Basketball in Lithuania]</ref>. Савіцкас, у прыватнасці, стаў гуляючым трэнерам нацыянальнай зборнай<ref name="tall">{{cite web|url=http://articles.chicagotribune.com/1992-06-21/sports/9202250150_1_kaunas-lithuanian-basketball-european-basketball-championship|title=Lithuania Stands Tall In Basketball|work=tribunedigital-chicagotribune|access-date=5 November 2015|archive-date=14 кастрычніка 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131014214138/http://articles.chicagotribune.com/1992-06-21/sports/9202250150_1_kaunas-lithuanian-basketball-european-basketball-championship|url-status=dead}}</ref>. У 1936 годзе Літва падала заяўку на членства ў [[Міжнародная федэрацыя баскетбола|ФІБА]] і стала прымаць удзел у міжнародных спаборніцтвах па баскетболе<ref name="lse">{{cite web|title=Krepšinis|url=http://www.lse.lt/index.php?3658787114|website=Lietuvos sporto enciklopedija|access-date=1 May 2015}}</ref>, першым з якіх стаў [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе 1937|ЕўраБаскета 1937]] года ў [[Рыга|Рызе]]. Перад чэмпіянатам па запрашэнні суайчыннікаў на радзіму з ЗША вярнуліся і далучыліся да каманды дзеці літоўскіх эмігрантаў [[Феліксас Краўчунас]], які стаў не толькі капітанам, але і гуляючым трэнерам, а таксама [[Пранас Талзунас]]. Зборная Літвы не прайграла на гэтым турніры ніводнага матча. Яна ўпершыню ў сваёй гісторыі стала чэмпіёнам Еўропы, абыграўшы ў фінальным матчы [[Мужчынская збоная Італіі па баскетболе|зборную Італіі]] 24:23. Талзунас быў прызнаны [[Самы каштоўны гулец Еўрабаскета|самым каштоўным гульцом турніру]]. [[Файл:Lithuania men's national basketball team at EuroBasket 1939.jpg|справа|міні|Зборная Літвы падчас ЕўраБаскета 1939 года. Пранас Лубінас трымае літоўскі трыкалор.]] Папулярнасць баскетбола ў краіне рэзка ўзрасла, асабліва сярод студэнтаў. Амаль у кожнай акрузе былі баскетбольныя каманды гімназій, па ўсёй краіне з’яўляліся баскетбольныя пляцоўкі{{Sfn|Stonkus|2007|p=26-27}}. Краўчунас таксама трэніраваў [[Жаночая зборная Літвы па Баскетболе|жаночую зборную]], якая добра праявіла сябе на першым [[Чэмапіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянаце Еўропы па баскетболе сярод жанчын]], арганізаваным у 1938 годзе ў [[Рым]]е. З трыма перамогамі ў чатырох гульнях літоўскія баскетбалісткі занялі другое месца<ref>Stanislovas Stonkus "Krepšinio kelias į Lietuvą" (pages: 29–31)</ref>. Літве было прадастаўлена права арганізацыі [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе 1939|Чэмпіянату Еўропы па баскетболе 1939 года]]. Да яго быў пабудаваны Віленская спартыўная зала, першая ў Еўропе спецыялізаваная баскетбольная арэна. На чэмпіянаце каманда Літвы складалася ў асноўным з літоўскіх амерыканцаў, што выклікала некалькі пратэстаў з боку іншых краін<ref>{{cite web|last1=Drochneris|first1=Nerijus|title=Tarpukario sportas: už idealus, už tautą, už universalumą (V dalis)|url=http://laikas.tv3.lt/lt/info/6188/tarpukario-sportas-uz-idealus-uz-tauta-uz-universaluma-v-dalis|website=Laikas.lt|access-date=30 April 2015|archive-date=13 мая 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150513203100/http://laikas.tv3.lt/lt/info/6188/tarpukario-sportas-uz-idealus-uz-tauta-uz-universaluma-v-dalis|url-status=dead}}</ref>. [[Фрэнк Любін|Пранас Любінас]], які быў прызначаны гуляючым трэнерам, прывёў Літву да другога кантынентальнага тытулу<ref name="kauno.diena.lt">{{cite web|last1=Skučaitė|first1=Virginija|title=Pranas Lubinas - taurusis tarpukario krepšinio milžinas|url=http://kauno.diena.lt/dienrastis/miestas/pranas-lubinas-taurusis-tarpukario-krepsinio-milzinas-367319|website=KaunoDiena.lt|access-date=4 August 2011}}</ref>. === Савецкі перыяд (1940-1990) === Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і [[Далучэнне Прыбалтыкі да СССР|далучэння Прыбалтыкі да СССР]], літоўскія баскетбалісты аддалі перавагу ад'езду у больш бяспечныя краіны, такія як ЗША і Аўстралія{{Sfn|Bertašius, Stonkus|2009|p=67-68}}. Як вынік, ні адзін з еўрапейскіх чэмпіёнаў не гуляў за Савецкі Саюз пасля заканчэння вайны. Еўрабаскет 1941 года павінен быў адбыцца і ў Літве, але быў адменены з-за вайны<ref>{{cite web|last1=Žemaitis|first1=Augustinas|title=Basketball in Lithuania|url=http://www.truelithuania.com/basketball-in-lithuania-33|website=TrueLithuania.com|access-date=30 April 2015}}</ref>. Замест гэтага ў Літве адбыўся турнір балтыйскіх краін, арганізаваны ў Ковенскай спартыўнай зале ў красавіку 1941 года, дзе Літва перамагла Латвію з лікам 38:33<ref name="lse"/>. Першая [[Мужчынская зборная СССР па баскетболе|баскетбольная зборная Савецкага Саюза]] была сфарміравана ў 1947 годзе для ўдзелу ў [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе 1947|ЕўраБаскеце 1947]], і адразу ж заваявала залатыя медалі. У камандзе было чатыры літоўца: [[Сцяпас Бутаўтас]], [[Юсцінас Лагунавічус]], [[Казіс Казіа Петкявічус]] і [[Вітаўтас Кулакаўскас]]<ref>{{cite web|title=Soviet Union - 1947 European Championship for Men|url=http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/team/p/sid/2241/tid/2792/_/1947_European_Championship_for_Men/index.html|website=archive.FIBA.com|access-date=30 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925092604/http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/team/p/sid/2241/tid/2792/_/1947_European_Championship_for_Men/index.html|archive-date=25 верасня 2015|url-status=dead}}</ref>. Літоўскія гульцы добра праявілі сябе і на наступных міжнародных турнірах. Заснаваны ў 1944 годзе літоўскі баскетбольны клуб «[[Жальгірыс (баскетбольны клуб)|Жальгірыс]]» стаў адным з самых моцных у Савецкім Саюзе. Ён пяць разоў станавіўся чэмпіёнам СССР. Асаблівую цікавасць выклікала супрацьстаянне «Жальгірыса» і маскоўскага [[ЦСКА (баскетбольны клуб, Масква)|ЦСКА]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар = Algimantas Bertašius, Stanislovas Stonkus |загаловак = Su Lietuvos vardu per Europą, per pasaulį: Lietuvos krepšinio rinktinių kelias (1925-2008 m.) |меца = Kaunas |выдавецтва = Arx Baltica |год = 2009 |pages = 338 |isbn = 978-9955-39-075-6 |ref = Bertašius, Stonkus }} * {{Кніга |аўтар = Stanislovas Stonkus |загаловак = Sportas tarpukario Lietuvoje |месца = Kaunas |выдавецтва = Šviesa |год = 2007 |pages = 118 |isbn = 5-430-04663-9 |ref = Stonkus }} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Баскетбол у Літве| ]] knncyhi4cd9rni6jyghcc8ymvzaien1 0 554432 5209874 4636742 2026-10-01T12:42:35Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Вяршыні вышынёй ад 2000 да 3000 метраў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5209874 wikitext text/x-wiki {{Вулкан |Назва = Марапі |Нацыянальная назва = |Выява = Marapi.jpg |Подпіс = |lat_dir = S|lat_deg =0.38 |lon_dir = E|lon_deg = 100.474 |CoordScale = |Размяшчэнне = [[Суматра]] |Горная сістэма = Барысан |Хрыбет ці масіў = |Форма вулкана = |Апошняе вывяржэнне = 2017<ref name="GVP">[http://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=261140 Marapi // The Smithsonian Institution’s Global Volcanism Program (GVP)]{{ref-en}}</ref> |Вышыня = 2891<ref name="geo">{{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь: Географические названия|адказны=Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1983|старонкі=272|старонак=538|тыраж=100 000}}{{ref-ru}}</ref> (2885<ref name="GVP" />) |Крыніца вышыні = |Першае ўзыходжанне = |Пазіцыйная карта = Інданезія |Пазіцыйная карта 1 = |Краіна = Інданезія |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Мара́пі''' ({{lang-id|Gunung Marapi}}) — дзеючы [[стратавулкан]]<ref name="GVP" /> у [[Інданезія|Інданезіі]], на востраве [[Суматра]], на паўночным захадзе хрыбта [[Барысан]]. Вышыня вулкана 2891 м. Вяршыню вулкана ўтвараюць некалькі [[Вулканічны кратар|кратараў]] у межах [[Кальдэра|кальдэры]]. Складзены з [[андэзіт]]аў і [[базальт]]аў. З канца XVIII стагоддзя зарэгістравана больш за 50 вывяржэнняў<ref name="GVP" />. [[Файл:Erupsi Gunung Marapi RRI-Novelhya Wirda.jpg|thumb|left|Вывяржэнне 3 снежня 2023 года.]] Чарговае вывяржэнне пачалося 3 снежня 2023 года, станам на 5 снежня вядома пра 22 загінулых<ref>[https://www.bbc.com/news/world-asia-67621787 bbc.com]</ref>. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь: Географические названия|адказны=Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1983|старонкі=272|старонак=538|тыраж=100 000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=261140 Marapi // The Smithsonian Institution’s Global Volcanism Program (GVP)]{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вулканы Інданезіі]] [[Катэгорыя:Стратавулканы]] 8i5zpl4redkw29hqkt9msdw8gft5jjr 0 559976 5210144 5200602 2026-10-02T06:09:28Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Навастройка (Карагандзінская вобласць)]] у [[Атамекен (Карагандзінская вобласць)]]: новая назва 5200602 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|няма ў іншых раздзелах}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Навастройка |казахская назва = Новостройка |герб = |сцяг = |lat_deg = 50 |lat_min = 7 |lat_sec = 39.36 |lon_deg = 73 |lon_min = 15 |lon_sec = 38.88 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Карагандзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская |від раёна = |раён = Бухар-Жыраўскі раён |раён у табліцы = Бухар-Жыраўскі раён{{!}}Бухар-Жыраўскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Дубоўская сельская акруга |селішча ў табліцы = Дубоўская сельская акруга{{!}}Дубоўская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 478 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 354049300 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Навастройка''' ({{lang-kz|Новостройка}}) — сяло ў [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Дубоўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 33 км на захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Батакара]]. Код КАТА — 354049300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 412 чалавек (191 мужчына і 221 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 478 чалавек (229 мужчын і 249 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] jhdgxherf5rlhfvbr3exols328rmevy 5210146 5210144 2026-10-02T06:10:33Z Autumndancer 168015 5210146 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Атамекен''', да 27 ліпеня 2023 года — '''Навастройка''' ({{lang-kz|Новостройка}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Дубоўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 33 км на захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Батакара]]. Код КАТА — 354049300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 412 чалавек (191 мужчына і 221 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 478 чалавек (229 мужчын і 249 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] pu7r5s1ljr63pxxovnwx697evg5nrh7 5210147 5210146 2026-10-02T06:11:09Z Autumndancer 168015 5210147 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Атамекен}} {{НП-Казахстан}} '''Атамекен''', да 27 ліпеня 2023 года — '''Навастройка''' ({{lang-kz|Новостройка}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Дубоўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 33 км на захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Батакара]]. Код КАТА — 354049300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 412 чалавек (191 мужчына і 221 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 478 чалавек (229 мужчын і 249 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] 2udn9bdc9ps175pj3tgsvmbcob97pos 5210148 5210147 2026-10-02T06:11:41Z Autumndancer 168015 5210148 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Атамекен}} {{НП-Казахстан}} '''Атамекен''', да 27 ліпеня 2023 года — '''Навастройка''' ({{lang-kz|Новостройка}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Дубоўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 33 км на захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Батакара (пасёлак)|Батакара]]. Код КАТА — 354049300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 412 чалавек (191 мужчына і 221 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 478 чалавек (229 мужчын і 249 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] cr4vlg38jfc8iykb12mwfytmgfs20ex 10 562694 5210149 5200820 2026-10-02T06:12:36Z Autumndancer 168015 5210149 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Бухар-Жыраўскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Акарэ]] •}} {{nobr| [[Акбел]] •}} {{nobr| [[Акжар (Карагандзінская вобласць)|Акжар]] •}} {{nobr| [[Актабэ (Бухар-Жыраўскі раён)|Актабэ]] •}} {{nobr| [[Алабас (Карагандзінская вобласць)|Алабас]] •}} {{nobr| [[Алгабас (Бухар-Жыраўскі раён)|Алгабас]] •}} {{nobr| [[Астахаўка]] •}} {{nobr| [[Асыл]] •}} {{nobr| [[Атамекен (Карагандзінская вобласць)|Атамекен]] •}} {{nobr| [[Ашчысу]] •}} {{nobr| [[Аюлы]] •}} {{nobr| [[Байкадам (Карагандзінская вобласць)|Байкадам]] •}} {{nobr| [[Баймырза (Бухар-Жыраўскі раён)|Баймырза]] •}} {{nobr| [[Белагаш (Карагандзінская вобласць)|Белагаш]] •}} {{nobr| [[Батакара (аул)]] •}} {{nobr| [[Батакара (станцыя)]] •}} {{nobr| [[Батакара (пасёлак)]] •}} {{nobr| [[Бухар-Жырау]] •}} {{nobr| [[Волкаўскае (Карагандзінская вобласць)|Волкаўскае]] •}} {{nobr| [[Пасёлак Габідэна Мустафіна|Габідэна Мустафіна]] •}} {{nobr| [[Гагарынскае (Карагандзінская вобласць)|Гагарынскае]] •}} {{nobr| [[Геалагічаскае]] •}} {{nobr| [[Даскей]] •}} {{nobr| [[Дубоўка (Бухар-Жыраўскі раён)|Дубоўка]] •}} {{nobr| [[Ескі Тузды]] •}} {{nobr| [[Жанакала]] •}} {{nobr| [[Жанаталап (Карагандзінская вобласць)|Жанаталап]] •}} {{nobr| [[Жастылек]] •}} {{nobr| [[Какпекты (Карагандзінская вобласць)|Какпекты]] •}} {{nobr| [[Каражар (Карагандзінская вобласць)|Каражар]] •}} {{nobr| [[Каракудык (Карагандзінская вобласць)|Каракудык]] •}} {{nobr| [[Керней]] •}} {{nobr| [[Красная Ніва (Карагандзінская вобласць)|Красная Ніва]] •}} {{nobr| [[Курама (Карагандзінская вобласць)|Курама]] •}} {{nobr| [[Курылыс (Карагандзінская вобласць)|Курылыс]] •}} {{nobr| [[Кушакы]] •}} {{nobr| [[Кызылжар (Бухар-Жыраўскі раён)|Кызылжар]] •}} {{nobr| [[Кызылкайын (Карагандзінская вобласць)|Кызылкайын]] •}} {{nobr| [[Наваузенка (Карагандзінская вобласць)|Наваузенка]] •}} {{nobr| [[Первае Мая (Бухар-Жыраўскі раён)|Первае Мая]] •}} {{nobr| [[Пятроўка (Карагандзінская вобласць)|Пятроўка]] •}} {{nobr| [[Растоўка (Карагандзінская вобласць)|Растоўка]] •}} {{nobr| [[Садовае (Бухар-Жыраўскі раён)|Садовае]] •}} {{nobr| [[Сакыр]] •}} {{nobr| [[Самаркан (Карагандзінская вобласць)|Самаркан]] •}} {{nobr| [[Саратаўка (Карагандзінская вобласць)|Саратаўка]] •}} {{nobr| [[Сарыарка (Бухар-Жыраўскі раён)|Сарыарка]] •}} {{nobr| [[Сарытабэ (Карагандзінская вобласць)|Сарытабэ]] •}} {{nobr| [[Севан (аул)|Севан]] •}} {{nobr| [[Семізбугы]] •}} {{nobr| [[Стан (Карагандзінская вобласць)|Стан]] •}} {{nobr| [[Суыксу]] •}} {{nobr| [[Тагызкудык (Карагандзінская вобласць)|Тагызкудык]] •}} {{nobr| [[Тартколь (Карагандзінская вобласць)|Тартколь]] •}} {{nobr| [[Тасаул]] •}} {{nobr| [[Тасшакы (Бухар-Жыраўскі раён)|Тасшакы]] •}} {{nobr| [[Трудавое (Бухар-Жыраўскі раён)|Трудавое]] •}} {{nobr| [[Тузды]] •}} {{nobr| [[Тэгізжол]] •}} {{nobr| [[Ульгі (Карагандзінская вобласць)|Ульгі]] •}} {{nobr| [[Уміткер]] •}} {{nobr| [[Уражайнае (Карагандзінская вобласць)|Уражайнае]] •}} {{nobr| [[Уштабэ (Карагандзінская вобласць)|Уштабэ]] •}} {{nobr| [[Цэнтральнае (Бухар-Жыраўскі раён)|Цэнтральнае]] •}} {{nobr| [[Чкалава (Карагандзінская вобласць)|Чкалава]] •}} {{nobr| [[Шалкар (Карагандзінская вобласць)|Шалкар]] •}} {{nobr| [[Шэшэнкара]] •}} {{nobr| [[Ынтымак (Бухар-Жыраўскі раён)|Ынтымак]] •}} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]] </noinclude> gk7ttc0myo0pr3nkui7dtpdgyokmtzs 0 570303 5209860 5020988 2026-10-01T12:38:15Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Вяршыні вышынёй ад 1000 да 2000 метраў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5209860 wikitext text/x-wiki {{Вулкан |Назва = Карымская Сопка |Нацыянальная назва = ru/Карымская Сопка |Выява = Karymsky volcano.jpg |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 2|lat_sec = 55 |lon_dir = E|lon_deg = 159|lon_min = 26|lon_sec = 36 |CoordScale = |Размяшчэнне = [[Камчатка]] |Горная сістэма = Усходні хрыбет |Хрыбет ці масіў = |Форма вулкана = [[стратавулкан]] |Апошняе вывяржэнне = 2018<ref name="kscnet">[http://www.kscnet.ru/ivs/kvert/volc.php?name=Karymsky Вулкан Карымский // Институт вулканологии и сейсмологии ДВО РАН, KVERT]{{ref-ru}}</ref> |Вышыня = 1486 |Крыніца вышыні = <ref name="kscnet" /> |Першае ўзыходжанне = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = Расія Камчацкі край |Краіна = Расія |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Кары́мская Сопка, Карымскі''' ({{lang-ru|Кары́мская Сопка}}<ref name="geo">{{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь: Географические названия|адказны=Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1983|старонкі=201|старонак=538|тыраж=100 000}}{{ref-ru}}</ref>, Карымский<ref name="kscnet" />) — дзеючы [[вулкан]] у [[Камчацкі край|Камчацкім краі]] [[Расія|Расіі]], на паўвостраве [[Камчатка]], у сістэме [[Усходні хрыбет|Усходняга хрыбта]]. Вышыня Карымскай Сопкі 1486 м. Конус вулкана знаходзіцца ў [[Кальдэра|кальдэры]] (дыяметрам 5 км) старажытнага вулкана, за 115<ref name="kscnet" /> км ад горада [[Петрапаўлаўск-Камчацкі]]. З’яўляецца [[стратавулкан]]ам. Складзены з [[андэзіт]]аў, [[дацыт]]аў і андэзіта-дацытаў. Узрост вулкана — 5300<ref name="kscnet" /> гадоў. Карымская Сопка з’яўляецца адным з найбольш актыўных вулканаў Усходняй вулканічнай зоны Камчаткі<ref name="kscnet" />. Апошняе вывяржэнне адбылося ў красавіку—маі 2018<ref name="kscnet" /> г. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь: Географические названия|адказны=Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1983|старонкі=201|старонак=538|тыраж=100 000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.kscnet.ru/ivs/kvert/volc.php?name=Karymsky Вулкан Карымский // Институт вулканологии и сейсмологии ДВО РАН, KVERT]{{ref-ru}} * [http://www.kscnet.ru/ivs/volcanoes/karym.html Вулкан Карымский // Институт вулканологии и сейсмологии ДВО РАН, KVERT] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190416100158/http://www.kscnet.ru/ivs/volcanoes/karym.html |date=16 красавіка 2019 }}{{ref-ru}} * [http://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=300130 Karymsky // Global Volcanism Program]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Вулканы Камчацкага края]] [[Катэгорыя:Стратавулканы]] [[Катэгорыя:Актыўныя вулканы]] h37u67ajte47gwl332aj707j3ysh9q7 0 573811 5209865 4730622 2026-10-01T12:39:45Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Вяршыні вышынёй ад 1000 да 2000 метраў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5209865 wikitext text/x-wiki {{Вулкан |Назва = Цяця |Нацыянальная назва = ru/Тятя/ain/Чача-Нупури/ja/爺爺岳 |Выява = Вулкан Тятя3.jpg |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 21|lat_sec = 14 |lon_dir = E|lon_deg = 146|lon_min = 15|lon_sec = 03 |CoordScale = |Размяшчэнне = [[Сахалінская вобласць]], [[Курыльскія астравы]] |Горная сістэма = Вялікая Курыльская града |Хрыбет ці масіў = |Форма вулкана = [[стратавулкан]] |Апошняе вывяржэнне = 1981 |Вышыня = 1819 |Крыніца вышыні =<ref name="БЭС" /> |Першае ўзыходжанне = |Пазіцыйная карта = Расія Сахалінская вобласць |Пазіцыйная карта 1 = |Краіна = Расія |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Ця́ця''' ({{lang-ru|Тя́тя}}<ref name="БЭС">{{кніга|загаловак=Большой энциклопедический словарь: В 2-х т.|адказны=Гл. ред. А. М. Прохоров|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1991|том=2|старонкі=513|старонак=768|isbn=5-85270-044-4 (т. 2.)|тыраж=2 000 000}}{{ref-ru}} </ref>, {{lang-ja|爺爺岳}}, {{lang-ain|Чача-Нупури}}) — дзеючы [[вулкан]] у [[Расія|Расіі]], на востраве [[Кунашыр]] у Вялікай градзе [[Курыльскія астравы|Курыльскіх астравоў]], на тэрыторыі Дзяржаўнага прыроднага запаведніка «Курыльскі». Вулкан знаходзіцца ў паўночнай частцы вострава Кунашыр, за 55<ref name="see">География. Современная иллюстрированная энциклопедия. / Под редакцией проф. А. П. Горкина. — М.: Росмэн, 2006.{{ref-ru}}</ref> км ад горада [[Паўднёва-Курыльск]]. Вышыня складае 1819 м. [[Стратавулкан]] па тыпу «вулкан у вулкане». Складзены з [[базальт]]аў і [[андэзіт]]аў. [[Кальдэра]] мае памеры 2,1 х 2,4 км, [[Вулканічны кратар|кратар]] — 400 х 250 м. Кратар узвышаецца на 400<ref name="gvp">[http://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=290030 Chachadake (Tiatia) // Global Volcanism Program. Smithsonian Institution.]{{ref-en}}</ref> м над дном кальдэры. Вывяржэнні адбыліся ў 1812, 1973, 1978 і 1981 гг.<ref name="gvp" /> {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Большой энциклопедический словарь: В 2-х т.|адказны=Гл. ред. А. М. Прохоров|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1991|том=2|старонкі=513|старонак=768|isbn=5-85270-044-4 (т. 2.)|тыраж=2 000 000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://kurilskiy.ru/ Федеральное государственное бюджетное учреждение Государственный природный заповедник «Курильский»]{{ref-ru}} * [https://avo.alaska.edu/pdfs/Volcanoes_svert_ru.pdf Активные вулканы Курильских островов — краткое описание // SVERT — Sakhalin Volcanic Eruption Response Team] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090704073557/http://www.avo.alaska.edu/pdfs/Volcanoes_svert_ru.pdf |date=4 ліпеня 2009 }}{{ref-ru}} * [http://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=290030 Chachadake (Tiatia) // Global Volcanism Program. Smithsonian Institution.]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Вулканы Курыльскіх астравоў]] [[Катэгорыя:Геаграфія Сахалінскай вобласці]] t8gkhk3tf11mqxbv7u1y3yypud9y0bp 0 574115 5209869 5020576 2026-10-01T12:41:27Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Вяршыні вышынёй ад 2000 да 3000 метраў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5209869 wikitext text/x-wiki {{Вулкан |Назва = Жупанаўская Сопка |Нацыянальная назва = ru/Жупановская Сопка, Жупановский |Выява = Zhupanovsky Dzenzursky 2013.jpg |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 53.590|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 159.3147|lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Размяшчэнне = [[Камчацкі край]], [[Камчатка]] |Горная сістэма = Усходні хрыбет |Хрыбет ці масіў = Дзензур-Жупанаўская вулканічная група |Форма вулкана = [[стратавулкан]] |Апошняе вывяржэнне = 2016<ref name="volc" /> |Вышыня = 2923 |Крыніца вышыні =<ref name="НАтл">[http://национальныйатлас.рф/cd1/272.html Вулканический район Камчатки // Национальный атлас России. Том 1.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181019110258/http://xn--80aaaa1bhnclcci1cl5c4ep.xn--p1ai/cd1/272.html |date=19 кастрычніка 2018 }}{{ref-ru}}</ref> |Першае ўзыходжанне = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = Расія Камчацкі край |Краіна = Расія |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Жупа́наўская сопка, Жупа́наўскі''' ({{lang-ru|Жупа́новская Сопка}}<ref name="БЭС1">{{кніга|загаловак=Большой энциклопедический словарь: В 2-х т.|адказны=Гл. ред. А. М. Прохоров|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1991|том=1|старонкі=440|старонак=863|isbn=5-85270-042-8 (т. 1.)|тыраж=2 000 000}}{{ref-ru}}</ref>) — дзеючы [[вулкан]] у [[Камчацкі край|Камчацкім краі]] [[Расія|Расіі]], у паўднёва-ўсходняй частцы паўвострава [[Камчатка]], за 70<ref name="wulk">[http://www.wulkano.ru/vulkani-kamchatki/zhupanovskaya-sopka.html Жупановская сопка // Вулканы мира] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200129184122/http://www.wulkano.ru/vulkani-kamchatki/zhupanovskaya-sopka.html |date=29 студзеня 2020 }}{{ref-ru}}</ref> км ад горада [[Петрапаўлаўск-Камчацкі]]. Жупанаўская Сопка фактычна ўяўляе з сябе сістэму з чатырох зліўшыхся [[стратавулкан]]аў (кратары Усходні, Заходні, Актыўны і Стары<ref name="wulk" />) і з’яўляецца ўсходняй часткай Дзензур-Жупанаўскай вулканічнай групы. Складзены з [[базальт]]аў і [[андэзіт]]аў. Вышыня самага высокага конуса (Усходняга<ref name="wulk" />) складае 2923<ref name="НАтл" />(2927<ref name="БЭС1" />, 2958<ref name="МБ">[https://megabook.ru/articleЖупановская%20сопка Жупановская сопка // «Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия» megabook.ru]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}</ref>, 2899<ref name="volc">[https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=300120 Zhupanovsky // Global Volcanism Program]{{ref-en}}{{ref-ru}}</ref>) м над узроўнем мора. Адносная вышыня 2300—2400<ref name="МБ" /> м. Значная частка паверхні вулкана ўкрытая [[ледавік]]амі. Вывяржэнні вулкана адбыліся ў 1776, 1882, 1925, 1929, 1940, 1957, 1959, 2013, 2014, 2016 гадах<ref name="volc" />. Апошняе вывяржэнне з выкідам [[Лава вулканічная|лавы]] адбылося ў 1882<ref name="МБ" /> годзе. {{зноскі}} == Літаратура == * Жупаноская Сопка // {{кніга|загаловак=Большой энциклопедический словарь: В 2-х т.|адказны=Гл. ред. А. М. Прохоров|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1991|том=1|старонкі=440|старонак=863|isbn=5-85270-042-8 (т. 1.)|тыраж=2 000 000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://megabook.ru/articleЖупановская%20сопка Жупановская сопка // «Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия» megabook.ru]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * [https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=300120 Zhupanovsky // Global Volcanism Program]{{ref-en}} * [https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/1818/Жупановский Словарь современных географических названий. / Под общей редакцией акад. В. М. Котлякова. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.]{{ref-ru}} * [http://www.wulkano.ru/vulkani-kamchatki/zhupanovskaya-sopka.html Жупановская сопка // Вулканы мира] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200129184122/http://www.wulkano.ru/vulkani-kamchatki/zhupanovskaya-sopka.html |date=29 студзеня 2020 }}{{ref-ru}} {{ЭСБЕ|Жупанова сопка}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Вулканы Камчацкага края]] [[Катэгорыя:Стратавулканы]] [[Катэгорыя:Актыўныя вулканы]] 92ppz2t0ot9n8y3f0j0vlb0hvnomhxx 0 577617 5209859 3501039 2026-10-01T12:38:04Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Вяршыні вышынёй ад 1000 да 2000 метраў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5209859 wikitext text/x-wiki {{Вулкан |Назва = Вулкан Карпінскага |Нацыянальная назва = ru/Вулкан Карпинского |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 50.148|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 155.373|lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Размяшчэнне = востраў [[Парамушыр]] |Горная сістэма = Вялікая Курыльская града |Хрыбет ці масіў = хрыбет Карпінскага |Форма вулкана = вулканічны конус |Апошняе вывяржэнне = 1952 |Вышыня = 1345 |Крыніца вышыні = <ref name="ГЭС">{{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь: Географические названия|адказны=Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1983|старонкі=199|старонак=538|тыраж=100 000}}{{ref-ru}}</ref> |Першае ўзыходжанне = |Пазіцыйная карта = Расія Далёкаўсходняя ФА |Пазіцыйная карта 1 = Курыльскія астравы |Краіна = Расія |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Вулкан Карпі́нскага''' ({{lang-ru|Вулкан Карпи́нского}}<ref name="ГЭС" />) — дзеючы [[вулкан]] у [[Вялікая Курыльская града|Вялікай Курыльскай градзе]], у паўднёвай частцы вострава [[Парамушыр]]. Названы ў гонар рускага геолага [[Аляксандр Пятровіч Карпінскі|А. П. Карпінскага]]. Вулкан знаходзіцца ў паўднёвай частцы хрыбта Карпінскага, за 80<ref name="KVERT">[https://web.archive.org/web/20060721080038/http://www.kscnet.ru/ivs/kvert/volcanoes/Karpinsky/index.html Вулкан Карпинского // KVERT: Каталог вулканов Камчатки и Северных Курил]{{ref-ru}}</ref> км на паўднёвы захад ад горада [[Севера-Курыльск]]. Складаецца з двух пакатых вулканічных конусаў і двух [[Вулканічны кратар|кратараў]]. Вышыня 1345 (1326<ref name="volc">[http://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=290350 Karpinsky Group // Global Volcanism Program]{{ref-en}}</ref>) м. [[Кальдэра]] вулкана мае дыяметр каля 5 км і глыбіню каля 700 м<ref name="KVERT" />. Складзены з [[андэзіт]]авых [[Лава вулканічная|лаваў]]. Апошняе вывяржэнне вулкана адбылося ў [[1952]] годзе. Сальфатарная актыўнасць адзначалася ў [[1946]], [[1953]], [[1973]], [[2004]] гг.<ref name="KVERT" /> {{зноскі}} == Літаратура == * Вулкан Карпинского // {{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь: Географические названия|адказны=Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1983|старонкі=199|старонак=538|тыраж=100 000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=290350 Karpinsky Group // Global Volcanism Program]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20060721080038/http://www.kscnet.ru/ivs/kvert/volcanoes/Karpinsky/index.html Вулкан Карпинского // KVERT: Каталог вулканов Камчатки и Северных Курил]{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Актыўныя вулканы]] [[Катэгорыя:Вулканы Курыльскіх астравоў]] [[Катэгорыя:Геаграфія Сахалінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар людзей]] lnl5lfrb8rd482bn6akrbsktd8eis7r 0 578156 5209866 3912304 2026-10-01T12:40:53Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Вяршыні вышынёй ад 2000 да 3000 метраў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5209866 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Блу-Маўнтын-Пік |Нацыянальная назва = en/Blue Mountain Peak |Выява = Blue Mountain Peak.jpg |Подпіс выявы = |Каардынаты = |Краіна = Ямайка |Рэгіён = |Раён = |Востраў = |Нябеснае цела = |Горная сістэма = |Хрыбет ці масіў = |Вышыня = 2256 |Крыніца вышыні = |Адносная вышыня = <!-- у м --> |Першае ўзыходжанне = }} '''Блу-Маўнтын-Пік''', таксама '''Блу-Маўнтын'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|18}} — карта Ямайкі</ref> ({{lang-en|Blue Mountain Peak}}) — найвышэйшы пункт [[Ямайка|Ямайкі]] і адна з найвышэйшых вяршынь [[Вест-Індыя|Вест-Індыі]]. Вышыня — 2256 м. Знаходзіцца на мяжы акруг Портленд і Сент-Томас. Турызм. Некаторыя з раслін з’яўляюцца эндэмікамі. Паблізу гары знаходзяцца невялікія сельскагаспадарчыя абшчыны. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Геаграфія Ямайкі]] [[Катэгорыя:Горы Паўночнай Амерыкі]] frpklhflxy9tdcuk2bsj5wlmj909tie 0 579818 5210036 5018165 2026-10-01T18:27:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210036 wikitext text/x-wiki {{Міжнародныя адносіны |Назва = Беларуска-лівійскія адносіны |Выява = Belarus Libya Locator.png |Краіна1 = Беларусь |Краіна2 = Лівія |Колер1 = green |Колер2 = orange }} [[Файл:Пасольства Лівіі ў Мінску.jpg|thumb|Будынак [[Пасольства Лівіі ў Беларусі|пасольства Лівіі ў Мінску]].]] '''Беларуска-лівійскія адносіны''' — двухбаковыя дыпламатычныя адносіны паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Лівія]]й, якія былі ўсталяваны ў [[1992]] годзе. == Лівійская Джамахірыя == === Гісторыя === У [[2000]] годзе прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Лукашэнка]] сустрэўся з лівійскім лідарам [[Муамар Кадафі|Муамарам Кадафі]]. Гэта была першая сустрэча кіраўнікоў дзвюх дзяржаў<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/989673.stm|work=[[BBC|BBC News]]|title=Lukashenko for Libya|publisher=|accessdate=20 April 2016|lang=en}}</ref>. У гэтым жа годзе Лівія і Беларусь падпісалі міжурадавае пагадненне аб гандлёва-эканамічным супрацоўніцтве<ref>{{cite web|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=BBAB&d_place=BBAB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0F97DB6CCE26F474&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM|title=NewsLibrary.com - newspaper archive, clipping service - newspapers and other news sources|publisher=|accessdate=20 April 2016}}</ref>. У [[2001]] годзе быў падпісаны мемарандум аб супрацоўніцтве ў галіне нафтахіміі і прамысловасці<ref>{{cite web|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=BBAB&d_place=BBAB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0F97A4C2510CBF18&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM|title=NewsLibrary.com - newspaper archive, clipping service - newspapers and other news sources|publisher=|accessdate=20 April 2016}}</ref>. У [[2008]] годзе, у сувязі з прыездам Кадафі ў [[Мінск]], былі праведзены перамовы кіраўнікоў дзяржаў, а таксама падпісаны шэраг дакументаў<ref>[https://gomel.today/rus/news/gomel-87666/ Беларусь и Ливия подписали ряд соглашений в ходе визита М.Каддафи в Минск] — gomel.today, 3 ноября 2008</ref><ref>{{cite web|url=http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=6171835|title=International News - World News - ABC News|author=ABC News|work=ABC News|accessdate=20 April 2016|lang=en}}</ref>. === Гандаль === За студзень—люты [[2004]] года тавараабарот дзвюх дзяржаў склаў 9,5 млн долараў. Асновай з’яўляліся пастаўкі з Беларусі. У Лівію ішлі дарожная тэхніка, аўтапагрузчыкі, аўтамабілі спецыяльнага прызначэння, запчасткі і шыны. Пастаўкі ў Беларусь склалі толькі 3,2 тысячы долараў<ref name="Альмаграви"/>. === Эканамічнае супрацоўніцтва === У 2001-м у Беларусі ўзнікла прадпрыемства з лівійскім капіталам — «[[Белінвестбанк]]». Адначасова Лівійскі знешні банк стаў акцыянерам «Транстбанка» і «БелСела». [[14 снежня]] [[2003]] было заснавана сумеснае беларуска-лівійскае прадпрыемства ТАА «Прамысловая група EWCO». Яе заснавальнікамі ад Беларусі сталі «Інфабанк», «Белметалэнерга» і «МАЗ-МАН», а ад Лівіі — Генеральная прамысловая кампанія, Арабская прамысловая кампанія, Лівійская нацыянальная кампанія па вытворчасці шын і акумулятараў «Аман». Меркавалася, што прадпрыемства арганізуе ў Лівіі зборку беларускай трактарнай тэхнікі, перапрацоўку шын, рэканструкцыю і мадэрнізацыю вытворчасцяў, стварэнне сэрвісных цэнтраў па рамонце тэхнікі<ref name="Альмаграви">Альмаграви А.'' [https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=7WgEzTiw5CVQgY7TM%2BggE1qHcuR7InVybCI6Imh0dHBzOi8vZWxpYi5ic3UuYnkvYml0c3RyZWFtLzEyMzQ1Njc4OS8zOTMxMi8xL2FsbWFncmF2aV8yMDA3X0JNVy5wZGYiLCJ0aXRsZSI6ImFsbWFncmF2aV8yMDA3X0JNVy5wZGYiLCJub2lmcmFtZSI6dHJ1ZSwidWlkIjoiMCIsInRzIjoxNjQwMjU0NzY4MjM1LCJ5dSI6IjQ3OTIxNzEzMzE2MzAxNzU4MzUiLCJzZXJwUGFyYW1zIjoidG09MTY0MDI1NDY3MSZ0bGQ9YnkmbGFuZz1ydSZuYW1lPWFsbWFncmF2aV8yMDA3X0JNVy5wZGYmdGV4dD0lRDAlQjElRDAlQjUlRDAlQkIlRDAlQkUlRDElODAlRDElODMlRDElODElRDElODElRDAlQjglRDElOEYrJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOSVEMSU4MSVEMCVCQSVEMCVCRSVEMCVCQyslRDAlQkElRDAlQkUlRDAlQkQlRDElODQlRDAlQkIlRDAlQjglRDAlQkElRDElODIlRDAlQjUmdXJsPWh0dHBzJTNBLy9lbGliLmJzdS5ieS9iaXRzdHJlYW0vMTIzNDU2Nzg5LzM5MzEyLzEvYWxtYWdyYXZpXzIwMDdfQk1XLnBkZiZscj0xNTcmbWltZT1wZGYmbDEwbj1ydSZ0eXBlPXRvdWNoJnNpZ249MWYzY2YwZGQ0YzUwNjIwZWMwYTYzNWFmOGViZmUyZjkma2V5bm89MCJ9&lang=ru Сотрудничество между Ливийской Джамахирией и Республикой Беларусь]</ref>. === Паветраныя зносіны === У сакавіку [[2009]] года прэзідэнт Аляксандр Лукашэнка падпісаў указ, які тычыцца паветраных зносін паміж Беларуссю і Лівіяй. У адпаведнасці з праектам пагаднення, авіяпрадпрыемствам, прызначаным бакамі, прадастаўляецца права на падставе дазволаў здзяйсняць палёты праз тэрыторыю дзяржавы іншага боку без пасадкі альбо з пасадкамі ў камерцыйных або некамерцыйных мэтах. Дакументам таксама рэгулююцца іншыя пытанні арганізацыі паветраных зносін паміж дзяржавамі, у прыватнасці выпадкі анулявання, абмежавання і прыпынення дзеяння дазволаў на выкананне палётаў, вызвалення ад мытных пошлін, падаткаў і збораў, прынцыпы эксплуатацыі дагаворных ліній, асновы сістэмы авіяцыйнай бяспекі. Таксама паведамілі, што на правядзенне перамоў і падпісанне пагаднення ўпаўнаважаны міністр транспарту і камунікацый Уладзімір Сасноўскі. Заключэнне пагаднення будзе садзейнічаць развіццю ўзаемавыгаднага супрацоўніцтва паміж Беларуссю і Лівіяй ў галіне грамадзянскай авіяцыі<ref>{{cite web|url=https://interfax.by/news/policy/raznoe/1052991/|title=Между Беларусью и Ливией появится воздушное сообщение|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210504213759/https://interfax.by/news/policy/raznoe/1052991/|archivedate=2021-05-04|work=[[Интерфакс-Запад]]|date=20.03.2009|url-status=dead|lang=ru}}</ref>. === Ваеннае супрацоўніцтва === {{Гл. таксама|Міжнароднае ваеннае супрацоўніцтва Рэспублікі Беларусь}} [[16 снежня]] 2009 года падчас афіцыйнага візіту ў Трыпалі беларускай вайсковай дэлегацыі пад кіраўніцтвам міністра абароны [[Юрый Віктаравіч Жадобін|Юрыя Жадобіна]] быў заключаны пратакол аб супрацоўніцтве ў галіне абароны. Пераймаць вопыт на вучэнні «Захад-2009» у Беларусь прыязджаў малодшы сын Кадафі, [[Хаміс Кадафі|Хаміс]], камандзір [[Брыгада Хаміса|элітнага падраздзялення спецназа Лівіі]]<ref>[https://www.politforums.net/belorussia/1298775229.html]</ref>. У чэрвені [[2010]] года лівійскія вайскоўцы прынялі ўдзел у вучэннях з беларускай [[11-ы гвардзейскі танкавы корпус|11-й асобнай механізаванай брыгадай]] са [[Слонім]]а, якія праходзілі на Абуз-Лясноўскім палігоне пад [[Баранавічы|Баранавічамі]]<ref>{{Cite web |url=https://news.tut.by/politics/216582.html |title=МИД опровергает информацию о белорусских наемниках в Ливии и самолете с золотом |work=[[TUT.BY]] |access-date=2021-04-25 |archive-date=2021-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210425172942/https://news.tut.by/politics/216582.html |url-status=dead |lang=ru}}</ref>. == Падзеі 2011 года == {{main|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} Падчас [[грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|грамадзянскай вайны]] і [[Інтэрвенцыя ў Лівіі|ваеннай інтэрвенцыі]] ў Лівіі ў [[2011]] годзе, Рэспубліка Беларусь стала адной з нямногіх краін, якія асудзілі дзеянні блока [[НАТА]]. Прадстаўнікі міністэрства замежных спраў Беларусі заявілі<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|publisher=|accessdate=20 April 2016}}</ref>: {{Пачатак цытаты}}«Бамбардзіроўкі тэрыторыі Лівіі выходзяць за рамкі рэзалюцыі Савета Бяспекі ААН 1973 і парушаюць яе галоўную мэту — забеспячэнне бяспекі мірнага насельніцтва. Рэспубліка Беларусь заклікае дзяржавы, якія ўдзельнічаюць у ваеннай аперацыі, неадкладна спыніць ваенныя дзеянні, якія прыводзяць да чалавечых ахвяр. Урэгуляванне канфлікту з’яўляецца ўнутранай справай Лівіі і павінна ажыццяўляцца толькі лівійскім народам без ваеннага ўмяшанне звонку».{{канец цытаты}} Даведаўшыся пра забойства Муамара Кадафі, прэзідэнт Аляксандр Лукашэнка сказаў наступнае<ref>[https://m.youtube.com/watch?v=dzlHjnoeD2U Лукашенко об убийстве Каддафи (Видео на Youtube)]</ref>: {{Пачатак цытаты}}«Здзейснена агрэсія, забіта кіраўніцтва краіны, не толькі Муамар Кадафі. Прытым, як забіта? Ну, застрэлілі б, у баі загінуў бы чалавек. Дык гэта ж з дапамогай спецслужбаў (не думайце, што яго, кіраўніка дзяржавы, пацаны затрымалі. Як яго ахоўвалі, вы ведаеце), захоп кіраўніка краіны ажыццявілі натаўскія спецпадраздзяленні. Над ім здзекаваліся, стралялі, параненага гвалтавалі, выкручвалі і ламалі рукі, а потым закатавалі. Горш, чым фашысты ў свой час».{{канец цытаты}} Мінск не прызнаў [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]], які прыйшоў на змену зрынутаму ўраду. Таксама паведамлялася аб прысутнасці ў Лівіі ваенных інструктараў і [[Замежныя найміты ў Лівіі#Беларускія найміты|наймітаў]] з Беларусі ў перыяд грамадзянскай вайны (яшчэ да пачатку грамадзянскай вайны, па звестак ад беларускага пасольства, у краіне прысутнічалі да 500 ваенных спецыялістаў<ref>[https://kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] — Комсомольская правда, 6 апреля 2011</ref>). == Пасля 2011 года == Пасля звяржэння Кадафі беларуска-лівійскія сувязі значна аслабелі, аднак абедзве дзяржавы ўсё яшчэ спрабуюць падтрымліваць кантакты адзін з адным. * У чэрвені [[2012]] года холдынгавая кампанія «[[Пінскдрэў]]» пачала пастаўляць сваю прадукцыю ў Лівію<ref>{{Cite web|url=https://naviny.by/rubrics/economic/2012/06/19/ic_news_113_395580|title=«Пинскдрев» начал поставлять мебель в Ливию|website=[[Naviny.by]]|date=19 июня 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241212044410/https://naviny.by/rubrics/economic/2012/06/19/ic_news_113_395580|archivedate=2024-12-12|lang=ru}}</ref>. * У маі [[2013]] года ў Рэспубліку Беларусь прыбыла група з 300 лівійскіх грамадзян, у асноўным вайскоўцаў, якія прайшлі курс рэабілітацыі<ref>{{Cite web|url=https://naviny.by/rubrics/society/2013/05/02/ic_news_116_416021|title=Беларусь реабилитирует ливийских военных «на коммерческой основе по понятным гуманитарным соображениям»|website=[[Naviny.by]]|date=2013-05-05|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202202800/https://naviny.by/rubrics/society/2013/05/02/ic_news_116_416021|archive-date=2 снежня 2018|access-date=2 снежня 2018|url-status=dead}}</ref>. З пачатку 2011 года каля 1500 вайскоўцаў з Лівіі прайшлі лячэнне ў Беларусі. * У перыяд з 2013 па 2014 гг. з Беларусі ў аэрапорт Трыпалі было здзейснена 15 рэйсаў, якія даставілі 3000 тон боепрыпасаў для патрэб [[Лівійская нацыянальная армія|Лівійскай нацыянальнай арміі]]<ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20150302/business-news/Libya-needs-international-maritime-force-to-help-stop-illicit-oil-weapons-UN-experts.558161 ''Libya needs international maritime force to help stop illicit oil, weapons – UN experts'']</ref>. * У снежні [[2014]] года пасольства Беларусі ў Лівіі было закрыта з-за абвастрэння сітуацыі ў краіне<ref>[http://mfa.gov.by/press/news_mfa/e328ade65fc82b16.html О закрытии Посольства Беларуси в Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181202202648/http://mfa.gov.by/press/news_mfa/e328ade65fc82b16.html |date=2 снежня 2018 }} Сайт МИДа РБ</ref>. * Каля шасці раніцы 27 жніўня [[2020]] года група з парадку 30 прыхільнікаў урада нацыянальнай згоды Лівіі і нанятых беларускіх грамадзян [[Напады на пасольства Лівіі ў Мінску|штурмавала будынак пасольства краіны ў Мінску]], які прадстаўляў улады ўсходу Лівіі пад кіраўніцтвам маршала Халіфа Хафтара. Быў збіты дыпламат Мухамад Істэйта<ref>[https://ria.ru/20200827/posolstvo-1576374675.html В Минске около 30 человек напали на посольство Ливии]</ref>. * У маі 2021 года паведамлялася, што [[Рагачоўскі малочнакансервавы камбінат]] адправіў сваю першую партыю канцэнтраванага малака ў Лівію<ref>[https://www.belta.by/regions/view/rogachevskij-mkk-otgruzil-pervuju-partiju-produktsii-v-liviju-440966-2021/ Рогачевский МКК отгрузил первую партию продукции в Ливию] // БелТА, 12 мая 2021</ref>. * 24—25 мая 2025 года беларуская дэлегацыя на чале з намеснікам прэм’ер-міністра Беларусі [[Віктар Міхайлавіч Каранкевіч|Віктарам Каранкевічам]] (у складзе: міністр аховы здароўя [[Аляксандр Валер’евіч Хаджаеў|Аляксандр Хаджаеў]], міністр сельскай гаспадаркі і харчавання [[Юрый Мікалаевіч Горлаў|Юрый Горлаў]] і іншыя) наведала з працоўным візітам [[Бенгазі]], які знаходзіцца пад кантролем [[Лівійская нацыянальная армія|Лівійскай нацыянальнай арміі]] начале з [[фельдмаршал]]ам [[Халіф Хафтар|Халіфам Хафтарам]]. У ходзе візіту ў горадзе было адкрыта консульства Беларусі<ref>{{cite web|url = https://www.facebook.com/mofaicly.ly/posts/pfbid02Tv57yzVFCfeijpv2n51NChuacVHrt7ptbQSXt6WFnkMxfw2HGgEgrdAJ2iLsF3rMl|title = في إطار الشراكة والتعاون بين ليبيا وبيلاروسيا: افتتاح قنصلية بيلاروسيا في بنغازي|date = 24 мая 2025|work = وزارة الخارجية والتعاون الدولي " الحكومة الليبية |language = ar|trans-title = У рамках партнёрства і супрацоўніцтва паміж Лівіяй і Беларуссю: у Бенгазі адкрылася консульства Беларусі}}</ref>, які беларускі бок назваў «Домам Беларусі»<ref>{{cite web|url = https://belta.by/economics/view/mesto-pritjazhenija-biznes-krugov-dom-belarusi-otkrylsja-v-livii-716988-2025/|title = Место притяжения бизнес-кругов. Дом Беларуси открылся в Ливии|date = 25 мая 2025|work =БелТА |language = ru|trans-title = Месца прыцягнення бізнес-колаў. Дом Беларусі адкрыўся ў Лівіі}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Адносіны Беларусі з краінамі Афрыкі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20090726025535/http://mfa.gov.by/ru/foreign-policy/bilateral/asaf/ Адносіны Рэспублікі Беларусь з краінамі Азіі і Афрыкі на сайце МЗС РБ] {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Беларусі|Лівія]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Лівіі]] 0ozcobrbo8mta58cpvyub3x6iinwzft 0 581232 5210301 5186332 2026-10-02T10:39:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210301 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Бін-Джавад |частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)]] |выява = |загаловак = |дата = [[6 сакавіка|6]] — [[9 сакавіка]] [[2011]] |месца = [[Бен-Джавад|Бін-Джавад]] |прычына = |вынік = перамога ўрадавай арміі<ref>{{cite web|title=Войска Каддафи отбили у повстанцев город Бин-Джавад|publisher=Утро.ру|date=2011-03-07|url=http://www.utro.ru/news/2011/03/07/960724.shtml|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CN2tKK0h?url=http://www.utro.ru/news/2011/03/07/960724.shtml|archivedate=22 лістапада 2012|accessdate=23 снежня 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15946506|title= Libya: Gaddafi Gunships Fire On Rebels|work=Sky News|date=6 March 2011|first=Kat|last=Higgins|accessdate=29 March 2011}}</ref> |праціўнік1 = [[Выява:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|22px|border]] [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі|Урадавая армія Лівіі]] |праціўнік2 = [[Выява:Flag of Libya.svg|22px|border]] [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Лівійскія паўстанцы]] |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 = 1 500<ref>{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/rebel-advance-on-tripoli-thwarted/story-e6frg6so-1226018015977|title=Rebel advance on Tripoli thwarted|work=The Australian|date=9 March 2011|accessdate=19 November 2011|location=Benghazi|first=John|last=Lyons}}</ref> |сілы2 = 500 — 1 000<ref>http://www.chron.com/disp/story.mpl/ap/top/all/7459612.html{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name=sunstarph>{{cite news|url=http://www.sunstar.com.ph/breaking-news/2011/03/07/libya-forces-try-halt-rebel-move-toward-capital-143492|work=The Sun Star|date=7 March 2011|accessdate=19 November 2011|title=Libya forces try to halt rebel move toward capital|location=Bin Jawad|agency=Associated Press|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402050807/http://www.sunstar.com.ph/breaking-news/2011/03/07/libya-forces-try-halt-rebel-move-toward-capital-143492 |archivedate=2 красавіка 2012 |url-status=dead }}</ref> |страты1 = Як мінімум 1 забіты<ref>{{cite news| url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/03/05/AR2011030504106.html | work=The Washington Post|location=Ra's Lanuf|accessdate=10 January 2012| first1=Steve | last1=Hendrix | first2=Anthony | last2=Faiola | first3=Samuel | last3=Sockol | title=Violence in Libya sows fears of long civil war; gunfire erupts in Tripoli | date=6 March 2011}}</ref><br>1 верталёт збіты<ref name=abcnetau>{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/03/06/3156507.htm|title=Fierce battles erupt across Libya|work=ABC News|date=6 March 2011|accessdate=19 November 2011|archive-date=12 лістапада 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121112125520/http://www.abc.net.au/news/2011-03-06/fierce-battles-erupt-across-libya/1968668|url-status=dead}}</ref> |страты2 =12<ref>{{cite news| url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8366137/Libya-21-killed-in-Misrata-weekend-fighting.html| work=The Daily Telegraph | title=Libya: 21 killed in Misrata weekend fighting | date=7 March 2011}}</ref> — 60 забітых<ref name=strikebenghazi>{{cite news| url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/gaddafis-men-poised-to-strike-at-benghazi-2240487.html# | location=El Agheila | work=The Independent | first1=Kim | last1=Sengupta | title=Gaddafi's men poised to strike at Benghazi | date=13 March 2011}}</ref><br>60 параненых<ref name=sunstarph/><ref>[http://www.nationalpost.com/news/world/Libyan+rebels+advance+Jawad/4392134/story.html Libyan rebels retreat from Bin Jawad under heavy fire]{{Недаступная спасылка}}</ref><br>700 прапалі без вестак<ref name=thestarmy>{{cite news|title=Oil-rich town of Ras Lanuf a major battleground|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2011/3/10/nation/8224848&sec=nation|date=10 March 2011|accessdate=19 November 2011|first=Amy|last=Chew|work=The Star|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110311014931/http://www.thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2011%2F3%2F10%2Fnation%2F8224848&sec=nation|archivedate=11 сакавіка 2011|url-status=dead}}</ref><br /><small>(170 з якіх былі выяўлены ў масавым пахаванні ў снежні таго ж года)</small><ref name=massgrave>[https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/libya-militia-holding-2-british-nationals-accuses-them-of-spying-on-government-facilities/2012/03/05/gIQAp9DWsR_story.html Libya holds funeral for 170 bodies found in largest civil war mass grave] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120313051303/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/libya-militia-holding-2-british-nationals-accuses-them-of-spying-on-government-facilities/2012/03/05/gIQAp9DWsR_story.html |date=13 сакавіка 2012 }}</ref> |агульныя страты = |заўвага = }} {{Паўстанне ў Лівіі}} '''Бітва за Бін-Джавад''' — бітва за лівійскі горад [[Бен-Джавад|Бін-Джавад (Бен-Джавад)]] паміж прыхільнікамі і праціўнікамі лідара краіны [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] падчас [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|грамадзянскай вайны 2011 года]]. == Ход баёў == [[5 сакавіка]], пасля перамогі ў [[Бітва за Рас-Лануф|бітве за Рас-Лануф]], войскі апазіцыі рушылі ўздоўж ўзбярэжжа [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]] і захапілі горад Бін-Джавад. Тут паўстанцы спыніліся на ноч і планавалі раніцай наступаць на [[Сірт]]<ref>{{cite news| url=http://www.latimes.com/news/la-fg-libya-rebels-20110306,0,6402754.story?track=rss | work=Los Angeles Times | first=David | last=Zucchino | title=Libya rebels revel in recent victory | date=5 March 2011}}</ref>. Тым жа вечарам частка мяцежнікаў вярнулася ў Рас-Лануф для падрыхтоўкі аперацыі<ref name=sunstarph/>. Аднак [[6 сакавіка]] паўстанцаў, вылучаных у бок Сірта, атакавала авіяцыя прыхільнікаў Кадафі<ref>{{cite web|title=ВВС Ливии атаковали Бин-Джавад и Рас-Лануф|publisher=РБК|date=2011-03-06|url=http://top.rbc.ru/incidents/06/03/2011/554737.shtml|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CN2xVDgZ?url=http://top.rbc.ru/incidents/06/03/2011/554737.shtml|archivedate=22 лістапада 2012|accessdate=23 снежня 2018|url-status=live}}</ref>. Раніцай рэвалюцыянеры вярнуліся ў Бін-Джавад. Праязджаючы праз яго яны зразумелі, што войскі лаялістаў увайшлі ў горад напярэдадні ўвечары і занялі пазіцыі ў дамах і на дахах, падрыхтаваўшы засаду. Урадавыя войскі адкрылі агонь з аўтаматаў і РПГ, і апазіцыйныя сілы неўзабаве ў поўным засмучэнні пачалі адступленне ў бок г. Рас-Лануф. Падчас хаосу каля 50 апазіцыянераў не змаглі адступіць, і забарыкадаваліся ў адной з мячэцяў. Апазіцыйныя сілы на 20 тачанках (узброенных пікапах) спрабавалі прабіцца і выратаваць іх, але былі адбіты агнём артылерыі. Адзін грузавік пры гэтым быў знішчаны. Астатняя частка калоны хутка адступіла да ўскраіны горада<ref name=sunstarph/>. Прыхільнікі Кадафі вярнулі кантроль над горадам<ref name=abcnetau/>. Пасля таго як паўстанцы адступілі на ўсход, яны былі атакаваны з паветра верталётамі ўрадавай арміі. Затым, пасля перагрупоўкі, яны падагналі з Рас-Лануфа рэактыўныя сістэмы залпавага агню і ўдарылі па ворагу. Аднак урадавыя войскі таксама адказалі агнём<ref>{{cite news| url=http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE7250D920110306| work=Reuters Africa| agency=Reuters| title=Libyan rebels regroup and advance on Bin Jawad| date=6 March 2011| accessdate=23 снежня 2018| archiveurl=https://web.archive.org/web/20110310081126/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE7250D920110306| archivedate=10 сакавіка 2011| url-status=dead}}</ref>. Новая лінія фронту пралегла за тры кіламетры на ўсход ад горада<ref name=sunstarph/>. У ходзе баёў адзін ваенны верталёт, як паведамляецца, быў збіты паўстанцамі і зваліўся ў мора<ref name=abcnetau/>. Падчас бою за Бін-Джавад урадавыя войскі нанеслі паветраны ўдар па ваеннай базе Рас-Лануф, кантраляванай паўстанцамі. Па меншай меры два чалавекі загінула і 40 атрымалі раненні<ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12658405 | work=BBC News | title=Libya unrest: Gaddafi claims to retake towns disputed | date=6 March 2011|accessdate=10 January 2012}}</ref>. Раніцай [[7 сакавіка]] агенцтва BBC паведаміла, што горад знаходзіцца пад кантролем урадавых сіл, і яны пачалі наступленне на Рас-Лануф<ref>{{cite web|title=СМИ: в Ливии в воскресенье антиправительственные силы оставили город Бин Джавад|publisher=Эхо Кавказа|date=2011-03-07|url=http://www.ekhokavkaza.com/archive/news/20110307/3235/2759.html?id=2330022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CN30sIyG?url=http://www.ekhokavkaza.com/archive/news/20110307/3235/2759.html?id=2330022|archivedate=22 лістапада 2012|accessdate=23 снежня 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12663513|title= Libya: Pro-Gaddafi forces check rebel advance|work=BBC|date=7 March 2011|accessdate=7 March 2011}}</ref>. [[9 сакавіка]] паўстанцы паспрабавалі захапіць Бін-Джавад яшчэ раз. Тым не менш пасля таго, як яны выпусцілі каля 50 ракет па горадзе і дабіўшыся некаторых поспехаў, сілы ПНС падвергнуліся ўдарам артылерыі і авіяцыі, адступіўшы пад Рас-Лануф<ref>{{cite news| url=http://news.smh.com.au/breaking-news-world/rebels-retreat-in-chaos-to-libyan-oil-town-20110310-1bo7d.html | work=The Sydney Morning Herald | first1=Danny | last1=Kemp | first2=Samer | last2=Al-Atrush | title=Rebels retreat in chaos to Libyan oil town | date=10 March 2011|agency=Agence France-Presse|accessdate=10 January 2012}}</ref>. Па словах апазіцыянераў каля 50-60<ref name=strikebenghazi/> іх байцоў былі забіты ў баявых дзеянняў 6 сакавіка, і па некаторых даных 700 прапалі без вестак<ref name=thestarmy/>. У снежні 2011 года недалёка ад горада было выяўлена масавае пахаванне з целамі 170 з 700 зніклых паўстанцаў<ref name=massgrave/>. == Наступствы == Бітва за Бін-Джавад паклала канец першаму наступленню паўстанцаў. Гэта быў апошні населены пункт, які яны дасягнулі ў сваім прасоўванні на захад краіны<ref>{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/2011/03/06/idINIndia-55352720110306|work=Reuters India|agency=Reuters|title=Gaddafi launches counter-offensive on Libya rebels|date=6 March 2011|location=Tripoli|accessdate=10 January 2012|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110310083500/http://in.reuters.com/article/2011/03/06/idINIndia-55352720110306|archivedate=10 сакавіка 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news | url=http://uk.reuters.com/article/2011/03/06/libya-east-idUKLDE72504Y20110306 | work=Reuters UK | agency=Reuters | location=Ra's Lanuf | accessdate=10 January 2012 | first=Mohammed | last=Abbas | title=UPDATE 8-Libyan rebels retreat from Bin Jawad under heavy fire | date=6 March 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20121017173022/http://uk.reuters.com/article/2011/03/06/libya-east-idUKLDE72504Y20110306 | archivedate=17 кастрычніка 2012 | url-status=dead }}</ref>, пасля чаго ўрадавыя сілы пачалі контрнаступленне, дайшоўшы да [[Бенгазі]]<ref>{{cite news|url=http://www.couriermail.com.au/ipad/gaddafis-troops-near-benghazi/story-fn6ck55c-1226023647575|title=Gaddafi's troops near Benghazi|work=Courier Mail|date=18 March 2011|accessdate=19 November 2011|agency=Agence France-Presse}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.couriermail.com.au/ipad/gaddafis-troops-near-benghazi/story-fn6ck55c-1226023647575 |accessdate=23 снежня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120910220310/http://www.couriermail.com.au/ipad/gaddafis-troops-near-benghazi/story-fn6ck55c-1226023647575 |archivedate=10 верасня 2012 |url-status= }}</ref>, падзенне якога прадухіліла толькі ўмяшанне сіл [[НАТА]]. [[27 сакавіка]] паўстанцы ўвайшлі ў Бін-Джавад. Перад гэтым сілы кааліцыі нанеслі серыю паветраных удараў<ref name=aljazeera29march/>. Аднак [[29 сакавіка]] мяцежнікі адступілі пад шквальным агнём артылерыі лаялістаў<ref name=aljazeera29march>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/americas/2011/03/201132994454514581.html|title=Gaddafi troops force rebels to retreat|date=29 March 2011|accessdate=19 November 2011|work=Al Jazeera}}</ref>. Паўстанцы ў рэшце рэшт вярнуліся ў Бін-Джавад праз некалькі месяцаў пасля [[Бітва за Трыпалі (2011)|падзення Трыпалі]] ў жніўні 2011 года<ref>{{cite news|url=http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2011/0828/Libya-s-revolution-returns-to-Bin-Jawad-this-time-they-say-for-good-VIDEO|title=Libya's revolution returns to Bin Jawad, this time they say for good|work=Christian Science Monitor|first=Kristen|last=Chick|date=28 August 2011|accessdate=19 November 2011|location=Benghazi}}</ref>. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Бені-Валід]] [[Катэгорыя:Сакавік 2011 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2011 года]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] bx5umm67trwxp1j0rmbbgb47w4gk3p8 0 581316 5210019 5186326 2026-10-01T16:44:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210019 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Баі за горы Нафуса |частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)]] |выява = |загаловак = [[Узброены пікап|Тачанка]] лаялістаў у гарах Нафуса. |дата = [[1 сакавіка]] — [[18 жніўня]] [[2011]] |месца = горы Нафуса |прычына = |вынік = перамога паўстанцаў |праціўнік1 = [[Выява:Flag of Libya.svg|22px|border]] [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Лівійскія паўстанцы]]<br>[[Файл:Berber flag.svg|22px|border]] [[Амазігі]]<br>{{Сцягафікацыя|Туніс}}<ref>{{cite news | url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE73S0PB20110429 | work=Reuters | title=Tunisia troops clash with Gaddafi forces -resident | date=29 April 2011 | accessdate=24 снежня 2018 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160630083019/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE73S0PB20110429 | archivedate=30 чэрвеня 2016 | url-status=dead }}</ref> <small>(з красавіка)</small><br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|НАТА}}<ref>{{cite news | url=http://www.dawn.com/2011/03/25/nato-to-enforce-no-fly-zone-over-libya.html| title=Nato takes control of enforcing Libya no-fly zone| accessdate=26 March 2011 | date=25 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/03/18/3167294.htm|title=UN clears way for Libyan no-fly zone|date=18 March 2011|access-date=24 снежня 2018|archive-date=21 сакавіка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110321002319/http://www.abc.net.au/news/stories/2011/03/18/3167294.htm|url-status=dead}}</ref> <small>(паветраная падтрымка)</small> |праціўнік2 = [[Выява:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|22px|border]] [[Кадафісты|Лаялісты]] |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 = звыш 5 000 чалавек |сілы2 = ад 2 000 да 4 000 чалавек |страты1 = ад 517 да 534 забітых, 136 зніклых без вестак |страты2 = 397 забітых, ад 215 да 295 захоплены ў палон, некалькі танкаў знішчаны |агульныя страты = |заўвага = }} {{Паўстанне ў Лівіі}} '''Баі за горы Нафуса''' — серыя ўзброеных сутыкненняў у гарах Нафуса і на прылеглых раўнінах заходняй частцы [[Лівія|Лівіі]] паміж прыхільнікамі [[Муамар Кадафі|Кадафі]] і лівійскімі паўстанцамі падчас [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|грамадзянскай вайны]] 2011 года. Горны масіў меў стратэгічнае значэнне з-за яго непасрэднай блізкасці да сталіцы [[Трыпалі]]. Нароўні з горадам [[Місурата]], раён гор Нафуса быў адным з асноўных апорных пунктаў паўстанцаў у [[Трыпалітанія|Трыпалітаніі]]. == Наступленне ўрадавай арміі (сакавік—красавік) == [[1 сакавіка]] войскі Кадафі штурмам узялі падкантрольны рэвалюцыянерам Гар’ян, адціснуўшы апазіцыянераў на захад. Цэнтрамі супраціву засталіся толькі гарады Налут, Джаду, Зінтан і Яфран, а таксама населеныя пункты Калаа і Кікла. [[16 сакавіка]] войскі Кадафі прыступілі да штурму горада Зінтан, накіраваўшы туды 15 танкаў і 40 бронетранспарцёраў, артпадтрымку якім аказвалі сістэмы залпавага агню<ref>[http://www.fontanka.ru/2011/03/16/162/ Войска Каддафи начали штурм города Зинтан]//Фонтанка.ru,16.03.2011 г.</ref>, ажыццявіўшы 3 атакі. Тым не менш, узяць горад яны не змаглі. [[3 красавіка]] Налут, Кіклу, Зінтан і Яфран былі ўзяты ў аблогу ў выніку наступленне войскаў Кадафі, аднак цяжкадаступная горная мясцовасць і жорсткі супраціў амазігaў спынілі лаялістаў. У гарадах была прыпынена падача электраэнергіі<ref name="Нафус">[https://military.wikireading.ru/57076 Битва за нагорье Нафуса]</ref>. Варта адзначыць, што ўстойлівасць абароны паўстанцаў у гарах Нафуса забяспечвалася падтрымкай абложаных гарадоў з дапамогай французскай авіяцыі, якая скідвала для тых грузы (уключаючы ўзбраенне і боепрыпасы) на парашутах. Акрамя таго, забеспячэнне паўстанцаў вялося і з выкарыстаннем двух палявых аэрадромаў<ref name="Нафус"/>. Аднак супраціў абложаных паступова аслабеў і гарады пераходзілі пад кантроль урадавых войскаў. Першым захоплены Кіклу ([[4 красавіка]]), апошнім — Яфрэн ([[15 мая]])<ref name="Нафус"/>. Некаторыя населеныя пункты працягвалі змагацца аж да чэрвеня. У другой палове красавіка лаялісты пачынаюць чарговае наступленне ў Нафусе з мэтай адцягнуць на сябе частку авіяцыі НАТА з іншых абласцей Лівіі і палегчыць становішча групоўкі ўрадавых войск у Місураце<ref name="Нафус"/>. == Бітва за Вазін (красавік—ліпень) == [[21 красавіка]] атрады мяцежнікаў паспрабавалі штурмам узяць Вазін, але сустрэлі жорсткі супраціў з боку ўрадавай арміі<ref>{{cite web |title=Libya Live Blog - April 21 |url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-21-0 |date=2011-04-20 |url-status=dead |publisher=Aljazeera.net |lang=en |accessdate=2018-12-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110421105452/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-21-0 |archivedate=2011-04-21}}</ref>. Аднак крыху пазней паўстанцы змаглі заціснуць лаялістаў паміж горадам і Тунісам, тым самым блакаваўшы цэлую роту. У выніку 105 вайскоўцаў лівійскай арміі збеглі ў Туніс, дзе яны здаліся туніскім уладам<ref>{{cite web |url=http://www.ft.com/cms/s/0/db24ce40-6ce3-11e0-83fe-00144feab49a.html#axzz1KGq1WfYA |title=Libyan rebels seize western border post |author=Eileen Byrne |work=Financial Times |date=2011-04-22 |accessdate=2018-12-05 |lang=en |archiveurl=https://archive.today/20150507044054/http://www.ft.com/cms/s/0/db24ce40-6ce3-11e0-83fe-00144feab49a.html%23axzz1KGq1WfYA#axzz1KGq1WfYA |archivedate=7 мая 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Libya Live Blog - April 22 |url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-22 |date=2011-04-21 |accessdate=2018-12-05 |url-status=dead |lang=en |publisher=Aljazeera.net |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110422104040/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-22 |archivedate=2011-04-22}}</ref>. Тым часам у самім горадзе мяцежнікі арыштавалі 13 чалавек, якія сімпатызавалі ўраду Муамара Кадафі. Неўзабаве аднавіліся пастаўкі з Туніса ў паўстанцкія атрады Нафускіх гор<ref>{{cite news |url=http://www.smh.com.au/world/rebels-make-advances-seize-border-crossing-20110422-1drbr.html |title=Rebels make advances seize border crossing |publisher=Sydney Morning Herald }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[24 красавіка]] сілы лаялістаў пачалі абстрэльваць пазіцыі паўстанцаў блізу Вазіна. [[28 красавіка]] ўрадавыя сілы вярнулі пад свой кантроль Вазін, адкінуўшы паўстанцаў да мяжы, дзе баі працягваліся на ўскраінах туніскага пагранічнага горада Дэхіба<ref name="april28">{{cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-28 |title=Libya Live Blog - April 28 |lang=en |publisher=Aljazeera.net |date=2011-04-27 |accessdate=2018-12-05 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110428111912/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-28 |archivedate=2011-04-28}}</ref>. Паведамлялася, што некалькі мяцежнікаў былі забіты, а яшчэ некалькі захоплены ў палон. На працягу дня мяцежнікі паспрабавалі контратакаваць. Баі працягваліся і ўначы, але паўстанцам не ўдалося дасягнуць значных вынікаў<ref name="april28"/><ref>{{cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE73R2BI20110428 |title=New clashes between Libyans at Tunisia border post |publisher=[[Reuters]] |accessdate=2014-11-03 |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141101002717/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE73R2BI20110428 |archivedate=1 лістапада 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/2011/04/28/libya-idUSLDE73R2EO20110428|title=WRAPUP 1-Libya angers Tunisia as war briefly crosses border|publisher=Reuters|accessdate=2014-11-03|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141101001702/http://www.reuters.com/article/2011/04/28/libya-idUSLDE73R2EO20110428|archivedate=1 лістапада 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Rebels Register Small Gains in Western Libya |url=https://www.nytimes.com/2011/04/29/world/africa/29libya.html |author=C. J. Chivers |lang=en |website=The New York Times|date=2011-04-29 |accessdate=2018-12-05 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180624040016/https://www.nytimes.com/2011/04/29/world/africa/29libya.html |archivedate=2018-06-24}}</ref>. На наступную раніцу ў сутыкненнях на баку паўстанцаў прыняла ўдзел туніская армія. Туніскія вайскоўцы змаглі адкінуць назад войскі ўрада. Аднак аб’яднаным сілам ПНС і Туніса ўзяць Вазін не ўдалося<ref>{{cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-29 |title=Libya Live Blog - April 29 |lang=en |publisher=Aljazeera.net |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429110836/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-29 |archivedate=29 April 2011 |url-status=dead |accessdate=2018-12-05 |date=2011-04-28}}</ref>. Горад атрымалася ўзяць толькі праз некалькі дзён. [[1 мая]] ўрадавыя сілы абстралялі тэрыторыю Туніса<ref>{{cite news |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE74009920110501 |work=Reuters |title=Libyan artillery rounds land in Tunisian town |date=1 May 2011 |lang=en |accessdate=24 снежня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110504035459/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE74009920110501 |archivedate=4 мая 2011 |url-status=dead }}</ref>. [[7 мая]] адноўленыя баявыя дзеянні ў Вазіне прывялі да ўзмацнення абстрэлаў тэрыторыі Туніса. Улады Туніса былі вымушаны эвакуіраваць ўсё мясцовае насельніцтва ў прымежным горадзе Дэхіба. Прыкладна 100 снарадаў упалі на тэрыторыі Туніса, у выніку чаго адзін дом быў пашкоджаны, аднак ахвяраў не было. Туніскія ўлады заявілі, што сітуацыя «вельмі небяспечная» і што яны будуць рабіць усё, каб абараніць сваю краіну. Праз дзевяць дзён, [[16 мая]], туніскія войскі прадухілілі спробу перасячэння мяжы 200 салдат урадавай арміі. На здзіўленне, усё прайшло мірна і без прымянення зброі. [[9 ліпеня]] аднавіліся сутыкненні ў Вазіне. Неўзабаве паўстанцы змаглі адкінуць ўрадавую армію ад горада. Узяцце Вазіна дазволіла арганізаваць пастаўкі зброі з Туніса да паўстанцаў. == Пераход ініцыятывы да паўстанцаў (чэрвень—ліпень) == Адкрыццё наземнай сувязі з Тунісам палегчыла становішча паўстанцаў Нафуса, але не змагло перашкодзіць усталяванню кантролю фарміраванням урада над большай часткай рэгіёна і працягу аблогі астатніх берберскіх населеных пунктаў. Тым не менш, захоп Вазіна меў сапраўды вызначальнае значэнне як для ходу баявых дзеянняў у дадзеным рэгіёне Лівіі, так і для ўсёй грамадзянскай вайны ў цэлым. Умацаваўшы сваё становішча, паўстанцы пачалі ўсталёўваць кантроль над паўднёвай дарогай з Налута ў Зінтан. [[1 чэрвеня]] яны пачалі аперацыю па дэблакаванні Яфрэна шляхам захопу ўчастка паўночнай дарогі ў горад. Яфрэн быў канчаткова вызвалены ад сіл лаялістаў [[6 чэрвеня]]. Пасля дзеянні паўстанцаў былі накіраваны на прасоўванне з Яфрэна ў бок Гар’яна, што дазволіла ім [[14 чэрвеня]] адбіць у кадафістаў Кіклу, а таксама ўсталяваць кантроль над участкам паўднёвай дарогі з Зінтана ў Яфрэн. [[28 чэрвеня]] паўстанцамі былі захоплены ваенныя склады ў Эль-Каа ў пустыні на поўдзень ад Зінтана, дзе знаходзіліся танкі і БМП. == Бітва за Гар’ян (жнівень) == [[13 жніўня]] паўстанцы атакавалі Гар’ян. Войскі паўстанцаў былі ў добрай форме, а сілы Кадафі адступалі, але, тым не менш, яны змаглі перагрупавацца і контратакаваць<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011813913965166.html Gaddafi defiant as rebels claim gains in west — Africa — Al Jazeera English]</ref>. [[14 жніўня]] паўстанцы заявілі, што нягледзячы на ​​супраціў войскаў Кадафі, ім удалося захапіць 70 працэнтаў горада<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-14-2011-1838 Al Jazeera Libya Live Blog] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120131083425/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-14-2011-1838 |date=31 студзеня 2012 }}</ref><ref>Reuters. [http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE77D05I20110814 Libyan rebels say they attack town south of Tripoli] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120926021519/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE77D05I20110814 |date=26 верасня 2012 }}</ref>. [[15 жніўня]] паўстанцы заявілі, што ўвесь горад знаходзіцца пад іх кантролем<ref>[http://www.rferl.org/content/qaddafi_calls_on_prepare_for_battle_rebels_advance/24296923.html Qaddafi Defiant As Libyan Rebels Enter Key Towns Near Tripoli]</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/2011/08/15/us-libya-idUSTRE77A2Y920110815 Gaddafi defiant, rebels put capital under siege] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110816012952/http://www.reuters.com/article/2011/08/15/us-libya-idUSTRE77A2Y920110815 |date=16 жніўня 2011 }}</ref>. [[17 жніўня]] войскі Кадафі распачалі спробу штурму Гар’яна<ref>[https://www.nytimes.com/2011/08/19/world/africa/19libya.html Refugees Flee Libya Oil City as Qaddafi Forces Dig In]</ref>. [[18 жніўня]] лаялісты былі цалкам выбіты з горада, гэта пацвердзіў карэспандэнт Reuters. Прыхільнікі ўрада адступілі на поўнач<ref>[http://uk.reuters.com/article/2011/08/18/libya-idUKL5E7JI04920110818 Libyan rebels seize refinery, eye Tripoli] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121018191506/http://uk.reuters.com/article/2011/08/18/libya-idUKL5E7JI04920110818 |date=18 кастрычніка 2012 }}</ref>. Узяцце Гар’яна дазволіла паўстанцам пачаць наступленне на поўнач, у першую чаргу на Трыпалі. Адначасова мяцежнікі працягнулі развіваць наступленне на [[Эз-Завія|Эз-Завію]]<ref>Tarek Amara, Missy Ryan,Robert Birsel, Joseph Nasr, Douglas Hamilton, Angus MacSwan [http://in.reuters.com/article/2011/08/13/idINIndia-58771720110813 Libyan rebels advance on Zawiyah, battle in Brega] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110818145333/http://in.reuters.com/article/2011/08/13/idINIndia-58771720110813 |date=18 жніўня 2011 }} //Reuters, 13 August 2011</ref>. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Нафус]] [[Катэгорыя:Красавік 2011 года]] [[Катэгорыя:Май 2011 года]] [[Катэгорыя:Ліпень 2011 года]] [[Катэгорыя:Жнівень 2011 года]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2011 года]] [[Катэгорыя:Сакавік 2011 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2011 года]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] m5qp2tsqgjcdfg853oqgs47yc3o4zc7 0 581708 5210311 5186337 2026-10-02T10:43:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210311 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Рас-Лануф |частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)]] |выява = |загаловак = |дата = [[4 сакавіка]] — [[5 сакавіка]] [[2011]] (першая фаза)<ref>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12703369 | title=Libya: Gaddafi forces push rebels from Ras Lanuf | work=BBC News | date=10 March 2011 | access-date=19 March 2011}}</ref><br>[[6 сакавіка]] — [[12 сакавіка]] [[2011]] (другая фаза)<ref name="autogenerated1">{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12721908 | title=Libya: Gaddafi troops take rebel oil town | work=BBC | date=12 March 2011 | access-date=12 March 2011}}</ref> |месца = [[Рас-Лануф]], [[Лівія]] |прычына = |вынік = Пасля першай фазы горад перайшоў у рукі паўстанцаў, а пасля другой узяты ўрадавымі войскамі<ref name="Lenta">{{cite web|title=Ливийские повстанцы признали поражение в Рас-Лануфе|publisher=Lenta.ru|date=2011-03-12|url=http://lenta.ru/news/2011/03/12/libya/|archive-url=https://www.webcitation.org/6CN2KtdEm?url=http://lenta.ru/news/2011/03/12/libya/|archive-date=2012-11-22}}</ref> |праціўнік1 = [[Выява:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|22px|border]] [[Кадафісты|Урадавыя сілы]] |праціўнік2 = [[Выява:Flag of Libya.svg|22px|border]] [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Лівійскія паўстанцы]] |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 = 3 000 байцоў (першая фаза)<ref>{{cite news | url=https://www.usatoday.com/news/world/2011-03-04-libya-protests_N.htm | title=Gadhafi forces battle rebels as 37 killed in Libya | work=USA Today | date=4 March 2011 | agency=Associated Press | access-date=8 January 2012 | location=Tripoli}}</ref><br>4 батальёны (другая фаза)<ref>{{cite web|url=http://www.npr.org/2011/03/10/134423950/libyan-rebels-driven-out-of-strategic-coastal-city|title=Libyan Rebels Driven Out Of Strategic Coastal City|work=National Public Radio|date=10 March 2011|access-date=10 March 2011|first=Lourdes|last=Garcia-Navarro|location=Ra's Lanuf|agency=Associated Press|archive-url=https://www.webcitation.org/69LzSkqEG?url=http://www.npr.org/2011/03/10/134423950/libyan-rebels-driven-out-of-strategic-coastal-city|archive-date=2012-07-22}}</ref> |сілы2 = 36 атрадаў<ref name=showersoilport>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2011/03/10/libya-drives-rebels-out-ras-lanuf_n_834055.html|title=Gadhafi showers strategic oil port with rockets|work=Huffington Post|date=10 March 2011|access-date=8 January 2012|agency=Associated Press|location=Ra's Lanuf|archive-url=https://www.webcitation.org/69LzRlHLO?url=http://www.huffingtonpost.com/2011/03/10/libya-drives-rebels-out-ras-lanuf_n_834055.html|archive-date=2012-07-22}}</ref>,<br> 500 — 1000 байцоў<ref name=tryhalt>{{cite news | url=https://www.usatoday.com/news/topstories/2011-03-05-2450814691_x.htm | title=Libya forces try to halt rebel move toward capital | work=USA Today | date=5 March 2011 | agency=Associated Press | access-date=19 March 2011 | location=Bin Jawad | first1=Paul | last1=Schemm | first2=Maggie | last2=Michael}}</ref> |страты1 = 2<ref name="reuters1">{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2011/03/05/us-libya-east-idUSTRE72403Z20110305 | title=Death toll rises in east from fighting, blast | date=5 March 2011 | agency=Reuters | access-date=19 March 2011 | last1=Pfeiffer | first1=Tom | last2=Dziadosz | first2=Alexander | location=Benghazi and Ajdabiya | archive-url=https://web.archive.org/web/20110308211602/http://www.reuters.com/article/2011/03/05/us-libya-east-idUSTRE72403Z20110305 | archive-date=8 сакавіка 2011 | url-status=dead }}</ref> — 25<ref name="channelnewsasia1"/> салдат забіты, 2 пілоты ВПС загінула, адзін Су-24 быў збіты<ref>{{cite news | url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/03/05/libya.conflict/index.html | title=Gunfire rings out in Libyan capital | work=CNN | date=5 March 2011 | access-date=19 March 2011 | location=Tripoli | archive-date=22 сакавіка 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110322034052/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/03/05/libya.conflict/index.html | url-status=dead }}</ref> (першы этап)<br>Невядома (другі этап) ---- 20 дэзерціраў пакараны смерцю<ref name="latimes1">{{cite news | url=http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-libya-fighting-20110305,0,1357974.story?track=rss | title=In Libya, Kadafi's forces launch assault on rebel-held city | work=Los Angeles Times | date=5 March 2011 | access-date=8 January 2012 | first1=Borzou | last1=Daragahi | last2=Therolf | first2=Garrett | location=Tripoli and Cairo}}</ref> |страты2 = 16 — 26 паўстанцаў забіты (першы этап)<ref name="channelnewsasia1">{{cite web | url=http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1114628/1/.html | title=Gaddafi forces accused of 'massacre' as battles rage | work=Channel NewsAsia | date=6 March 2011 | access-date=19 March 2011 | location=Bin Jawad | agency=Agence France-Presse | archive-url=https://web.archive.org/web/20170812100854/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1114628/1/.html | archive-date=12 жніўня 2017 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2011/03/06/world/africa/06libya.html | title=In Libya, Both Sides Gird for Long War as Civilian Toll Mounts | work=The New York Times | date=5 March 2011 | access-date=5 March 2011 | first1=David D. | last1=Kirkpatrick | last2=Fahim | first2=Kareem|location=Tripoli}}</ref><br />20 паўстанцаў забіты (другі этап/бамбардзіроўкі)<ref name="thestar1">{{cite news | url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2011/3/10/nation/8224848&sec=nation | title=Oil-rich town of Ras Lanuf a major battleground | work=The Malaysian Star | date=10 March 2011 | first=Amy | last=Chew | archive-url=https://web.archive.org/web/20110311014931/http://www.thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2011%2F3%2F10%2Fnation%2F8224848&sec=nation | archive-date=2011-03-11 }}</ref><br />15 забітых, 65 зніклых без вестак (другі этап/бітва)<ref>{{cite web | url=http://www.bangkokpost.com/breakingnews/226199/libyan-rebels-fight-back-west-divided | title=Libya rebels appeal for aid as Kadhafi troops advance | work=The Bangkok Post | date=11 March 2011 | access-date=11 March 2011|agency=Agence France-Presse}}</ref><br />Усяго: 136-146 забітых або прапаўшых без вестак<br>Палонныя: 1 500<ref name="aljazeera1">{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-10-0#|title=Libya Live Blog - March 10|work=Al Jazeera|date=10 March 2011|access-date=10 March 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110312013634/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-10-0|archive-date=2011-03-12}}</ref> |агульныя страты = |заўвага = }} {{Паўстанне ў Лівіі}} '''Бітва за Рас-Лануф''' — двухфазавая бітва за горад [[Рас-Лануф]] паміж прыхільнікамі і праціўнікамі лідара краіны [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. Пачалася праз два дні пасля [[Першая бітва за Брэгу|бітвы за Брэгу]]<ref>{{cite news | url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/04/libya-rebels-civil-war-gaddafi | title=Libya: Fierce day of raids and clashes signals shift towards civil war | work=The Guardian | date=4 March 2011 | access-date=4 March 2011 | first1=Martin | last1=Chulov | last2=Beaumont | first2=Peter | last3=Tisdall | first3=Simon | location=Benghazi and Tripoli}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.spiegel.de/fotostrecke/fotostrecke-65343.html|title=Kämpfe in Libyen: Rebellen gegen Regime|work=Der Spiegel|date=4 March 2011|access-date=4 March 2011|language=de|trans-title=Fighting in Libya: rebels against regime|archive-url=https://www.webcitation.org/69LzV7sS8?url=http://www.spiegel.de/fotostrecke/kaempfe-in-libyen-rebellen-gegen-regime-fotostrecke-65343.html|archive-date=2012-07-22}}</ref>. Пасля заваёвы горада [[4 сакавіка]], паўстанцы прасунуліся яшчэ далей на захад, каб атакаваць [[Сірт]], але былі адкінуты ўрадавымі войскамі, якія перайшлі ў контрнаступленне і да [[11 сакавіка]] адваявалі большую частку Рас-Лануфа<ref name="aj11-05-10-2">{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/03/201131041228856242.html|title=Gaddafi loyalists launch offensive|work=Al Jazeera|date=10 March 2011|access-date=10 March 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/69LzWEUz7?url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/03/201131041228856242.html|archive-date=2012-07-22}}</ref><ref name="aj11-05-10-1">{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/libya/2011/03/2011310131427537949.html|title=Rebel push stalls outside Ras Lanuf|work=Al Jazeera|date=10 March 2011|access-date=10 March 2011|first=Evan|last=Hill|archive-url=https://www.webcitation.org/69LzXf5fP?url=http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/libya/2011/03/2011310131427537949.html|archive-date=2012-07-22}}</ref><ref name="news1">{{cite web|url=http://www.news24.com/Africa/News/Gaddafi-forces-enter-key-oil-port-20110311|title=Gaddafi forces enter key oil port|work=News 24|date=11 March 2011|access-date=11 March 2011|location=Brega|agency=Reuters|archive-url=https://www.webcitation.org/69LzYl7SE?url=http://www.news24.com/Africa/News/Gaddafi-forces-enter-key-oil-port-20110311|archive-date=2012-07-22}}</ref>. == Бітва == === Першы этап === [[4 сакавіка]] ўзброеныя як стралковай зброяй, так і артылерыяй паўстанцы выехалі на дзясятках аўтамабіляў з горада Марса-эль-Брэга<ref>[https://web.archive.org/web/20110306173835/http://www.gzt.ru/topnews/world/-v-tripoli-i-ras-lanufe-proishodyat-stolknoveniya-/350779.html В Триполи и Рас-Лануфе происходят столкновения оппозиционеров с военными — В мире — GZT.RU]</ref> ў кірунку Рас-Лануфа<ref>{{cite web|title=Ливийские повстанцы захватили порт Рас-Лануф, под контроль сторонников Каддафи перешёл город Эз-Завия|publisher=Свободная пресса|date=2011-03-04|url=http://svpressa.ru/world/news/39965/|archive-url=https://www.webcitation.org/6CN2Map33?url=http://svpressa.ru/world/news/39965/|archive-date=2012-11-22}}</ref>. Па словах рэвалюцыянераў, лаялісты выкарыстоўвалі цяжкую зброю і верталёты, каб спыніць іх у адным кіламетры ад аэрапорта горада. Адзін паўстанец паведаміў, што бачыў як чатыры чалавекі перад ім забіла выбухам<ref>{{cite news | url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/gaddafi-forces-hit-rebels-east-and-west/story-e6frg6so-1226016290063 | title=Gaddafi forces hit rebels east and west | work=The Australian | date=4 March 2011 | agency=Agence France-Presse | access-date=8 January 2012}}</ref>. Таксама мяцежнікі паведамілі, што салдаты з часцей, верных Кадафі і размешчаных на мясцовай ваеннай базе, дэзерціравалі і пераходзілі на іх бок<ref>{{cite web|title=Ливийские повстанцы взяли аэропорт Рас-Лануфа|publisher=republic.com.ua|date=2011-03-04|url=http://republic.com.ua/world.php?id_show=21163|archive-url=https://www.webcitation.org/6CN2Pttme?url=http://republic.com.ua/article/21163-old.html|archive-date=2012-11-22}}</ref><ref>{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/breaking-clashes-in-ras-lanuf-west-of-ajdabiya/|title=Amazing: Anderson Cooper grills Gaddafi spokesman on hallucinogenic pills &#124; Libya February 17th|publisher=Libyafeb17.com|date=2011-03-04|access-date=2011-03-19|archive-url=https://www.webcitation.org/69LzexHU6?url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/breaking-clashes-in-ras-lanuf-west-of-ajdabiya/|archive-date=2012-07-22}}</ref>. У начны час сілам паўстанцаў удалося захапіць увесь горад, у тым ліку аэрапорт і ваенную базу<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304 | title=UPDATE 1-Libyan rebels take oil town of Ras Lanuf- rebels | agency=Reuters | date=4 March 2011 | access-date=19 March 2011 | last=Abbas | first=Mohammed | archive-url=https://web.archive.org/web/20190908064255/https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304 | archive-date=8 верасня 2019 | url-status=dead }}</ref>. Пасля захопу базы апазіцыянеры сцвярджалі, што знайшлі целы 20 салдат, якія былі пакараны смерцю пасля таго, як адмовіліся адкрыць агонь па паўстанцкім сілам<ref>{{cite news | url=http://www.npr.org/2011/03/05/134287434/rebel-towns-defenses-overcome-by-gadhafi-forces | title=Rival Successes In Libya Hint At Protracted Battle | work=National Public Radio | date=5 March 2011|first1=Lourdes|last1=Garcia-Navarro|first2=Peter|last2=Kenyon|agency=Associated Press}}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/rebel-advance-on-tripoli-thwarted/story-e6frg6so-1226018015977 | title=Rebel advance on Tripoli thwarted | work=The Australian | date=9 March 2011 | access-date=8 January 2012 | last=Lyons | first=John | location=Benghazi}}</ref>. Загінулі, як паведамляецца, ад шасці<ref name="ustre">[https://www.reuters.com/article/2011/03/05/us-libya-east-idUSTRE72403Z20110305 Death toll rises in east from fighting, blast | Reuters] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110308211602/http://www.reuters.com/article/2011/03/05/us-libya-east-idUSTRE72403Z20110305 |date=8 сакавіка 2011 }}</ref> да 16<ref name="channelnewsasia1"/> паўстанцаў, 31 паранены<ref name=tryhalt/>. Ад 2<ref name="reuters1"/> да 25<ref name="channelnewsasia1"/> салдат сухапутных войск Лівіі былі забіты, таксама загінулі 2 пілоты ВПС Лівіі<ref name="reuters1"/>. Пры штурме горада паўстанцы актыўна выкарыстоўвалі артылерыю<ref>[http://photoblog.msnbc.msn.com/_news/2011/03/04/6189430-heavily-armed-libyan-rebels-clash-with-gadhafi-forces-near-ras-lanuf- PhotoBlog — Heavily armed Libyan rebels clash with Gadhafi forces near Ras Lanuf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110306094224/http://photoblog.msnbc.msn.com/_news/2011/03/04/6189430-heavily-armed-libyan-rebels-clash-with-gadhafi-forces-near-ras-lanuf- |date=6 сакавіка 2011 }}</ref><ref>{{cite web|title=Гражданская война в Ливии - битва за Рас Лануф|publisher=Журналюга|date=2011-03-05|url=http://journaluga.ru/archives/1873-GraZhdanskaJa_vojna_v_Livii_-_bitva_za_Ras_Lanuf.html|archive-url=https://www.webcitation.org/6CN2TcJ6o?url=http://journaluga.ru/archives/1873-GraZhdanskaJa_vojna_v_Livii_-_bitva_za_Ras_Lanuf.html|archive-date=2012-11-22}}</ref> (верагодна, безадкатныя 106-мм гарматы M40<ref>[http://milinme.wordpress.com/2011/03/06/arab-revolts-revolutions-libya-7/ Arab Revolts & Revolutions: Libya (7) " Military In the Middle East]</ref>) і РСЗА БМ-21 «Град»<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/picturegalleries/worldnews/8371543/Libya-unrest-dramatic-pictures-of-the-fighting-near-Ras-Lanuf.html?image=6 Libya unrest: dramatic pictures of the fighting near Ras Lanuf — Telegraph]</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/picturegalleries/worldnews/8371543/Libya-unrest-dramatic-pictures-of-the-fighting-near-Ras-Lanuf.html?image=7 Libya unrest: dramatic pictures of the fighting near Ras Lanuf — Telegraph]</ref><ref>{{cite web|title=Каддафи начал бомбить нефтехранилища|publisher=Вести.Ru|date=2011-03-05|url=http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=324187|archive-url=https://www.webcitation.org/6CN2ZP71K?url=http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=324187|archive-date=2012-11-22}}</ref>. [[5 сакавіка]] [[Су-24]] лівійскіх ВПС быў збіты недалёка ад Рас-Лануфа зенітным агнём з боку паўстанцаў<ref>{{cite news|title=Gaddafi and rebel forces in heavy clashes in town of Zawiya|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8363927/Gaddafi-and-rebel-forces-in-heavy-clashes-in-town-of-Zawiya.html|access-date=6 March 2011 | location=London|work=The Daily Telegraph|first=Philip|last=Sherwell|date=5 March 2011}}</ref>. === Другі перыяд === [[6 сакавіка]] паўстанцы, якія надыходзілі з Рас-Лануфа да [[Сірт]]а, трапілі ў засаду, якую [[Бітва за Бін-Джавад|ўчынілі войскі Кадафі ў Бін-Джавадзе]], і панеслі цяжкія страты<ref name="aj11-05-10-1" />. Пасля гэтага яны паспешна адступілі да Рас-Лануфа. На працягу наступных трох дзён адбываліся пастаянныя паветраныя, танкавыя і ваенна-марскія бамбардзіроўкі пазіцый апазіцыянераў у Рас-Лануфе, пры гэтым 20 паўстанцаў былі забіты і па меншай меры 65 атрымалі раненні<ref name="thestar1"/><ref>{{cite web|title=Авиация Каддафи бомбит Рас-Лануф|publisher=Голос Америки|date=2011-03-08|url=http://www.voanews.com/russian/news/Lybia-intervention-2011-03-08-117583098.html|archive-url=https://www.webcitation.org/6CN2a7Cnd?url=http://www.golos-ameriki.ru/content/lybia-intervention-2011-03-08-117583098/217691.html|archive-date=2012-11-22}}</ref>. [[10 сакавіка]] ў ВBC паведамілі, што войскі, верныя Муамару Кадафі, атакавалі пазіцыі паўстанцаў у горадзе Рас-Лануф. Сілы Кадафі атакавалі горад пры падтрымцы танкаў і артылерыі з захаду і поўдня, караблі абстралялі яго з поўначы, з боку мора, у той час як урадавыя самалёты бамбілі з паветра<ref>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12703369 | title=Rebels forced from Libyan oil port | work=BBC | date=10 March 2011 | access-date=10 March 2011}}</ref><ref>{{cite web|title=В Ливии армия отбила Рас-Лануф, бунтовщики покидают город|publisher=NEWSru.com|date=2011-03-10|url=http://www.newsru.com/world/10mar2011/raslanuf.html|archive-url=https://www.webcitation.org/6CN2bQeYt?url=http://www.newsru.com/world/10mar2011/raslanuf.html|archive-date=2012-11-22}}</ref>. Паўстанцкія падмацаванні з усходу спрабавалі прабіцца ў Рас-Лануф на дапамогу, але былі неадкладна атакаваны, і камандзір паўстанцаў пасля паведаміў, што дзясяткі яго байцоў былі забіты і многія іншыя прапалі без вестак<ref name="aljazeera1"/>. У той жа вечар большасць мяцежных атрадаў адступілі з горада і паспрабавалі стварыць лінію абароны на ўсход ад яго, а некаторыя байцы апазіцыі працягвалі аказваць супраціў у Рас-Лануфе. Як мінімум чатыры байцы апазіцыі былі забіты ў ходзе баявых дзеянняў, 36 былі паранены<ref>{{cite news | url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/11/libyan-troops-enter-ras-lanuf | title=Libyan troops enter Ras Lanuf | work=The Guardian | date=11 March 2011 | access-date=11 March 2011 | location=Brega | agency=Reuters | archive-date=14 сакавіка 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110314045301/http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/11/libyan-troops-enter-ras-lanuf | url-status=dead}}</ref> і 65 зніклі без вестак<ref name=showersoilport/>. Да вечара [[10 сакавіка]] ўсе асноўныя інфармагенцтвы паведамілі, што горад паў, а вялікая колькасць паўстанцаў забіта або захоплена ў палон<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2011/03/11/world/africa/11libya.html?_r=1&&pagewanted=all | title=Qaddafi Forces Bear Down on Strategic Town as Rebels Flee | work=The New York Times | date=10 March 2011 | access-date=10 March 2011 | last=Shadid | first=Anthony|location=Ra's Lanuf}}</ref>. Урад Кадафі заявіў, што каля 1 500 паўстанцаў былі захоплены ў палон<ref name="aljazeera1"/>. Пасля бою праціўнікі Кадафі параілі грамадзянскім асобам пакінуць зону вакол Брэгі ў чаканні працягу наступлення з боку ўрадавых сіл<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/bencnn/status/45908404803354624|title=Anti-Qaddafi forces advising civilians|date=10 March 2011|access-date=10 March 2011|author=Ben Wedeman|archive-url=https://www.webcitation.org/69LzfyLRg?url=http://twitter.com/bencnn/status/45908404803354624|archive-date=2012-07-22}}</ref>. [[11 сакавіка]] ўрадавыя войскі пачалі зачыстку горада: 150 салдат пры падтрымцы 3-х танкаў дайшлі да цэнтра Рас-Лануфа. У той жа час чатыры транспартных судна падышлі з мора і выгрузілі 40-50 салдат кожны на пляжы побач з гатэлем ''Fadeel''. Яны задушылі апошнія ачагі супраціўлення паўстанцаў, якія не адступілі з Рас-Лануфа ў папярэдні дзень<ref name="news1"/><ref>{{cite web|title=Войска Каддафи ворвались в Рас-Лануф|publisher=Вести.Ru|date=2011-03-11|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=435377|archive-url=https://www.webcitation.org/6CN2ddLv6?url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=435377|archive-date=2012-11-22}}</ref>. Урадавыя войскі занялі жылы раён, а мяцежнікі працягвалі ўтрымліваць нафтавы порт на працягу некалькіх гадзін, пасля чаго яны адступілі на ўсход ад горада. Тым не менш, у другой палове дня паўстанцы перагрупаваліся і перайшлі ў контрнаступленне, выбіўшы лаялістаў з усходняй часткі Рас-Лануфа<ref>{{cite web|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2011/3/12/worldupdates/2011-03-11T220327Z_01_NOOTR_RTRMDNC_0_-554981-4&sec=Worldupdates|title=Rebels repel Gaddafi assault on Libya oil port|work=The Malaysian Star|date=11 March 2011|access-date=11 March 2011|agency=Reuters|first1=Michael|last1=Georgy|first2=Maria|last2=Golovnina|location=Tripoli|archive-url=https://www.webcitation.org/69LzgWVZN?url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2011%2F3%2F12%2Fworldupdates%2F2011-03-11T220327Z_01_NOOTR_RTRMDNC_0_-554981-4|archive-date=2012-07-22}}</ref>. Салдаты ўрада замацаваліся ў заходняй частцы горада і неўзабаве разбілі паўстанцаў<ref>{{cite news | url=http://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFLDE72A1WR20110311 | title=UPDATE 2-Rebels, Gaddafi forces skirmish over «ghost town» | work=Reuters Africa | date=11 March 2011 | agency=Reuters | access-date=11 March 2011 | location=Ra's Lanuf | first=Alexander | last=Dziadosz | archive-url=https://web.archive.org/web/20120902150506/http://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFLDE72A1WR20110311 | archive-date=2 верасня 2012 | url-status=dead }}</ref>. [[12 сакавіка]] паўстанцы пакінулі пазіцыі побач з горадам і адступілі ў другой палове дня ў горад Укяла на захад ад Брэгі<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2011/03/12/libya-east-idUSLDE72B06120110312 | title=UPDATE 1-Gaddafi pushes rebels east, more fighters ready | date=12 March 2011 | agency=Reuters | access-date=8 January 2012 | location=Uqaylah | first=Mohammed | last=Abbas | archive-url=https://web.archive.org/web/20110317141730/http://www.reuters.com/article/2011/03/12/libya-east-idUSLDE72B06120110312 | archive-date=17 сакавіка 2011 | url-status=dead }}</ref>. Лідары ПНС пацвердзілі, што войскі Кадафі адкінулі іх на 20 км ад горада і захапілі нафтаперапрацоўчы завод<ref name="autogenerated1"/><ref name="Lenta"/>. Пазней на працягу дня ўрад арганізаваў паездку для замежных журналістаў у горад для пацверджання таго, што ён кантралюе яго<ref>{{cite news | url=http://www.breitbart.com/article.php?id=D9LTPSJO0&show_article=1 | title=Gadhafi pushes ahead as Arab League debates help | work=Breitbart | date=12 March 2011 | agency=Associated Press | access-date=12 March 2011 | first1=Paul | last1=Schemm | first2=Hadeel | last2=al-Shalchi | location=Ra's Lanuf }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Наступствы == Пасля бітвы лаялісты замацаваліся ў Рас-Лануфе і сталі прасоўвацца далей на ўсход, атачыўшы гарады Брэга і Адждабія, а потым дайшоўшы да [[Бенгазі]]. Тым часам [[19 сакавіка]] [[ААН]] санкцыянавала [[Інтэрвенцыя ў Лівіі|ваеннае ўмяшальніцтва]] ў вайну. Дзякуючы паветраным ударам сіл кааліцыі паўстанцы змаглі адкінуць лаялістаў і вярнуць шэраг гарадоў. [[27 сакавіка]], наступаючы на ​​Сірт, мяцежнікі зноў увайшлі ў Рас-Лануф<ref>[http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 Live Blog Libya — March 27 | Al Jazeera Blogs] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110328234037/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |date=28 сакавіка 2011 }}</ref><ref>[http://www.humanite.fr/26_03_2011-ras-lanouf-aux-mains-des-rebelles-libyens-468712 Ras Lanouf aux mains des rebelles libyens | Humanite]</ref>. Аднак праз тры дні ўрадавыя войскі перайшлі ў контратаку і [[30 сакавіка]] выбілі паўстанцаў з гораду<ref>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12906562 | title=Libya: Gaddafi's fighters force rebel retreat | work=BBC News | date=30 March 2011|access-date=8 January 2012}}</ref>. У жніўні, пасля падзення [[Трыпалі]], сілы апазіцыі вярнулі кантроль над Рас-Лануфам, але затым [[12 верасня]] па меншай меры 15 байцоў ПНС былі забіты падчас нападу байцоў Кадафі. Двое з іх пры гэтым былі паранены<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14883515 | work=BBC News | title=Libya conflict: New fighting in town of Bani Walid| date=12 September 2011|access-date=8 January 2012}}</ref>. {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Рас-Лануф]] [[Катэгорыя:Сакавік 2011 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2011 года]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] ma2mylpafadpq5ewij6c6df8gapc3k3 0 581838 5210303 5186334 2026-10-02T10:40:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210303 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Гар’ян |частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)]], [[Баі за горы Нафуса]] |выява = |загаловак = |дата = [[13 жніўня]] — [[18 жніўня]] [[2011]] |месца = [[Гар’ян]], [[Лівія]] |прычына = |вынік = перамога ПНС |праціўнік1 =[[Выява:Flag of Libya.svg|22px|border]] [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|ПНС Лівіі]]<br>[[Файл:Berber flag.svg|22px|border]] [[Берберы|Амазігі]]<br>{{Сцягафікацыя|НАТА}}<ref>{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/03/18/3167294.htm|title=UN clears way for Libyan no-fly zone|publisher=ABC News|date=18 Mar 2011|access-date=30 снежня 2018|archive-date=21 сакавіка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110321002319/http://www.abc.net.au/news/stories/2011/03/18/3167294.htm|url-status=dead}}</ref> |праціўнік2 = * [[Выява:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|22px|border]] [[Кадафісты|Прыхільнікі М. Кадафі]] ** Брыгада Сабхана |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 = 5000 |сілы2 = 400<ref>{{cite news| url=https://www.theguardian.com/world/middle-east-live/2011/aug/15/mubarak-trial-egypt-syria-libya-middle-east | location=London | work=The Guardian | first1=Haroon | last1=Siddique | first2=Paul | last2=Owen | title=Mubarak on trial: Middle East live – Monday 15 August 2011 | date=15 August 2011}}</ref> |страты1 = 35 забітых<ref>[https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904070604576518753822451110 Joy Greets Rebels in Garrison Town Near Libya Capital]</ref> |страты2 = неведома |агульныя страты = |заўвага = }} {{Паўстанне ў Лівіі}} '''Бітва за Гар’ян''' — адна з бітваў [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|грамадзянскай вайны ў Лівіі]]. == Бітва == [[13 жніўня]] паўстанцы атакавалі [[Гар’ян]]. Войскі апазіцыянераў былі ў добрай форме, у той час як сілы [[Муамар Кадафі|Кадафі]] адступалі. Тым не менш, лаялісты змаглі перагрупавацца і контратакаваць<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011813913965166.html Gaddafi defiant as rebels claim gains in west — Africa — Al Jazeera English]</ref>. [[14 жніўня]] паўстанцы заявілі, што нягледзячы на ​​супраціў прыхільнікаў Кадафі, ім удалося захапіць 70 працэнтаў горада<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-14-2011-1838 Al Jazeera Libya Live Blog] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120131083425/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-14-2011-1838 |date=31 студзеня 2012 }}</ref>. Таксама з’явілася інфармацыя аб тым, што сілы ПНС цалкам захапілі населены пункт<ref>Reuters. [http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE77D05I20110814 Libyan rebels say they attack town south of Tripoli] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120926021519/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE77D05I20110814 |date=26 верасня 2012 }}</ref>. [[15 жніўня]] паўстанцы заявілі пра поўную перамогу<ref>[http://www.rferl.org/content/qaddafi_calls_on_prepare_for_battle_rebels_advance/24296923.html Qaddafi Defiant As Libyan Rebels Enter Key Towns Near Tripoli]</ref>. Прадстаўнік апазіцыянераў у гарах Нафуса заявіў: «Гар’ян цалкам знаходзіцца ў руках рэвалюцыянераў. Яны разбілі брыгаду Сахбана, галоўнае ўзброенае фарміраванне Кадафі ў Заходніх гарах. Яны захапілі лёгкае і цяжкае ўзбраенне брыгады»<ref>[https://www.reuters.com/article/2011/08/15/us-libya-idUSTRE77A2Y920110815 Gaddafi defiant, rebels put capital under siege] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110816012952/http://www.reuters.com/article/2011/08/15/us-libya-idUSTRE77A2Y920110815 |date=16 жніўня 2011 }}</ref>. [[17 жніўня]] ўрадавыя войскі распачалі спробу штурму Гар’яна<ref>[https://www.nytimes.com/2011/08/19/world/africa/19libya.html Refugees Flee Libya Oil City as Qaddafi Forces Dig In]</ref>. [[18 жніўня]] лаялісты былі цалкам выбіты з горада, гэта пацвердзіў карэспандэнт ''Reuters''. Прыхільнікі Кадафі адступілі на поўнач<ref>[http://uk.reuters.com/article/2011/08/18/libya-idUKL5E7JI04920110818 Libyan rebels seize refinery, eye Tripoli] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121018191506/http://uk.reuters.com/article/2011/08/18/libya-idUKL5E7JI04920110818 |date=18 кастрычніка 2012 }}</ref>. Узяцце Гар’яна дазволіла паўстанцам пачаць наступленне на поўнач (у першую чаргу на [[Эз-Завія|Эз-Завію]] і [[Трыпалі]]). {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Гар’ян]] [[Катэгорыя:Жнівень 2011 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2011 года]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] qto0riqmkrplwcabi6m8ef5tzwub4mq 0 590467 5209851 4794011 2026-10-01T12:12:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5209851 wikitext text/x-wiki [[Файл:Повешенный_из_Толлунда.jpg|справа|міні|250пкс|Галава [[Чалавек з Толунда|чалавека з Толунда]]]] '''Балотныя людзі''' або '''балотныя цела''' — цалкам або часткова захаваныя чалавечыя астанкі, знойдзеныя ў [[Торф|тарфяных]] [[балота]]х на поўначы [[Еўропа|Еўропы]], пераважна ў [[Данія|Даніі]], [[Германія|Германіі]], [[Нідэрланды|Нідэрландах]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Ірландыя|Ірландыі]] і [[Швецыя|Швецыі]]. У адрозненне ад іншых старажытных астанкаў, у балотных целаў захаваліся скурныя пакровы і ўнутраныя органы, таму яны з’яўляюцца цікавымі аб’ектамі для даследавання. == Агульныя звесткі == Усяго ў тарфяных балотах [[Еўропа|Еўропы]] было выяўлена больш за тысячу старажытных трупаў. Ім уласцівая розная ступень захаванасці — некаторыя целы амаль не закрануты раскладаннем, іншыя часткова спарахнелі, ад іншых засталіся толькі шкілеты або фрагменты целаў. У асноўным іх знаходзілі мясцовыя сяляне або рабочыя, якія здабываюць [[торф]]. Часцяком яны не адразу апавяшчалі аб знаходках навукоўцаў, альбо кідалі іх на месцы, таму многія з балотных целаў былі беззваротна згубленыя. [[Файл:Ellingreko.JPG|справа|міні|250пкс|Рэканструяваная прычоска [[Жанчына з Элінга|жанчыны з Элінга]]]] == Вынікі даследаванняў == Сучасныя метады даследаванняў здольныя з высокай ступенню дакладнасці ўсталяваць перыяд жыцця балотных людзей і іх узрост на момант смерці, а таксама папоўніць звесткі пра іх побыт і жыццёвы ўклад. Большасць загінулых, згодна з вынікамі {{нп3|Радыёвугляродны аналіз|радыёвугляроднага аналізу|ru|Радиоуглеродный анализ}}, жылі 2000 − 2500 гадоў таму, але існуюць і больш старажытныя знаходкі, як, напрыклад, [[Мужчына з Кёльб’ерга|мужчына з Кёльб’ерга]], які памёр каля 8000 г. да н. э. (археалагічная культура [[Маглемозе]])<ref>[http://www.archaeology.org/online/features/bog/koelbjerg.html The Oldest of the Bog People]</ref>. Прыблізны ўзрост, падчас якога наступіла смерць, вызначаўся па дадзеных агульных антрапаметрычных абмераў, стане шкілета і па зубах трупаў (калі яны захаваліся). Вывучэнне [[Страўнікава-кішачны тракт|стрававальных трактаў]] дапамагло вызначыць склад ежы старажытных людзей. Напрыклад, апошняя трапеза [[Чалавек з Толунда|чалавека з Толунда]] прадстаўляла сабой кашу з 40 відаў зерня і насення, а ў страўніку [[Чалавек з Гробала|чалавека з Гробала]] былі выяўленыя дробныя косткі, якія сведчаць аб тым, што незадоўга да гібелі ён еў [[мяса]]<ref>[http://www.tollundman.dk/sidste-maaltid.asp Tollundman.dk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170430002753/http://www.tollundman.dk/sidste-maaltid.asp |date=30 красавіка 2017 }}</ref><ref>Пра чалавека з Гробала [http://www.tollundman.dk/grauballemanden.asp Tollundman.dk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110410095257/http://www.tollundman.dk/grauballemanden.asp |date=10 красавіка 2011 }}</ref>. Удакладніць склад ежы і перыяд смерці магчыма і пры дапамозе хімічнага аналізу валасоў — так навукоўцы вызначылі, што [[Кланікаванскі чалавек|чалавек з Кланікавана]] на працягу некалькіх месяцаў да гібелі ўжываў у ежу гародніну, а значыць, хутчэй за ўсё, памёр летам<ref name="bbc">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4589638.stm Iron Age bog bodies unveiled]</ref>. На некаторых целах захавалася адзенне або яго фрагменты, што дазволіла дапоўніць дадзеныя аб гістарычным касцюме тых гадоў. Найбольш добра захаваныя прадметы: скураная [http://www.tollundman.dk/gifs/tollundmanden_1_hoved.jpg шапачка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130523101907/http://www.tollundman.dk/gifs/tollundmanden_1_hoved.jpg |date=23 мая 2013 }} з вострым верхам чалавека з Толунда; [https://web.archive.org/web/20111102040654/http://www.archaeology.org/online/features/bog/jpegs/huldremose2.jpeg ваўняная сукенка], выяўленая побач з месцам пахавання [[Жанчына з Хюлдрэмоса|жанчыны з Хюлдрэмоса]]; [https://web.archive.org/web/20121009233148/http://www.archaeology.org/online/features/bog/jpegs/sogards.jpeg ваўняныя абмоткі] з аддзеленых ад цела ног з балота ў Даніі. Акрамя таго, дзякуючы знаходкам, на галовах якіх захаваліся валасы, атрымалася рэканструяваць прычоскі старажытных людзей. Так, [[Кланікаванскі чалавек|чалавек з Кланікавана]] ўкладваў валасы з дапамогай сумесі смалы і алею, а валасы на [[чэрап]]е чалавека з Остэрбі былі закладзены над правай скронню і завязаныя так званым [https://www.pbs.org/wgbh/nova/bog/images/iron-09-osterby.jpg «швабскім вузлом»], што пацвердзіла апісаныя [[Публій Карнелій Тацыт|Тацытам]] прычоскі [[Свевы|свеваў]]<ref>Гл. у тэксце: [http://www.vostlit.info/Texts/rus3/Olimpiodor/primtext3.phtml Они закладывают волосы набок и завязывают их узлом.]</ref>. == Прычыны смерці == Навукоўцы мяркуюць некалькі прычын, па якіх людзі знайшлі свой апошні прытулак у балоце. Некаторыя — на целах якіх няма слядоў гвалтоўнай смерці — верагодна, проста патанулі. Іншыя альбо станавіліся ахвярамі [[злачынства]], альбо маглі быць забітыя падчас [[Ахвярапрынашэнне|ахвярапрынашэння]] [[Бог|багам]] або за якія-небудзь правіны. Досыць часта як прычына смерці згадваецца ўдушэнне (звычайна шнуром, вяроўкай, рэменем, павязкай і г д.) або перарэзванне горла. [[Файл:Grauballemanden3.jpg|справа|міні|250пкс|Рука [[Чалавек з Гробала|чалавека з Гробала]]]] == Самыя вядомыя знаходкі == {| class="" border="0" style="margin-bottom: 10px;" | valign="top" | * '''[[Данія]]''' ** [[Чалавек з Толунда]] ** [[Жанчына з Элінга|Мужчына з Элінга]] ** [[Чалавек з Гробала]] ** [[Мужчына з Кёльб’ерга|Жанчына з Кёльб’ерга]] ** {{нп3|Жанчына з Харальдскера||ru|Женщина из Харальдскера}} ** [[Жанчына з Хюлдрэмоса]] * '''[[Вялікабрытанія]]''' ** [[Чалавек з Ліндау]] ** [[Клад-Халанскія муміі]] * '''[[Ірландыя]]''' ** [[Кланікаванскі чалавек|Чалавек з Кланікавана]] | valign="top" | * '''[[Германія]]''' ** {{нп3|Чалавек з Остэрбі||ru|Человек из Остерби}} ** {{нп3|Балотнае цела з Віндэбі||ru|Болотное тело из Виндеби}} ** {{нп3|Чалавек з Рэндсвюрэна||uk|Людина з Рендсв'юрена}} ** {{нп3|Жанчына з Пайтынга||uk|Жінка з Пайтінга}} * '''[[Нідэрланды]]''' ** [[Пара з Вірдзінга]] ** {{нп3|Дзяўчынка з Ідэ||ru|Девочка из Иде}} * '''[[Швецыя]]''' ** {{нп3|Чалавек з Бокстэна||ru|Человек из Бокстена}} |} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.dansk.ru/content/view/21/36/ Лицо доисторической Дании] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304230703/http://www.dansk.ru/content/view/21/36/ |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}} * [https://www.pbs.org/wgbh/nova/bog/ The Perfect Corpse] {{ref-en}} * [http://www.archaeology.org/online/features/bog/ Bodies of the Bogs] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121103181710/http://www.archaeology.org/online/features/bog/ |date=3 лістапада 2012 }} {{ref-en}} * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4589638.stm Iron Age bog bodies unveiled] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балотныя людзі| ]] [[Катэгорыя:Пахаванні]] [[Катэгорыя:Неапазнаныя трупы]] j1osxqv4dqq4hpj7o8kvdiizw8ajef6 0 594658 5209876 5198925 2026-10-01T12:44:35Z DzBar 156353 5209876 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = |Нацыянальная назва = ar/جبل الشيخ/he/הר חרמון |Выява = |Подпіс = Погляд на гару Хермон (Эш-Шэйх) з гары [[Бенталь (гара)|Бенталь]] |Краіна = |Перыяд утварэння = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 2814 |Пазіцыйная карта = Сірыя |Пазіцыйная карта 1 = Ліван |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Эш-Шэйх'''<ref>Напісанне ў адпаведнасці з картай Сірыі — {{крыніцы/БЭ|14}}</ref> — горны масіў у горным хрыбце [[Антыліван]]. Найвышэйшы пункт — 2814 м над узроўнем мора. Даўжыня масіва каля 60 км, плошча каля 1000 км². Эш-Шэйх уваходзіць у вадазборны басейн трох асноўных крыніц ракі [[Іардан (рака)|Іардан]] — [[Эль-Хасбані]], [[Лідані]] і [[Баніяс (басейн Іардана)|Баніяс]]. Размешчаны на мяжы [[Сірыя|Сірыі]] і [[Ліван]]а і знаходзіцца пад сірыйскім кантролем. Паўднёвыя схілы Эш-Шэйха, зніжаючыся, часткова пераходзяць у [[Галанскія вышыні]]. Разам з Галанскімі вышынямі паўднёвыя схілы Эш-Шэйха былі захопленыя Ізраілем у Сірыі падчас [[Шасцідзённая вайна|Шасцідзённай вайны 1967 года]] і абвешчаныя суверэннай ізраільскай тэрыторыяй у 1981 годзе паводле «Закона аб Галанскіх вышынях». Анексія была прызнана несапраўднай Рэзалюцыяй № 497 Савета Бяспекі ААН. Вяршыня Эш-Шэйха была захоплена Ізраілем у ходзе вайны 1973 года і вернута Сірыі ў 1974 годзе ў выніку пагаднення аб падзеле сіл. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Сірыі]] [[Катэгорыя:Горы Лівана]] [[Катэгорыя:Горныя вяршыні-двухтысячнікі]] b3jxok14ae1jxhf7idh9yso5m117zpi 0 595139 5210313 5186339 2026-10-02T10:43:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210313 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Першая бітва за Сірт |частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)]] |выява = |загаловак = |дата = [[15 верасня]] — [[20 кастрычніка]] [[2011]] |месца = [[Сірт]] |прычына = |вынік = Перамога ПНС. |праціўнік1 = [[Выява:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|22px|border]] [[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|ВСНЛАД]]<br>[[Замежныя найміты ў Лівіі|Замежныя найміты]] |праціўнік2 = [[Выява:Flag of Libya.svg|22px|border]] [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|ПНС]]<br>{{Сцягафікацыя|НАТА}} |камандзір1= |камандзір2= |сілы1 = ад 6 000 да 20 000 вайскоўцаў, кацібаў, добраахвотнікаў і замежных наймітаў |сілы2 = 12 000 паўстанцаў |страты1 = 870 забітых, 150 параненых, больш за 200 узяты ў палон |страты2 = 267 забітых, 2 030 параненых |агульныя страты = 800 — 2 150 мірных грамадзян загінулі, 370 чалавек сталі ахвярамі рэпрэсій ПНС<ref name="presstv"/><ref name="HRW"/><ref name="foxnews"/> }} '''Бітва за Сірт'''— адна з апошніх бітваў [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|першай грамадзянскай вайны ў Лівіі 2011 года]]. == Баявыя дзеянні == [[30 жніўня]] пачынаецца аблога [[Сірт]]а, [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны Нацыянальны Савет]] адразу вылучае прыхільнікам [[Муамар Кадафі|Кадафі]] ўльтыматум аб здачы горада да бліжэйшай суботы, інакш ён будзе ўзяты сілай. Пасля атрымання адмовы ўльтыматум падаўжаюць да [[10 верасня]]. Але, не дасягнуўшы згоды, [[15 верасня]] паўстанцы наступаюць на горад. Першая спроба штурму была паспяхова адбіта<ref>[http://conworkshop.blogspot.com/2012/03/blog-post_05.html?m=1 Краткая история конфликта в Ливии]</ref>. [[19 верасня]] войскі мяцежнікаў распачалі яшчэ адну спробу штурму Сірта<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=2CGrRg_xRA0 ‫معركه ضاريه من احد ضواحى سرت — 19/09/2011‬ — YouTube]</ref>, аднак прыпынілі наступленне з мэтай перагрупоўкі і каб пакінуць калідор для бежанцаў<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 Mon, 19 Sep 2011, 02:39 GMT+3] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120107021203/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |date=7 студзеня 2012 }}</ref>. [[24 верасня]] шэраг інфармагенцтваў паведаміў аб аднаўленні штурму атрадамі ПНС горада Сірт<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278? Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/201192444319839381.html Libyan fighters ready for final Sirte assault]</ref>. Паведамлялася, што ахвярамі ВПС НАТА і артылерыі войскаў апазіцыі сталі звыш 150 мірных жыхароў<ref>[http://rt.com/news/line/2011-09-24/ NTC forces enters Libyan Sirte] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110924194250/http://rt.com/news/line/2011-09-24/ |date=24 верасня 2011 }}</ref>. [[27 верасня]] рэвалюцыянеры панеслі вялікія страты з-за снайперскага агню. Па словах салдат Нацыянальнай арміі, яны не вялі агонь з цяжкіх гармат з-за пагрозы мірным жыхарам. Таксама яны паведамлялі пра 25 захопленых напярэдадні наймітаў<ref>[http://www.dailymotion.com/video/xlcxm4_heavy-losses-among-anti-kadhafi-fighters-at-sirte_news Heavy losses among anti-Kadhafi fighters at Sirte]</ref>. Па словах відавочцаў, баі таксама вяліся ў раёне гасцініцы Махарал, якая пазней была ўзята ПНС. Таксама паведамлялася аб баях у раёне ўніверсітэта<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15082659 Libya: Rocket fire exchanged in Sirte fighting]</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/201192722259122579.html Libya fighting rages for Gaddafi hometown]</ref>. [[28 верасня]] з’явіліся паведамленні аб узяцці войскамі новай лівійскай улады аэрапорта, што пазней пацвердзіў тэлеканал [[Аль-Джазіра]]<ref>[http://aljazeera.com/news/africa/2011/09/2011928134252487233.html Libyan fighters 'capture' Sirte airport]</ref><ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 Wed, 28 Sep 2011, 22:47 GMT+3] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120103112431/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |date=3 студзеня 2012 }}</ref> і агенцтва [[Reuters]]. Апошняе дадало, што раней аэрапорт выкарыстоўваўся сіламі Кадафі як пазіцыя для ракетных і артылерыйскіх абстрэлаў ворага<ref>{{Cite web |url=http://ca.reuters.com/article/topNews/idCAL5E7KT4YC20110929 |title=Civilians flee Sirte battle, fighting hampers aid: U.N. |access-date=8 красавіка 2019 |archive-date=14 лістапада 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114224023/https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAL5E7KT4YC20110929 |url-status=dead }}</ref>. [[1 кастрычніка]] падраздзяленні сіл Пераходнага нацыянальнага савета заявілі аб поўнай блакадзе горада Сірт. [[2 кастрычніка]] ПНС Лівіі заклікаў усталяваць двухдзённае перамір’е на фронце ў раёне горада Сірта<ref name="РИА Новости">[https://ria.ru/20111020/465658385.html Храналогія вайны ад «РИА Новости»]</ref>. [[3 кастрычніка]] сілы ПНС Лівіі ўзялі пад кантроль роднае паселішча лідара Лівійскай Джамахірыі Муамара Кадафі Каср Абу Хадзі ({{lang-en|Qasr Abou Hadi}}), размешчанае ў наваколлях горада Сірт<ref name="РИА Новости"/>. [[5 кастрычніка]] ў Сірце працягваліся вулічныя баі, якія паступова перамяшчаліся бліжэй да цэнтра горада. Інтэнсіўнасць артылерыйскага агню па пазіцыях прыхільнікаў новага ўрада паменшылася, у выніку рэвалюцыянеры перахапілі ініцыятыву. [[9 кастрычніка]] войскі паўстанцкай арміі пасля начных баёў авалодалі ўніверсітэтам, які раніцай трапіў пад абстрэл лаяльных Кадафі войскаў, з прычыны чаго некалькі апазіцыянераў загінулі. [[10 кастрычніка]] ноччу стала вядома аб контратацы лаяльных Кадафі войскаў на комплекс Угадугу, бальніцу Ібн-Сіна і ўніверсітэт, якія падвергліся мінамётнаму абстрэлу. Паведамлялася аб 7 загінуўшых з боку рэвалюцыянераў. [[13 кастрычніка]] стала вядома, што сын Муамара Кадафі Муатазім быў затрыманы ў горадзе Сірт, пасля чаго перавезены для допытаў у [[Бенгазі]]. Па даных ПНС Лівіі, ён быў затрыманы яшчэ [[11 кастрычніка]], калі разам з сям’ёй спрабаваў пакінуць Сірт на аўтамабілі<ref name="РИА Новости"/>. [[20 кастрычніка]] ў сусветных СМІ з’явілася інфармацыя, што Кадафі трапіў у засаду ў раёне горада Сірт, быў захоплены ў палон, а затым памёр ад збіцця паўстанцамі. Гэтую інфармацыю распаўсюдзілі крыніцы ў ПНС. Тады жа войскі паўстанцаў цалкам захапілі горад<ref name="РИА Новости"/>. == Рэпрэсіі ў Сірце супраць прыхільнікаў Кадафі і грамадзянскіх жыхароў == Пасля афіцыйнага падзення горада, прыхільнікі ПНС, у прыватнасці байцы найбольш баяздольных падраздзяленняў з г. Місурата, пачалі актыўны пераслед і масавыя расстрэлы прыхільнікаў М. Кадафі. Так, напрыклад, праваабарончая арганізацыя [[Human Rights Watch]] (HRW) апублікавала 24 кастрычніка афіцыйную заяву, у якой гаварылася, што «ў закінутым гатэлі Сірта мы выявілі 53 цела, як мяркуецца прыхільнікаў М. Кадафі. Рукі ў некаторых з ахвяр у момант іх забойствы былі звязаны. Лівійскія ўлады павінны неадкладна адрэагаваць на гэты выпадак, пачаць расследаванне абставінаў таго, што адбылося і прыцягнуць вінаватых да адказнасці»<ref name="HRW">[https://www.hrw.org/news/2011/10/24/libya-apparent-execution-53-gaddafi-supporters Libya: Apparent Execution of 53 Gaddafi Supporters Bodies Found at Sirte Hotel Used by Anti-Gaddafi Fighters]</ref>. Забойства адбылося ў прамежку паміж 14 і 19 кастрычніка. Характар раненняў, а таксама знойдзеныя на месцы забойства магазіны ад аўтаматаў Калашнікава і вінтовак FN-1, паказваюць на тое, што большасць загінулых былі расстраляны на месцы. Як высветлілі праваабаронцы, у гэтыя дні раён горада, дзе праводзіліся расстрэлы, кантраляваўся байцамі падраздзялення ПНС з Місураты. Неабходна адзначыць, што менавіта гэтую брыгаду падазраюць у забойстве без суда і следства захопленага ў палон Муамара Кадафі і яго сына Мутазіма. 26 кастрычніка ў Сірце і яго прыгарадах прадстаўнікі [[Чырвоны Крыж|Міжнароднага Чырвонага Крыжа]] знайшлі 267 забітых, многія з якіх, як лічыцца, былі пакараны смерцю. Большасць з іх было прыхільнікамі М. Кадафі. Пахаваных забілі стрэлам у галаву, у большасці за спіной звязаны рукі, што пацвярджае расстрэлы лаялістаў і грамадзянскіх ужо пасля захопу іх у палон. Перш чым пахаваць забітых, мясцовыя ўлады пералічылі і сфатаграфавалі мерцвякоў. Гэтыя фатаграфіі ўлады мелі намер паказаць сваякам пакараных. Прадстаўнікі Пераходнага нацыянальнага савета Лівіі паабяцалі правесці расследаванне і пакараць вінаватых у масавых пакараннях<ref name="foxnews">{{Cite web |url=http://www.foxnews.com/world/2011/10/26/report-bodies-267-qaddafi-supporters-found-in-his-libyan-hometown/ |title=Fox News Report: Bodies of 267 Qaddafi Supporters Found in His Libyan Hometown |archive-url=https://web.archive.org/web/20111028181257/http://www.foxnews.com/world/2011/10/26/report-bodies-267-qaddafi-supporters-found-in-his-libyan-hometown/ |archive-date=28 кастрычніка 2011 |access-date=17 ліпеня 2019 |url-status=dead}}</ref>. 29 кастрычніка ў горадзе былі выяўлена яшчэ адно масавае пахаванне — у адным з будынкаў знойдзены больш за 50 забітых. Агенцтва Press TV падкрэслівае, што характар ранаў кажа аб гвалтоўнай прычыне смерці. Згодна з папярэднімі ацэнкамі, гэта могуць быць прыхільнікі Муамара Кадафі. Мухамед Муфтах, супрацоўнік дабрачыннай арганізацыі, якая займалася пошукам загінуўшых, заявіў, што «там больш за 50 трупаў, мы знайшлі іх у доме, які моцна пацярпеў ад удару самалётаў НАТА. Сярод забітых жанчыны і дзеці. Гэта жудасна. Пакуль мы не можам атрымаць усе целы, для гэтага патрэбна адмысловая тэхніка»<ref name="presstv">[http://www.presstv.ir/detail/207317.html PressTV: More bodies found in Libya’s Sirte] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170713065412/http://www.presstv.ir/detail/207317.html |date=13 ліпеня 2017 }}</ref>. == Заўвагі == {{reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Сірт]] [[Катэгорыя:Верасень 2011 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2011 года]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 2011 года]] 0jzk58wrfb30e6soyjjctsjodmc25h6 0 595846 5209873 5097941 2026-10-01T12:42:30Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Вяршыні вышынёй ад 2000 да 3000 метраў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5209873 wikitext text/x-wiki {{Вулкан |Назва = Маён |Нацыянальная назва = fil/Bulkang Mayon |Выява = Pyroclastic flows at Mayon Volcano.jpg |Подпіс = Вывяржэнне 1984 г. |lat_dir =13°15'24"N |lon_dir =123°41'6"E |CoordScale = |Размяшчэнне = востраў [[Лусон]] |Горная сістэма = |Хрыбет ці масіў = |Форма вулкана =стратавулкан |Апошняе вывяржэнне = |Вышыня = 2462 |Крыніца вышыні = |Першае ўзыходжанне = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Краіна = Філіпіны |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Маён'''<ref name="БЭ9">{{крыніцы/БелЭн|9к}}</ref> ({{lang-fil|Bulkang Mayon}}) — дзеючы [[вулкан]] на [[Філіпіны|Філіпінах]], на востраве [[Лусон]], на тэрыторыі [[Нацыянальны парк|нацыянальнага парка]] Маён-Волкана<ref name="БЭ9" />. [[Стратавулкан]] з конусам правільнай формы. Вышыня 2462<ref name="БЭ9" /><ref name="ГВП">[http://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=273030 Mayon // Global Volcanism Program — Smithsonian Institution]{{ref-en}}</ref> м. Складзены пераважна з [[андэзіт]]аў. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|9|Маён}} — С. 500. * Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=273030 Mayon // Global Volcanism Program — Smithsonian Institution]{{ref-en}} * [https://www.britannica.com/place/Mayon-Volcano Mayon Volcano]{{ref-en}} // [[Encyclopaedia Britannica]] * [https://earthobservatory.nasa.gov/images/41911/mayon-volcano-threatens-major-eruption Mayon Volcano Threatens Major Eruption // The Earth Observatory. EOS Project Science Office at NASA Goddard Space Flight Center]{{ref-en}} * [https://www.phivolcs.dost.gov.ph/index.php/mayon-volcano-bulletin-menu Mayon Volcano Bulletin for minitek // Philippine Institute of Volcanology and Seismology]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Актыўныя вулканы]] [[Катэгорыя:Стратавулканы]] [[Катэгорыя:Геаграфія Філіпінаў]] llqjvza0sxr11b14ie0k40z7d2dfid3 0 596547 5210300 5186331 2026-10-02T10:39:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210300 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Бені-Валід |частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)]] |выява = |загаловак = Байцы ПНС у Бені-Валід. |дата = [[8 верасня]] — [[17 кастрычніка]] [[2011]] |месца = [[Бені-Валід]] |прычына = |вынік = перамога ПНС |праціўнік1 = [[Выява:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|22px|border]] [[Кадафісты|Лаялісты]]<br>[[File:Flag of Darfur Liberation Front.svg|22px]] [[Дарфур]]скія [[Замежныя найміты ў Лівіі|найміты]]<ref name="businessweek.com">{{Cite web |url=http://www.businessweek.com/news/2011-09-11/libyan-opposition-advances-on-sirte-during-bani-walid-impasse.html |title=Libyan Opposition Advances on Sirte During Bani Walid Impasse |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111183901/http://www.businessweek.com/news/2011-09-11/libyan-opposition-advances-on-sirte-during-bani-walid-impasse.html |archive-date=11 студзеня 2012 |access-date=18 красавіка 2019 |url-status=dead}}</ref> |праціўнік2 = [[Выява:Flag of Libya.svg|22px|border]] [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|ПНС]]<br>{{Сцягафікацыя|НАТА}} |камандзір1= |камандзір2= |сілы1 = 150—1200 байцоў |сілы2 = 5000 байцоў |страты1 = як мінімум 9 забітых |страты2 = 85—91 забітых }} '''Бітва за Бені-Валід''' — адна з бітваў [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|грамадзянскай вайны ў Лівіі]]. Да [[10 верасня]] дзейнічаў ультыматум, згодна з якім войскам [[Муамар Кадафі|Кадафі]], «каб пазбегнуць далейшага кровапраліцця», прапаноўвалася здаць гарады [[Сірт]] і [[Бені-Валід]] без бою. Аднак адсутнасць асаблівага ўплыву старэйшын на лаяльныя Кадафі арміі ў горадзе, звялі на нішто спробы прадстаўнікоў [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Пераходнага Нацыянальнага Савета Лівіі]]. Сутыкненні [[9 верасня]] цалкам перакрэслілі далейшыя перспектывы падобных перамоваў<ref>[http://wikimapia.org/#lat=31.7593709&lon=14.003191&z=15&l=1&m=s Wikimapia — Let’s describe the whole world!]</ref><ref>[http://www.anadoluajansi.com.tr/en/component/content/article/127-ana-manset-haberleri-en/95278-aa-team-enters-bani-walid-region-under-siege AA team enters Bani Walid]{{Недаступная спасылка}}</ref> [[10 верасня]] паўстанцкія сілы ПНС, пры падтрымцы ВПС НАТА, пайшлі на штурм горада<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=MfK23SPRNsg Libya Fighters Battle for Gafhafi Stronghold]</ref>. Да [[11 верасня]] яны змаглі захапіць паўночны ўезд. 12—13 верасня мяцежнікі захапілі паўночна-заходнія раёны Бені-Валіда<ref>[http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&videoChannel=75 Families evacuate Bani Walid | Video | Reuters.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&videoChannel=75 |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. На наступны дзень наступіла зацішша. [[16 верасня]] з’явілася інфармацыя аб пачатку новага штурму Бені-Валіда<ref>{{Cite web |url=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2011-09-16-05-50-50 |title=Libyan fighters in fierce push on Gadhafi bastion |access-date=18 красавіка 2019 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304191133/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2011-09-16-05-50-50 |url-status=dead }}</ref>, у выніку якога, як паведаміла агенцтва Reuters, войскам мяцежнай арміі ўдалося захапіць «даліну, якая вядзе да цэнтра горада»<ref>[http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 Libyan NTC forces close in on centre of pro-Gaddafi town] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. У далейшым паведамлялася, што гэты штурм таксама поспехам не ўвянчаўся. У гэты ж час паведамлялася аб павелічэнні колькасці дэзерціраў у шэрагах ПНС<ref>[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 Libyans with no leadership quit Bani Walid front] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110930070322/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 |date=30 верасня 2011 }}</ref>. [[26 верасня]] пасля начнога артабстрэлу пазіцый войск Кадафі ў горадзе часці ПНС пачалі новы напад на горад, ужо з удзелам танкаў і зенітных гармат<ref>{{Cite web |url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/22574/World/Region/NTC-forces-pound-Gaddafi-fighters-in-Bani-Walid-re.aspx |title=NTC forces pound Gaddafi fighters in Bani Walid redoubt |access-date=18 красавіка 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927163517/http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/22574/World/Region/NTC-forces-pound-Gaddafi-fighters-in-Bani-Walid-re.aspx |archivedate=27 верасня 2011 |url-status=dead }}</ref>. На працягу наступных двух тыдняў яны захоплівалі адзін квартал за адным, уключаючы аэрапорт<ref>[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n261311 Libya NTC forces say they control Bani Walid airport] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111027064804/http://www.focus-fen.net/index.php?id=n261311 |date=27 кастрычніка 2011 }}</ref>. 17 кастрычніка горад быў цалкам узяты<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/17/libyan-rebels-capture-bani-walid Libyan rebels capture Bani Walid]</ref>. == Заўвагі == {{reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Бені-Валід]] [[Катэгорыя:Верасень 2011 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2011 года]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 2011 года]] 7z99vk82akbtf9ac4dmfh7hnmrovfhi 0 597864 5209929 5147636 2026-10-01T14:15:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5209929 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Барыс Аляксандравіч Далгапло́ск'''<ref name="БелЭн">{{крыніцы/БелЭн|6к}}</ref> ({{ДН|25|11|1905|12}} — {{ДС|18|7|1994}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Арганічная хімія|арганічнай хіміі]], акадэмік [[АН СССР|Акадэміі навук СССР]] (1958), [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1963). == Біяграфія == Нарадзіўся у вёсцы [[Лукомль]] (сучасны аграгарадок у {{МН|Чашніцкім раёне|ў Чашніцкім раёне|Чашніцкі раён}} [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]). Пасля [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] загадваў хатай-чытальняй у вёсках [[Лукомль]] і [[Абчуга]], быў сакратаром пярвічнай [[камсамол]]ьскай арганізацыі. З 1925 г. у [[Масква|Маскве]]. Працаваў экспедытарам і кур’ерам у Народным камісарыяце працы РСФСР. У 1931 годзе скончыў хімічны факультэт [[МДУ|Маскоўскага ўніверсітэта]]. З 1929 года вучобу ва ўніверсітэце сумяшчаў з працай на кафедры аналітычнай хіміі. З 1931 года праходзіў стажыроўку на Доследным заводзе сінтэтычнага каўчуку ў [[Ленінград]]зе. У сакавіку 1932 года Б. А. Далгаплоск накіраваны на завод сінтэтычнага каўчуку СК-1 у [[Яраслаўль|Яраслаўлі]] і прызначаны начальнікам спачатку цэхавай, потым начальнікам і навуковым кіраўніком Цэнтральнай навукова-даследчай лабараторыі. У 1944 годзе абараніў [[Доктар навук|доктарскую]] дысертацыю<ref name="ЛетМСУ">[http://letopis.msu.ru/peoples/3771 Долгоплоск Борис Александрович // Летопись Московского университета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190428053021/http://letopis.msu.ru/peoples/3771 |date=28 красавіка 2019 }}{{ref-ru}}</ref>. У 1943—1946 гг. адначасова загадваў кафедрай у [[Яраслаўскі тэхналагічны інстытут|Яраслаўскім тэхналагічным інстытуце]]. У 1946 годзе пераехаў у Ленінград, дзе да 1961 г. працаваў намеснікам дырэктара па навуковай рабоце ва Усесаюзным навукова-даследчым інстытуце сінтэтычнага каўчуку імя С. В. Лебедзева. Адначасова ў 1948—1961 гг. на пасадзе загадчыка лабараторыяй механізму палімерызацыйных працэсаў Інстытута высокамалекулярных злучэнняў [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук СССР]]. У 1958 годзе абраны членам-карэспандэнтам Акадэміі навук СССР. У 1961 годзе па запрашэнню акадэміка [[Мікалай Мікалаевіч Сямёнаў|М. М. Сямёнава]] пераехаў у Маскву, дзе ў 1961—1963 гг. загадваў лабараторыяй у [[Інстытут хімічнай фізікі імя М. М. Сямёнава РАН|Інстытуце хімічнай фізікі АН СССР]]. У 1963—1988 гг. Б. А. Далгаплоск на пасадзе загадчыка лабараторыяй, а з 1988 года — дарадца пры дырэкцыі і навуковы кіраўнік лабараторыі ў [[Інстытут нафтахімічнага сінтэзу імя А. В. Тапчыева РАН|Інстытуце нафтахімічнага сінтэзу імя А. В. Тапчыева]]. Памёр А. Б. Далгаплоск [[18 чэрвеня]] [[1994]] г. у Маскве. Пахаваны на [[Новыя Данскія могілкі|Данскіх могілках]]. == Навуковая дзейнасць == Б. А. Далгаплоску належаць навуковы працы па тэорыі полімерызацыі і сінтэзу [[каўчук]]оў. Адкрыў і даследаваў з’яву аксідарэпрадукцыйнага ініцыіравання радыкальных працэсаў, новы тып [[Ланцуговыя рэакцыі|ланцуговых рэакцый]] пад уплывам [[Карбены|карбенавых]] комплексаў пераходных металаў. Распрацаваў асновы сінтэзу каўчукоў метадам эмульсійнай полімерызацыі. Пад яго кіраўніцтвам распрацаваны метады вызначэння канцэнтрацыі [[бутадыен]]у ў сумесі з бутэнамі, малярнага аб’ёму бутадыену пры розным ціску. У перыяд Вялікай Айчыннай вайны, працуючы ў Яраслаўлі, займаўся распрацоўкай новых і павелічэннем вытворчасці існуючых палімерных матэрыялаў на патрэбы [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]]. Разам з [[Сяргей Васільевіч Лебедзеў|С. В. Лебедзевым]] удасканаліў каталізатар сінтэзу бутадыену са [[спірт]]у. Сярод апублікаваных прац: * Генерирование свободных радикалов и их реакции. — М., 1985. (разам з [[Алена Іванаўна Цінякова|А. І. Ціняковай]]) * Превращения углеводородов под влиянием атомов и ионов переходных металлов в газовой фазе при комнатной температуре // Усп. хим., 56:1 (1987) * Металлоорганический катализ в процессах полимеризации. 2-е изд. — М. 1988. (разам з А. І. Ціняковай) == Узнагароды == * [[Медаль «Серп і Молат»]] Героя Сацыялістычнай Працы (1963) * 2 [[Ордэн Леніна|ордэны Леніна]] (1945, 19630 * [[Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] (1975) * 2 [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэны Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1939, 1953) * [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|Ордэн Дружбы Народаў]] (1985) * Медалі * 2 [[Сталінская прэмія|Сталінскія прэміі]] (1941, 1949) * [[Ленінская прэмія]] (1984) * 2 прэміі імя С. В. Лебедзева Акадэміі навук СССР (1947, 1962) {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|6|Далгаплоск Барыс Аляксандравіч||16}} == Спасылкі == * [https://lukoml.schools.by/pages/dolgoplosk-boris-aleksandrovich ''Расанова И. Г.'' Долгоплоск Борис Александрович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190428052205/https://lukoml.schools.by/pages/dolgoplosk-boris-aleksandrovich |date=28 красавіка 2019 }}{{ref-ru}} // Сайт ДУА «Лукомльская дзіцячы сад — пачатковая школа Чашніцкага раёна» * [https://megabook.ru/article/Долгоплоск%20Борис%20Александрович Долгоплоск Борис Александрович // «Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия» megabook.ru]{{ref-ru}} * [http://www.ras.ru/publishing/rasherald/rasherald_articleinfo.aspx?articleid=08ca9340-863f-4851-b368-6b727b2fabc2 ''Яковлев В. А.'' Исследователь и создатель синтетических каучуков. К 100-летию со дня рождения академика Б. А. Долгоплоска. // ВЕСТНИК РОССИЙСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК. Том 75, №11, 2005.]{{ref-ru}} * [http://letopis.msu.ru/peoples/3771 Долгоплоск Борис Александрович // Летопись Московского университета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190428053021/http://letopis.msu.ru/peoples/3771 |date=28 красавіка 2019 }}{{ref-ru}} * [http://www.mathnet.ru/rus/person108330 Персоналии: Долгоплоск Борис Александрович] {{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} // [[Матэматычны інстытут імя У. А. Сцяклова РАН]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Далгаплоск Барыс Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Хімікі СССР]] [[Катэгорыя:Хімікі Расіі]] iacv3vsc658dxyxg96zglzpyn7hdnhv 0 598503 5210314 5186341 2026-10-02T10:45:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210314 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Трэцяя бітва за Сірт |частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)]] |выява = Sirteof.svg |загаловак = Карта аперацыі УНЗ у Сірце. |дата = [[12 мая]] – [[6 снежня]] [[2016]] |месца = [[Сірт]] |прычына = |вынік = Перамога УНЗ<ref name="what's next">{{Cite web |url=http://globalriskinsights.com/2016/12/liberating-sirte-whats-next-libya/ |title=After the liberation of Sirte: What’s next for Libya? |access-date=4 мая 2019 |archive-date=21 снежня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221134229/http://globalriskinsights.com/2016/12/liberating-sirte-whats-next-libya/ |url-status=dead }}</ref><ref name="downfall">{{Cite web |url=http://www.foxnews.com/world/2016/12/07/ap-explains-what-next-after-downfall-is-in-sirte.html |title=AP Explains: What next after the downfall of IS in Sirte? |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302202402/http://www.foxnews.com/world/2016/12/07/ap-explains-what-next-after-downfall-is-in-sirte.html |archive-date=2 сакавіка 2017 |access-date=4 мая 2019 |url-status=dead}}</ref> |праціўнік1 = {{Сцяг|Лівія}} [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|УНЗ]]<br>[[Выява:Libya Shield Force.png|22px]] [[Узброены шчыт Лівіі|Шчыт Лівіі]]<br>'''Ваенная падтрымка''':<br>{{Сцягафікацыя|ЗША}}<ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2016/08/01/politics/us-libya-isis-airstrikes/index.html|title=US launches airstrikes on ISIS targets in Libya|first=Holly|last=Yan|publisher=CNN|accessdate=2 August 2016}}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}<ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-3672230/One-six-British-jihadis-gone-Syria-Iraq-fight-ISIS-killed-400-UK.html|title=One in six UK jihadis who have gone to fight with ISIS 'are dead'|publisher=|accessdate=13 July 2016}}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Італія}}<ref>https://www.defensenews.com/global/mideast-africa/2016/08/11/italy-reportedly-sends-special-forces-to-libya/</ref> |праціўнік2 = [[Файл:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|22px|border]] [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]] |камандзір1= [[Фаіз Сарадж]]<br>Аль-Махдзі Аль-Бархані |камандзір2= [[Абу Бакр аль-Багдадзі]]<br>Абу Хабіба Джазраві |сілы1 = 6000 чалавек<ref name="demine">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/sirte-isis-libya-de-mine-and-clear-after-liberation-from-militants-a7185341.html|title=Libya forces de-mine and clear Sirte after liberation from Isis militants|date=11 August 2016|accessdate=11 August 2016}}</ref><small>(+ ВПС і ВМФ ЗША, [[SAS]], спецпрызн Італіі)</small> |сілы2 = 2500 чалавек<ref name="surrounded">{{Cite web |url=https://www.libyaherald.com/2016/06/22/how-is-is-surrounded-in-sirte/ |title=How IS is surrounded in Sirte |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807041934/https://www.libyaherald.com/2016/06/22/how-is-is-surrounded-in-sirte/ |archive-date=7 жніўня 2016 |access-date=4 мая 2019 |url-status=dead}}</ref> |страты1 = 4740 забітых і параненых<ref>{{cite web|url=http://www.globaltimes.cn/content/1024418.shtml|title=740 Libyan govt fighters killed in fight against IS in Sirte: Spokesman|date=19 December 2016|work=Xinhua|publisher=Global Times|accessdate=19 December 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220215848/http://www.globaltimes.cn/content/1024418.shtml|archivedate=20 снежня 2016|url-status=dead}}</ref><br> |страты2 = 2500 забітых, параненых і палонных<ref>{{cite web|url=http://www.libyaobserver.ly/news/al-ghasri-2500-radicals-were-killed-sirte-battle|title=Al-Ghasri: 2500 IS radicals were killed in Sirte battle|publisher=Libya Observer|date=19 December 2016|accessdate=11 November 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220235956/https://www.libyaobserver.ly/news/al-ghasri-2500-radicals-were-killed-sirte-battle|archivedate=20 снежня 2016|url-status=dead}}</ref> |агульныя страты = 37 мірных жыхароў загінулі пры бамбардзіроўках<ref>[https://www.thedailybeast.com/the-last-days-of-isis-libya-stronghold?source=articles&via=rss The Last Days of ISIS’ Libya Stronghold]</ref> }} '''Трэцяя бітва Сірт''' — бітва [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|грамадзянскай вайны ў Лівіі]] за горад [[Сірт]]а паміж баевікамі [[Ісламская дзяржава|Ісламскай дзяржавай Ірака і Леванта (ІДІЛ)]] і сіламі [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|Урада нацыянальнай згоды (УНЗ)]]. == Перадгісторыя == [[Сірт]] з’яўляецца адным з найбуйнейшых гарадоў [[Лівія|Лівіі]]. У [[2011]] годзе ён стаў [[Бітва за Сірт|апошнім бастыёнам]] арміі [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]<ref>[https://ria.ru/20111020/465658385.html Храналогія вайны ад «РИА Новости»]</ref>. У [[2015]] годзе ісламісты разграмілі армію [[Усеагульны нацыянальны кангрэс Лівіі|Усеагульнага Нацыянальнага Кангрэса]], захапіўшы населены пункт. Сфармаваныя ў сакавіку [[2016]] г. [[Прэзідэнцкі савет Лівіі|Прэзідэнцкі савет]] і [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|Урад нацыянальнай згоды]] на чале з [[Фаіз Сарадж|Ф.Сараджам]] паставілі задачу аб’яднаць краіну, а таксама пазбавіцца ад джыхадзістаў. Першай буйной аперацыяй новай улады супраць баевікоў стала аперацыя па вызваленні Сірта. == Ход баёў == [[12 мая]] [[2016]] годы войскі Урада нацыянальнай згоды пайшлі ў наступленне на Сірт. Касцяк надыходзячых сіл склалі [[Узброены шчыт Лівіі|апалчэнцы з Місураты]]. Ужо ў пачатку чэрвеня яны дасягнулі горада. [[4 чэрвеня]] [[лівійская армія]], верная УНЗ, вызваліла аэрадром Аль-Гардабія за 20 кіламетрах на поўдзень ад Сірта. Удар быў нанесены ў рамках аперацыі «Аль-Буньян Аль-Марсус», мэтай якой з’яўлялася вызваленне падкантрольных ІД тэрыторый. Таксама ўзяты пасёлак Абу-Хадзі, размешчаны за 2 кіламетрах на ўсход ад авіябазы. Пасля авіяцыя нанесла ўдары па пазіцыях ісламістаў на ўзлётна-пасадачнай паласы № 17 і каля горада Ас-Сахаір<ref>[https://www.almasdarnews.com/article/ливийские-войска-отбили-у-иг-авиабазу/ Ливийские войска отбили у ИГ авиабазу Аль-Гардабия в 20 километрах к югу Сирта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210423001830/https://www.almasdarnews.com/article/%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D1%83-%D0%B8%D0%B3-%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B7%D1%83/ |date=23 красавіка 2021 }}</ref>. [[8 чэрвеня]] армія УНЗ у ходзе аперацыі па вызваленні Сірта здолела прасунуцца ўглыб горада, нягледзячы на жорсткі супраціў баевікоў, і захапіць ключавы гарадскі мост. На наступны дзень лівійскія войскі дасягнулі цэнтра Сірта<ref>[https://ria.ru/20160609/1445206301.html Представитель ВС Ливии заявил о скором освобождении Сирта от боевиков ИГ]</ref>. [[1 жніўня]] пачаліся ўдары з паветра ВПС [[ЗША]] па пазіцыях ісламістаў, а затым і падлучэнне да баёў за Сірт амерыканскіх і брытанскіх спецпрызнаўцаў<ref>[http://www.interfax.ru/world/521541 Обама санкционировал авиаудары по объектам ИГ в ливийском Сирте] {{ref-ru}}</ref>. Тым часам апалчэнцы з Місураты захапілі ўніверсітэт, які знаходзіцца на поўдні горада<ref>[https://ria.ru/20160810/1474045990.html Ливийские военные взяли под контроль университет в захваченном ИГ Сирте]</ref>. [[18 жніўня]] смяротнікі ІДІЛ падарвалі два аўтамабіля, у выніку загінулі не менш за восем чалавек<ref>[https://ria.ru/20160818/1474697402.html В Ливии смертники подорвали два автомобиля, восемь человек погибли]</ref>. [[28 жніўня]] армія УНЗ здзейсніла магутны ўдар па абароне праціўніка, пры гэтым яна панесла страты ў 18 забітых і 120 параненых<ref>[https://ria.ru/20160828/1475476066.html При атаке на ИГ в Сирте погибли не менее 18 ливийских военных, 120 ранены]</ref>. Пасля ўрадавыя сілы Лівіі заявілі аб узяцці аднаго з жылых раёнаў у цэнтральнай частцы Сірта. [[3 верасня]] прадстаўнікі войскаў УНЗ паведамілі, што прасунуліся ўглыб раёна нумар 3, аднаго з апірышчаў баевікоў<ref>[https://ria.ru/20160903/1476008603.html?in=t Ливийские военные штурмуют последние укрытия боевиков ИГ в Сирте]</ref>. [[5 верасня]] [[Халіфа Хафтар]], кіраўнік [[Лівійская нацыянальная армія|ЛНА]], заявіў аб незаконнасці бамбардзіровак Сірта амерыканскай авіяцыяй<ref>[https://ria.ru/20160905/1476102471.html Командующий армией Ливии заявил о незаконности авиаударов США в Сирте]</ref>. У кастрычніку прасоўванне лівійскай арміі было запаволена з-за актыўнасці снайпераў «Ісламскай дзяржавы»<ref>[https://ria.ru/20161015/1479287432.html В ливийском Сирте в столкновениях с боевиками убиты не менее 14 военных]</ref>. [[31 кастрычніка]] пачаўся штурм раёна Гіза-Бахрыя, які з’яўляўся апошнім бастыёнам радыкалаў<ref>[https://ria.ru/20161031/1480382409.html Ливийские отряды начали штурм последнего оплота ИГ в Сирте]</ref>. Ужо [[5 снежня]] баевікі спынілі супраціў, і УНЗ абвясцілі аб поўным вызваленні горада<ref>[https://ria.ru/20161205/1482868513.html Правительственные силы Ливии заявили об освобождении Сирта от ИГ]</ref>. == Гл. таксама == * [[Бітва за Дэрну (2018)]] == Заўвагі == {{reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Сірт]] [[Катэгорыя:2016 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Май 2016 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2016 года]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2016 года]] [[Катэгорыя:Ліпень 2016 года]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 2016 года]] [[Катэгорыя:Жнівень 2016 года]] [[Катэгорыя:Верасень 2016 года]] [[Катэгорыя:Лістапад 2016 года]] [[Катэгорыя:Снежань 2016 года]] dddl0l6fs1twnnux5u1pxu00kdt4iza 0 608899 5209862 4593149 2026-10-01T12:38:37Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Вяршыні вышынёй ад 1000 да 2000 метраў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5209862 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Нарадная |Нацыянальная назва = ru/Народная/kv/На́рода-Из/mns/Поэм-Ур |Выява = |Подпіс выявы = |Каардынаты = |Краіна = Расія |Рэгіён = |Раён = |Востраў = |Нябеснае цела = |Горная сістэма = Прыпалярны Урал |Хрыбет ці масіў = Даследчы хрыбет |Вышыня = 1895 |Крыніца вышыні = {{sfn|БелЭн|2000}}{{sfn|ГЭС|1989}} |Адносная вышыня = |Першае ўзыходжанне = |Пазіцыйная карта = Расія Еўрапейская частка |Пазіцыйная карта 1= Расія Рэспубліка Комі }} '''На́радная'''{{sfn|БелЭн|2000}} ({{lang-ru|На́родная}}{{sfn|ГЭС|1989}}{{sfn|Географические названия мира|2002}}, {{lang-ru|На́родаиз}}{{sfn|Географические названия мира|2002}}, {{lang-kv|На́рода-Из}}, {{lang-mns|Поэм-Ур}}) — горная вяршыня [[Расія|Расіі]], у [[Даследчы хрыбет|Даследчым хрыбце]] [[Прыпалярны Урал|Прыпалярнага Урала]], на мяжы [[Рэспубліка Комі|Рэспублікі Комі]] і [[Ханты-Мансійская аўтаномная акруга — Югра|Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі — Югра]]. Вышыня Нараднай гары складае 1895 м{{sfn|ГЭС|1989}}{{sfn|БелЭн|2000}}. З’яўляецца найвышэйшым пунктам [[Урал]]а. Складзена з [[кварцыт]]аў і метамарфічных [[Сланец|сланцаў]]. На схілах гары [[Лістоўніца|лістоўнічныя]] і [[бяроза]]выя лясы, каля вяршыні — горная [[тундра]] і невялікія [[ледавік]]і. == Гісторыя назвы == Сустракаецца назва '''Наро́дная'''. У 1927 годзе да 10-годдзя [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] была зроблена спроба надаць назве гары ідэалагічную афарбоўку, быццам яна прысвоена ў гонар савецкага народа{{sfn|Географические названия мира|2002}}. Быў перанесены націск, але гэтая форма не прыжылася{{sfn|Географические названия мира|2002}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|На́радная||145}} * {{Крыніцы/ГНУ|Наро́дная|184—186}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|На́родная|330}} * {{крыніцы/ГНМ (2002)|На́родная|283}} == Спасылкі == * [http://urallinform.ru/ural/narodnaja.php Гора Народная // Уральский банк информации (UB)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190731032248/http://urallinform.ru/ural/narodnaja.php |date=31 ліпеня 2019 }}{{ref-ru}} * [https://pp.rkomi.ru/page/8194/ Гора Народная // Официальный сайт Постоянного представительства Республики Коми при Президенте Российской Федерации] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190731032253/https://pp.rkomi.ru/page/8194/ |date=31 ліпеня 2019 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні Урала]] [[Катэгорыя:Горы Расіі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Комі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі — Югра]] 0c04xj2pyk74c1b7ruyfu00c5k5zp48 0 612225 5210017 5197546 2026-10-01T16:38:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210017 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Баі за Ідліб |частка = [[грамадзянская вайна ў Сірыі]] |дата = з [[2012]] па сакавік [[2020]] года |месца = [[Ідліб]], [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] |вынік = усталяваны рэжым спынення агню |праціўнік1 = * '''{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]''': ** [[File:Flag of the Syrian Arab Armed Forces (1980–2024).svg|20px]] [[Узброеныя сілы Сірыі]] ** [[Файл:National Defence Force Syria Logo.jpg|20px]] [[Нацыянальныя сілы абароны]] ** [[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|20px]] [[Хезбала]] ** {{Сцяг|Ірак}} [[Сілы народнай мабілізацыі]] ** [[File:Emblem of Liwa Al-Quds.svg|22px]] [[Ліва аль-Кудс]] ** {{flagicon image|Liwa Fatemiyoun infobox flag.png}} [[Фаціміюн]] * '''{{Сцягафікацыя|Іран}}''' <small>(з 2013)</small> * '''{{Сцягафікацыя|Расія}}''' <small>(з 2015)</small> ---- '''{{Сцягафікацыя|ЗША}}''' <small>(з 2014)</small> |праціўнік2 = * {{Сцяг|Сірыя|1961}} '''[[Сірыйская апазіцыя]]''': ** [[Сірыйская свабодная армія]] ** [[Сірыйская нацыянальная армія]] ** [[File:Logo of Ahrar al-Sham.svg|20px]] [[Ахрар аш-Шам]]<ref name=Champrass>{{cite news |title=BBC Arabic: Groups affiliated to al-Qaeda carry out acts of terror |url=http://www.champress.net/index.php?q=en/Article/view/7707 |publisher=Champress |date=18 September 2012 |access-date=21 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180724123517/http://www.champress.net/index.php?q=en%2FArticle%2Fview%2F7707 |archive-date=24 ліпеня 2018 |url-status=dead }}</ref> ** [[File:Flag of the Al-Nusra Front.svg|20px]] [[Фронт аль-Нусра]] <small>(да 2016)</small> ** [[Хаят Тахрыр аш-Шам]] <small>(з 2017)</small> ** [[Брыгада пакутнікаў Ідліба]]<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/printout/0,8816,2106648,00.html/ |title=Syrian Rebels Plot Their Next Moves: A TIME Exclusive |work=TIME |date=11 February 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130708075808/http://www.time.com/time/printout/0,8816,2106648,00.html/ |archive-date=July 8, 2013 }}</ref> ** {{Сцяг|Джыхад}} [[Мальхама Тактыкал|ПВК «Malhama Tactical»]]<ref>{{Cite web |url=https://soldat.pro/2018/01/10/o-popavshix-v-malhama-tactical-dzhixadistov-grazhdanax-belorussii-video/ |title=О попавших в «Malhama Tactical» джихадистов, гражданах Белоруссии. (видео) {{!}} soldat.pro — Военные специалисты. Обьединяем лучших! |access-date=13 чэрвеня 2022 |archive-date=13 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513202635/https://soldat.pro/2018/01/10/o-popavshix-v-malhama-tactical-dzhixadistov-grazhdanax-belorussii-video/ |url-status=dead }}</ref> '''{{Сцягафікацыя|Турцыя}}''' <small>(з 2020)</small> |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 = |сілы2 = |страты1 = |страты2 = |агульныя страты = }} '''Баі за Ідліб''' — ваенныя дзеянні за буйны горад [[Ідліб]] (звыш 100 тыс. насельніцтва), размешчаны на паўночным захадзе [[Сірыя|Сірыі]], а пазней — за кантроль над аднайменнай правінцыяй падчас [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў краіне]] з [[2011]] года па цяперашні час, паміж [[Узброеныя сілы Сірыі|узброенымі сіламі Сірыі]] і [[Сірыйская апазіцыя|сіламі апазіцыі]]. Горад з’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам аднайменнай правінцыі і мае стратэгічнае значэнне, бо размешчаны паблізу мяжы з [[Турцыя]]й, адкуль баевікі атрымліваюць падмацавання і ўзбраенне (гл. [[Удзел замежных краін у грамадзянскай вайне ў Сірыі#Турцыя]]) == Перадгісторыя == У [[2011]] годзе, услед за [[Паўстанне ў Дар’а (2011)|падзеямі ў Дэр’а]], правінцыю Ідліб ахапілі хваляванні і антыўрадавыя выступы. Узброеныя напады на прадстаўнікоў улады пачаліся тут яшчэ ў красавіку. Так, [[6 чэрвеня]] сірыйскія [[сілавікі]] ў горадзе Джыср-эш-Шугур на ўсходзе правінцыі Ідліб страцілі, у тым ліку падчас нападу на штаб-кватэры гарадской паліцыі і спецслужбаў, па афіцыйных даных, забітымі 120 чалавек. == Першая бітва за Ідліб (2012 год) == З пачаткам грамадзянскай вайны горад быў заняты паўстанцамі. Яны кантралявалі яго некалькі месяцаў, калі ў іх атрымлівалася супрацьстаяць нападам з боку ўрадавых сілаў. З 10 па 13 сакавіка [[2012]] года ўзброенымі сіламі Сірыі была праведзена ваенная аперацыя з мэтай ачысткі горада ад сіл апазіцыі. За тыдзень да гэтага адбылося нарошчванне ваеннай сілы і пачалася падрыхтоўка да штурму (так, [[9 мая]] калона з 42 танкаў і 131 транспарту з ваеннымі накіраваліся ў бок Ідліба). Населены пункт абаранялі 1000-1300 паўстанцаў, мелася 2 [[танк]]і<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/03/201231134134172536.html|title=Syrian forces assault Idlib amid peace talks|work=Al Jazeera English}}</ref>. [[13 сакавіка]] пасля зацятых баёў урадавыя войскі занялі горад<ref>[http://lenta.ru/news/2012/03/13/idlib/ Сирийские власти заявили о захвате города Идлиб]</ref>. Урадавыя войскі страцілі 7 салдат забітымі, 6 танкаў выведзены са строю<ref name=Xinhua>{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/world/2012-03/11/c_131460551.htm|title=Syrian troops conduct "qualitative" operation in Idlib: media|work=Xinhua|archive-url=https://web.archive.org/web/20140503225412/http://news.xinhuanet.com/english/world/2012-03/11/c_131460551.htm|archive-date=3 мая 2014|access-date=28 жніўня 2019|url-status=dead}}</ref>. Абаронцы страцілі 36<ref name=Xinhua/><ref name=survivors>{{cite news| url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/they-drove-tanks-over-the-bodies-survivors-tell-od-the-horrors-of-idlib/story-fnb64oi6-1226303711165 | first=Anthony | last=Loyd | title=Syrian survivors tell of Idlib massacre | date=19 March 2012 | work=The Australian}}</ref>-52 забітымі, 130 палоннымі<ref name=autogenerated4>[http://www.presstv.ir/detail/231472.html 130 armed men surrender to Syrian authorities in Idlib]// PressTV {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120315204557/http://www.presstv.ir/detail/231472.html |date=15 сакавіка 2012 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/idlib-mar-14-2012-1543|title=Idlib - Mar 14, 2012 - 15:43|work=Al Jazeera Blogs}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У ліпені таго ж года паведамлялася, што большая частка правінцыі Ідліб зноў апынулася пад кантролем паўстанцаў<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2012/07/11/1009728.html СМИ: Сирийский Идлиб полностью перешел в руки повстанцев] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170911071514/http://www.rosbalt.ru/main/2012/07/11/1009728.html |date=11 верасня 2017 }} // Росбалт, июль 2012</ref>. == Падзенне Ідліба == У сакавіку [[2015]] года ў Ідлібе пачаліся баявыя дзеянні паміж урадавай арміяй і атрадамі тэрарыстычных груп розных ісламісцкіх арганізацый, аб’яднаных у т.зв. «[[Армія заваёвы|Армію Заваёвы]]»<ref>{{cite web|url=http://www.rg.ru/2015/03/25/idlib-anons.html|title=Полторы тысячи боевиков напали на сирийский город Идлиб|date=2015-03-25|publisher=Российская газета|access-date=2015-03-28}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/news/2015/03/28/n_7058317.shtml|title=Исламисты захватили сирийский город Идлиб|date=2015-03-28|publisher=Газета.ру|access-date=2015-03-28}}</ref><ref>{{cite news|title=Qaeda, allies seize Syria's Idlib city in blow to regime|url=http://www.dailymail.co.uk/wires/afp/article-3015890/Syrias-Idlib-city-falls-Qaeda-affiliate-allies-monitor.html |date=28 March 2015 |publisher=AFP |access-date=4 April 2015}}</ref>. На наступны дзень баевікам удалося адбіць чатыры кантрольна-прапускныя пункты, якія яны страцілі напярэдадні. Увесь дзень баі ішлі ля ўезду ва ўсходнюю частку горада. Увечары, па паведамленнях уладаў, у Ідліб прыбыла 11-я бранятанкавая дывізія і правяла контратаку ў прамысловым раёне горада. Пры спробе напасці на блок-пост сірыйскай арміі быў ліквідаваны адзін з верхаводаў групоўкі «[[Ахрар аш-Шам]]» — Абу Джаміль Юсуф Кутуб. У гэты ж дзень загінуў і палявы камандзір мясцовага праўрадавага падраздзялення «[[Хезбала|Хезбала]]» — Аль Хадж Вала<ref name="hezbollah">{{cite web|url=http://sirajpress.com/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84/%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%84%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A5%D8%AF%D9%84%D8%A8/6660/|title=مقتل أول قائد ميداني لحزب الله في معركة تحرير مدينة إدلب|work=Siraj Press|access-date=2017-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713112709/http://sirajpress.com/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84/%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%84%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A5%D8%AF%D9%84%D8%A8/6660/|archive-date=2015-07-13|url-status=dead}}</ref>. Да канца другога дня баёў ісламістам удалося захапіць 17 кантрольна-прапускных пунктаў і армейскіх блокпастоў<ref name="rages">{{cite web|url=http://abcnews.go.com/International/wireStory/heavy-fighting-rages-syrian-city-idlib-29918311|title=Syrian Government Shells Kill 18 in South, Activists Say|work=ABC News|access-date=26 March 2015}}</ref>. Пасля пяці дзён баёў камандаванне сірыйскай арміі прыняло рашэнне адступіць з горада. Такім чынам, Ідліб з насельніцтвам у 100 тысяч чалавек стаў другім горадам, пасля Ракі, які цалкам перайшоў пад кантроль джыхадзістаў<ref>[http://ria.ru/arab_sy/20150328/1055112460.html Боевики-исламисты захватили крупный город Идлиб в Сирии] // РИА Новости, 2 июля 2015</ref>. Падчас адступлення ўрадавых войскаў былі пакараны смерцю 15 зняволеных, якія знаходзіліся ў мясцовым аддзяленні разведкі<ref name="affiliate">{{cite web|url=http://www.mcclatchydc.com/news/nation-world/world/article24782413.html|title=Al Qaida affiliate seizes major city in northern Syria|work=McClatchyDC}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/pro-assad-forces-executed-prisoners-fleeing-idlib-monitor-1257698880|title=Syrian forces executed prisoners before fleeing Idlib: Monitor|work=Middle East Eye}}</ref>. Па паведамленнях апазіцыі, 36 салдат урадавай арміі былі пакараны смерцю за перадачу паўстанцам разведданых для наступлення. У маі ісламісты кантралявалі ўжо ўсю тэрыторыю правінцыі<ref>[http://ru.euronews.com/2015/05/29/syrian-rebels-seize-last-city-in-idlib-province-eye-damascus/ Сирия: экстремисты контролируют провинцию Идлиб] // Euronews, май 2015</ref>. == Далейшае супрацьстаянне == === 2015 === [[20 снежня]] [[2015]] цэнтр горада быў падвергнуты бамбардзіроўцы з паветра, з прычыны чаго, па непацверджанай інфармацыі, загінулі 45 чалавек і 170 атрымалі раненні, у тым ліку і дзеці<ref>[http://gordonua.com/news/worldnews/reuters-v-rezultate-aviaudara-rossiyskoy-aviacii-po-idlibu-pogibli-bolee-40-chelovek-111749.html В результате авиаудара российской авиации по Идлибу погибли более 40 человек] // [[Reuters]] с gordonua.com</ref><ref name="aljazeera">[http://www.aljazeera.com/news/2015/11/20-killed-russian-air-strike-syrian-market-151129082103978.html «Russia blamed for deadly air strike in Syria's Idlib»]</ref><ref name="wpost">[https://www.washingtonpost.com/world/russian-airstrikes-in-syria-blamed-for-scores-of-civilian-deaths/2015/12/20/a29e4df2-a731-11e5-b596-113f59ee069a_story.html Russian airstrikes in Syria blamed for scores of civilian deaths] // washingtonpost.com</ref>. Прадстаўнікі апазіцыі паведамілі, спасылаючыся на мясцовых жыхароў, што ўдары былі нанесены па мясцовым рынку, жылым дамам і адміністрацыйным будынкам<ref name="wpost" /><ref name="bbc_20_dec">[http://www.bbc.com/russian/international/2015/12/151220_syria_russia_air_strikes_victims «Активисты в Сирии: РФ разбомбила Идлиб, десятки убитых»] // Би-Би-Си, 20 декабря 2015</ref>. Усяго было нанесена восем удараў<ref name="aljazeera"/>. Па сцвярджэннях сірыйскай апазіцыі, удары нанесла расійская авіяцыя<ref name="aljazeera"/><ref name="wpost" /><ref name="bbc_20_dec" />. Расійскі бок адхіліў абвінавачванні ў бамбардзіроўцы грамадзянскага насельніцтва Сірыі, назваўшы іх фэйкам<ref>[https://www.amnesty.org/en/documents/mde24/3129/2015/ru/ «Россия отказывается признавать убийство гражданских лиц в Сирии»], Amnesty International, 23 December 2015</ref><ref>18 декабря 2015 г. Совет Безопасности ООН единогласно принял резолюцию, осуждающую атаки мирного населения в Сирии. 21 декабря Amnesty International выпустила [https://www.amnesty.org/en/latest/news/2015/12/syria-russias-shameful-failure-to-acknowledge-civilian-killings/ отчет], обвиняющий Россию в систематических атаках мирного населения в Сирии. Представители Министерства обороны РФ назвали отчет «фейком» ([http://www.bbc.com/russian/news/2015/12/151223_amnesty_russia_syria_reaction «Минобороны России назвало фейком доклад Amnesty об авиаударах в Сирии»]). Пресс-секретарь Президента России В. Путина Дмитрий Песков заявил, что «... в Кремле доклада не видели.» ([http://ria.ru/syria_chronicle/20151223/1347339494.html «Песков: в Кремле не видели доклад Amnesty International по Сирии»]).</ref>. === 2016 === На поўнач ад Ідліба, паміж правінцыяй і сірыйска-турэцкай мяжой, размешчаны раён Афрын, перайшоў курдскім «[[атрады народнай самаабароны|атрадам народнай самаабароны]]» (YPG), якія Анкара лічыць адгалінаваннем ад забароненай у Турцыі [[Рабочая партыя Курдыстана|Рабочай партыі Курдыстана (РПК)]]. [[2015]]—[[2016]] гг. — раён Байырбуджак, размешчаны недалёка ад правінцыі Ідліб і сірыйска-турэцкай мяжы, і населены пераважна туркаманамі, на працягу некалькіх месяцаў падвяргаўся бамбардзіроўкам. === 2017 === [[4 красавіка]] [[2017]] — [[Хімічная атака на Хан-Шэйхун|інцыдэнт з хімічнай зброяй у Хан-Шэйхуне]] (89 загінулых). [[4 мая]] на перамовах у [[Астан]]е [[Расія]]й, [[Турцыя]]й і [[Іран]]ам падпісаны мемарандум аб стварэнні ў Сірыі зон бяспекі. Згодна з дакументам, правінцыя Ідліб, якая на той момант заставалася адзіным рэгіёнам у Сірыі, практычна цалкам кантраляваным сіламі апазіцыі, стала часткай самай шырокай, першай зоны дээскалацыі; акрамя Ідліба, у яе таксама ўвайшлі мяжуючыя з ім паўночныя раёны правінцыі Латакія, заходнія раёны правінцыі Алепа і паўночныя раёны правінцыі Хама. Турцыі (якая, разам з Расіяй і Іранам, з’яўляецца краінай-гарантам перамір’я ў Сірыі) было прапанавана ажыццяўляць кантроль над дадзенай зонай дээcкалацыі; турэцкі бок паставіўся да гэтай прапановы пазітыўна. На думку экспертаў, Расія ніякіх сваіх інтарэсаў у Ідлібе не мела і цалкам гатова пагадзіцца з тым, што гэтая правінцыя стане турэцкай зонай уплыву, і «менавіта таму расійскі бок не падтрымліваў жаданне законнага сірыйскага ўрада пачаць ваенныя дзеянні ў Ідлібе». Таксама ў сітуацыю ў Ідлібе не збіраліся ўмешвацца [[ЗША]], якія мелі сваю сферу ўплыву на ўсходзе Сірыі<ref>[https://www.gazeta.ru/army/2017/05/17/10678145.shtml Турции предложили контроль за зоной деэскалации в Идлибе] // gazeta.ru, 17 мая 2017</ref>. У ліпені ў правінцыі Ідліб адбыліся кровапралітныя сутыкненні паміж рознымі групамі баевікоў. Жорсткія баі паміж узброенымі фарміраваннямі за ўплыў у рэгіёне і кантроль над каналамі паставак тэхнікі, узбраення і харчоў з Турцыі працягваліся на працягу некалькіх дзён і прывялі да сотняў забітых і параненых баевікоў<ref>[https://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201707220920-qnj4.htm Кровавая бойня в Идлибе: уничтожены и ранены сотни боевиков] // ТК Звезда, 22.07.2017</ref> У жніўні, з-за сутыкненняў паміж рознымі групамі баевікоў, кантроль над правінцыяй Ідліб амаль цалкам замацаваўся за групоўкай «[[Фронт аль-Нусра]]». Аднак у дадзены яна момант перажывала дэфіцыт фінансавання з боку «замежных заступнікаў». Жаласны фінансавы стан і неабходнасць кантраляваць вялікую тэрыторыю прывёў да таго, што члены дробных баявых атрадаў «Фронт ан-Нусры» пачалі прадаваць браніраваную тэхніку і ўзбраенне ўрадавым войскам<ref>[https://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201708122052-bnmn.htm Террористы в Идлибе от безысходности продают танки сирийским военным] // ТК Звезда, 12 авг 2017</ref>. Верасень: сірыйская апазіцыя падтрымала ідэю стварэння зоны дээскалацыі ў Ідлібе<ref>[https://ria.ru/syria/20170904/1501726298.html Сирийская оппозиция поддержала идею создания зоны деэскалации в Идлибе] // РИА, 4 сен 2017</ref>. [[9 снежня]] армія Сірыі пры падтрымцы ПКС РФ увайшла ў Ідліб, [[10 снежня]] УС САР прасоўвалася ўглыб правінцыі. [[12 снежня]] — урадавыя войскі адбілі новыя тэрыторыі ў «[[Хаят Тахрыр аш-Шам]]» блізу Галанскіх вышынь, элітнае падраздзяленне сірыйскай арміі «Сілы Тыгра» было гатова пачаць наступленне на Ідліб. [[13 снежня]] — камандаванне сірыйскай арміі рыхтавала ўдарную групоўку войскаў для ваеннай аперацыі ў правінцыі Ідліб. [[14 снежня]] — армія Сірыі рыхтавала да штурму апірышча «Джэбхат ан-Нусры» і базы «Den of Asps». [[15 снежня]] — расійскія самалёты нанеслі бомбавыя ўдары па умацраёнах групоўкі «Джэбхат ан-Нусра» ў населеных пунктаў Абу-Далі, Абу-Тэнаха і Мушарыфа, наносячы вялікую шкоду абароне джыхадзістаў. [[21 снежня]] — САА пачала штурм пазіцый «Джэбхат ан-Нусры» ў Абу-Далі. [[25 снежня]] — САА і ПКС РФ завяршылі падрыхтоўку да наступлення ў Ідлібе і ў апошнія дні 2017 года пачалі аперацыю ў правінцыі, штодня вяртаючы асобныя вёскі пад свой кантроль. [[27 снежня]] — «Сілы Тыгра» пры падтрымцы ПКС РФ зачысцілі ад баевікоў тры населеныя пункты на поўдні правінцыі Ідліб. [[28 снежня]] — «Тыгры» пры падтрымцы ПКС РФ вызвалілі Абу-Далі ў правінцыі Ідліб. [[30 снежня]] — урадавыя войскі Сірыі паспяхова працягвалі буйнамаштабнае наступленне на поўдні правінцыі Ідліб, усё бліжэй прабіваючыся да стратэгічнай ваеннай базе Абу-эд-Духур. === 2018 === [[1 студзеня]] [[2018]] года — адбыўся магутны выбух каля турмы «Ан-Нусры» паблізу горада Ідліб. [[6 студзеня]] — у паўднёвай частцы правінцыі Ідліб працягнулася поўнамаштабная аперацыя сірыйскай арміі. Пасля масіраванага ўдару расійскай авіяцыі ўрадавыя войскі вызвалілі населеныя пункты Шэйх Барака і Ум Мавалаят, размешчаныя на поўдзень ад горада Сінджар, а таксама вёскі Хава, Тэль Амара і Расм Аль-Саід на ўсход ад яго. [[7 студзеня]] — урадавыя войскі Сірыі і іх саюзнікі вызвалілі ад баевікоў групоўкі «Джэбхат ан-Нусра» стратэгічна важны населены пункт Сінджар на паўднёвым усходзе правінцыі Ідліб, за 15 км ад ваеннай авіябазы Абу-Духур. [[10 студзеня]] — САА і атрады народнага апалчэння вызвалілі ад праціўніка ваенны аэрадром Абу-Духур за 50 км ад горада Ідліб, аднак на наступны дзень былі выбіты байцамі «Хаят Тахрыр аш Шам». Станам на [[14 студзеня]] сірыйская армія працягвала атачаць і рыхтавалася да фінальнага штурму авіябазы. [[20 студзеня]] — урадавыя войскі Сірыі ўзялі пад свой кантроль авіябазу і прыступілі да штурму горада Абу-Духур. [[22 студзеня]] — САА, пры дапамозе ПКС РФ, вызваліла горад Абу-Духур у правінцыі Ідліб. 29 студзеня — САА выбіла ісламістаў з вышыні Тэль-Азу<ref>{{Cite web|url=https://warfiles.ru/173338-saa-vybili-islamistov-s-vysoty-tel-azu.html|title=САА выбили исламистов с высоты Тель-Азу|website=Военные материалы|date=29 января 2018}}</ref>. 31 студзеня — САА пры падтрымцы ВКС РФ вызваліла горад Мушэрыфа. «Сілы Тыгра» пры падтрымцы ПКС РФ і ВПС САР прасоўваліся да стратэгічнага горада Серакіб. [[1 лютага]] — 5 мірных жыхароў загінулі і вялікая колькасць грамадзянскіх асоб атрымалі раненні ў выніку паветранага ўдару ў раёне Серакіба. 2 лютага — «Сілы Тыгра» завяршылі аперацыю ў Ідлібе і рыхтаваліся да перакідання на іншы фронт, САА рыхтаваліся да вырашальнага штурму Серакіба<ref>{{Cite web|url=https://riafan.ru/1022130-siriya-segodnya-sily-tigra-i-respublikanskaya-gvardiya-saa-obedinili-aleppo-i-idlib-v-odin-front|title=Сирия сегодня: «Силы Тигра» и Республиканская гвардия САА объединили Алеппо и Идлиб в один фронт|website=Федеральное Агентство Новостей|date=2 Февраля 2018|access-date=28 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205072102/https://riafan.ru/1022130-siriya-segodnya-sily-tigra-i-respublikanskaya-gvardiya-saa-obedinili-aleppo-i-idlib-v-odin-front|archive-date=5 лютага 2018|url-status=dead}}</ref>. 3 лютага — сірыйская армія знаходзілася за 15 км ад Серакіба. Штурмавік [[Су-25]] ПКС РФ збіты баевікамі «Хаят Тахрыр аш-Шам» у Ідлібе<ref>{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=2983802|title=Reuters: боевики "Хайят Тахрир аш-Шам" взяли ответственность за атаку на российский Су-25|website=Вести.ru|date=4 февраля 2018}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=http://mignews.com/news/disasters/040218_115841_96519.html|title=Российский Су-25 сбили боевики "Хайат тахрир аш-Шам"|website=MIGnews.com|date=4 февраля 2018}}</ref>. Лётчык катапультаваўся, але загінуў у баі з паўстанцамі<ref name=":0"/>. 8 лютага — сірыйскія войскі вялі баі на подступах да горада Серакіб. У ліпені «Джэбхат ан-Нусра» і «Тахрыр Сурыя» вялі цяжкія баі за раёны горада Ідліб. З 15 жніўня ўдары авіяцыі ВПС Сірыі і расійскіх ПКС па пазіцыях «Хаят Тахрыр аш-Шам» і «Ісламскай партыі Туркестана» ў правінцыі Ідліб былі прыпынены. Адноўленыя ўдары былі з 4 верасня. 14 кастрычніка быў заняты стратэгічна важны горад Сінджар<ref>[https://www.svoboda.org/a/28962933.html] // Радио «Свобода»</ref><ref>[https://vz.ru/world/2018/9/15/941824.html Почему сирийская армия до сих пор не начала операцию в Идлибе] // Взгляд, 15 сентября 2018</ref>. === 2019 === У лютым [[2019]] года ПКС РФ аднавілі ўдары па апорных пунктах баевікоў у паўднёвай частцы правінцыі Ідліб. Увесну авіяўдары сталі наносіць масіўней: 13 сакавіка, упершыню з верасня 2018 года, былі задзейнічаныя асноўныя сілы ПКС у бамбардзіроўцы пазіцый тэрарыстаў. Таксама заўважана нарошчванне ваенна-паветранай тэхнікі Расіі на авіябазе Хмеймім. У красавіку ўдары ПКС па складах і пазіцыях «Хаят Тахрыр аш-Шам» аднавіліся: быў знішчаны аб’ект, дзе вырабляліся ракеты для РСЗА, якой баевікі абстрэльвалі жылыя кварталы Латакіі і Мас’яфа. 28 красавіка баевікі паспрабавалі нанесці ўдар з рэактыўных сістэм залпавага агню і самаробных ўдарных беспілотнікаў па расійскай авіябазе Хмеймім, аднак дадзеная атака скончылася няўдала для баевікоў<ref>{{Cite web|url=https://www.utro.ru/army/2019/04/29/1398626.shtml|title=Российскую базу в Сирии обстреляли ракетами|publisher=www.utro.ru|access-date=2019-05-07}}</ref>. Расійскія сілы не панеслі страт ні ў асабістым складзе, ні ў тэхніцы, а ўсе ракеты і беспілотнікі былі перахопленыя і збітыя сіламі СПА авіябазы. У канцы красавіка і пачатку мая да бамбардзіроўкам далучыліся ВПС Сірыі. Паралельна з Ідлібам удары наносіліся на поўначы Хамы, па аб’ектах баевікоў «Джэйш аль-Іза». Таксама Сірыйская Арабская Армія пачала сцягваць цяжкую ваенную тэхніку на поўдзень Ідліб і поўначы Хамы. Баевікі абвясцілі мабілізацыю сваіх сіл і пачалі сцягваць падмацаванні, у тым ліку і элітныя сілы з поўначы Алепа, на ўсход і поўдзень правінцыі Ідліб<ref>{{Cite web|url=https://news.rambler.ru/world/42134448-rossiyskie-voennye-soobschili-ob-obedinenii-boevikov-v-idlibskoy-zone/|title=РФ предупредила о масштабном ударе боевиков в Сирии|publisher=Рамблер/новости|lang=ru|access-date=2019-05-07}}</ref>. [[5 мая]] Сірыйская Арабская Армія атрымала каманду на штурм правінцыі Ідліб і поўначы Хамы, урадавыя войскі пачалі наступленне. 18 мая на франтах Хамы, Латакіі, і ў тым ліку Ідліб увайшоў у сілу рэжым спынення агню на 72 гадзіны. Баявыя дзеянні былі прыпыненыя ў сувязі з [[Рамадан]]ам. 11 чэрвеня ПКС Расіі аднавілі ўдары па пазіцыях тэрарыстаў у Ідлібе. 19 чэрвеня яны разбамбілі майстэрні і склады баевікоў у сірыйскім Ідлібе. Акрамя горада Ідліб, расійская і сірыйская авіяцыя нанесла ўдары па пазіцыях баевікоў у гарадах Кансафра, Марат ан-Нума, Серакіб, Хан Шэйхун, Арыха, Кафра Саджна і шэрагу іншых паселішчаў рэгіёна «Вялікі Ідліб» (правінцыі Хама і Ідліб, часткі рэгіёнаў Алепа і Латакія). 27 чэрвеня Сірыйская армія рыхтавала наступленне на стыку правінцый Хама і Ідліб. «Хаят Тахрыр аш-Шам» сцягвала сілы і ўзбраенне ў тым жа рэгіёне. 30 чэрвеня [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ВПС ЗША]] нанеслі авіяўдар на захадзе Алепа і па Вялікаму Ідлібу, знішчыўшы палявых камандзіраў групоўкі «Хурас ад-Дзін», падпарадкавальнай [[Аль-Каіда|Аль-Каідзе]]<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20190701/1556087115.html|title=США нанесли авиаудар по позициям "Аль-Каиды"* на северо-западе Сирии|date=20190701T1511+0300Z|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2019-07-04}}</ref>. Гэта першы ўдар заходніx інтэрвентаў па Ідлібе з 2017 года. 1 верасня ВПС ЗША здзейснілі авіяўдар па Ідлібу, які прывёў да шматлікіх ахвяраў і разбурэнняў<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20190901/1558126285.html|title=Удар США по Идлибу привел к многочисленным жертвам и разрушениям|date=20190901T1141+0300Z|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2019-09-01}}</ref>. [[20 лістапада]] Сірыйская армія аднавіла наступленне на паўднёвым усходзе Ідліба. Вайскоўцы сумесна са спецназам штурмавалі абарону баевікоў групоўкі «Хаят Тахрыр аш-Шама» ў горадзе Мушарыфа Аш-Шмаль. Пасля непрацяглага бою сірыйскія ваенныя ўстанавілі поўны кантроль над горадам. У выніку гэтага прасоўвання армія Сірыі здолела накіраваць свае сілы на поўнач ад горада Ум-Халал. Па інфармацыі выдання AMN, наступленне Сірыйскай Арабскай арміі на паўднёвым усходзе Ідліба прызначана для размяшчэння іх войскаў на паўднёва-ўсходнім флангу Марат-ан-Нума, які з’яўляецца асноўным апорай узброеных сіл уздоўж шашы Ідліб—Хама<ref>{{Cite web|url=https://news.ru/near-east/armiya-sirii-vozobnovila-nastuplenie-v-idlibe/|title=Армия Сирии возобновила наступление в Идлибе|publisher=NEWS.ru|lang=ru|access-date=2019-12-24}}</ref>. У ноч на [[1 снежня]] ў раёне населенага пункта Іджаз ішлі баі. У ходзе контрнаступлення байцы ўрадавых войскаў змаглі ўзяць горад пад кантроль. Ваенныя выціснулі з ваколіц пасёлка баевікоў кааліцыі «Хаят Тахрыр аш-Шам»<ref>{{Cite web|url=https://politexpert.net/175076-siriiskaya-armiya-tesnit-boevikov-an-nusry-v-provincii-idlib|title=Сирийская армия теснит боевиков «Ан-Нусры» в провинции Идлиб|author=Анастасия Дроздецкая|publisher=ПолитЭксперт|lang=ru-RU|access-date=2019-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219090822/https://politexpert.net/175076-siriiskaya-armiya-tesnit-boevikov-an-nusry-v-provincii-idlib|archive-date=19 снежня 2019|url-status=dead}}</ref>. [[18 снежня]] каля сотні баевікоў на танках і БТРах атакавалі пазіцыі сірыйскай арміі ў Таманы і на вышыні ў раёне Зайтуны. Атакі праводзілі баевікі ўзброеных груповак «Хаят Тахрыр аш-Шам», «Хурас Ад-Дзін» і «[[Сірыйская нацыянальная армія]]». Напад прайшоў з двух пунктаў: ​​у раёне населенага пункта Таманы ў наступленні пры падтрымцы двух танкаў і БТР перайшлі каля 40 чалавек. Пры гэтым яшчэ да 60 членаў незаконных узброеных фарміраванняў, прарабіўшы праход у мінным загародзе, паспрабавалі завалодаць вышынёй на поўнач ад населенага пункта Зайтуна. Сірыйская армія адбіла ўсе атакі, знішчыўшы адзін танк і адзін бронетранспарцёр тэрарыстаў. Пазней каля 200 баевікоў пры падтрымцы дзесяці аўтамабіляў падвышанай праходнасці з усталяваным на іх буйнакаліберным узбраеннем атакавалі пазіцыі ўзброеных сіл у раёне населеных пунктаў Ум-Халахіль і Зарзур. Пры адбіцці нападу знішчаныя тры баевікі, 12 сірыйскіх вайскоўцаў атрымалі раненні<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20191218/1562554596.html|title=На сирийскую армию напали сотни боевиков|date=20191218T2205+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2019-12-24}}</ref>. [[19 снежня]] пры двух масавых нападах баевікоў загінулі 17 вайскоўцаў і яшчэ 42 салдата атрымалі раненні. Абедзве атакі былі адбіты, знішчаныя і параненыя да 200 тэрарыстаў<ref>{{Cite web|url=https://life.ru/t/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/1262664/v_idlibie_17_siriiskikh_voiennykh_poghibli_otrazhaia_ataku_chietyriokhsot_boievikov|title=В Идлибе 17 сирийских военных погибли, отражая атаку четырёхсот боевиков|date=2019-12-20|publisher=Life.ru|lang=ru|access-date=2019-12-24}}</ref>. [[20 снежня]] САА абвясціла аб пачатку другога этапу наступальнай аперацыі ў правінцыі<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20191219/1562615524.html|title=СМИ сообщили о новой военной операции сирийской армии в Идлибе|date=20191219T2240+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2019-12-24}}</ref>. За некалькі гадзін баёў сірыйскім вайскоўцам атрымалася выбіць баевікоў з горада Ум-Джалал. Пазней пад кантроль урадавых сіл перайшлі пасёлкі Рабiя, Шаар і Хiрбет<ref>{{Cite web|url=https://eadaily.com/ru/news/2019/12/20/armiya-asada-osvobodila-derevnyu-na-yuge-idliba|title=Армия Асада освободила деревню на юге Идлиба|publisher=EADaily|lang=ru|access-date=2019-12-24}}</ref>. [[21 снежня]] САА і саюзныя ёй апалчэнні пасля зацяжных баёў з «Тахрыр аш-Шам» занялі тры пасёлкі на паўднёвым усходзе правінцыі. ПКС РФ нанеслі з паветра кропкавыя ўдары па размяшчэнні джыхадзістаў у раёне пасёлка Серакім, а таксама ля вёсак Ханас-Субуль і Тэль-Манас. [[22 снежня]] сірыйскія ўрадавыя сілы ў правінцыі Ідліб адбілі некалькі нападаў баевікоў на свае пазіцыі, але страцілі забітымі шэсць чалавек, яшчэ 13 вайскоўцаў атрымалі раненні. Таксама сірыйскія ваенныя вызвалілі некалькі вёсак у правінцыі Ідліб<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20191222/1562692123.html|title=Сирийские военные освободили несколько деревень в провинции Идлиб|date=20191222T1314+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2019-12-24}}</ref>. === 2020 === {{Main|Наступленне на паўночным захадзе Сірыі}} [[Файл:Maarat Al-Numan Offensive (2019).svg|thumb|right|250px|Наступленне Сірыйскай арміі. Студзень—люты 2020.]] 12 студзеня ў поўнач увайшло ў сілу спыненне агню ў правінцыі Ідліб, пра якое дамовіліся Расія і Турцыя. Увечары 15 студзеня спыненне агню ў Ідлібе было сарванае. У адказ на абстрэлы з боку баевікоў сірыйскія ўрадавыя войскі на ўсходзе правінцыі нанеслі артылерыйскі ўдар па пазіцыях ісламісцкага альянсу «Хаят Тахрыр аш-Шам» і пратурэцкага «Нацыянальнага фронту вызвалення» (НФВ). Раней авіяўдары сірыйскіх ВПС і расійскіх ПКС былі нанесеныя па наваколлі горада Маарат ан-Нума, а таксама па прыфрантавой паласе. У ходзе баявых вылетаў былі атакаваныя таксама тылавыя раёны, у тым ліку наваколлі горада Джыср аш-Шугур і адміністрацыйны цэнтр правінцыі — горад Ідліб. Тут моцныя пашкоджанні атрымалі некалькі будынкаў, у якіх знаходзіліся камандныя структуры баевікоў ХТШ. Удары былі нанесеныя і па прамзоне, дзе размешчаны склады з тэхнікай і ўзбраеннем. Ісламісцкія крыніцы заявілі аб гібелі больш за 20 грамадзянскіх асоб у выніку ўдараў па Ідлібе, абвінавачваючы ў гэтым выключна расійскую авіяцыю. У той жа час стала вядома, што ў выніку паветраных рэйдаў у Ідлібе было знішчана да 15 баевікоў ХТШ<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2020/01/16/idlib-bombili-rossiyskaya-i-siriyskaya-aviaciya-atakovali-tyly-terroristov Идлиб бомбили: российская и сирийская авиация атаковала тылы террористов // Eurasia Daily, 16.01.2020]</ref>. З надыходам цемры ў атаку пайшлі штурмавыя групы 25-й дывізіі спецыяльнага прызначэння (былыя «Сілы Тыгра») пры падтрымцы падраздзяленняў 7-й механізаванай дывізіі і Рэспубліканскай гвардыі УС Сірыі. У ходзе наступлення з выкарыстаннем прыбораў начнога бачання былі вызваленыя пасёлак Барса, паселішчы Абу-Джэрыф, Тэль-Хатры, Наўхiя аш-Шарко і Хiрбет Дауд<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2020/01/16/ugrozy-erdogana-obernulis-nastupleniem-asada-v-idlibe-peremirie-sorvano Угрозы Эрдогана обернулись наступлением Асада в Идлибе: перемирие сорвано // Eurasia Daily, 16.01.2020]</ref><ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7531225|title=СМИ: сирийские войска освободили от террористов два посёлка на востоке Идлиба|publisher=ТАСС|access-date=2020-01-16}}</ref>. 25 студзеня сірыйская армія правяла паспяховую наступальную аперацыю на паўднёвым усходзе правінцыі Ідліб, аднавіла кантроль над населенымі пунктамі Абу-Джрэйф, Тлеманс, Такана і Маар-Шамарын<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7607339 СМИ: сирийские войска приближаются к форпосту террористов в Маарет-Наамане // ТАСС, 26.01.2020]</ref>. 28 студзеня ўрадавая армія вярнула кантроль над горадам Маарат-эн-Нуман у Ідлібе<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20200128/1563977449.html|title=Сирийская армия вернула контроль над городом Мааррат-эн-Нууман в Идлибе|date=20200128T1712+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2020-01-28}}</ref>. Адразу пасля яго ўзяцця Сірыйская армія працягнула наступленне на Серакіб. 5 лютага армія Сірыі адбіла ў баевікоў гэты горад<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20200205/1564299998.html|title=Армия Сирии отбила у боевиков город Саракиб|date=20200205T2142+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2020-02-06}}</ref>. 3 лютага пазіцыі турэцкіх войскаў у раёне Серакіба патрапілі пад абстрэл сірыйскай арміі, у выніку якога загінулі пяць вайскоўцаў і тры чалавекі з ліку грамадзянскага персаналу. Па сцвярджэнні Турцыі, сірыйская армія была загадзя паведамлена аб размяшчэнні турэцкіх сіл. У той жа дзень прэзідэнт Турцыі Таіп Эрдаган заявіў, што турэцкая авіяцыя і артылерыя нанеслі ў адказ удары па 40 мэтам ў Ідлібе. [[Цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў і кантролі за перамяшчэннем бежанцаў|Расійскі цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў у Сірыі]] адзначыў, што турэцкія вайскоўцы патрапілі пад абстрэл урадавых сіл, паколькі турэцкі бок не папярэдзіў расійскіх вайскоўцаў аб сваіх рухах<ref>[https://tass.ru/politika/7728257 Песков заявил, что Россия сохраняет обеспокоенность ситуацией в Идлибе // ТАСС, 10.02.2020]</ref>. 10 лютага падраздзяленні сірыйскай арміі ў ваколіцах горада Серакіб адбілі контратакі баевікоў, якія пры агнявой падтрымцы турэцкіх войскаў паспрабавалі вярнуць пад свой кантроль пазіцыі, страчаныя падчас папярэдняга наступлення ўрадавых сіл. Адказным ударам сірыйскія вайскоўцы адкінулі праціўніка і вызвалілі пасёлак Тальхія, за 3 км ад былога ваеннага аэрадрома Тафтаназ. Сірыйская артылерыя абстраляла сам аэрадром, дзе знаходзіцца камандны пункт баевікоў і турэцкі назіральны пункт. Мінабароны Турцыі паведаміла пра гібель пяці сваіх вайскоўцаў у выніку абстрэлу. УС Турцыі адкрылі агонь у адказ па сірыйскім пазіцыям<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7727531 СМИ: сирийская армия отразила контратаки боевиков в Идлибе // ТАСС, 10.02.2020]</ref>. 18 лютага сірыйская армія ўзяла пад поўны кантроль стратэгічную трасу Дамаск—Алепа; таксама былі вызваленыя заходнія прыгарады Алепа — горад упершыню цалкам ачышчаны ад баевікоў. 27 лютага сірыйская апазіцыя паспрабавала зноў захапіць Серакіб; сірыйскія ўрадавыя войскі паспяхова адбілі атакі на горад. У Ідлібе стварылася напружаная сітуацыя на фоне абвастрэння супрацьстаяння Турцыі і Сірыі ў рэгіёне<ref>[https://www.gazeta.ru/army/2020/02/27/12979057.shtml Боевики остановлены: Саракиб остался у Асада] // Газета.ру, 27.02.2020</ref>. Аднак хутка баевікі адбілі горад, захапіўшы чатыры танка Т-72<ref>[https://vk.com/wall-55849790_1010568 Серакиб перешёл под контроль боевиков. Правительственные силы не смогли удержать город, САА покинула позиции]</ref>. У канцы лютага і ў пачатку сакавіка туркі і іх саюзнікі пачынаюць [[Аперацыя «Вясновы шчыт»|ваенную аперацыю «Вясновы шчыт»]], уступаючы ў сутыкненні з урадавай арміяй. Праблему атрымалася ўрэгуляваць толькі 5 сакавіка. Тады прэзідэнт Расіі і Турцыі Уладзімір Пуцін і Рэджэп Эрдаган дамовіліся аб спыненні баявых дзеянняў у сірыйскай правінцыі Ідліб. Акрамя таго, ствараецца калідор бяспекі вакол шашы М4 Латакія — Алепа глыбінёй у 6 км па абодва бакі, а да 15 сакавіка ваенныя дзвюх краін павінны дамовіцца аб сумесным расійска-турэцкім патруляванні ў гэтай зоне<ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2020/03/05/824619-rossiya-turtsiya Россия и Турция договорились о перемирии в Идлибе. Договориться «на земле» должны российские и турецкие военные] // Ведомости, 5 марта 2020</ref>. «[[Хаят Тахрыр аш-Шам]]», якой там фармальна падпарадкоўваліся атрады радыкальных баевікоў-замежнікаў, маскоўскія дамоўленасці і перамір’е не прызнала і заклікала да барацьбы. Турэцкая армія адводзіць сваё ўзбраенне і ваенную тэхніку на поўнач ад устаноўленага калідора бяспекі; на [[11 сакавіка]] ўжо адведзена трэць цяжкай зброі (пры гэтым, туркі не будуць выводзіць цяжкае ўзбраенне са сваіх назіральных пунктаў<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20200313/1568556885.html Почему Турция отказалась отводить вооружение в Идлибе? Мнение эксперта] // Sputnik, 13.03.2020</ref>). 28 красавіка турэцкія войскі перайшлі ў наступленне ў Сірыі, атакаваўшы пазіцыі баевікоў у раёне шашы M4 каля паселішча Найраб у правінцыі Ідліб. Таксама зафіксавана некалькі авіяўдараў па апорных пунктах групоўкі «Хаят Тахрыр аш-Шам». 3 чэрвеня па атрадах баевікоў у дадзенай правінцыі нанесены авіяўдары<ref>{{Cite web|url= https://www.republicworld.com/world-news/rest-of-the-world-news/russian-airstrikes-hit-syrias-rebel-bastion-for-first-time-since-ceas.html |title= Russian Airstrikes Hit Syria's Rebel Bastion For First Time Since Ceasefire: Report. }}</ref>. 18 жніўня, па паведамленні [[Пентагон]]а, у небе над заходняй часткай правінцыі Ідліб былі адначасова страчаныя адразу два ўдарна-разведвальных дроны [[MQ-9 Reaper]] («Жнец»), якія выляталі парай на баявое заданне з ракетамі AGM-114R9X на борце. Як высветлілася пазней, БПЛА ліквідаваныя байцамі ўрадавага войска, якія меркавана выкарыстоўвалі для гэтага беларускую сістэму РЭБ «[[Навальніца-С]]»<ref>[https://www.discred.ru/2020/09/15/belorusskaya-groza-s-v-sirii-vyrvala-zuby-u-amerikanskih-zhnetsov/ Белорусская «Гроза-С» в Сирии вырвала зубы у американских «Жнецов»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220204163253/https://www.discred.ru/2020/09/15/belorusskaya-groza-s-v-sirii-vyrvala-zuby-u-amerikanskih-zhnetsov/ |date=4 лютага 2022 }} (15 сентября 2020)</ref>. 15 верасня расійская авіяцыя атакавала варожыя аб’екты ў Ідлібе. Пад прыцэл трапіў лагер апазіцыі ў раёне Маарэт Місрын, дзе рыхтавалі каля 300 баевікоў. Агнём іх накрылі знішчальнікі-бамбавікі Су-34 і франтавыя бамбавікі Су-24М. 20 верасня расійскія ПКС нанеслі ўдар па лагеры «Заходняму», што на ўскраінах Ідліба. Ударылі адразу па сямі аб’ектах бомбамі ОФАБ-250 і КАБ-500. Атака праводзілася сіламі чатырох франтавых бамбардзіроўшчыкаў Су-24 і Су-34<ref>{{Cite web|url=https://vk-smi.ru/strana-i-mir/173620|title=ВКС РФ в Сирии обрушили море огня на объекты с иностранными ЧВК и боевиками|website=Вечерний курьер - Последние интересные новости, события, факты сегодня|access-date=2020-10-07|archive-date=31 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031215926/https://vk-smi.ru/strana-i-mir/173620|url-status=dead}}</ref>. {{Зноскі}} {{вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] akv2r94mdl6k7ygf3v3ijrwerb20ckd 0 614062 5210291 5007426 2026-10-02T10:36:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210291 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Ідліб |частка = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] |выява = Syrian Military Units Battle Idlib City Syria March 2012.jpg |дата = [[10 сакавіка|10]] — [[13 сакавіка]] [[2012]] |месца = [[Ідліб]] |вынік = Перамога сірыйскай урадавай арміі |праціўнік1 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Урад Сірыі|Урад Башара Асада]]: * [[File:Flag of the Syrian Arab Armed Forces (1980–2024).svg|20px]] [[Узброеныя сілы Сірыі]] |праціўнік2 = {{Сцяг|Сірыя|1961}} [[Сірыйскі нацыянальны савет]]: *[[Сірыйская свабодная армія]] * [[Брыгада пакутнікаў Ідліба]]<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/printout/0,8816,2106648,00.html/ |title=Syrian Rebels Plot Their Next Moves: A TIME Exclusive |work=TIME |date=11 February 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130708075808/http://www.time.com/time/printout/0,8816,2106648,00.html/ |archivedate=July 8, 2013 }}</ref> {{Сцяг|Джыхад}} Ісламісты: * [[File:Logo of Ahrar al-Sham.svg|20px]] [[Ахрар аш-Шам]]<ref name=Champrass>{{cite news |title=BBC Arabic: Groups affiliated to al-Qaeda carry out acts of terror |url=http://www.champress.net/index.php?q=en/Article/view/7707 |publisher=Champress |date=18 September 2012 |accessdate=21 September 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180724123517/http://www.champress.net/index.php?q=en%2FArticle%2Fview%2F7707 |archivedate=24 ліпеня 2018 |url-status=dead }}</ref> |камандзір1 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Башар Асад]] |камандзір2 = {{Сцяг|Джыхад}} Abdul-Rahman al-Souri<ref name=Champrass/> |сілы1 = 1200 салдат, 42 танка |сілы2 = 1000—1300 баевікоў, 2 танка<ref name="Al Jazeera English">{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/03/201231134134172536.html|title=Syrian forces assault Idlib amid peace talks|work=Al Jazeera English}}</ref> |страты1 = 7 салдат забітымі, 6 танкаў выведзены са строю |страты2 = 36—52 забітымі, 130 палонных |агульныя страты = звыш 100 забітых<ref>{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/idlib-mar-14-2012-1543|title=Idlib - Mar 14, 2012 - 15:43|work=Al Jazeera Blogs}}{{Недаступная спасылка}}</ref> }} '''Баі за Ідліб''' — эпізод [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў Сірыі]] падчас якога з [[10 сакавіка|10]] па [[13 сакавіка]] [[2012]] года [[Узброеныя сілы Сірыі|ўзброенымі сіламі Сірыі]] была праведзена ваенная аперацыя з мэтай вызвалення горада [[Ідліб]] і знішчэння [[Сірыйская апазіцыя|сіл апазіцыі]]. З пачаткам грамадзянскай вайны горад быў заняты паўстанцамі. Яны кантралявалі населены пункт некалькі месяцаў, калі ў іх атрымлівалася супрацьстаяць нападам з боку ўрадавых падраздзяленняў. З 10 па 13 сакавіка 2012 года ўзброенымі сіламі Сірыі была праведзена ваенная аперацыя з мэтай ачысткі горада ад сіл апазіцыі. За тыдзень да гэтага адбылося нарошчванне ваеннай сілы і пачалася падрыхтоўка да штурму (так, у бок горада накіравалася вялікая калона з 42 танкаў і 131 транспарту з вайскоўцамі). Горад абаранялі 1000-1300 паўстанцаў, мелася 2 [[танк]]і<ref name="Al Jazeera English">{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/03/201231134134172536.html|title=Syrian forces assault Idlib amid peace talks|work=Al Jazeera English}}</ref>. [[13 сакавіка]], пасля зацятых баёў, урадавыя войскі занялі Ідліб<ref>[http://lenta.ru/news/2012/03/13/idlib/ Сирийские власти заявили о захвате города Идлиб]</ref>. Урадавыя войскі страцілі 7 салдат забітымі, 6 танкаў выведзены са строю<ref name=Xinhua>{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/world/2012-03/11/c_131460551.htm|title=Syrian troops conduct "qualitative" operation in Idlib: media|work=Xinhua|archive-url=https://web.archive.org/web/20140503225412/http://news.xinhuanet.com/english/world/2012-03/11/c_131460551.htm|archive-date=3 мая 2014|access-date=6 верасня 2019|url-status=dead}}</ref>. Абаронцы страцілі 36<ref name=Xinhua/><ref name=survivors>{{cite news| url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/they-drove-tanks-over-the-bodies-survivors-tell-od-the-horrors-of-idlib/story-fnb64oi6-1226303711165 | first=Anthony | last=Loyd | title=Syrian survivors tell of Idlib massacre | date=19 March 2012 | work=The Australian}}</ref>-52 забітымі, 130 палоннымі<ref name=autogenerated4>[http://www.presstv.ir/detail/231472.html 130 armed men surrender to Syrian authorities in Idlib]// PressTV {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120315204557/http://www.presstv.ir/detail/231472.html |date=15 сакавіка 2012 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/idlib-mar-14-2012-1543|title=Idlib - Mar 14, 2012 - 15:43|work=Al Jazeera Blogs}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У ліпені таго ж года паведамлялася, што большая частка правінцыі Ідліб зноў апынулася пад кантролем паўстанцаў<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2012/07/11/1009728.html СМИ: Сирийский Идлиб полностью перешел в руки повстанцев] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170911071514/http://www.rosbalt.ru/main/2012/07/11/1009728.html |date=11 верасня 2017 }} // Росбалт, июль 2012</ref>. {{Зноскі}} {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Сакавік 2012 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2012 года]] [[Катэгорыя:2012 год у Сірыі]] evixmg7uc4jpjhdxjbey1z7j8ku22i8 0 614111 5210018 4894082 2026-10-01T16:44:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210018 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Баі за Эр-Раку |частка = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] |выява = Battle of Raqqa.svg |подпіс = Сітуацыя ў горадзе на кастрычнік 2013 года.<br>[[Файл:Location dot red.svg|11px]] пад кантролем [[Узброеныя сілы Сірыі|сірыйскай арміі]]<br>[[Файл:Location dot lime.svg|11px]] пад кантролем [[Сірыйская свабодная армія|апазіцыі]] |дата = [[3 сакавіка]] — [[6 сакавіка]] [[2013]] года<ref name="dailystar.com.lb">{{cite web |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Apr-06/212761-rebels-look-to-extend-gains-from-raqqa.ashx#axzz2Rbj820FI |title=Rebels look to extend gains from Raqqa &#124; News , Middle East |publisher=The Daily Star |date=2013-04-06 |access-date=2013-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001102429/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Apr-06/212761-rebels-look-to-extend-gains-from-raqqa.ashx#axzz2Rbj820FI |archive-date=1 кастрычніка 2018 |url-status=dead }}</ref> |месца = [[Рака (горад)|Рака]], [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] |вынік = Перамога апазіцыі |праціўнік1 = * '''{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]''': ** [[Файл:Flag of the Syrian Arab Armed Forces (1980–2024).svg|22px]] [[Узброеныя сілы Сірыі]] |праціўнік2 = * {{Сцяг|Сірыя|1961}} '''[[Сірыйская апазіцыя]]''': **[[Сірыйская свабодная армія|ССА]] ** [[Файл:Flag of the Al-Nusra Front (Variant).svg|22px]] [[Фронт аль-Нусра]] ** [[Файл:Logo_of_the_Syrian_Islamic_Front.svg|22px]] [[Ахрар аш-Шам]] |камандзір1 = Брыгадны генерал Халед аль-Халабі (кіраўнік бяспекі правінцыі Эр-Рака)<ref name="RaqqaKandahar"/><br>генерал-маёр Хасан Джалілі (губернатар правінцыі)<ref name="RaqqaKandahar"/><br>Сулейман Сулейман (генерал бяспекі правінцыі партыі Баас)<ref name="RaqqaKandahar"/> |камандзір2 = Абу Саад Хадрах (камандзір Фронту ан-Нусра) |сілы1 = 400 салдат |сілы2 = ~7000 баевікоў<ref>{{cite news |url=http://www.elmundo.es/elmundo/2013/04/19/internacional/1366325837.html |title=Los rebeldes quieren forzar el colapso del régimen en el este de Siria |publisher=El Mundo |date=19 April 2013 |access-date=22 November 2015 |language=es}}</ref> |страты1 = 40 — 50 забітых |страты2 = 39 забітых<ref name="39killed"/>, 300 палонных<ref>{{cite web|last=Stack |first=Liam |url=http://thelede.blogs.nytimes.com/2013/03/07/syrian-rebels-film-interview-with-captured-government-officials/?partner=rss&emc=rss&smid=tw-nytimesworld |title=Syrian Rebels Interview Captured Government Officials |location=Syria |publisher=Thelede.blogs.nytimes.com |access-date=2013-03-08}}</ref> |агульныя страты = каля 100 грамадзянскіх загінулі }} '''Баі за Эр-Раку''' — баявыя дзеянні за кантроль над сірыйскім горадам [[Рака (горад)|Эр-Рака]] на поўначы краіны, падчас [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў Сірыі]]. Баі вяліся паміж атрадамі [[Сірыйская свабодная армія|Свабоднай арміі (ССА)]] і ўрадавымі войскамі [[Сухапутныя войскі Сірыі|Сірыйскай арабскай арміі (САА)]]. [[6 сакавіка]] [[2013]] года горад быў узяты мяцежнікамі, усяго за некалькі дзён. Аднак ужо да жніўня сілы [[Сірыйская апазіцыя|апазіцыі]] былі выцеснены з Эр-Ракі баевікамі ІДІЛ, якія фактычна зрабілі горад [[сталіца]]й «[[Ісламская дзяржава|Ісламскай дзяржавы]]». == Перадгісторыя == {{Main|Арабская вясна}} Эр-Рака першапачаткова не была падкантрольна паўстанцам. У самім горадзе яшчэ ў пачатку Арабскай вясны назіраўся нязначны лік дэманстрацый, а хутка яны наогул спыніліся. Грамадзянскія пратэсты тут, у поўнай меры, заставаліся мірнымі да канца [[2012]] года. Акрамя таго, праўрадавыя настроі мясцовых плямён і прысутнасць больш за паўмільёна бежанцаў з месцаў баявых дзеянняў у краіне, галоўным чынам з [[Ідліб]]а, [[Дэйр-эз-Зор]]а і [[Халеб|Алепа]], узмацнілі меркаванне сірыйскага ўрада, што Эр-Рака адносна бяспечны горад ад апазіцыйных хваляванняў. У гонар гэтага прэзідэнт [[Башар Асад]] наведаў яго, каб памаліцца ў адной з яго мячэцяў на [[Курбан-байрам]] у чэрвені 2012 года<ref name="almonitor1">{{cite web |url=http://www.al-monitor.com/pulse/security/2013/03/raqqa-syria-destruction.html |title=Syria: Raqqa Lies in Ruins |publisher=Al-Monitor |date=6 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704064945/http://www.al-monitor.com/pulse/security/2013/03/raqqa-syria-destruction.html |archive-date=2015-07-04 }}</ref>. == Пачатак сутыкненняў == Групоўкі ўзброенай апазіцыі праніклі ў мухафазу праз ўсходнюю Сірыю ў канцы 2012 года. Гэта прывяло да гвалту, здзяйсняемага і ўрадавымі сіламі, і апазіцыйнымі групоўкамі. Дзясяткі людзей, абвінавачаных урадам ва ўдзеле ў тэрарыстычных групоўках, былі забіты ў інцыдэнтах у рэгіёне [[Кахтанія]] недалёка ад горада. Таксама артабстрэл накрыў бензазаправачных станцыю ў горадзе [[Эт-Тэль-эль-Аб’яд]]; праўрадавыя СМІ паспяшаліся назваць здарэнне тэрактам<ref name="almonitor1"/>. Да сакавіка 2013 года сірыйская апазіцыя ўжо кантралявала большую частку поўначы Сірыі, але ўсё яшчэ не магла ўсталяваць кантроль над найбуйнейшым горадам. Мяцежнікі запланавалі наступленне, каб захапіць Эр-Раку, дзе ўрадавыя войскі маглі даць адпор апазіцыі<ref>{{cite news |title=Syria rebels capture northern Raqqa city |work=Al Jazeera English |date=March 5, 2013 |url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2013/03/201334151942410812.html }}</ref><ref name="NYT March 5">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2013/03/05/world/middleeast/fighting-escalates-in-syrian-city-opposition-says.html |title=Syrian Soldiers Killed in Iraq, as War Grows |newspaper=New York Times |date=March 4, 2013 |first=Duraid |last=Adnan |first2=Rick |last2=Gladstone }}</ref>. == Узяцце горада апазіцыяй == Сілы паўстанцаў (галоўным чынам [[ісламізм|ісламісцкія]] брыгады), якія знаходзіліся ў прыгарадах Эр-Ракі, пачалі прасоўванне з поўначы і занялі пазіцыі каля паўночнага ўезду ў горад паміж 3 і 5 сакавіка<ref name="reuters.com">{{cite web |last=Yacoub |first=Khaled |url=https://www.reuters.com/article/2013/03/04/us-syria-crisis-city-idUSBRE92310920130304 |title=Syria opposition says captures eastern city of Raqqa |publisher=Reuters |access-date=7 верасня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117014101/http://www.reuters.com/article/2013/03/04/us-syria-crisis-city-idUSBRE92310920130304 |archive-date=17 лістапада 2015 |url-status=dead }}</ref>. Апазіцыянеры ціснулі армію і захапілі кантроль над галоўнай плошчай горада [[4 сакавіка]], і сімвалічна знеслі вялікую пазалочаную статую былога прэзідэнта Сірыі [[Хафез Асад|Хафеза аль-Асада]], памерлага бацькі дзеючага прэзідэнта<ref name="aljazeera.com"/>. Згодна з [[ліван]]скай газетай «аль-Ахбар», хоць горад быў акружаны і не меў значных сіл урадавых войскаў, але тое, што ён паў ўсяго толькі за некалькі гадзін — з’яўляецца ненармальным. Выданне паведаміла, што раніцай брыгады Мунтасір Білі і аль-Нусры адбілі ў сірыйскіх узброеных сіл КПП на ўсходнім уездзе ў горад і ўвесь усходні раён, у той час як афіцэры сірыйскай ваеннай паліцыі і памежнай службы вывозілі маёмасць з цэнтра Ракі ў штаб 17-й дывізіі, без усялякага пераследу з боку апазіцыянераў<ref name="RaqqaKandahar">{{cite news|title=The Mysterious Fall of Raqqa, Syria’s Kandahar|author=Firas al-Hakkar|url=http://english.al-akhbar.com/node/17550|publisher=al-Akhbar|date=8 November 2013|access-date=27 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019062932/http://english.al-akhbar.com/node/17550|archive-date=19 кастрычніка 2017|url-status=dead}}</ref>. Мяцежнікі таксама штурмавалі дом губернатара правінцыі Хасана Джалала, захапіўшы яго разам з кіраўнікамі Эр-Ракі і аддзяленнем партыі «[[Баас]]» Сулеймана аль-Сулеймана<ref name="NYT March 5" />. Урадавыя сілы адступілі з горада на захад і ва ўсходнім кірунку, а таксама спыніліся за 60 км ад Эр-Ракі ў правінцыйным аэрапорце<ref name="reuters.com"/>. Сірыйскія ваенна-паветраныя сілы выканалі авіяналёты супраць мяцежнікаў у горадзе пасля яго падзення<ref>{{cite web |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Mar-05/208857-syrias-rebels-we-have-captured-raqqa.ashx#axzz2Mccn0NE4 |title=Syria’s rebels: We have captured Raqqa &#124; News , Middle East |publisher=The Daily Star |access-date=7 верасня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427114046/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Mar-05/208857-syrias-rebels-we-have-captured-raqqa.ashx#axzz2Mccn0NE4 |archive-date=27 красавіка 2020 |url-status=dead }}</ref>. [[5 сакавіка]] з’явіўся відэазапіс, на якім прысутнічалі Хасан Джалал і Сулейман аль-Сулейман, акружаныя радаснымі паўстанцамі<ref name="cityfalls">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-21666913 |title=Syria crisis: Raqqa governor held by rebels 'as city falls' |publisher=BBC News |date=5 March 2013}}</ref>. Горад узялі Свабодная армія Сірыі, Фронт ан-Нусра, Ахрар аш-Шам (частка Сірыйскага ісламскага фронту) і брыгада Хутай бін аль-Яман. Пры захопе горада быў забіты вярхоўны камандуючы аль-Нусры ў мухафазе Эр-Рака, а таксама галоўны правінцыйны палявы камандзір Ахрар аш-Шам. Начальнік паліцыі Эр-Ракі быў таксама забіты. Некаторыя жыхары прасілі мяцежнікаў потым застацца ў горадзе, баючыся адплаты ўрадавых сіл<ref name="cityfalls"/>. Апошнія ячэйкі лаялісцкага супраціву ў горадзе былі ліквідаваны [[6 сакавіка]], калі апазіцыянеры захапілі некалькі ключавых будынкаў бяспекі, дзе хаваліся ўрадавыя войскі, пасля чаго Сірыйскі цэнтр маніторынгу за выкананнем правоў чалавека (СЦМПЧ) афіцыйна абвясціў, што Эр-Рака цалкам знаходзіцца пад кантролем паўстанцаў<ref name="aljazeera.com">{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2013/03/201334151942410812.html |title=Syria rebels capture northern Raqqa city – Middle East |publisher=Al Jazeera English }}</ref><ref name="end">{{cite news|title=Syrian activists say rebels seize security buildings in Raqqa, declare it 1st 'liberated' city|url=http://www.foxnews.com/world/2013/03/06/syrian-activists-say-rebels-seize-security-buildings-in-raqqa-declare-it-1st/|newspaper=Fox News|date=6 March 2013|access-date=7 верасня 2019|archive-date=14 снежня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151214145817/http://www.foxnews.com/world/2013/03/06/syrian-activists-say-rebels-seize-security-buildings-in-raqqa-declare-it-1st/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/03/10/syrians-bomb-northern-raqqa/1976777/|title=Activists: Syrian regime bombs rebel-held city|author=Ben Hubbard, Associated Press|date=10 March 2013|access-date=14 December 2014}}</ref>. == Наступствы == Пасля захопу паўстанцамі Эр-Ракі [[Ваенна-паветраныя сілы Сірыі|Ваенна-паветранымі сіламі Сірыі]] былі здзейснены 25 авіяналётаў на горад у спробе зрушыць апазіцыйныя сілы. Усяго былі забіты 39 чалавек, у тым ліку 17 у баі на галоўнай плошчы. Па меншай меры 10 з забітых былі пацверджаны як паўстанцы<ref name="39killed">{{cite web|url=http://www.independent.ie/world-news/middle-east/39-killed-in-air-raids-in-syria-city-of-raqqa-as-attacks-intensify-29114344.html |title=39 killed in air raids in Syria city of Raqqa as attacks intensify |publisher=Independent.ie |date=18 November 2010}}</ref><ref name="raqqahcity">{{cite web|url=http://www.syriahr.com/index.php?option=com_news&nid=3963&Itemid=2&task=displaynews |title=About 140 were killed yesterday in the final outcome is}}</ref>. Сірыйская армія паслала вайсковае падмацаванне з ваеннай базы [[Эт-Табка]], але мяцежнікі перахапілі яго<ref name="USATodayReinforcements">{{cite web|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/03/06/un-agency-syrian-refugee-figure-hits-1-million/1966519/ |title=U.N. agency: Syrian refugee figure hits 1 million |publisher=USA Today |date=6 March 2013}}</ref><ref name="IBTReinforcements">{{cite web|url=http://www.ibtimes.com/syrian-rebels-capture-raqqa-governor-reports-say-1111547 |title=Syrian Rebels Capture Raqqa Governor, Reports Say |publisher=International Business Times |date=5 March 2013}}</ref>. Некаторыя захопленыя ўрадавыя салдаты былі публічна пакараны смерцю ісламскімі баевікамі. Па паведамленнях BBC, у выніку чарговай паветранай атакі сірыйскай авіяцыі [[10 сакавіка]] [[2013]] загінула яшчэ 14 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-21733331|title=BBC News - Syria refugee numbers may triple this year - UN|work=BBC News|access-date=14 December 2014}}</ref>. [[4 красавіка]] паведамлялася, што мяцежнікі Свабоднай сірыйскай арміі акружылі 17-ю дывізію недалёка ад Эр-Ракі. Сірыйскія армейскія крыніцы паведамілі, што 80 салдат былі забіты і 250 паранены ў баях. Адзначалася, што шмат параненых памерлі ад гангрэны<ref>Al Arabiya, [http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2013/04/04/Syrian-regime-troops-appeal-for-immediate-aid-in-Daraa.html Syrian regime troops appeal for immediate aid in Al-Raqqa], 4 April 2013.</ref>. [[20 мая]] апазіцыйны кіраўнік горада быў выкрадзены<ref>{{cite web|url=https://now.mmedia.me/lb/en/nowsyrialatestnews/syrias-raqa-opposition-chief-kidnapped-ngo-says|title=Syria's Raqa opposition chief kidnapped, NGO says|date=20 May 2013|access-date=14 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117030528/https://now.mmedia.me/lb/en/nowsyrialatestnews/syrias-raqa-opposition-chief-kidnapped-ngo-says|archive-date=2015-11-17}}</ref>. == Узяцце горада атрадамі ІДІЛ == 17 жніўня 2013 года «[[Ісламская дзяржава]]» абвясціла, што яе байцы спыняюць удзельнічаць у бітве з акружанай 17-й дывізіяй<ref>{{cite web|url=https://now.mmedia.me/lb/en/commentaryanalysis/the-southern-front-part-ii.html|title=The Southern Front, Part II|publisher=NOW|date=17 August 2013|access-date=17 August 2013}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Без бою заняўшы горад, атрады ІДІЛ заняліся фарміраваннем уласных адміністрацыйных устаноў. 25 ліпеня 2014 года «Ісламская дзяржава» ўзяла пад свой кантроль і месца размяшчэння 17-й дывізіі, якая знаходзілася вельмі далёка ад асноўных сіл сірыйскай урадавай арміі і ўжо не магла супраціўляцца добра ўзброенаму праціўніку. == Бітва за Эр-Раку (2017) == {{Main|Бітва за Эр-Раку (2017)}} Вечарам 5 сакавіка 2016 года, у выніку сутыкненняў баевікоў «Ісламскай дзяржавы» і мясцовых жыхароў, тры раёны Ракі на час былі вызвалены ад улады ІДІЛ. На адным з мастоў горада быў вывешаны сцяг Сірыйскай Арабскай Рэспублікі<ref>[https://ria.ru/syria/20160306/1385889468.html Жители столицы ИГ восстали против боевиков] // РИА Новости, 6 марта 2016</ref>. Аднак ужо на [[7 сакавіка]] сілы паўстанцаў вычарпаліся і над горадам зноў паднялі чорны сцяг Халіфата. [[18 мая]] [[2016]] года самалёты амерыканскіх інтэрвентаў скінулі на горад улёткі з заклікам да мірных грамадзянам яго пакінуць (у адказ баевікі ІД забаранілі жыхарам Ракі пакідаць горад)<ref>[https://lenta.ru/news/2016/05/21/raqqa/ Боевики ИГ запретили жителям Ракки покидать город] // Лента.ру, 21 мая 2016</ref>. З [[19 мая]] ў паўночных раёнах правінцыі пачалося засяроджванне «[[Дэмакратычныя сілы Сірыі|Дэмакратычных сілаў Сірыі]]» (ДСС, SDF) для вызвалення адміністрацыйнага цэнтра. Па некаторых дадзеных, была створана групоўка колькасцю 20 тыс. чалавек, узмоцненая бранятэхнікай. Да [[21 мая]] атрады ДСС захапілі шэраг населеных пунктаў і цяпер знаходзіліся ўсяго за 35 км на поўнач ад горада. == Заўвагі == {{reflist}} {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Сакавік 2013 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2013 года]] [[Катэгорыя:2013 год у Сірыі]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] r7uuopjpjns27jk6wplkumv0vqnmyg3 0 614187 5210307 4886814 2026-10-02T10:41:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210307 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Падзенне Пальміры |частка = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] |выява = Tadmur offensive (2015).jpg |подпіс = Тэрыторыі, акупаваныя ІД з 18 па 20 мая. |дата = [[13 мая]] — [[25 мая]] [[2015]] |месца = Акруга Тадмар, [[Пальміра]], усход правінцыі [[Хомс]], [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] |вынік = Перамога ІД |праціўнік1 = * {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Урад Сірыі|Урад Башара Асада]] ** [[Узброеныя сілы Сірыі|Узброеныя сілы]] ** [[Нацыянальныя сілы абароны]] ** [[Брыгады Баас]] |праціўнік2 = * [[Выява:Flag_of_the_Islamic_State_of_Iraq_and_the_Levant2.svg|border|22px]] [[Ісламская дзяржава]] ** Вілаят Хомс |камандзір1 = * {{Сцяг|Сірыя|1980}} Таляль Аль-Барзані * {{Сцяг|Сірыя|1980}} Хайдар Алі Асад †<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/leithfadel/status/600199725103579136|title=Leith Abou Fadel on Twitter|work=Twitter|access-date=19 May 2015}}</ref> * {{Сцяг|Сірыя|1980}} Малек Талеб Бадур †<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/leithfadel/status/601528942957199360|title=Leith Al-Qandeel on Twitter|work=Twitter|access-date=22 May 2015}}</ref> |камандзір2 = * [[Выява:Flag_of_the_Islamic_State_of_Iraq_and_the_Levant2.svg|border|22px]] Абу Малік Анас Аль-Насван †<ref name="threaten">{{cite web|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/is-jihadists-threaten-syria-s-ancient-palmyra-monitor-115051400819_1.html|title=IS jihadists threaten Syria's ancient Palmyra: monitor|author=AFP|date=14 May 2015|access-date=14 May 2015}}</ref> * [[Выява:Flag_of_the_Islamic_State_of_Iraq_and_the_Levant2.svg|border|22px]] Абу Лацін Аль-Саудзі * [[Выява:Flag_of_the_Islamic_State_of_Iraq_and_the_Levant2.svg|border|22px]] Мухамін аль-Туай †<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/jackshahine/status/599904526334873600|title=Jack Shahine on Twitter|work=Twitter|access-date=19 May 2015}}</ref> |сілы1 = невядома |сілы2 = 1 800 — 2 000 паўстанцаў<ref name="onslaught">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/syrian-civil-war-can-assads-regime-survive-the-onslaught-from-isis-and-jabhat-alnusra-10317350.html|title=Syrian civil war: Can Assad's regime survive the onslaught from Isis and Jabhat al-Nusra?|work=The Independent|access-date=29 June 2015}}</ref> |страты1 = '''Даныя ўрада Асада:''' 81 забіты, 16 зніклых без звестак<ref>[http://www.almasdarnews.com/article/isis-captures-the-oil-fields-near-palmyra-while-the-syrian-army-secures-the-ancient-city/ ISIS Captures the Oil Fields Near Palmyra, While the Syrian Army Secures the Ancient City<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150519220113/http://www.almasdarnews.com/article/isis-captures-the-oil-fields-near-palmyra-while-the-syrian-army-secures-the-ancient-city/ |date=19 мая 2015 }}</ref><br>'''Даныя SOHR''': 241—300 забітых |страты2 = '''Даныя ўрада Асада:''' 170—200 забітых<br>'''Даныя SOHR''': 150 забітых<ref name="incontrol">[https://www.nytimes.com/aponline/2015/05/21/world/middleeast/ap-ml-islamic-state.html Islamic State in Control of Palmyra Ruins, Activists Say]</ref> |агульныя страты = звыш 300 грамадзянскіх загінулі }} '''Падзенне Пальміры''' — эпізод [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|сірыйскага канфлікту]], падчас якога баевікамі з тэрарыстычнай групоўкі «[[Ісламская дзяржава]]» (ІД) была захоплена акруга Тадмар і яе адміністрацыйны цэнтр горад [[Пальміра]], старадаўнія руіны якога — адзін з шасці аб’ектаў [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Сірыі]]. Баі за горад паміж [[Урад Сірыі|урадавымі сіламі]] [[Башар Асад|Башара Асада]] і [[ісламізм|ісламістамі]] вяліся на працягу тыдня — з 13 па 23 мая 2015 года. У выніку пад кантроль мяцежнікаў перайшла Пальміра і прылеглыя да яе раёны, а захопленая ІД тэрыторыя ў Сірыі павялічылася амаль удвая. == Наступленне ісламістаў == За дзень да нападу ісламістаў урадавая армія перакінула частку сваіх сіл у правінцыю Ідліб, дзе ўжо на ўсю моц вяліся баявыя дзеянні з баевікамі «Ісламскай дзяржавы»<ref name="makesgains">{{cite web|url=http://www.denverpost.com/breakingnews/ci_28106331/islamic-state-makes-gains-syrias-central-province|title=Islamic State makes gains in Syria's central province|access-date=14 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518080447/http://www.denverpost.com/breakingnews/ci_28106331/islamic-state-makes-gains-syrias-central-province|archive-date=18 мая 2015|url-status=dead}}</ref>. Гэтым і вырашылі скарыстацца паўстанцы — 13 мая баевікі разгарнулі маштабнае наступленне на пазіцыі сірыйскіх вайскоўцаў адразу па двух напрамках. Мэтай ісламістаў з’яўляўся захоп самой Пальміры, а таксама шэрагу ваенных аб’ектаў, у прыватнасці зброевых складоў, якія знаходзіліся паблізу горада<ref name="startoffensive">{{cite web|url=http://syria_direct.org/news/is-launches-full-on-assault-on-palmyra/|title=IS launches full-on assault on Palmyra|work=Syria Direct|access-date=14 May 2015}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Першы напад ісламарадыкалы ўчынілі на гарадок Ас-Сукна, што на паўночны ўсход ад Пальміры<ref name="approach">{{cite web|url=http://aranews.net/2015/05/islamists-approach-syrian-ancient-city-of-palmyra-monuments-at-risk/|title=Islamists approach Syrian ancient city of Palmyra, monuments at risk|work=ARA News|access-date=14 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150515215933/http://aranews.net/2015/05/islamists-approach-syrian-ancient-city-of-palmyra-monuments-at-risk/|archive-date=15 мая 2015|url-status=dead}}</ref>. Пад іх кантроль перайшоў КПП, размешчаны на ўездзе ў горад з паўночнага боку. Атрадам узброеных ісламістаў супрацьстаялі ў асноўным праўрадавыя фарміраванні. Баявыя дзеянні вяліся прама на вуліцах горада, у тым ліку каля штаб-кватэры [[Баас]] і нацыянальнага шпіталя. Гэтак імклівае наступленне баевікоў выклікала паніку сярод гарадскога насельніцтва. Больш за тое, пад пагрозай разбурэння апынуліся і мясцовыя помнікі архітэктуры, якія ўнесла ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА<ref name="approach"/>. У канчатковым выніку ісламісты выбілі ўрадавыя сілы з горада<ref name="sukhnacapture">{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/isis-launches-an-offensive-at-the-ancient-city-of-palmyra-in-east-homs/|title=ISIS Launches an Offensive at the Ancient City of Palmyra in East Homs|author=Leith Fadel|work=Al-Masdar News|access-date=14 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518083832/http://www.almasdarnews.com/article/isis-launches-an-offensive-at-the-ancient-city-of-palmyra-in-east-homs/|archive-date=18 мая 2015|url-status=dead}}</ref>. Населены пункт Ас-Сукна перайшоў пад кантроль паўстанцаў, даючы ім кантроль над стратэгічна важнай магістраллю, якая злучае [[Хомс]] з правінцыяй [[Дэйр-эз-Зор]] на паўночным усходзе<ref>{{cite web|url=http://www.firstpost.com/world/seventy-syrian-troops-killed-40-militants-killed-in-fighting-monitor-reuters-2243312.html|title=Seventy Syrian troops killed, 40 militants killed in fighting - monitor - Reuters|work=Firstpost|access-date=14 May 2015}}</ref>. Першы дзень баёў завяршыўся з вялікімі стратамі для абодвух бакоў: страты ўрадавых сілавікоў склалі 70 чалавек, а ісламарадыкалаў — 40. У гэты ж дзень загінуў і палявы камандзір баевікоў, які арганізаваў наступленне на Пальміру<ref name="threaten"/>. У гэты ж дзень мяцежнікі паспрабавалі прарвацца ва ўсходнія раёны Пальміры, аднак хутка апынуліся выбіты адтуль урадавымі войскамі<ref name="complete">{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/complete-report-from-the-ancient-city-of-palmyra/|title=Complete Report from the Ancient City of Palmyra|author=Leith Fadel|work=Al-Masdar News|access-date=16 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150722021803/http://www.almasdarnews.com/article/complete-report-from-the-ancient-city-of-palmyra/|archive-date=22 ліпеня 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2015-05/15/c_134239993.htm|title=Syrian forces battle IS near Palmyra ruins|access-date=16 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518011436/http://news.xinhuanet.com/english/2015-05/15/c_134239993.htm|archive-date=18 мая 2015|url-status=dead}}</ref>. Ноччу таго ж дня ўсходняя лінія фронту праходзіла праз вёску Аль-Басатэн<ref name="complete"/>. На працягу дня баевікі ІД прарываліся да будынка гарадской турмы і паветранай гавані, адначасна спрабуючы захапіць цяжкае ўзбраенне з авіябазы<ref>{{cite web|url=http://uk.reuters.com/article/2015/05/14/uk-mideast-crisis-syria-idUKKBN0NZ1FK20150514|title=Islamic State battles Syrian Army near world heritage site|work=Reuters UK|access-date=16 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150516095235/http://uk.reuters.com/article/2015/05/14/uk-mideast-crisis-syria-idUKKBN0NZ1FK20150514|archive-date=16 мая 2015|url-status=dead}}</ref>. Па дадзеных сірыйскіх сілавікоў, на той момант байцы ІД знаходзіліся за кіламетр ад Аміра, пад іх кантролем ўжо знаходзіўся н.п. Ас-Сукна, аднак вайскоўцы яшчэ дзейнічалі на ўскраінах горада<ref name="complete"/>. == Спроба контрнаступлення ўрада == Урадавыя войскі і нацыянальныя сілы абароны пры падтрымцы [[Ваенна-паветраныя сілы Сірыі|сірыйскіх ВПС]] пачалі аперацыю ў кірунку Пальміры і [[9 ліпеня]] знаходзіліся не менш як за чатыры кіламетры ад горада. Далейшае наступленне вайскоўцаў аказалася вельмі паспяховым, нягледзячы на ​​нязначныя страты ў жывой сіле і тэхніцы<ref>[http://www.syriahr.com/en/2015/07/more-than-50-members-of-is-and-regime-forces-killed-and-wounded-in-the-east-of-homs More than 50 members of IS and regime forces killed and wounded in the east of Homs | Syrian Observatory For Human Rights]</ref>. Але ім усё ж удалося заняць шэраг ключавых пазіцый у ваколіцах Пальміры<ref>[http://www.syriahr.com/en/2015/07/the-regime-forces-advance-on-the-southern-outskirts-of-the-city-of-al-hasakah-and-the-clashes-continue-in-the-vicinity-of-the-palmyra-area The regime forces advance on the southern outskirts of the city of al-Hasakah and the clashes continue in the vicinity of the Palmyra area | Syrian Observatory For Human Right…<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://twitter.com/arabthomness/status/619201949695655937 Thomas van Linge on Twitter: «#Syria: regime forces have launched an offensive on #Palmyra city which is under #Daesh control, violent clashes on the western outskirts»<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://twitter.com/arabthomness/status/619202127307636736 Thomas van Linge on Twitter: «#Syria: activists report the regime has lost 10 soldiers and around 3 tank in its current offensive on the ancient city»<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>Lucem on Twitter: [https://twitter.com/PetoLucem/status/619105608822849536 Peto «Loy.s.: #SAA + #NDF are advancing in #Palmyra and captured Al-Qadri Farms and Tahnyat Al Rajma.]</ref><ref>Hassan Ridha on Twitter: [https://twitter.com/sayed_ridha/status/619172954027331584 »#SAA are currently in the outskirts of #Tadmor, less than 4kms from the west entrance]</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/2015/07/09/us-mideast-crisis-palmyra-idUSKCN0PJ2MU20150709?feedType=RSS&feedName=worldNews Syrian army says it’s closing in on Islamic State in Palmyra] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924221054/https://www.reuters.com/article/2015/07/09/us-mideast-crisis-palmyra-idUSKCN0PJ2MU20150709?feedType=RSS&feedName=worldNews |date=24 верасня 2015 }} | Reuters</ref>. == Ваенныя злачынствы == У ходзе наступлення баевікі ІД неаднаразова чынілі расправы як над сірыйскімі [[Ваеннапалонныя|ваеннапалоннымі]], так і над мірным насельніцтвам, у тым ліку і над дзецьмі<ref name="metropolis">{{cite web|url=http://www.themalaymailonline.com/world/article/at-least-23-killed-as-is-advance-on-syrias-ancient-metropolis-of-palmyra|title=At least 23 killed as IS advances on Syria's ancient metropolis of Palmyra|access-date=16 May 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/2015/05/is-executes-26-people-in-al-sokhna-and-al-ameria-near-tadmur/|title=IS executes 26 people in al-Sokhna and al-Ameria near Tadmur|author=Master|work=Syrian Observatory For Human Rights|access-date=14 May 2015}}</ref>. На другі дзень сутыкненняў паўстанцы забілі 45 грамадзянскіх асоб, а днём раней байцы групоўкі пакаралі смерцю 26 жыхароў суседніх з Пальмірай паселішчаў, абвінаваціўшы іх у сувязях з сірыйскай арміяй. Пасля захопу Пальміры ісламарадыкалы арганізавалі ў горадзе свайго роду «камітэт па вычышчанню ворагаў»<ref name=purges>{{cite web |url= http://www.timesofindia.com/world/middle-east/ISIS-purges-Syrias-Palmyra-of-Assad-loyalists/articleshow/47397855.cms |title= ISIS purges Syria's Palmyra of Assad loyalists |publisher= The Times of India |agency= AP |date= 23 May 2015 |access-date= 23 May 2015 |quote= Hamza said the public killings in Palmyra appeared aimed at winning support of residents who opposed Assad's rule, and that the strategy was succeeding with some [...] "People don't seem to be resentful of the new guidelines. They are saying it is much better than the regime, which used to terrorize the whole town, especially through the arrest campaigns," Hamza said. |url-status= dead |archive-url= https://archive.today/20150525142119/http://www.timesofindia.com/world/middle-east/ISIS-purges-Syrias-Palmyra-of-Assad-loyalists/articleshow/47397855.cms |archive-date= 2015-05-25 }}</ref>. Баевікі займаліся пошукам прыхільнікаў рэжыму Асада, а таксама салдат урадавай арміі<ref>{{cite web|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2015/05/22/is-group-seizes-town-in-iraqs-anbar-province|title=IS militants purge Syrian town of Assad loyalists - US News|work=US News & World Report|access-date=30 May 2015}}</ref>. [[22 мая]] над імі наладзілі паказальную расправу прама на вуліцах горада — ахвярамі тэрарыстаў сталі 150-280 чалавек<ref name=purges/>. Па дадзеных Сірыйскай абсерваторыі правоў чалавека (СОПЧ), лік забітых склаў 168 чалавек, яшчэ 600 чалавек узяты ў палон<ref name="600captured">{{cite web|url=http://ca.reuters.com/article/topNews/idCAKBN0OA0CD20150525|title=Syrian air force targets captured Palmyra city - monitor|access-date=30 May 2015|archive-date=26 чэрвеня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626115423/http://ca.reuters.com/article/topNews/idCAKBN0OA0CD20150525|url-status=dead}}</ref><ref name="lasting">{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/2015/05/islamic-state-carry-out-its-moto-staying-and-explading-and-seizes-more-than-50-of-syria/|title=Islamic State carries out its motto "lasting and explading" and seizes more than 50% of Syria|author=sohranas|work=Syrian Observatory For Human Rights|access-date=21 May 2015}}</ref>. Дзяржаўнае тэлебачанне Сірыі называла ацэнку ў 400 чалавек. Праўладная газета Аль-Ватан паведамляла, што станам на 25 мая ісламісты забілі 450 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.thenational.ae/world/middle-east/syria-regime-launches-15-air-raids-around-palmyra|title=Syria regime launches 15 air raids around Palmyra|access-date=30 May 2015}}</ref>. Салдаты урадавай арміі паведамлялі, што сталі відавочцамі пакарання 19-гадовай дачкі генерала<ref name=frantic>[https://www.nytimes.com/2015/05/22/world/middleeast/syria-palmyra-ruins-isis.html Frantic Message as Palmyra, Syria, Fell: ‘We’re Finished’]</ref>. У чэрвені баевікі [[Знішчэнне культурнай спадчыны «Ісламскай дзяржавай»|прыступілі да разбурэння помнікаў]]. 18 жніўня быў публічна абезгалоўлены знакаміты археолаг [[Халід Асаад]], адзін з галоўных даследчыкаў Пальміры. == Гл. таксама == * [[Бітва за Пальміру (сакавік 2016)]] * [[Бітва за Пальміру (снежань 2016)]] {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Май 2015 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2015 года]] [[Катэгорыя:2015 год у Сірыі]] [[Катэгорыя:Ісламская дзяржава]] 9rbqthngmoaexomvjb2np2rkyvssexo 0 614296 5210316 5124822 2026-10-02T10:48:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210316 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Шэйх-Міскін |частка = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] |выява = Southern Front Sheikh Maskin 23-1-2016.jpg |подпіс = Танк ССА падчас бітвы. |дата = [[27 снежня]] [[2015]] — [[25 студзеня]] [[2016]] |месца = [[Шэйх-Міскін]], [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] |вынік = Перамога сірыйскай арміі |праціўнік1 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] ** [[Узброеныя сілы Сірыі]] ** [[Нацыянальныя сілы абароны]] * {{Сцягафікацыя|Расія}} ** [[Паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі|ПКС]] {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Хезбала]]<ref name="strategic"/><br>[[File:Emblem of the Palestine Liberation Army.svg|22px]] [[Армія вызвалення Палесціны]]<ref>{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/islamist-rebels-issue-a-distress-call-for-help-as-the-syrian-army-advances-in-sheikh-miskeen/|title=Islamist rebels issue distress call for help as Syrian Army advances in Sheikh Miskeen|work=Al-Masdar News|accessdate=8 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160203103633/http://www.almasdarnews.com/article/islamist-rebels-issue-a-distress-call-for-help-as-the-syrian-army-advances-in-sheikh-miskeen/|archivedate=3 лютага 2016|url-status=dead}}</ref> |праціўнік2 = {{flagicon|Syria|1932}} [[Сірыйская свабодная армія]]<ref name="east"/><br /> {{flagicon image|Flag of the Al-Nusra Front.svg}} [[Фронт аль-Нусра]]<ref name="east"/> |камандзір1 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Самір Басіля]]<ref name="important" /><br />{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Махамед Фарэс]] †<ref name="important" /> |камандзір2 = {{Сцяг|Сірыя|1961}} [[Ілах Башыр]]<br> {{Flagicon image|Flag of the Al-Nusra Front.svg}} [[Абу Мухамад аль-Хафідз]] †<ref>{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/nusra-spokesman-in-southern-syria-has-been-killed-at-sheikh-miskeen/|title=Two prominent Nusra leaders have been killed in the last 48 hours|work=Al-Masdar News|accessdate=8 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151230094126/http://www.almasdarnews.com/article/nusra-spokesman-in-southern-syria-has-been-killed-at-sheikh-miskeen/|archivedate=30 снежня 2015|url-status=dead}}</ref> |сілы1 = [[5-я бранятанкавая дывізія (Сірыя)|5-я бранятанкавая дывізія]]<ref name="east"/> ** 15-я механізаваная брыгада [[7-я бранятанкавая дывізія (Сірыя)|7-я бранятанкавая дывізія]]<ref name="east"/><br>[[Авіяцыйная група ПКС Расіі ў Сірыі]] |сілы2 = [[Паўднёвы фронт ССА]]<ref name="east"/> ** 19-я брыгада Усяго 2,5 тыс. баевікоў<ref name="important">{{cite web|url=http://sputniknews.com/middleeast/20160128/1033860402/sheikh-miskeen-liberation-report.html|title=Sheikh Miskeen: Syrian Army's Most Important Southern Front Victory to Date|author=Sputnik|date=28 January 2016|publisher=}}</ref><ref>[http://sputniknews.com/middleeast/20160128/1033860402/sheikh-miskeen-liberation-report.html Sheikh Miskeen: Syrian Army's Most Important Southern Front Victory to Date<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |страты1 = 98 забітых<ref name="capturesstrategic"/> |страты2 = 210 забітых, больш за 250 параненых<ref>[http://tass.ru/en/world/848207 TASS: World - Syrian army eliminates 50 militants south of Damascus<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306073908/http://tass.ru/en/world/848207 |date=6 сакавіка 2016 }}</ref><ref>[http://www.rfi.fr/moyen-orient/20160130-syrie-nouveaux-rapports-force-favorables-regime-bachar-el-assad-vladimir-pouti?ns_campaign=reseaux_sociaux&ns_source=twitter&ns_mchannel=social&ns_linkname=editorial&aef_campaign_ref=partage_aef&aef_campaign_date=2016-01-30&dlvrit=1448817 Syrie: de nouveaux rapports de force favorables au régime Assad - Moyen-Orient - RFI<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |агульныя страты = }} '''Бітва за Шэйх-Міскін''' — наступальная аперацыя сірыйскай арміі ў ходзе [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў Сірыі]], якая завяршылася ўзяццем горада [[Шэйх-Міскін]] у правінцыі Дэр’а і шашы [[Дэр’а]] — [[Дамаск]]. == Бітва == === Пачатак штурму горада === [[27 снежня]] [[2015]] года 15-я брыгада 5-й бранятанкавай дывізіі сірыйскай арміі пачала аперацыю па ўзяцці Шэйх-Міскіна, атакуючы яго з паўночнага і ўсходняга кірункаў. На працягу наступных двух дзён [[Паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі|ПКС Расіі]] правялі больш за 80 паветраных удараў па пазіцыях баевікоў у горадзе<ref>{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/breaking-syrian-army-storms-the-town-of-sheikh-miskeen-in-northern-daraa/|title=Breaking: Syrian Army storms town of Sheikh Miskeen in northern Daraa|work=Al-Masdar News|accessdate=8 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160101114438/http://www.almasdarnews.com/article/breaking-syrian-army-storms-the-town-of-sheikh-miskeen-in-northern-daraa/|archivedate=1 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2015-12/29/c_134962342.htm|title=Syrian army recaptures strategic town from IS|publisher=|accessdate=8 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204193329/http://news.xinhuanet.com/english/2015-12/29/c_134962342.htm|archive-date=4 лютага 2016|url-status=dead}}</ref>. [[29 снежня]] армія заняла ваенную базу 82-й брыгады на ўскраіне горада, а таксама паўночную частку самога Шэйх-Міскіна. Урадавыя войскі часова страцілі базу з-за дрэннага надвор’я, але адваявалі на працягу ночы. На наступны дзень армія Сірыі працягнула спробы ўзяць пад поўны кантроль горад і замацавалася ў яго ўсходняй частцы. Пад кантролем сірыйскай арміі апынулася палова Шэйх-Міскіна. Затым яна ўступіла на цэнтральную плошчу. У той жа час занята мячэць Аль-Умара ў паўночнай частцы горада. Баевікі запытвалі падмацавання. Прасоўванне сірыйскай арміі было падтрымана 15 авіяўдарамі расійскіх ПКС<ref name="east">{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-captures-the-east-district-of-sheikh-miskeen/|title=Syrian Army captures the east district of Sheikh Miskeen|work=Al-Masdar News|accessdate=8 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160102062557/http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-captures-the-east-district-of-sheikh-miskeen/|archivedate=2 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="base">{{cite web|url=https://www.bostonglobe.com/news/world/2015/12/29/syrian-troops-advance-south-and-center-drive-back-rebels/1YM8TIG4Iu5uDCNKwWQsyH/story.html|title=Syrian troops advance in south and center, drive back rebels - The Boston Globe|work=BostonGlobe.com|accessdate=8 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/r-syrian-army-backed-by-jets-clashes-with-rebels-holding-southern-town-2015-12|title=Syrian army backed by jets clashes with rebels holding southern town|date=30 December 2015|work=Business Insider|accessdate=8 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304095519/http://www.businessinsider.com/r-syrian-army-backed-by-jets-clashes-with-rebels-holding-southern-town-2015-12|archivedate=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="edward">{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=41732|title=The regime forces keep on trying to take complete control of Sheikh Meskin town|author=Edward|work=Syrian Observatory For Human Rights|accessdate=8 January 2016}}</ref><ref name="edward"/><ref>{{cite web|url=http://umap.openstreetmap.fr/fr/map/desyracuse-syria-civil-war-3-jan-2016_65400#13/32.8251/36.1624|title=@deSyracuse Syria civil war (3 Jan 2016) - uMap|publisher=|accessdate=8 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-35198537|title=Syria conflict: Troops battle rebels for key southern town|work=BBC News|accessdate=8 January 2016}}</ref><ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/breaking-syrian-army-reaches-the-al-umari-mosque-inside-sheikh-miskeen/|title=Breaking: Syrian Army reaches the Al-Umari Mosque inside Sheikh Miskeen|work=Al-Masdar News|accessdate=8 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151230122322/http://www.almasdarnews.com/article/breaking-syrian-army-reaches-the-al-umari-mosque-inside-sheikh-miskeen/|archivedate=30 снежня 2015|url-status=dead}}</ref><ref name=autogenerated1 /><ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=41668|title=15 airstrikes target Shekh Meskin and continued clashes around the town|author=jack|work=Syrian Observatory For Human Rights|accessdate=8 January 2016}}</ref>. З [[2 студзеня|2]] па [[4 студзеня]] сірыйская армія працягнула прасоўванне пры падтрымцы расійскіх ПКС, якія ажыццявілі 43 авіяўдары па пазіцыях апазіцыйных войскаў<ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=41939|title=Clashes in Sheikh Meskin and in the vicinity of Burj al-Qasab in the countryside of Latakia|author=Edward|work=Syrian Observatory For Human Rights|accessdate=8 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=42020|title=More than 50 airstrikes on areas of al-Qaryatayn and Sheikh Meskin town in the countryside of Homs and Daraa|author=Edward|work=Syrian Observatory For Human Rights|accessdate=8 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=42087|title=More Russian airstrikes target Shekh Meskin|author=jack|work=Syrian Observatory For Human Rights|accessdate=8 January 2016}}</ref>. === Няўдалая контратака баевікоў === [[5 студзеня]] баевікі пачалі контратаку ў напрамку базы 82-й брыгады. У той жа час, 15-я брыгада, пры падтрымцы падраздзяленняў НСА, па-ранейшаму прадпрымала спробы прасунуцца да ўзгорка [[Таль Хамад]], што на захад ад горада. Да таго моманту ўрадавыя войскі кантралявалі 55-60% горада. Да вечара контратака мяцежнікаў забуксавала. На наступны дзень баевікі аднавілі напад і штурмам узялі паўднёвы перыметр штаба 82-й брыгады. Аднак, у рэшце рэшт, і другі штурм не атрымаўся. ПКС Расіі правялі 12 авіяўдараў па пазіцыях апазыцыйных сіл<ref name="counter">{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/battle-for-sheikh-miskeen-intensifies-as-the-islamists-counter-at-the-battalion-82-hq/|title=Battle for Sheikh Miskeen intensifies as Islamists counter at Battalion 82 HQ|work=Al-Masdar News|accessdate=8 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416121329/https://www.almasdarnews.com/article/battle-for-sheikh-miskeen-intensifies-as-the-islamists-counter-at-the-battalion-82-hq/|archivedate=16 красавіка 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/islamist-counter-offensive-at-sheikh-miskeen-stalls-several-militants-killed/|title=Islamist counter-offensive at Sheikh Miskeen stalls: several militants killed|work=Al-Masdar News|accessdate=8 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160108055912/http://www.almasdarnews.com/article/islamist-counter-offensive-at-sheikh-miskeen-stalls-several-militants-killed/|archivedate=8 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/breaking-islamist-rebels-storm-battalion-82-headquarters-in-sheikh-miskeen/|title=Breaking: Islamist rebels storm the Battalion 82 Headquarters in Sheikh Miskeen|work=Al-Masdar News|accessdate=8 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160107180948/http://www.almasdarnews.com/article/breaking-islamist-rebels-storm-battalion-82-headquarters-in-sheikh-miskeen/|archivedate=7 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/islamist-rebels-fail-to-capture-battalion-82-in-sheikh-miskeen/|title=Islamist rebels defeated at Battalion 82 in Sheikh Miskeen|work=Al-Masdar News|accessdate=8 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160107085108/http://www.almasdarnews.com/article/islamist-rebels-fail-to-capture-battalion-82-in-sheikh-miskeen/|archivedate=7 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=42254|title=12 airstrikes target Sheikh Meskin and bombing the countryside of Al-Quneitra|author=Edward|work=Syrian Observatory For Human Rights|accessdate=8 January 2016}}</ref>. У трэці раз баевікі паспрабавалі контратакаваць раніцай [[8 студзеня]]. Наступленне было абцяжарана дрэннымі ўмовамі надвор’я, упартым супрацівам сірыйскіх войскаў і расійскімі авіяналётамі<ref name="strategic">{{cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/01/syria-regime-advances-al-shaykh-maskin.html#|title=Forces fight for strategic Syrian gateway to south - Al-Monitor: the Pulse of the Middle East|work=Al-Monitor|accessdate=26 January 2016|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160127001623/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/01/syria-regime-advances-al-shaykh-maskin.html|archivedate=2016-01-27}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/rebels-fail-to-capture-battalion-82-base-for-the-3rd-time-in-sheikh-miskeen/|title=Islamist rebels fail to capture Battalion 82 base for the 3rd time in 72 hours|work=Al-Masdar News|accessdate=8 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160108092046/http://www.almasdarnews.com/article/rebels-fail-to-capture-battalion-82-base-for-the-3rd-time-in-sheikh-miskeen/|archivedate=8 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref>. === Узяцце Шэйх-Міскіна === [[9 студзеня|9]] і [[10 студзеня]] расійская і сірыйская авіяцыі вырабілі 33 авіяналёты па пазіцыях баевікоў<ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=42433|title=About 45 airstrike target Sheikh Meskin and other towns and cities in Daraa|author=Edward|work=Syrian Observatory For Human Rights|accessdate=26 January 2016}}</ref>. [[11 студзеня]] ўрадавыя войскі занялі парадку 17 будынкаў у паўднёвай частцы горада, а праз два дні — яшчэ каля 35 будынкаў. Паўднёвая частка горада была ўжо пад іх кантролем, і горад быў заняты на 80%<ref>{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-seizes-a-dozen-building-blocks-in-sheikh-miskeen/|title=Syrian Army seizes several building blocks inside of Sheikh Miskeen|work=Al-Masdar News|accessdate=26 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160129193330/http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-seizes-a-dozen-building-blocks-in-sheikh-miskeen/|archivedate=29 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-captures-a-large-part-of-sheikh-miskeen-in-northern-daraa/|title=Syrian Army captures a large part of Sheikh Miskeen in northern Daraa|work=Al-Masdar News|accessdate=26 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160130005415/http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-captures-a-large-part-of-sheikh-miskeen-in-northern-daraa/|archivedate=30 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref>. [[23 студзеня|23]] і [[24 студзеня]] сірыйскія вайскоўцы ўзялі школу Аль-Захер і яе наваколлі, а таксама горад Аль-Бурдж на ўскраіне Шэйх-Міскіна. Паветраныя сілы Расіі і Сірыі правялі больш за 40 паветраных удараў па пазіцыях апазіцыянераў у горадзе. Тым не менш мяцежныя сілы зноў змаглі авалодаць школай. Урадавыя войскі працягвалі ўмацоўвацца на пазіцыях у горадзе — у тым ліку ў мячэці Аль-Баса, квартале Аль-Дзіры і на дарозе Сальдаліят<ref>{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/saa-make-advancements-in-sheikh-miskeen-video/|title=Syrian Army make advancements in Sheikh Miskeen (Video)|work=Al-Masdar News|accessdate=26 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160124102344/http://www.almasdarnews.com/article/saa-make-advancements-in-sheikh-miskeen-video/|archivedate=24 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=43272|title=11 fighters killed in Sheikh Meskin clashes and intensive raids|author=Edward|work=Syrian Observatory For Human Rights|accessdate=26 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=43325|title=19 raids target Sheikh Meskin amid continued offensive by the regime forces on the town and its outskirts|author=Edward|work=Syrian Observatory For Human Rights|accessdate=26 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/battle-update-from-sheikh-miskeen-video/|title=Battle update from Sheikh Miskeen (Photos & Video)|work=Al-Masdar News|accessdate=26 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160124222044/http://www.almasdarnews.com/article/battle-update-from-sheikh-miskeen-video/|archivedate=24 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref>. На працягу ночы на ​​[[25 студзеня]] атрад урадавых войскаў узяў ключавую вышыню з выглядам на горад. Бой быў цяжкі, але моцны дождж дапамог арміі Сірыі падняцца ўверх па вышыні, не будучы выяўленымі. Затым вышыня была атакавана з трох бакоў паўстанцамі. У ходзе атакі быў паранены камандзір сірыйскіх вайскоўцаў [[Махамед Фарэс]], але атраду атрымалася ўтрымаць вышыню да падыходу падмацавання<ref name="important"/>. На наступную раніцу сірыйскія вайскоўцы пачалі наступленне з паўночнага боку горада і хутка прасунуліся наперад. Бой пачаўся ў 08:30 раніцы, і неўзабаве пасля гэтага 15-я брыгада штурмам узяла мячэць Аль-Умара. Урадавыя сілы таксама дабіліся поспехаў на паўночна-заходнім кірунку. У гэты час яны былі падтрыманы 25 авіяўдарамі расійскай авіяцыі. Самы цяжкі бой праходзіў у раёне Аль-Дзіры. Тым не менш, пасля яго ўзяцця баевікі кантралявалі толькі некалькі будынкаў. Апазіцыянеры пачалі адступленне, у асноўным у бок гарадоў [[Ібта]] і [[Нава (горад)|Нава]]. Да 22:30 сілы, падкантрольныя Асаду, цалкам узялі горад пад свой кантроль<ref name="important"/><ref name="capturesstrategic">{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-captures-strategic-city-of-sheikh-miskeen-in-northern-daraa/|title=Syrian Army captures strategic city of Sheikh Miskeen in northern Daraa|work=Al-Masdar News|accessdate=26 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160126091114/http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-captures-strategic-city-of-sheikh-miskeen-in-northern-daraa/|archivedate=26 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="capturesstrategic2">{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=43434|title=The regime forces backed by Iranian and Hezbollah officers fully control Sheikh Meskin and the clashes continue in its vicinity|author=Edward|work=Syrian Observatory For Human Rights|accessdate=26 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=43390|title=Clashes in Shekh Meskin and Lattakia countryside|author=jack|work=Syrian Observatory For Human Rights|accessdate=26 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=43398|title=25 raids target Sheikh Meskin and cover the advancement of the regime forces in the town|author=Edward|work=Syrian Observatory For Human Rights|accessdate=26 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-continues-to-advance-in-sheikh-miskeen-al-umari-mosque-captured/|title=Syrian Army continues to advance in Sheikh Miskeen: Al-Umari Mosque captured|work=Al-Masdar News|accessdate=26 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125152301/http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-continues-to-advance-in-sheikh-miskeen-al-umari-mosque-captured/|archivedate=25 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=43415|title=The violent clashes continue in Sheikh Meskin and in the Western Ghouta|author=Edward|work=Syrian Observatory For Human Rights|accessdate=26 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2016-01/25/c_135044023.htm|title=Syrian army advances in strategic city in southern region|publisher=|accessdate=26 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128022943/http://news.xinhuanet.com/english/2016-01/25/c_135044023.htm|archive-date=28 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=43489|title=Clashes in the vicinity of the strategic town of Sheikh Meskin|author=Edward|work=Syrian Observatory For Human Rights}}</ref>. == Наступствы == [[27 студзеня]] Сірыйская Арабская Армія ўзяла дзве стратэгічныя вяршыні: [[Таль Хамада]] і [[Таль Кум]]<ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=43556|title=Advancement for the regime forces in the countryside of Sheikh Meskin and controlling hills there|author=Edward|work=Syrian Observatory For Human Rights}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/islamists-suffer-more-setbacks-in-northern-daraa-as-the-syrian-army-advances-west/|title=Islamist rebels suffer more setbacks in northern Daraa as the Syrian Army advances west|work=Al-Masdar News|accessdate=11 верасня 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416084317/https://www.almasdarnews.com/article/islamists-suffer-more-setbacks-in-northern-daraa-as-the-syrian-army-advances-west/|archivedate=16 красавіка 2019|url-status=dead}}</ref>. {{Зноскі}} {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Снежань 2015 года]] [[Катэгорыя:Студзень 2016 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2015 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2016 года]] [[Катэгорыя:2015 год у Сірыі]] [[Катэгорыя:2016 год у Сірыі]] [[Катэгорыя:Бітвы Расіі]] [[Катэгорыя:Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі]] sl1yn0qj64blsw0x1t3nql5onilhqam 0 614368 5210308 5124823 2026-10-02T10:41:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210308 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Вызваленне Пальміры |частка = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] |выява = Liberation of Palmyra by RSII coalition (4).jpg |подпіс = Сірыйскія вайскоўцы ў вызваленай Пальміры, 28 сакавіка 2016. |дата = 13 — 27 сакавіка 2016 |месца = [[Пальміра]] і [[Тадмар]], [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] |вынік = Перамога сірыйскай арміі і саюзнікаў, вяртанне Пальміры пад кантроль ўрада Сірыі |праціўнік1 = * '''{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]''' ** {{flagicon image|Flag of the Syrian Arab Armed Forces (1980–2024).svg}} [[Узброеныя сілы Сірыі]] *** [[25-я дывізія спецыяльнага прызначэння|Сілы Тыгра]] *** [[Брыгада Пустынных Сокалаў]] *** Брыгада Ястрабы Кунейтры *** [[Марская пяхота]] ** {{Flagicon image|National Defence Force Syria Logo.jpg}} [[Нацыянальныя сілы абароны|НСА]] * '''{{Сцягафікацыя|Расія}}''' ** {{flagicon image|Flag of the Russian Air Force.svg}} [[Паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі|ПКС]] <small> [[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі|(авіяўдары)]] </small> ** {{flagicon image|Great emblem of the Special Operations Forces.svg}} [[Сілы спецыяльных аперацый Расійскай Федэрацыі|Спецназ]]<ref name=autogenerated2>[https://russian.rt.com/article/155900 Генштаб РФ: Пальмира освобождена при участии российского спецназа и военных советников]</ref><ref name=autogenerated1>[http://www.ntv.ru/novosti/1616201/ Окруженный в районе Пальмиры российский офицер вызвал огонь на себя]</ref> ** [[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі|Ваенныя саветнікі]]<ref name=autogenerated2/> * '''{{Сцягафікацыя|Іран}}'''<ref name="IRGC"/> ** {{flagicon image|Seal of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg}} [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|КВІР]] * '''[[Шыіты|Шыіцкія]] [[Апалчэнне|апалчэнцы]]''': ** {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Хезбала]]<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-hezbollah-overwhelm-isis-west-palmyra-dozens-killed/|title=Syrian Army, Hezbollah overwhelm ISIS in west Palmyra: dozens killed|author=Leith Fadel|date=17 March 2016|work=Al-Masdar News|access-date=17 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160529124320/http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-hezbollah-overwhelm-isis-west-palmyra-dozens-killed/|archive-date=29 мая 2016|url-status=dead}}</ref> ** {{flagicon image|Liwa Fatemiyoun infobox flag.png}} [[Фаціміюн]]<ref name="IRGC">{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/irgc-soldiers-arrive-palmyra-help-liberate-city/|title=Iranian special forces arrive in Palmyra to help liberate the city|author=Leith Fadel|date=21 March 2016|work=Al-Masdar News|access-date=21 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160402215027/https://www.almasdarnews.com/article/irgc-soldiers-arrive-palmyra-help-liberate-city/|archive-date=2 красавіка 2016|url-status=dead}}</ref> ** {{Сцяг|Ірак}} [[Брыгады аль-Імам Алі]] ** {{Сцяг|Ірак}} [[Катаіб Хезбала]] ** {{Сцяг|Ірак}} [[Харакат Ан-Нуджаба]] ** {{Сцяг|Ірак}} [[Арганізацыя Бадра]] |праціўнік2 = * [[Выява:Flag_of_the_Islamic_State_of_Iraq_and_the_Levant2.svg|border|22px]] '''[[Ісламская дзяржава]]''' |камандзір1 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Сухель Аль-Хасан]]<br/>{{Сцяг|Сірыя|1980}} Алі-Рахмун †<br/>{{Сцяг|Сірыя|1980}} Алі Шахін<br>{{Сцяг|Расія}} [[Руслан Віктаравіч Галіцкі|Руслан Галіцкі]] |камандзір2 = [[File:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|22px]] Султан Бін Абдыль-Рахман †<ref name="almasdarnews">[https://www.almasdarnews.com/article/top-isis-emir-palmyra-killed-syrian-army/ Top ISIS emir in Palmyra killed by the Syrian Army] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160610153514/http://www.almasdarnews.com/article/top-isis-emir-palmyra-killed-syrian-army/ |date=10 чэрвеня 2016 }}, almasdarnews.com</ref><br>[[File:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|22px]] Халіл Махамед †<ref name="almasdarnews.com">[https://www.almasdarnews.com/article/top-isis-commander-palmyra-killed-syrian-army/ Top ISIS emir in Palmyra killed by Syrian Army] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160420084516/http://www.almasdarnews.com/article/top-isis-commander-palmyra-killed-syrian-army/ |date=20 красавіка 2016 }}</ref> |сілы1 = звыш 6000 байцоў |сілы2 = каля 2000 баевікоў |страты1 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} 195 загінулых<ref name="hill800">{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/tiger-forces-liberate-hill-800-west-palmyra/|title=Tiger Forces liberate Hill 800 in west Palmyra|author=Leith Fadel|date=14 March 2016|work=Al-Masdar News|access-date=16 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160415051642/https://www.almasdarnews.com/article/tiger-forces-liberate-hill-800-west-palmyra/|archive-date=15 красавіка 2016|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-3507616/Syrian-army-enters-historic-city-Palmyra-ISIS-warned-crushed-feet-Assad-s-forces.html Syrian army re-enters Palmyra as ISIS are warned they will be 'crushed' | Daily Mail Online<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref name="Syrian Marines commander">{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=45303|title=IS kills 26 seals and their commander in Tadmur city|author=jack|work=Syrian Observatory For Human Rights|access-date=24 March 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-less-1-km-isils-training-camp-palmyra/|title=Syrian Army less than 1 km from ISIL's training camp in Palmyra|author=Leith Fadel|date=16 March 2016|work=Al-Masdar News|access-date=16 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160316112152/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-less-1-km-isils-training-camp-palmyra/|archive-date=16 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="2kmtadmur">{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=45379|title=Regime forces is 2km Away from Tadmur city|author=jack|work=Syrian Observatory For Human Rights|access-date=24 March 2016}}</ref><ref>http://achtungpartisanen.ru/cena-osvobozhdeniya-palmiry/</ref><ref>[http://townhall.com/news/politics-elections/2016/03/28/syrian-forces-pursue-campaign-against-islamic-state-after-retaking-palmyra-n2139741 Syrian forces pursue campaign against Islamic State after retaking Palmyra - Reuters News 3/28/2016 6:59 AM<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160405210726/http://townhall.com/news/politics-elections/2016/03/28/syrian-forces-pursue-campaign-against-islamic-state-after-retaking-palmyra-n2139741 |date=5 красавіка 2016 }}</ref><br>{{Сцяг|Расія}} 1 загінулы<ref name=autogenerated1 /><br>{{Сцяг|Іран}} 1 загінулы<ref>{{Cite web |url=http://www.foxnews.com/us/2016/04/04/us-says-iran-forces-pulling-back-in-syria-others-say-no.html |title=US says Iran forces pulling back in Syria; others say no {{!}} Fox News |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019102430/http://www.foxnews.com/us/2016/04/04/us-says-iran-forces-pulling-back-in-syria-others-say-no.html |archive-date=19 кастрычніка 2017 |access-date=12 верасня 2019 |url-status=dead}}</ref> |страты2 = '''Па заяве SOHR''': 417 забітых<br>'''Па заяве САА''': 450 забітых<br>'''Даныя Расіі''': 500 забітых<ref>[http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/ct-syria-palmyra-islamic-state-20160327-story.html Syrian forces retake historic city of Palmyra from Islamic State - Chicago Tribune<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref name="eastward">{{cite web|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2016/Mar-11/341718-syrian-army-aims-for-eastward-advance-with-palmyra-attack.ashx|title=Syrian army aims for eastward advance with Palmyra attack|work=The Daily Star Newspaper - Lebanon|access-date=16 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160316225330/http://www.dailystar.com.lb//News/Middle-East/2016/Mar-11/341718-syrian-army-aims-for-eastward-advance-with-palmyra-attack.ashx|archive-date=16 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="300airstrikes">{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=45048|title=300 airstrikes and shells target Tadmur city|author=jack|work=Syrian Observatory For Human Rights|access-date=16 March 2016}}</ref><ref name="2kmtadmur"/><ref name="26die">{{cite web|url=http://in.reuters.com/article/mideast-crisis-syria-gains-idINKCN0WH2K3|title=26 die as Russian jets back Syrian advance near Palmyra - monitor|author=Reuters Editorial|date=15 March 2016|work=Reuters India|access-date=16 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926033546/https://in.reuters.com/article/mideast-crisis-syria-gains-idINKCN0WH2K3|archive-date=26 верасня 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=45233|title=Aerial bombardment kills 18 IS in Tadmur city|author=jack|work=Syrian Observatory For Human Rights|access-date=24 March 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/aponline/2016/03/24/world/middleeast/ap-ml-islamic-state-the-latest.html|title=The Latest: Russian Officer Killed Near Palmyra in Syria|date=24 March 2016|work=AP|access-date=24 March 2016|via=The New York Times}}</ref> |агульныя страты = }} '''Вызваленне Пальміры''' — эпізод [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|сірыйскага канфлікту]], падчас якога часці [[Узброеныя сілы Сірыі|арміі Сірыі]] і расійскага спецназа вызвалілі<ref>[http://www.interfax.ru/world/500287 Сирийская армия выбила боевиков с высоты в районе Пальмиры]</ref> горад [[Пальміра]] і яго сучасную частку ([[Тадмар]]) ад баевікоў групоўкі «[[Ісламская дзяржава]]». Аперацыя доўжылася з 13 па 27 сакавіка 2016 года і скончылася поўным вызваленнем гарадоў і іх наваколля<ref>[http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=53542#.VvUMEsuEbqB UNESCO chief welcomes the liberation of Syria’s Palmyra world heritage site]</ref><ref>[http://tass.ru/en/politics/864939 Russian lawmaker: Liberation of Palmyra will show world who confronts IS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160330011402/http://tass.ru/en/politics/864939 |date=30 сакавіка 2016 }}</ref><ref>[http://europe.newsweek.com/syrian-troops-enter-ancient-isis-held-city-palmyra-440295?rm=eu Syrian troops 'at the gates' of ancient ISIS-held city of Palmyra]</ref>. == Падрыхтоўка == Пачынаючы з [[9 сакавіка]] [[Паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі|ПКС Расіі]] наносілі авіяўдары па пазіцыях джыхадзістаў блізу Пальміры, а таксама па канвоях баевікоў, які ішлі з [[Рака (горад)|Ракі]] і [[Дэйр-эз-Зор]]а з падтрымкай. Станам на [[12 сакавіка]] ПКС РФ забілі больш за 100 мяцежнікаў<ref>[https://inforeactor.ru/23458-rossiiskie-vks-likvidirovali-bolee-100-boevikov-za-48-chasov Российские ВКС ликвидировали более 100 боевиков за 48 часов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160410123334/https://inforeactor.ru/23458-rossiiskie-vks-likvidirovali-bolee-100-boevikov-za-48-chasov |date=10 красавіка 2016 }}</ref>. == Ход аперацыі == 13 сакавіка 2016 года армія Сірыі пачала аперацыю па вызваленні горада<ref>[http://m.tvc.ru/news/show/id/88635 Боевики 'Исламского государства' отступают из Пальмиры]</ref>. 14 сакавіка сірыйскія вайскоўцы занялі дзве з трох стратэгічна важных вышынь — «вышыню 800» і «вышыню 853» паўднёваўсходней Пальміры<ref>[https://www.almasdarnews.com/article/breaking-syrian-army-liberates-point-853-western-palmyra/ Breaking: Syrian Army liberates Point 853 in western Palmyra] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160419043300/http://www.almasdarnews.com/article/breaking-syrian-army-liberates-point-853-western-palmyra/ |date=19 красавіка 2016 }}, almasdarnews.com]</ref>. У баі за іх быў забіты адзін з «эміраў» Пальміры Халіл Махамед<ref name="almasdarnews.com" />. 15 сакавіка сірыйскай арміі пры падтрымцы ПКС РФ удалося заняць апошнюю стратэгічна важную для вызвалення горада «вышыню 939», у гарах на захад ад Пальміры<ref>{{Cite web |url=http://www.japantimes.co.jp/news/2016/03/19/world/syrian-troops-push-toward-palmyra-russian-support/#.Vuy2iVUrKUk |title=Syrian troops push toward Palmyra, with Russian support {{!}} The Japan Times |access-date=12 верасня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322063122/http://www.japantimes.co.jp/news/2016/03/19/world/syrian-troops-push-toward-palmyra-russian-support#.Vuy2iVUrKUk |archive-date=22 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>. 17 сакавіка баевікі ІДІЛ распачалі беспаспяховы контр-напад на «вышыню 939», якая пасля некалькіх гадзін бою была адбіта сірыйскімі вайскоўцамі<ref>[https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-hezbollah-overwhelm-isis-west-palmyra-dozens-killed/ Syrian Army, Hezbollah overwhelm ISIS in west Palmyra: dozens killed] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160529124320/http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-hezbollah-overwhelm-isis-west-palmyra-dozens-killed/ |date=29 мая 2016 }}</ref>. Пазней, у той жа дзень, да ўрадавых атрадаў прыбыло падмацаванне, якое складалася з марскіх пяхотнікаў і апалчэнцаў [[Хезбала|Хезбалы]]<ref>[https://www.almasdarnews.com/article/massive-convoy-syrian-army-reinforcements-leave-latakia-palmyra/ Massive convoy of Syrian Army reinforcements leave Latakia for Palmyra] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160508221405/http://www.almasdarnews.com/article/massive-convoy-syrian-army-reinforcements-leave-latakia-palmyra/ |date=8 мая 2016 }}</ref>. У той жа дзень баевікі ІДІЛ апублікавалі відэа з забітым, па іх словах, расійскім вайскоўцам. На відэа паказана цела забітага і рыштунак (медыкаменты з надпісамі на [[руская мова|рускай мове]]). Ісламісты заявілі аб 5 забітых расійскіх вайскоўцаў. Некалькі гадзін праз у інтэрнэт выкладзены групавыя і адзінкавыя фатаграфіі з расійскімі салдатамі, атрыманыя, верагодна, з мабільнага тэлефона забітага<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-3498615/ISIS-kills-five-Russian-soldiers-fighting-Ancient-Syrian-city-Palmyra.html ISIS kills five Russian soldiers during fighting in ancient Syrian city of Palmyra]</ref>. 18 сакавіка ў баі з урадавымі войскамі за гістарычную частку горада быў забіты другі «эмір» Пальміры Султан Бін Абдыль-Рахман<ref name="almasdarnews" />. 23 сакавіка стала вядома, што сірыйская ўрадавая армія ўзяла пад кантроль гістарычную частку горада<ref>[http://izvestia.ru/news/607235 Пальмира освобождена]</ref> пры дапамозе [[Сілы спецыяльных аперацый Расійскай Федэрацыі|ССА Расіі]]<ref>[http://m.vz.ru/world/2016/3/20/800586.html Освобождение Пальмиры стало возможным благодаря российским ВКС]</ref>. 24 сакавіка стала вядома пра гібель расіяніна [[Аляксандр Аляксандравіч Прахарэнка|Аляксандра Прахарэнкі]]<ref>[http://www.nrk.no/urix/russisk-rambo-1.12878309 Russian «Rambo» will never see his unborn child]</ref>, афіцэра расійскіх ССА<ref>[https://lenta.ru/articles/2016/03/31/geroy_palmiry/ Герой Пальмиры {{!}} Где жил и чему учился погибший в Сирии спецназовец Александр Прохоренко]</ref> паблізу Пальміры: каб пазбегнуць траплення ў палон да баевікоў ён быў вымушаны выклікаць агонь на сябе. Гэта адбылося, калі сірыйскія ўрадавыя войскі вызвалілі гістарычную частку Пальміры ад байцоў ІДІЛ<ref>[http://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201603231522-s6o2.htm. В стране и мире — Телеканал «Звезда»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. 25 сакавіка сірыйская армія вызваліла гістарычны замак Фахр-ад-Дзіна. Акрамя таго, на паўднёвым захадзе горада вызвалены раён гасцініц і рэстаранаў, крэпасць, а таксама даліна некропаля<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2735643 Сирийская армия освободила цитадель в Пальмире]</ref>. 26 сакавіка групы баевікоў адступілі на паўночныя ўскраіны Пальміры. Аднак як на ўсходзе, так і на захадзе горада ісламарадыкалы яшчэ аказвалі ўпарты супраціў<ref>[http://ria.ru/syria_chronicle/20160326/1397556327.html Часть боевиков ИГ отступила к северным окраинам Пальмиры]</ref>. За суткі ПКС РФ здзейснілі 40 вылетаў у раёне Пальміры, нанесеныя ўдары па 158 аб’ектах баевікоў, у выніку якіх знішчана больш за 100 паўстанцаў, 4 танкі, 3 артылерыйскія ўстаноўкі, 4 склада з боепрыпасамі і 5 адзінак аўтамабільнай тэхнікі<ref>[http://syria.mil.ru/peacemaking_bulletins/more.htm?id=12081622@egNews Информационный бюллетень российского Центра по примирению враждующих сторон на территории Сирийской Арабской Республики (26 марта 2016 г.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160330161749/http://syria.mil.ru/peacemaking_bulletins/more.htm?id=12081622@egNews |date=30 сакавіка 2016 }}</ref>. 27 сакавіка сірыйская ўрадавая армія цалкам вызваліла Пальміру ад джыхадзістаў<ref>[http://sana.sy/ru/?p=68095 Армия полностью освободила от террористов ДАИШ город Тадмор]</ref>. За суткі ПКС Расіі здзейснілі 40 вылетаў у гэтым раёне і нанеслі ўдары па 117 ваенных аб’ектах ісламістаў. Знішчаны 8 пунктаў кіравання, 12 апорных пунктаў, больш за 80 байцоў ІД, 2 танкі, 3 артылерыйскія ўстаноўкі, 8 адзінак аўтамабільнай тэхнікі і 6 складоў з боепрыпасамі<ref>[http://syria.mil.ru/peacemaking_bulletins/more.htm?id=12081651@egNews#txt Информационный бюллетень российского Центра по примирению враждующих сторон на территории Сирийской Арабской Республики (27 марта 2016 г.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160401074609/http://syria.mil.ru/peacemaking_bulletins/more.htm?id=12081651@egNews#txt |date=1 красавіка 2016 }}</ref>. == Роля Расіі == [[28 сакавіка]] начальнік [[Генеральны штаб Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі|Генеральнага штаба УС РФ]] Валерый Герасімаў паведаміў, што Пальміра вызвалена пры ўдзеле ПКС РФ, расійскага спецназа і ваенных саветнікаў<ref name=autogenerated2 />. У гэты дзень у цэнтры горада ў 15:00 па мясцовым часе быў узняты дзяржаўны сцяг Сірыі. Паводле распараджэння Прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Пуцін|Уладзіміра Пуціна]], у размініраванні горада прынялі ўдзел Міжнародны супрацьмінны цэнтр Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі<ref>[http://ria.ru/syria/20160328/1398793330.html Пальмира освобождена от ИГ: в центре города поднят флаг Сирии | РИА Новости]</ref>, а ў рэстаўрацыі гістарычных помнікаў горада — [[Эрмітаж|Дзяржаўны Эрмітаж]]<ref>[http://ria.ru/syria_peace/20160327/1398173615.html Пиотровский: Эрмитаж готов активно помогать восстанавливать Пальмиру | РИА Новости]</ref>. Архітэктурна-гістарычную частку Пальміры расійскія спецыялісты цалкам размініравалі да [[21 красавіка]]<ref>[http://www.interfax.ru/world/504992 Архитектурно-историческую часть Пальмиры разминировали]</ref>. [[File:International Mine Action Center in Syria (2016-04-07) 10.jpg|thumb|290px|Работа расійскіх сапёраў у Пальміры. 9 красавіка 2016 года.]] [[31 сакавіка]] стала вядома, што расійская авіяцыя ў перыяд з 7 па 27 сакавіка ў інтарэсах падраздзяленняў урадавых войскаў у раёне Пальміры выканала каля 500 баявых вылетаў, падчас якіх нанесена больш за 2 000 авіяцыйных удараў. ПКС РФ штодня знішчалі аўтамабільныя калоны з баевікамі і боепрыпасамі, якія спрабавалі прарвацца ў Пальміру з боку Ракі і Дэйр-эз-Зора. Акрамя гэтага, стала афіцыйна вядома пра выкарыстанне расійскімі ПКС на кірунку Пальміры верталётаў [[Мі-28]]<ref>[http://syria.mil.ru/news/more.htm?id=12082004@egNews#txt Брифинг начальника Главного оперативного управления Генерального штаба ВС РФ генерал-лейтенанта Сергея Рудского] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160405081106/http://syria.mil.ru/news/more.htm?id=12082004@egNews#txt |date=5 красавіка 2016 }}</ref>. == Наступныя падзеі == [[5 мая]] сімфанічны аркестр [[Марыінскі тэатр|Марыінскага тэатра]] пад кіраўніцтвам [[Валерый Абісалавіч Гергіеў|Валерыя Гергіева]] даў канцэрт пад назвай «З малітвай аб Пальміры» ў старажытным амфітэатры. Канцэрт быў прымеркаваны да [[Дзень Перамогі|Дня Перамогі]] і прысвечаны памяці пакаранага смерцю баевікамі ІДІЛ наглядчыка Пальміры [[Халід Асаад|Халіда Асаада]] і расійскага афіцэра Героя Расійскай Федэрацыі Аляксандра Прахарэнка, які загінуў пры вызваленні Пальміры<ref>[https://lenta.ru/news/2016/05/05/concert_palmira/ Путин по видеосвязи пообщался с участниками концерта в Пальмире] lenta.ru</ref>. Па даных СМІ, 8 мая расійскія вайскоўцы пачалі ўладкоўваць новую ваенную базу ў раёне Пальміры, недалёка ад [[Пальміра (аэрапорт)|ваеннага аэрадрома]], якая, як планавалася, будзе з’яўляцца цэнтрам падрыхтоўкі аперацый супраць баевікоў ІДІЛ. Так, на кадрах журналістаў «Франс-Прэс» былі заўважаны сродкі супрацьпаветранай абароны [[Панцыр-С1]]<ref>[https://lenta.ru/news/2016/05/08/russianbase/ СМИ узнали о создании российской военной базы в Пальмире] // lenta.ru</ref>. Мінабароны Расіі абвергла інфармацыю аб будаўніцтве ваеннай базы ў Пальміры, заявіўшы што на фотаздымках са спадарожніка, якія апублікавала выданне, знаходзіцца часовы лагер<ref>[http://www.aif.ru/society/army/minoborony_oproverglo_informaciyu_o_stroitelstve_voennyy_bazy_v_palmire Минобороны опровергло информацию о строительстве военный базы в Пальмире] // АиФ, 17.05.2016</ref>. У снежні ісламарадыкалы разгарнулі наступленне на Пальміру, паўторна акупаваўшы горад. Аднак, дзякуючы сумесным намаганням войскаў Сірыі, Расіі і Ірана, яго атрымалася адбіць. == Памяць == Міністэрства абароны Расіі заснавала [[медаль «За вызваленне Пальміры»]] і [[Медаль «За размініраванне Пальміры»|«За размініраванне Пальміры»]]. == Гл. таксама == * [[Бітва за Пальміру (2015)]] * [[Бітва за Пальміру (снежань 2016)]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.vesti.ru/doc.html?id=2735487&tid=95994 Конфликт в Сирии // Что осталось от Пальмиры: эксклюзивные съемки с коптера] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Сакавік 2016 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2016 года]] [[Катэгорыя:2016 год у Сірыі]] [[Катэгорыя:Бітвы Расіі]] [[Катэгорыя:Бітвы Ірана]] [[Катэгорыя:Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі]] mbnl7lylgp8n0vdpoasbfi9i41w69zp 10 618643 5210093 4102475 2026-10-01T22:05:02Z JerzyKundrat 174 вікіфікацыя 5210093 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Радунскі дэканат |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Радунскі дэканат]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |стыль_уверсе = |уверсе = |спіс1 = * [[Касцёл Святога Юрыя (Асава)|Касцёл Святога Юрыя]] <small>([[Асава (Воранаўскі раён)|Асава]])</small> * [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Беняконі)|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля]] <small>([[Беняконі]])</small> * Касцёл Святой Марыі Магдалены <small>([[Волдацішкі]])</small> * [[Касцёл Божай Міласэрднасці (Воранава)|Касцёл Божай Міласэрднасці]] <small>([[Воранава]])</small> * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Германішкі)|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы]] <small>([[Германішкі (Воранаўскі раён)|Германішкі]])</small> * [[Касцёл Божай Міласэрнасці (Доцішкі)|Касцёл Божай Міласэрнасці]] <small>([[Доцішкі]])</small> * [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа (Жырмуны)|Касцёл Адшукання Святога Крыжа]] <small>([[Жырмуны (Воранаўскі раён)|Жырмуны]])</small> * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Забалаць)|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы]] <small>([[Забалаць (Воранаўскі раён)|Забалаць]])</small> * [[Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса (Канвелішкі)|Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса]] <small>([[Канвелішкі]])</small> * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Нача)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] <small>([[Нача (Воранаўскі раён)|Нача]])</small> * [[Касцёл Святога Лінуса (Пеляса)|Касцёл Святога Лінуса]] <small>([[Пеляса]])</small> * [[Касцёл Маці Божай Ружанцовай (Радунь)|Касцёл Маці Божай Ружанцовай]] <small>([[Радунь]])</small> * [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Тракелі)|Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] <small>([[Тракелі (Воранаўскі раён)|Тракелі]])</small> }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Гродзенская дыяцэзія]] </noinclude> 10el2kig0ps5cesnnw4kjfwvxjl2blt 4 623480 5209919 5191251 2026-10-01T13:33:19Z MBHbot 91410 5209919 wikitext text/x-wiki {{Самыя актыўныя ўдзельнікі}}{{shortcut|ВП:САБ}}<center>У кожным слупку прыведзена сума правак у адпаведнай прасторы і размовах пра яе. Першасна адсартавана і пранумаравана паводле агульнай колькасці правак. Блакітным вылучаныя глабальныя боты без лакальнага сцяга. {|class="standard sortable" !№!!{{abbr|№ п/с|месца па колькасці правак у артыкулах|0}}!!Удзельнік!!Агулам правак!!У артыкулах!!шаблонах!!файлах!!катэгорыях!!парталах і праектах!!модулях і MediaWiki!!старонках удзельнікаў!!метапедычных старонках |- |1||1||{{u|Artsiom91Bot}}||592888||541766||16736||118||34051||56||6||43||112 |- |2||3||{{u|CzechoBot}}||182967||145759||4597||42||7841||7||5||24675||41 |- |3||2||{{u|Xqbot}}||174907||167616||531||0||6621||3||3||62||71 |- |4||4||{{u|InternetArchiveBot}}||130310||130309||0||1||0||0||0||0||0 |- |5||6||{{u|EmausBot}}||124070||78589||1931||2||43475||2||0||50||21 |- |6||5||{{u|KrBot}}||84573||83965||589||0||2||0||0||12||5 |- |7||10||{{u|TXiKiBoT}}||72242||36648||18||0||35479||2||0||93||2 |- |8||8||{{u|Luckas-bot}}||66756||51399||5||0||15341||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |9||13||{{u|MerlIwBot}}||62074||30964||11132||0||19718||7||0||23||230 |- |10||7||{{u|ХомоБот}}||61213||60044||332||59||685||6||0||29||58 |-style="background-color:#ccf" |11||9||{{u|Legobot}}||60567||44167||831||0||12078||3||0||3470||18 |- |12||16||{{u|Escarbot}}||39063||22936||8||0||16049||1||0||65||4 |- |13||11||{{u|РобоСтася}}||35830||33815||2||0||1216||4||0||6||787 |- |14||12||{{u|SieBot}}||35372||32618||0||0||2708||0||0||46||0 |- |15||15||{{u|M.L.Bot}}||28805||27542||353||11||282||1||2||303||311 |- |16||14||{{u|Beafk}}||28618||28061||540||0||0||1||0||2||14 |- |17||20||{{u|VolkovBot}}||28172||18727||17||0||9300||2||0||19||107 |-style="background-color:#ccf" |18||21||{{u|ZéroBot}}||25847||18296||0||0||7544||0||0||7||0 |- |19||23||{{u|ArthurBot}}||25679||14241||291||0||11085||0||0||58||4 |- |20||18||{{u|WikitanvirBot}}||25096||20877||1||0||4214||0||0||2||2 |- |21||17||{{u|ArtificialBot}}||22293||22257||32||0||3||0||0||1||0 |- |22||19||{{u|DobryBrat}}||21611||19721||285||0||440||1||11||111||1042 |- |23||25||{{u|JAnDbot}}||16208||12330||41||0||3763||5||0||17||52 |- |24||22||{{u|CommonsDelinker}}||15499||14307||930||0||2||11||2||232||15 |- |25||24||{{u|StachLysyBot}}||13629||13620||6||0||3||0||0||0||0 |- |26||26||{{u|MelancholieBot}}||11705||10469||0||0||1231||0||0||2||3 |- |27||28||{{u|JackieBot}}||11370||9827||117||4||1415||0||0||5||2 |- |28||30||{{u|Vagobot}}||10305||6833||343||0||3122||0||0||2||5 |-style="background-color:#ccf" |29||33||{{u|Addbot}}||10115||5616||2548||1||1866||3||0||4||77 |- |30||27||{{u|ChuispastonBot}}||10056||10042||0||0||0||0||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |31||29||{{u|RedBot}}||8545||7196||2||0||1338||0||0||9||0 |- |32||35||{{u|Alexbot}}||7753||4816||0||0||2927||0||0||10||0 |- |33||36||{{u|YFdyh-bot}}||7334||4792||0||0||2541||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |34||61||{{u|MastiBot}}||6571||2321||54||0||4174||0||0||1||21 |- |35||47||{{u|Makecat-bot}}||6533||4016||0||0||2512||0||0||4||1 |-style="background-color:#ccf" |36||88||{{u|YiFeiBot}}||6487||926||3255||0||2144||2||0||0||160 |- |37||31||{{u|Bot-Skorohod}}||6479||6463||3||0||0||6||0||3||4 |- |38||43||{{u|TjBot}}||6477||4302||0||0||2173||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |39||38||{{u|FoxBot}}||6473||4516||0||0||1930||1||0||26||0 |- |40||39||{{u|Am-bot}}||6183||4507||1121||1||546||7||0||0||1 |- |41||32||{{u|Loveless}}||5891||5858||0||0||19||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |42||41||{{u|LaaknorBot}}||5535||4419||0||0||1113||0||0||3||0 |- |43||34||{{u|TobeBot}}||5305||5302||0||0||0||0||0||3||0 |- |44||37||{{u|Idioma-bot}}||5242||4650||93||0||450||1||0||41||7 |-style="background-color:#ccf" |45||64||{{u|Zorrobot}}||5114||2143||0||0||2959||0||0||12||0 |- |46||48||{{u|Ptbotgourou}}||4764||3951||0||0||788||0||0||25||0 |- |47||40||{{u|Thijs!bot}}||4443||4439||3||0||1||0||0||0||0 |- |48||68||{{u|BotMultichill}}||4388||1947||1||0||2424||0||0||11||5 |- |49||42||{{u|AlleborgoBot}}||4333||4314||0||0||0||1||0||17||1 |- |50||46||{{u|Ripchip Bot}}||4298||4053||0||0||243||0||0||2||0 |- |51||44||{{u|CarsracBot}}||4277||4142||15||0||44||0||0||72||4 |- |52||49||{{u|Rubinbot}}||4200||3916||0||0||281||0||0||3||0 |- |53||163||{{u|Acebot}}||4163||0||2780||0||0||0||0||1||1382 |-style="background-color:#ccf" |54||45||{{u|KamikazeBot}}||4120||4089||6||0||23||0||0||2||0 |- |55||52||{{u|Synthebot}}||4083||2958||0||0||1121||0||0||0||4 |-style="background-color:#ccf" |56||108||{{u|Obersachsebot}}||3801||325||3405||0||62||1||0||7||1 |- |57||54||{{u|Mrs. Alena}}||3634||2906||471||8||116||0||0||12||121 |- |58||53||{{u|AvicBot}}||3583||2947||7||0||572||0||0||57||0 |-style="background-color:#ccf" |59||51||{{u|Amirobot}}||3566||3058||0||0||506||0||0||1||1 |- |60||57||{{u|Mjbmrbot}}||3410||2706||0||0||702||0||0||1||1 |- |61||59||{{u|AvocatoBot}}||3115||2424||0||0||682||0||0||6||3 |-style="background-color:#ccf" |62||50||{{u|HRoestBot}}||3114||3113||0||0||0||0||0||1||0 |- |63||55||{{u|Dinamik-bot}}||2873||2872||0||0||0||0||0||1||0 |- |64||56||{{u|Plaga med Bot}}||2863||2812||0||0||50||0||0||1||0 |- |65||58||{{u|LucienBOT}}||2665||2660||0||0||0||0||0||0||5 |-style="background-color:#ccf" |66||90||{{u|KLBot2}}||2603||878||4||0||1719||0||0||2||0 |- |67||60||{{u|PipepBot}}||2459||2422||0||0||15||0||0||21||1 |- |68||101||{{u|Darkicebot}}||2428||506||1||0||1901||0||0||18||2 |-style="background-color:#ccf" |69||72||{{u|DragonBot}}||2340||1635||0||0||702||0||0||2||1 |- |70||75||{{u|SassoBot}}||2291||1490||0||0||724||0||0||77||0 |-style="background-color:#ccf" |71||62||{{u|MystBot}}||2289||2259||2||0||2||0||0||26||0 |- |72||63||{{u|D'ohBot}}||2267||2256||0||0||10||0||0||1||0 |- |73||69||{{u|Purbo T}}||2134||1685||1||0||426||0||0||22||0 |-style="background-color:#ccf" |74||66||{{u|Gerakibot}}||2126||2029||21||0||57||0||0||7||12 |-style="background-color:#ccf" |75||65||{{u|Jotterbot}}||2080||2075||0||0||2||0||0||3||0 |- |76||67||{{u|Belarus2578Bot}}||2026||2026||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |77||79||{{u|Rezabot}}||1986||1306||0||0||667||0||0||2||11 |- |78||73||{{u|ZlyiLevBot}}||1981||1603||102||0||86||0||0||20||170 |-style="background-color:#ccf" |79||71||{{u|SilvonenBot}}||1889||1644||0||0||217||0||0||28||0 |- |80||78||{{u|Movses-bot}}||1806||1385||1||0||413||0||0||1||6 |- |81||70||{{u|タチコマ robot}}||1684||1644||8||0||3||0||0||27||2 |- |82||76||{{u|BodhisattvaBot}}||1658||1486||0||0||162||0||0||1||9 |- |83||95||{{u|ButkoBot}}||1656||594||0||0||1062||0||0||0||0 |- |84||74||{{u|LankLinkBot}}||1590||1590||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |85||77||{{u|GhalyBot}}||1533||1482||20||0||26||0||0||0||5 |- |86||82||{{u|Almabot}}||1530||1132||0||0||362||0||0||16||20 |- |87||80||{{u|CocuBot}}||1493||1197||0||0||264||0||0||32||0 |-style="background-color:#ccf" |88||81||{{u|HerculeBot}}||1453||1189||2||0||250||0||0||8||4 |- |89||85||{{u|BarnesBot}}||1247||1077||0||0||166||0||0||4||0 |- |90||89||{{u|JYBot}}||1158||888||1||0||268||0||0||1||0 |- |91||84||{{u|Robbot}}||1118||1117||0||0||0||1||0||0||0 |- |92||83||{{u|KasparBot}}||1118||1118||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |93||96||{{u|DSisyphBot}}||1079||588||41||0||445||0||0||2||3 |- |94||86||{{u|RotlinkBot}}||1067||1066||0||0||0||0||0||1||0 |- |95||87||{{u|PixelBot}}||1035||1019||0||0||0||0||0||15||1 |- |96||92||{{u|Aibot}}||903||730||0||0||155||2||0||13||3 |- |97||91||{{u|Justincheng12345-bot}}||891||759||9||0||123||0||0||0||0 |- |98||140||{{u|StigBot}}||847||30||0||0||816||0||0||1||0 |- |99||93||{{u|DixonDBot}}||773||653||0||0||73||2||0||44||1 |-style="background-color:#ccf" |100||105||{{u|JhsBot}}||717||413||24||0||273||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |101||99||{{u|Chobot}}||669||524||4||0||138||0||0||3||0 |- |102||94||{{u|Yury Tarasievich!bot}}||661||600||53||0||8||0||0||0||0 |- |103||98||{{u|DirlBot}}||548||525||0||0||3||2||0||18||0 |- |104||97||{{u|Diego Grez Bot}}||536||531||0||0||3||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |105||100||{{u|Louperibot}}||514||513||0||0||0||0||0||1||0 |- |106||102||{{u|Byrialbot}}||509||491||0||0||18||0||0||0||0 |- |107||104||{{u|U-bot}}||504||437||0||0||64||0||0||3||0 |- |108||106||{{u|HiW-Bot}}||480||394||27||0||58||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |109||109||{{u|Dexbot}}||479||251||0||0||220||0||0||8||0 |- |110||103||{{u|SpBot}}||473||447||1||0||22||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |111||107||{{u|Nallimbot}}||363||362||0||0||1||0||0||0||0 |- |112||113||{{u|NjardarBot}}||319||227||0||0||87||0||0||5||0 |- |113||111||{{u|DarafshBot}}||307||231||9||0||66||0||0||1||0 |- |114||112||{{u|MahdiBot}}||289||230||27||0||26||0||0||6||0 |- |115||127||{{u|MBHbot}}||278||79||0||0||0||0||0||0||199 |-style="background-color:#ccf" |116||147||{{u|Maksim-bot}}||261||15||0||0||244||0||0||2||0 |- |117||110||{{u|IluvatarBot}}||246||240||1||1||0||0||0||3||1 |-style="background-color:#ccf" |118||114||{{u|Sz-iwbot}}||228||227||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||117||{{u|Billinghurst}}||224||196||6||0||0||0||1||20||1 |- |120||115||{{u|YonaBot}}||220||220||0||0||0||0||0||0||0 |- |121||116||{{u|AmphBot}}||212||209||0||0||0||0||0||3||0 |- |122||118||{{u|BokimBot}}||200||194||0||0||5||0||0||0||1 |- |123||119||{{u|Железный капут}}||164||154||1||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |124||120||{{u|Muro Bot}}||154||146||0||0||2||0||0||6||0 |- |125||121||{{u|WikiDreamer Bot}}||144||142||0||0||0||0||0||2||0 |- |126||123||{{u|Голем}}||141||119||0||0||0||0||0||0||22 |- |127||143||{{u|DEagleBot}}||138||23||22||0||24||0||0||69||0 |-style="background-color:#ccf" |128||122||{{u|Broadbot}}||136||127||0||0||9||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||129||{{u|MSBOT}}||133||72||0||0||61||0||0||0||0 |- |130||124||{{u|MrZabejBot}}||119||117||0||0||0||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |131||125||{{u|KiranBOT}}||113||111||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||154||{{u|EDUCA33E}}||106||5||0||0||100||0||0||1||0 |- |133||126||{{u|Lotje}}||102||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |134||146||{{u|Knedlik-Pod}}||97||17||33||0||15||0||0||28||4 |- |135||128||{{u|ChessBOT}}||90||76||0||0||8||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |136||130||{{u|FiriBot}}||75||71||1||0||0||0||0||1||2 |- |137||132||{{u|YurikBot}}||68||64||2||0||0||0||0||2||0 |- |138||131||{{u|Egmontbot}}||67||67||0||0||0||0||0||0||0 |- |139||134||{{u|AfinogenoffBot}}||65||58||0||0||0||0||0||3||4 |- |140||133||{{u|EleferenBot}}||62||59||0||0||1||1||0||1||0 |- |141||137||{{u|Soulbot}}||49||39||0||0||1||0||0||9||0 |- |142||136||{{u|Bocianski.bot}}||48||41||0||0||5||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |143||135||{{u|GnawnBot}}||48||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||138||{{u|Zwobot}}||38||36||0||0||0||0||0||2||0 |- |145||148||{{u|Spacebirdy}}||36||12||0||0||0||0||0||23||1 |-style="background-color:#ccf" |146||145||{{u|MondalorBot}}||34||20||0||0||14||0||0||0||0 |- |147||156||{{u|Ebrambot}}||33||3||0||0||30||0||0||0||0 |- |148||141||{{u|Amolbot}}||33||26||0||0||7||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |149||139||{{u|WeggeBot}}||33||33||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |150||142||{{u|Ver-bot}}||25||24||0||0||0||0||0||0||1 |- |151||144||{{u|Kgsbot}}||23||20||0||0||2||0||0||1||0 |- |152||152||{{u|Kobot}}||15||8||0||0||0||0||0||5||2 |- |153||159||{{u|Darkoneko}}||14||1||1||0||0||0||1||10||1 |-style="background-color:#ccf" |154||166||{{u|MenoBot}}||13||0||0||0||0||0||0||13||0 |-style="background-color:#ccf" |155||149||{{u|MagnusA.Bot}}||10||10||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |156||150||{{u|DorganBot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |157||151||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |158||155||{{u|Albambot}}||7||3||0||0||0||0||0||3||1 |-style="background-color:#ccf" |159||153||{{u|Kwjbot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |160||158||{{u|Abigor}}||7||2||0||0||0||0||0||5||0 |- |161||162||{{u|UltraBot}}||3||0||0||0||0||0||0||2||1 |- |162||160||{{u|MalarzBOT}}||3||1||2||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |163||161||{{u|RoggBot}}||3||1||0||0||0||0||0||2||0 |- |164||157||{{u|Tks4Fish}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |165||164||{{u|DenTuBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |166||165||{{u|Leaderbot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |167||167||{{u|Zxabot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |168||168||{{u|Cbrown1023}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |169||169||{{u|TinucherianBot II}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |}[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Боты]][[Катэгорыя:Вікіпедыя:Статыстыка і прагнозы]] i7kpq367ptsa7swb7vqpfcilvsp7cp1 4 623481 5209920 5191252 2026-10-01T13:33:20Z MBHbot 91410 5209920 wikitext text/x-wiki {{Самыя актыўныя ўдзельнікі}}{{shortcut|ВП:САУ}}<center>У кожным слупку прыведзена сума правак у адпаведнай прасторы і размовах пра яе. Першасна адсартавана і пранумаравана паводле агульнай колькасці правак. У спіс уключаны ўдзельнікі, якія маюць не менш за 5000 правак. {|class="standard sortable" !№!!{{abbr|№ п/с|месца па колькасці правак у артыкулах|0}}!!Удзельнік!!Агулам правак!!У артыкулах!!шаблонах!!файлах!!катэгорыях!!парталах і праектах!!модулях і MediaWiki!!старонках удзельнікаў!!метапедычных старонках |- |1||1||{{u|Чаховіч Уладзіслаў}}||314210||251622||20717||903||35059||137||426||1554||3792 |- |2||2||{{u|Artsiom91}}||274099||183366||29842||676||51313||198||1411||2573||4720 |- |3||3||{{u|Хомелка}}||210884||180285||11264||156||12716||43||132||3445||2843 |- |4||4||{{u|JerzyKundrat}}||146644||115126||9874||51||8024||1416||2||5001||7150 |- |5||5||{{u|Rymchonak}}||116308||110819||2072||8||9||9||0||785||2606 |- |6||8||{{u|Maksim L.}}||95656||80826||4136||120||1863||25||578||4443||3665 |- |7||6||{{u|D.L.M.I. Bel}}||86253||83327||1195||2||1530||0||0||31||168 |- |8||7||{{u|VladimirZhV}}||84808||81798||770||0||920||5||1||427||887 |- |9||9||{{u|Паўлюк Шапецька}}||65909||54962||981||1||9323||0||0||414||228 |- |10||10||{{u|DBatura}}||50322||47153||1200||144||445||0||0||1043||337 |- |11||11||{{u|Frantishak}}||39671||38510||111||62||654||0||0||121||213 |- |12||12||{{u|Kalinowski}}||37820||33281||1956||463||841||5||0||567||707 |- |13||15||{{u|Счастливое число}}||34829||24623||3491||87||635||62||45||1840||4046 |- |14||14||{{u|Zelyoniy.anton}}||30254||27603||2362||0||155||0||6||93||35 |- |15||13||{{u|Pracar}}||29675||28644||65||8||85||1||0||437||435 |- |16||17||{{u|Brubaker610}}||27091||18625||1955||1444||932||218||3||215||3699 |- |17||19||{{u|StachLysy}}||23161||15353||1159||58||5778||2||56||474||281 |- |18||16||{{u|Ellis Novak}}||22464||20793||379||0||697||13||0||65||517 |- |19||18||{{u|Lš-k.}}||20507||18454||352||47||160||0||0||732||762 |- |20||20||{{u|Igro by}}||20400||15009||2055||235||2322||8||0||664||107 |- |21||24||{{u|Early Swallows}}||16970||12972||1677||243||777||10||28||540||723 |- |22||25||{{u|J-ka Zadzvinski}}||16589||12829||595||21||1170||0||65||460||1449 |- |23||21||{{u|Pr12402}}||16185||13303||45||44||48||0||0||2421||324 |- |24||27||{{u|Дзяніс Тутэйшы}}||15898||11113||1453||13||437||11||32||1236||1603 |- |25||28||{{u|Dhhdjrkjrjeiei38337}}||14996||11052||477||41||366||38||3||1456||1563 |- |26||23||{{u|StarDeg}}||14703||13230||1201||0||195||0||0||66||11 |- |27||45||{{u|Амба}}||14679||4837||5749||40||2465||8||93||992||495 |- |28||22||{{u|ElisavetaIvanova}}||14571||13271||1239||0||25||0||0||9||27 |- |29||49||{{u|NirvanaBot}}||14477||0||0||0||0||14467||0||10||0 |- |30||29||{{u|Yury Tarasievich}}||12705||10197||570||8||442||6||26||919||537 |- |31||26||{{u|Kiryienka}}||12042||11146||220||0||351||0||0||44||281 |- |32||34||{{u|Алесь Гарадзенскі}}||10842||8058||1475||6||755||95||0||275||178 |- |33||31||{{u|Krylowicz}}||10600||9232||377||27||423||1||0||153||387 |- |34||30||{{u|Autumndancer}}||10296||9863||368||0||1||0||0||13||51 |- |35||43||{{u|Plaga med}}||9338||5227||1746||11||82||2||403||491||1376 |- |36||33||{{u|IP781584110}}||8767||8195||251||0||109||3||13||40||156 |- |37||32||{{u|Дамінік}}||8524||8458||0||0||4||0||0||32||30 |- |38||37||{{u|Culamar}}||8303||7304||346||0||19||0||0||33||601 |- |39||35||{{u|Rabbi Mendl}}||8137||7818||6||25||90||0||0||78||120 |- |40||36||{{u|Peisatai}}||7807||7722||0||0||0||0||0||53||32 |- |41||41||{{u|DzBar}}||7535||5324||124||8||1960||0||0||93||26 |- |42||38||{{u|Аляксандр Сакалоў}}||6764||6292||172||3||97||0||0||180||20 |- |43||40||{{u|Τάρας στον Παρνασσό}}||6412||5329||333||220||190||34||0||11||295 |- |44||44||{{u|Da voli}}||6283||5179||301||0||73||0||0||176||554 |- |45||39||{{u|Be112}}||6022||5616||132||0||2||0||3||127||142 |- |46||48||{{u|Вадзім Медзяноўскі}}||5988||4360||521||6||648||0||1||138||314 |- |47||42||{{u|Hard Sin}}||5906||5250||134||2||103||2||0||28||387 |- |48||47||{{u|Aneuko}}||5708||4532||856||0||265||7||2||9||37 |- |49||46||{{u|Glovacki}}||4909||4572||87||5||213||0||13||8||11 |}[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Статыстыка і прагнозы]] rmeknz46ucx47rld76hgcj3t2nqzt5f 0 626620 5209943 5207608 2026-10-01T14:38:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5209943 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грэкаў}} {{Вучоны}} '''Барыс Дзмітрыевіч Грэкаў''' ({{OldStyleDate|3|мая|1882|21|кастрычніка}}, [[Міргарад]], [[Палтаўская губерня]], [[Расійская імперыя]] — [[9 верасня]] [[1953]], [[Масква]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — савецкі гісторык і грамадскі дзеяч<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Греков Борис Дмитриевич |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 169 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>, заснавальнік і загадчык кафедры рускай гісторыі {{нп5|Гісторыка-філалагічны факультэт Пермскага дзяржаўнага ўніверсітэта|гісторыка-філалагічнага факультэта Пермскага ўніверсітэта|ru|Историко-филологический факультет Пермского государственного университета}} ([[1916]]—[[1918]]), [[член-карэспандэнт]] АН СССР (з 12 лютага 1934 года), акадэмік (з 1 чэрвеня 1935 года), член [[Балгарская акадэмія навук|Балгарскай]] і [[Польская акадэмія навук|Польскай]] АН (з 1947 года)<ref name="БС"/>. Ганаровы член [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН БССР]]. Доктар філасофіі [[Карлаў універсітэт|Пражскага ўніверсітэта]]<ref name="БС"/>. З 1939 года — член {{нп5|Расійская акадэмія архітэктуры і будаўнічых навук|АА СССР|ru|Российская академия архитектуры и строительных наук}}. Дырэктар {{нп5|Істытут гісторыі АН СССР|Інстытута гісторыі|ru|Институт истории АН СССР}} ў [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]] (з 1936) і ў Маскве (з 1938). З 1943 па 1947 год па сумяшчальніцтве — дырэктар {{нп5|Інстытут археалогіі РАН|Інстытута гісторыі матэрыяльнай культуры|ru|Институт археологии РАН}}, а з 1947 па 1951 год — дырэктар [[Інстытут славяназнаўства РАН|Інстытута славяназнаўства]]. У 1946—1953 гг. — акадэмік-сакратар Аддзялення гісторыі і філасофіі АН СССР. Дэпутат {{нп5|Ленсавет|Ленсавета|ru|Ленсовет}} XI склікання (1927—1928), {{нп5|Вярхоўны савет Расіі|ВС РСФСР|ru|Верховный совет России}} II склікання (1947—1950) і [[Вярхоўны Савет СССР|ВС СССР]] III склікання (1950—1953). Удзельнік {{нп5|Сусветны савет міру|Руху прыхільнікаў міру|ru|Всемирный совет мира}}. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Міргарадзе ў сям’і паштовага чыноўніка Дзмітрыя Ігнатавіча Грэкава. Пазней разам з сям’ёй пераехаў жыць у [[Хэлм|Холм]], а затым — у [[Грубешаў]], дзе атрымліваў сярэднюю адукацыю ў {{нп5|Прагімназія|прагімназіях|ru|Прогимназия}}. З-за ліста, адпраўленага з Грубешава студэнту-медыку [[Імператарскі Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]] І. А. Будзіловічу, у якім Грэкаў заяўляў аб сваім імкненні «прыняць удзел у сацыяльна-дэмакратычным руху», і які патрапіў у рукі {{нп5|Дэпартамент паліцыі|Дэпартамента паліцыі|ru|Департамент полиции}}, быў выключаны з гімназіі на апошнім годзе навучання і быў вымушаны заканчваць сярэднюю адукацыю ў [[радам]]скай гімназіі. У 1901 годзе паступіў у {{нп5|Імператарскі Варшаўскі ўніверсітэт||ru|Императорский Варшавский университет}}, дзе пазнаёміўся з вядомым гісторыкам {{нп5|Дзмітрый Майсеевіч Петрушэўскі|Д. М. Петрушэўскім|ru|Петрушевский, Дмитрий Моисеевич}}, які аказаў значны ўплыў на станаўленне Грэкава як гісторыка. Праз чатыры гады з рэкамендацыямі Д. М. Пятрушэўскага перавёўся ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскі ўніверсітэт]], дзе яго навуковым кіраўніком быў прызначаны {{нп5|Аляксандр Аляксандравіч Кізеветэр|А. А. Кізеветэр|ru|Кизеветтер, Александр Александрович}}. У сувязі з абраннем у [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўную думу]] той перадаў свае справы [[Мацвей Кузьміч Любаўскі|М. К. Любаўскаму]], пад кіраўніцтвам якога Грэкаў і скончыў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскі ўніверсітэт]] у 1907 годзе<ref name="БС"/>. Пасля ўніверсітэта прызначаны ў Жаночую гімназію горада Холм. Прапрацаваўшы некаторы час, звольніўся адтуль і паехаў у [[Санкт-Пецярбург]], дзе ўладкаваўся ў {{нп5|Гімназія і рэальнае вучылішча Гурэвіча|гімназію Гурэвіча|ru|Гимназия и реальное училище Гуревича}}, {{нп5|Імператарскае камерцыйнае вучылішча||ru|Императорское коммерческое училище}} і {{нп5|Екацярынінскі інстытут (Санкт-Пецярбург)|Екацярынінскае вучылішча|ru|Екатерининский институт (Санкт-Петербург)}}. У [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскім універсітэце]] пад кіраўніцтвам [[Сяргей Фёдаравіч Платонаў|С. Ф. Платонава]] вучыўся ў магістратуры. Займаўся ў семінарыі ў {{нп5|Аляксандр Сяргеевіч Лапа-Данілеўскі|А. С. Лапа-Данілеўскага|ru|Лаппо-Данилевский, Александр Сергеевич}} (дыпламатыка прыватных актаў). У 1910—1913 гадах працаваў дырэктарам бібліятэкі {{нп5|Род Шарамецевых|Шарамецевых|ru|Шереметевы}} у сяле {{нп5|Міхайлаўскае (падмаскоўная сядзіба)|Міхайлаўскім|ru|Михайловское (подмосковная усадьба)}} ({{нп5|Падольскі павет||ru|Подольский уезд}} [[Маскоўская губерня|Маскоўскай губерні]]). У 1911 годзе дэлегатам ад {{нп5|Вышэйшыя жаночыя курсы|Вышэйшых жаночых курсаў|ru|Высшие женские курсы}} удзельнічаў у {{нп5|Археалагічныя з'езды|XV Археалагічным з'ездзе|ru|Археологические съезды}} ў [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]]. У 1913 годзе абраны ў супрацоўнікі {{нп5|Археаграфічныя камісіі|Імператарскай археаграфічнай камісіі|ru|Археографические комиссии}}. У тым жа годзе абраны членам Наўгародскага таварыства аматараў старажытнасцяў. У 1913—1915 гадах па заданні камісіі правёў агляд і апісанне архіва {{нп5|Ціхвінскі Багародзіцкі Успенскі манастыр|Вялікага Ціхвінскага манастыра|ru|Тихвинский Богородичный Успенский монастырь}}. У 1916—1917 гадах таксама па заданні камісіі правёў агляд і апісанне і вывез у [[Перм]] архіў [[Салавецкі манастыр|Салавецкага манастыра]]. 7 снежня 1914 года ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Петраградскім універсітэце]] абараніў магістарскую дысертацыю па тэме «Наўгародскі дом Святой Сафіі (вопыт арганізацыі і ўнутраных адносін буйной царкоўнай вотчыны)» і стаў прафесарам Пецярбургскага ўніверсітэта, дзе да гэтага часу некалькі гадоў выкладаў на пасадзе прыват-дацэнта. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] камандзіраваны ў Перм, дзе адкрылася аддзяленне Пецярбургскага ўніверсітэта. У 1916—1918 гады — прыват-дацэнт, ардынарны прафесар, заснавальнік і загадчык кафедры рускай гісторыі гісторыка-філалагічнага факультэта [[Пермскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пермскага ўніверсітэта]]. У 1917 годзе абіраўся старшынёй Пермскай вучонай архіўнай камісіі; член-заснавальнік Таварыства філасофскіх, гістарычных і сацыяльных навук пры Пермскім універсітэце. У 1918 годзе атрымаў адпачынак для працы над доктарскай дысертацыяй, з’ехаў у [[Крым]], дзе стаў прафесарам [[Таўрычаскі нацыянальны ўніверсітэт імя У. І. Вярнадскага|Таўрычаскага ўніверсітэта]] ў [[Сімферопаль|Сімферопалі]]. У 1921 годзе вярнуўся ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Петраградскі ўніверсітэт]], дзе сумяшчаў выкладчыцкую працу з працай у Акадэміі навук і Цэнтральным гістарычным архіве. У гэтым жа годзе абраны ў члены Археаграфічнай камісіі. У 1930 годзе арыштаваны па «{{нп5|Акадэмічная справа|Акадэмічнай справе|ru|Академическое дело}}». Непасрэднай падставай для арышту сталі ілжывыя абвінавачванні ў тым, што Грэкаў, знаходзячыся ў Крыме ў 1918—1920 гадах, служыў у арміі [[Пётр Мікалаевіч Урангель|Урангеля]]. У рэчаіснасці ў арміі Урангеля Грэкаў не служыў (як і не служыў у арміі наогул), але быў сярод прафесуры [[Таўрычаскі нацыянальны ўніверсітэт імя У. І. Вярнадскага|Таўрычаскага ўніверсітэта]], якая вітала Урангеля пасля яго ўступлення ў Крым. Гэтыя факты атрымалі шырокую агалоску ў 1930-х гг., што прымусіла Грэкава ў далейшым пайсці на вялікія саступкі падчас «[[Рэпрэсіі ў СССР|сталінскіх чыстак]]» і, па словах [[Андрэй Гаўрылавіч Плахонін|А. Г. Плахоніна]], прымусіла пісаць «веды для рэжыму на заказ». Дзякуючы даручальніцтву {{нп5|Сямён Рыгоравіч Тамсінскі|С. Р. Тамсінскага|ru|Томсинский, Семён Григорьевич}}, дырэктара Гісторыка-археаграфічнага інстытута, у якім тыя гады працаваў Грэкаў, вучоны быў вызвалены, правёўшы ў зняволенні адзін месяц і тры дні. З 1937 года — дырэктар Інстытута гісторыі АН СССР, адначасова ў 1944—1946 гадах — дырэктар Інстытута гісторыі vматэрыяльнай культуры АН СССР. У 1946—1951 гадах — дырэктар Інстытута славяназнаўства АН СССР, у 1946—1953 гадах — акадэмік-сакратар Аддзялення гісторыі і філасофіі АН СССР<ref name="БС"/>. == Навуковая дзейнасць == Вывучаў сацыяльна-эканамічную гісторыю Ноўгарада, феадальныя адносіны і ўнутраныя працэсы ў феадальнай вотчыне, даследаваў гісторыю Старажытнай Русі, усходніх, заходніх і паўднёвых славян, гісторыю рускага сялянства. Даказаў агульнае паходжанне рускага, украінскага і беларускага народаў, існаванне дзяржавы ў Старажытнай Русі<ref name="БС"/>. У [[1930-я|1930-я гады]] Грэкаў пачаў вывучаць гісторыю [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], стаўшы вядомым апанентам [[Украінцы|украінскага]] гісторыка [[Міхаіл Сяргеевіч Грушэўскі|Міхаіла Грушэўскага]], які прысвойваў спадчыну [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] толькі сучаснай [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украіне]]. Найбольш вядомай манаграфіяй Грэкава з’яўляецца кніга «Кіеўская Русь» (1939), яна была адной з трох яго работ, якія атрымалі [[Сталінская прэмія|Сталінскую прэмію]]. У гэтай працы, прасякнутай ідэалогіяй [[Марксізм-ленінізм|марксізму-ленінізму]] і [[сталінізм]]у, Грэкаў рабіў упор на большай значнасці сельскагаспадарчай дзейнасці ў дадзеным дзяржаўным ладзе, чым важнасці камерцыйных адносін. Менавіта ён першым спрабаваў даказаць існаванне [[Феадалізм|феадальнай]] {{нп5|Грамадска-эканамічная фармацыя|фармацыі|ru|Общественно-экономическая формация}} ў Кіеўскай Русі. У 1940 і 1947 гадах пад рэдакцыяй Грэкава выходзіць акадэмічнае выданне [[Руская Праўда|Рускай Праўды]]<ref>Правда Русская / Под редакцией академика Б. Д. Грекова. М. ; Л.: [[Наука (издательство)|Издательство АН СССР]], 1940—1963. [[iarchive:RusskayaPravda Grekov Vol 1 Texts Lyubimov 1940|Т. I: Тексты]] / Подгот. к печати {{нп5|Віктарын Паўлавіч Любімаў|В. П. Любимов|ru|Любимов, Викторин Павлович}} и др. 1940; Т. II: Комментарии / Сост. Б. В. Александров и др. 1947.</ref>. Усебаковыя даследаванні Кіеўскай Русі раскрывалі сутнасць эканамічнага і культурнага развіцця дзяржавы ў перыяд татарскага прыгнёту. Свае пошукі ён сабраў у працах пад назвай «Культура Кіеўскай Русі» ([[1944]]) і «Расійскія сяляне з самых старажытных часоў да XVII стагоддзя» ([[1946]]). Яго самая актуальная ў наступны час праца (перавыданні якой выпускаюцца да гэтага часу) называлася «Залатая Арда», напісаная ў супрацоўніцтве з {{нп5|Аляксандр Юр'евіч Якубоўскі|А. Ю. Якубоўскім|ru|Якубовский, Александр Юрьевич}} і ўпершыню апублікаваная ў [[1937]] годзе. Другое (класічнае) выданне з’явілася ў [[1950]] годзе пад назвай «Залатая Арда і яе падзенне». Грэкаў надаваў вялікую ўвагу збору і публікацыі мноства першакрыніц, у асаблівасці, гістарычных хронік. == Узнагароды і прэміі == * [[Ордэн Святога Станіслава (Расійская імперыя)|Ордэн Святога Станіслава 2-й ступені]] * [[Ордэн Святога Станіслава (Расійская імперыя)|Ордэн Святога Станіслава 3-й ступені]] * [[Ордэн Святой Ганны|Ордэн Святой Ганны 3-й ступені]] * 2 [[Ордэн Леніна|ордэны Леніна]] (1944; 1952) * [[ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (10.06.1945) * [[медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] * [[Сталінская прэмія|Сталінская прэмія першай ступені]] (1943) — за шматгадовыя выдатныя работы ў галіне навукі і тэхнікі * [[Сталінская прэмія|Сталінская прэмія першай ступені]] (1948) — за навуковую працу «Сяляне на Русі з самых старажытных часоў да XVI стагоддзя» (1946) * [[Сталінская прэмія|Сталінская прэмія другой ступені]] (1952) — за навуковую працу «Залатая Арда і яе падзенне», 2-е перапрацаванае выданне (1950) == Сям’я == * Жонка — Грэкава Тамара Міхайлаўна, народжаная Філатава (1894—1971), гісторык. * Сын — [[Ігар Барысавіч Грэкаў]] (1921—1993), доктар гістарычных навук, вядучы навуковы супрацоўнік Інстытута славяназнаўства і балканістыкі АН СССР. == Памяць == * Помнік у [[Міргарад]]зе ў парку «Дружба». * Памятная дошка ў Пермі ў будынку гістарычнага факультэта ПДУ. * Памятная дошка ў Маскве ў будынку {{нп5|Інстытут філасофіі РАН|Інстытута філасофіі РАН|ru|Институт философии РАН}}. * Памятная дошка ў Сімферопалі па вуліцы Аляксандра Неўскага 13. * {{нп5|Вуліца Грэкава (Масква)|Вуліца ў Маскве|ru|Улица Грекова (Москва)}} каля станцыі метро «[[Мядзведкава (станцыя метро)|Мядзведкава]]». * {{нп5|Вуліца Акадэміка Грэкава (Кіеў)|Вуліца ў Кіеве|ru|Вулиця Академіка Грекова (Київ)}} каля [[Дарагажычы (станцыя метро)|станцыі метро «Дарагажычы»]]. * Вуліца ў Міргарадзе. * Вуліца ў Калінінградзе. * [[Вуліца Грэкава (Мінск)|Вуліца ў Мінску]] == Асноўныя працы == * Новгородский дом святой Софии (Опыт изучения организации и внутренних отношений церковной вотчины). Ч. 1. — СПб., 1914. Ч. 2. — М., 1927. * Очерки по истории феодализма в России. Система господства и подчинения в феодальной деревне. — М.-Л.: {{нп5|Мысль (маскоўскае выдавецтва)||ru|Мысль (московское издательство)}}, 1934. — 159 с. * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8899-grekov-b-d-glavneyshie-etapy-v-istorii-krepostnogo-prava-v-rossii-m-l-1940 Главнейшие этапы в истории крепостного права в России.] — М.; Л.: Гос. соц.- экон. изд-во, 1940. — 114 с. * Борьба Руси за создание своего государства. — М.-Л.: {{нп5|Наука (выдавецтва)|Изд-во АН СССР|ru|Наука (издательство)}}, 1942. — 68 с. * Киевская Русь. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1944. — 347 с. (6-е изд. 1953) * Культура Киевской Руси. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1944. — 75 с. * Золотая Орда и её падение. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1950. — 478 с. (Совместно с {{нп5|Аляксандр Юр'евіч Якубоўскі|А. Ю. Якубоўскім|ru|Якубовский, Александр Юрьевич}}) * Крестьяне на Руси с древнейших времен до XVII века. — М.-Л., 1952—1954. * Избранные труды. Т. 1-4. М., 1957—1960. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == ; на рускай мове * Академику Б. Д. Грекову ко дню 70-летия. М., 1952; * Б. Д. Греков (некролог) // {{нп5|Исторические записки||ru|Исторические записки (журнал)}}. Т. 44. М., 1953; * Борис Дмитриевич Греков / сост. В. А. Петров. М.-Л., 1947 (Материалы к биобиблиографии учёных СССР. Сер. «История». Вып. 2); * ''[[Юліян Уладзіміравіч Брамлей|Бромлей Ю. В.]], Наумов Е. П.'' Академик Б. Д. Греков и развитие советской исторической науки // {{нп5|Новая и новейшая история||ru|Новая и новейшая история}}. — 1982. — № 2; * {{ВСЭ3|том=7|ref=Будовниц}} * ''[[Уладзімір Генрыхавіч Бухерт|Бухерт В. Г.]]'' Б. Д. Греков в архиве Успенского Тихвинского монастыря // {{нп5|Археографический ежегодник||ru|Археографический ежегодник}} за 1994 год. М., 1996; * ''{{нп5|Сігізмунд Натанавіч Валк|Валк С. Н.|ru|Валк, Сигизмунд Натанович}}'' Б. Д. Греков как деятель археографии // Археографический ежегодник за 1958 год. М., 1960; * ''{{нп5|Наталля Аляксандраўна Горская|Горская Н. А.|ru|Горская, Наталья Александровна}}'' Памяти академика Б. Д. Грекова // {{нп5|Вопросы истории||ru|Вопросы истории}}. 1982. № 4; * ''Горская Н. А.'' Столетие со дня рождения академика Б. Д. Грекова // Вопросы истории. 1982. № 11; * ''Горская Н. А.'' Борис Дмитриевич Греков // Историческая наука в России в XX веке. М., 1997; * ''Горская Н. А.'' Борис Дмитриевич Греков. М., 1999; * ''Горская Н. А.'' Греков Б. Д. (1882—1953) // Историки России: биографии / сост. А. А. Чернобаев. М., 2001; * ''{{нп5|Мікалай Міхайлавіч Дружынін|Дружинин Н. М.|ru|Дружинин, Николай Михайлович}}'' К 90-летию со дня рождения академика Б. Д. Грекова // История СССР. 1972. № 5; * ''{{нп5|Андрэй Дзмітрыевіч Зайцаў|Зайцев А. Д.|ru|Зайцев, Андрей Дмитриевич}}, {{нп5|Ксенія Мікалаеўна Сербіна|Сербина К. Н.|ru|Сербина, Ксения Николаевна}}'' Материалы академика Б. Д. Грекова в ЦГАЛИ СССР // Археографический ежегодник за 1982 год. М., 1983; * Исследования по истории и историографии феодализма: к 100-летию со дня рождения акад. Б. Д. Грекова / отв. ред. [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|В. Т. Пашуто]]. М., 1982; * ''{{нп5|Аркадзь Іванавіч Камісаранка|Комиссаренко А. И.|ru|Комиссаренко, Аркадий Иванович}}'' Б. Д. Греков: становление учёного // Российская государственность: история и современность. М., 2007; * ''{{нп5|Уладзімір Дарафеевіч Каралюк|Королюк В. Д.|ru|Королюк, Владимир Дорофеевич}}'' Академик Б. Д. Греков и советские историко-славистические исследования // Советское славяноведение. 1972. № 5; * ''{{нп5|Юрый Уладзіміравіч Крывашэеў|Кривошеев Ю. В.|ru|Кривошеев, Юрий Владимирович}}'' [https://cyberleninka.ru/article/n/boris-dmitrievich-grekov-i-akademicheskoe-delo Борис Дмитриевич Греков и «Академическое дело»] // Вестник Санкт-Петербургского университета. Сер. 2. История. 2016. Вып. 4; * ''{{нп5|Уладзімір Васільевіч Маўродзін|Мавродин В. В.|ru|Мавродин, Владимир Васильевич}}'' Борис Дмитриевич Греков (1882—1953). Л., 1968 (Выдающиеся учёные Ленинградского университета); * ''[[Сяргей Аляксандравіч Ніканаў|Никонов С. А.]]'' [http://www.dissercat.com/content/bd-grekov-i-noveishaya-istoriografiya-obshchestvennogo-stroya-drevnei-rusi Б. Д. Греков и новейшая историография общественного строя Древней Руси. Диссертация… кандидата ист. наук]. СПб., 2004; * ''{{нп5|Мікалай Яўгенавіч Носаў|Носов Н. Е.|ru|Носов, Николай Евгеньевич}}'' Академик Борис Дмитриевич Греков — исследователь-источниковед // Вспомогательные исторические дисциплины. Л., 1983; * {{нп5|Віктар Майсеевіч Панеях|Панеях В. М.|ru|Панеях, Виктор Моисеевич}} О следственном деле Б. Д. Грекова. 1930—1931 гг. // Отечественная история. — 2001. — № 4. — С. 208—210.; * ''[[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Пашуто В. Т.]]'' Б. Д. Греков как учёный и общественно-политический деятель // История СССР. 1982. № 1; * Письма Б. Д. Грекова С. Д. Шереметеву / Вступ. ст., подгот. текста и коммент. В. Г. Бухерта // Отечественные архивы. 1994. № 3; * ''{{нп5|Леў Мікітавіч Пушкароў|Пушкарёв Л. Н.|ru|Пушкарёв, Лев Никитович}}'' Три года работы с Б. Д. Грековым // Отечественная история. — 1996. — № 6; * ''{{нп5|Міхаіл Мікалаевіч Ціхаміраў|Тихомиров М. Н.|ru|Тихомиров, Михаил Николаевич}}'' К пятилетию со дня смерти академика Бориса Дмитриевича Грекова // История СССР. 1958. № 5; * ''{{нп5|Мікалай Уладзіміравіч Усцюгаў|Устюгов Н. В.|ru|Устюгов, Николай Владимирович}}'' Деятельность академика Б. Д. Грекова в области публикации исторических источников // Археографический ежегодник за 1959 год. М., 1960; * ''{{нп5|Сяргей Барысавіч Філімонаў|Филимонов С. Б.|ru|Филимонов, Сергей Борисович}}'' Б. Д. Греков — заведующий Крымским центральным архивом // Советские архивы. 1978. № 3; * ''{{нп5|Леў Уладзіміравіч Чарапнін|Черепнин Л. В.|ru|Черепнин, Лев Владимирович}}'' К 90-летию со дня рождения Б. Д. Грекова (1972) // ''Черепнин Л. В.'' Отечественные историки XVIII—XX вв. М., 1984; * ''{{нп5|Карнелій Фёдаравіч Шаціла|Шацилло К. Ф.|ru|Шацилло, Корнелий Фёдорович}}'' Начало общественно-политической деятельности академика Б. Д. Грекова // [http://ebookiriran.ru/userfiles/file/IiI1974_1976.pdf История и историки: историографический ежегодник. 1974] / отв. ред. М. В. Нечкина. М., 1976; * ''{{нп5|Яраслаў Мікалаевіч Шчапаў|Щапов Я. Н.|ru|Щапов, Ярослав Николаевич}}'' Академик Б. Д. Греков как историк Киевской Руси // Вестник АН СССР. Вып. 9. М., 1982; ; на іншых мовах * {{Cite web|author=[[Андрэй Гаўрылавіч Плахонін|Плахонін А. Г.]]|url=http://www.history.org.ua/index.php?l=EHU&verbvar=Grekov_B&abcvar=4&bbcvar=20|title=Греков Борис Дмитрович|work=[[Енциклопедія історії України]]|accessdate=2010-03-16|lang=uk|archiveurl=https://www.webcitation.org/66B4lEelQ?url=http://www.history.org.ua/index.php?l=EHU|archivedate=2012-03-15}}. == Спасылкі == * {{Супрацоўнік РАН|50209|Бориса Дмитриевича Грекова}} * [http://isaran.ru/?q=ru/person&guid=C84EF7F5-4438-6874-ACC2-16CAE37D8C09 Историческая справка] на сайте Архива РАН * [http://annales.info/sbo/bibliogr/grekov.htm Список научных работ академика Б. Д. Грекова] // Библиотека Annales. * [http://www.spbiiran.nw.ru/grekov/ Статья] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200805051821/http://www.spbiiran.nw.ru/grekov/ |date=5 жніўня 2020 }} на сайте СПбИИ РАН * Греков Борис Дмитриевич (неопр.). Летопись Московского университета. Дата обращения 30 декабря 2017. * [http://knowledge.su/g/grekov-boris-dmitrievich Греков Борис Дмитриевич] * {{Праваслаўная энцыклапедыя|166435|Греков Борис Дмитриевич|12|321-322|{{нп5|Антон Анатольевіч Горскі|Горский А. А.|ru|Горский, Антон Анатольевич}}}} * ''Дворниченко А. Ю.'' [http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/41.html Греков Борис Дмитриевич // Биографика СПбГУ] {{Недаступная спасылка}}. * [https://csl.bas-net.by/personalii/62988/grekov-boris-dmitrievich/ Барыс Дзмітрыевіч Грэкаў] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} {{start box}} {{succession box|before=[[Мікалай Міхайлавіч Лукін]]|after={{нп5|Аркадзь Лаўровіч Сідараў||ru|Сидоров, Аркадий Лаврович}}|title=дырэктар<br>{{нп5|Інстытут гісторыі АН СССР|Інстытута гісторыі АН СССР|ru|Институт истории АН СССР}}|years=1937—1953}} {{succession box|before={{нп5|Міхаіл Іларыёнавіч Артамонаў||ru|Артамонов, Михаил Илларионович}}|after={{нп5|Аляксандр Дзмітрыевіч Удальцоў||ru|Удальцов, Александр Дмитриевич}}|title=дырэктар<br>{{нп5|Інстытут археалогіі РАН|ІГМК АН СССР|ru|Институт археологии РАН}}|years=1944—1946}} {{succession box|before={{нп5|Міхаіл Іларыёнавіч Артамонаў||ru|Артамонов, Михаил Илларионович}}|after={{нп5|Аляксандр Дзмітрыевіч Удальцоў||ru|Удальцов, Александр Дмитриевич}}|title=адказны рэдактар «{{нп5|Краткие сообщения Института археологии|КСИИМК|ru|Краткие сообщения Института археологии}}»|years=1946—1947}} {{succession box|before=няма|after=[[Пётр Мікалаевіч Траццякоў]]|title=дырэктар<br>[[Інстытут славяназнаўства РАН|Інстытута славяназнаўства АН СССР]]|years=1947—1951}} {{end box}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грэкаў Барыс Дзмітрыевіч}} [[Катэгорыя:Замежныя члены Балгарскай АН]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета РСФСР 2-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 3-га склікання]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расіі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі СССР]] [[Катэгорыя:Замежныя члены Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены АН СССР]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі СПбДУ]] [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі архітэктуры СССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы навукі Узбекскай ССР]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Архівісты]] [[Катэгорыя:Археографы]] [[Катэгорыя:Медыявісты]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Палтаўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Ганаровыя члены Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] 7ncmdvergjh0rv9rpzaqlw87b0r3f2e 0 630392 5210380 5021114 2026-10-02T11:23:52Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ вікіфікацыя 5210380 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Клецкі ешыбот |Арыгінальная назва = |Выява = Klieck,_ešybot_(01).jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Клецк]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1927 |Заканчэнне будаўніцтва = 1929 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Клецкі ешыбот''' ({{lang-he|עץ חיים}}) — будынак колішняй [[ешыбот|яўрэйскай духоўнай семінарыі]] ў горадзе [[Клецк]]у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. == Гісторыя == Ешыбот [[Слуцкі ешыбот|быў заснаваны]] ў 1897 годзе ў горадзе [[Слуцк]]у і ў 1921 годзе пераехаў у Клецк. Узвядзенне будынка распачалося ў 1927 годзе і было завершана ў 1929 годзе. Пэўны час будынак выконваў і ролю [[Сінагога|сінагогі]]. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] выкарыстоўвалі як дом культуры, потым — як краму<ref>{{Cite web |url=http://www.kleck.by/?p=41964 |title=На реконструкцию Клецкой иешивы требуется порядка 970 тысяч долларов |access-date=30 студзеня 2020 |archive-date=1 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190701052400/http://www.kleck.by/?p=41964 |url-status=dead }}</ref>. == Архітэктура == Прамавугольны ў плане аднапавярховы будынак накрыты двухсхільным дахам. Галоўны ўваход вылучаны двухпавярховым рызалітам, завершаным шчытом з люнетам у цэнтры. Фасад раскрапаваны вуглавымі лапаткамі, карнізам простага профілю, ліштвамі рознавялікіх лучковых аконных праёмаў. Прамавугольная ў плане зала з двух бакоў мае двух’ярусныя галерэі. Перакрыццё выканана на металічных бэльках<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/news/padarozhnichaem_razam_gorad_kleck_chastka_pershaja_kleck_gistarychny/2017-08-19-1657 |title=Падарожнічаем разам: горад Клецк (частка першая — Клецк гістарычны) |access-date=30 студзеня 2020 |archive-date=30 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130101531/http://www.gants-region.info/news/padarozhnichaem_razam_gorad_kleck_chastka_pershaja_kleck_gistarychny/2017-08-19-1657 |url-status=dead }}</ref>. == Выкладчыкі == * [[Ісер Залман Мелцэр]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{ГККРБ|613Г000185}} * [https://radzima.org/be/object/synagoga-2871.html Ешыбот | Клецк] * {{ГБ|https://globustut.by/kleck/index.htm#sinag}} * {{Архіварта|}} [[Катэгорыя:Славутасці Клецка]] [[Катэгорыя:Ешыботы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыка-культурныя каштоўнасці Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:1929 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Клецка]] [[Катэгорыя:Духоўныя навучальныя ўстановы Беларусі]] m0vr0elpacwt5n9ms5yh9bu7t78om5b 5210382 5210380 2026-10-02T11:24:22Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ вікіфікацыя 5210382 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Клецкі ешыбот |Арыгінальная назва = |Выява = Klieck,_ešybot_(01).jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Клецк]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1927 |Заканчэнне будаўніцтва = 1929 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Клецкі ешыбот''' ({{lang-he|עץ חיים}}) — будынак колішняй [[ешыбот|яўрэйскай духоўнай семінарыі]] ў горадзе [[Клецк]]у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. == Гісторыя == Ешыбот [[Слуцкі ешыбот|быў заснаваны]] ў 1897 годзе ў горадзе [[Слуцк]]у і ў 1921 годзе пераехаў у Клецк. Узвядзенне будынка распачалося ў 1927 годзе і было завершана ў 1929 годзе. Пэўны час будынак выконваў і ролю [[Сінагога|сінагогі]]. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] выкарыстоўвалі як дом культуры, потым — як краму<ref>{{Cite web |url=http://www.kleck.by/?p=41964 |title=На реконструкцию Клецкой иешивы требуется порядка 970 тысяч долларов |access-date=30 студзеня 2020 |archive-date=1 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190701052400/http://www.kleck.by/?p=41964 |url-status=dead }}</ref>. == Архітэктура == Прамавугольны ў плане аднапавярховы будынак накрыты двухсхільным дахам. Галоўны ўваход вылучаны двухпавярховым рызалітам, завершаным шчытом з люнетам у цэнтры. Фасад раскрапаваны вуглавымі лапаткамі, карнізам простага профілю, ліштвамі рознавялікіх лучковых аконных праёмаў. Прамавугольная ў плане зала з двух бакоў мае двух’ярусныя галерэі. Перакрыццё выканана на металічных бэльках<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/news/padarozhnichaem_razam_gorad_kleck_chastka_pershaja_kleck_gistarychny/2017-08-19-1657 |title=Падарожнічаем разам: горад Клецк (частка першая — Клецк гістарычны) |access-date=30 студзеня 2020 |archive-date=30 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130101531/http://www.gants-region.info/news/padarozhnichaem_razam_gorad_kleck_chastka_pershaja_kleck_gistarychny/2017-08-19-1657 |url-status=dead }}</ref>. == Выкладчыкі == * [[Ісер Залман Мелцэр]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{ГККРБ|613Г000185}} * [https://radzima.org/be/object/synagoga-2871.html Ешыбот | Клецк] * {{ГБ|https://globustut.by/kleck/index.htm#sinag}} * {{Архіварта|}} {{Ешыботы Мінскай губерні}} [[Катэгорыя:Славутасці Клецка]] [[Катэгорыя:Ешыботы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыка-культурныя каштоўнасці Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:1929 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Клецка]] [[Катэгорыя:Духоўныя навучальныя ўстановы Беларусі]] 6liw9jg8an21bj1jzekb8f34pmip5wj 5210393 5210382 2026-10-02T11:37:26Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Ешыботы Мінскай губерні]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5210393 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Клецкі ешыбот |Арыгінальная назва = |Выява = Klieck,_ešybot_(01).jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Клецк]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1927 |Заканчэнне будаўніцтва = 1929 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Клецкі ешыбот''' ({{lang-he|עץ חיים}}) — будынак колішняй [[ешыбот|яўрэйскай духоўнай семінарыі]] ў горадзе [[Клецк]]у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. == Гісторыя == Ешыбот [[Слуцкі ешыбот|быў заснаваны]] ў 1897 годзе ў горадзе [[Слуцк]]у і ў 1921 годзе пераехаў у Клецк. Узвядзенне будынка распачалося ў 1927 годзе і было завершана ў 1929 годзе. Пэўны час будынак выконваў і ролю [[Сінагога|сінагогі]]. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] выкарыстоўвалі як дом культуры, потым — як краму<ref>{{Cite web |url=http://www.kleck.by/?p=41964 |title=На реконструкцию Клецкой иешивы требуется порядка 970 тысяч долларов |access-date=30 студзеня 2020 |archive-date=1 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190701052400/http://www.kleck.by/?p=41964 |url-status=dead }}</ref>. == Архітэктура == Прамавугольны ў плане аднапавярховы будынак накрыты двухсхільным дахам. Галоўны ўваход вылучаны двухпавярховым рызалітам, завершаным шчытом з люнетам у цэнтры. Фасад раскрапаваны вуглавымі лапаткамі, карнізам простага профілю, ліштвамі рознавялікіх лучковых аконных праёмаў. Прамавугольная ў плане зала з двух бакоў мае двух’ярусныя галерэі. Перакрыццё выканана на металічных бэльках<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/news/padarozhnichaem_razam_gorad_kleck_chastka_pershaja_kleck_gistarychny/2017-08-19-1657 |title=Падарожнічаем разам: горад Клецк (частка першая — Клецк гістарычны) |access-date=30 студзеня 2020 |archive-date=30 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130101531/http://www.gants-region.info/news/padarozhnichaem_razam_gorad_kleck_chastka_pershaja_kleck_gistarychny/2017-08-19-1657 |url-status=dead }}</ref>. == Выкладчыкі == * [[Ісер Залман Мелцэр]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{ГККРБ|613Г000185}} * [https://radzima.org/be/object/synagoga-2871.html Ешыбот | Клецк] * {{ГБ|https://globustut.by/kleck/index.htm#sinag}} * {{Архіварта|}} {{Ешыботы Мінскай губерні}} [[Катэгорыя:Славутасці Клецка]] [[Катэгорыя:Ешыботы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыка-культурныя каштоўнасці Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:1929 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Клецка]] [[Катэгорыя:Духоўныя навучальныя ўстановы Беларусі]] [[Катэгорыя:Ешыботы Мінскай губерні]] e5ohedvh2enia1qvy9k1f9u2i1j96e2 0 643478 5209849 5164706 2026-10-01T12:10:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5209849 wikitext text/x-wiki {{Фільм | Назва = Балканская мяжа | Выява = The creators of the film the Balkan Line 2019.jpg | Памер = | Жанр = | Рэжысёр = | Прадзюсар = | Сцэнарыст = | У галоўных ролях = | Аператар = Вячаслаў Ліснеўскі | Кампазітар = | Кампанія = Блесс-Фильм, Апгрейд Вижн, ARCHANGEL STUDIOS | Час = 151 хвіліна | Бюджэт = 230 000 000 рублёў | Зборы = 317 283 412 рублёў | Краіна = {{Сцягафікацыя|Расія}}<br>{{Сцягафікацыя|Сербія}} | Мова = | Год = 2019 | Папярэдні фільм = | Наступны фільм = }} '''Балканская мяжа''' ({{lang-ru|Балканский рубеж}}, {{lang-sr|Балканска међа}}) — расійска-сербскі ваенна-драматычны баявік рэжысёра [[Андрэй Андрэявіч Волгін|Андрэя Волгіна]], прысвечаны сакрэтнай аперацыі па захопу [[Аэрапорт Прышціны|аэрадрома Слаціна]] ў [[Косава і Мятохія|Косава і Мятохіі]] падчас [[Вайна НАТА супраць Югаславіі|ваеннай аперацыі НАТА ў Югаславіі]]. Гэтыя падзеі сталі самым небяспечным абвастрэннем адносін паміж Расіяй і Захадам з часоў [[Карыбскі крызіс|Карыбскага крызісу]]<ref>{{Cite web |url=http://www.rbc.ru/society/14/11/2010/498739.shtml |title=Солдатам НАТО разрешили стрелять в русских |access-date=2017-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803131503/http://www.rbc.ru/society/14/11/2010/498739.shtml |archive-date=2016-08-03 |url-status=dead }}</ref>. Расійская прэм’ера фільма адбылася 14 сакавіка 2019 года ў [[Масква|Маскве]]<ref>[https://www.samara.kp.ru/daily/26956/4009849/ На премьерном показе фильма «Балканский рубеж»]</ref>, а сербская — 19 сакавіка ў [[Бялград]]зе. Фільм быў выпушчаны ў пракат 21 сакавіка, да 20-й гадавіны пачатку бамбардзіровак Югаславіі<ref>https://tass.ru/kultura/6204813</ref>, кампаніяй [[20th Century Fox]]<ref>{{cite web|url=https://www.kinoafisha.info/movies/8327057/|title=Балканский рубеж (2018)|lang=ru|access-date=2018-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180302225407/https://www.kinoafisha.info/movies/8327057/|archive-date=2 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref>. 3 красавіка таго ж года прэм’ера фільма адбылася ў кіназале пасольства РФ у [[Вашынгтон]]е. Перад паказам гледачоў у відэазвароце павітаў прадзюсар кінастужкі і выканаўца адной з роляў Гоша Куцэнка<ref>https://iz.ru/863502/2019-04-03/film-balkanskii-rubezh-vpervye-pokazali-v-ssha</ref>. == Гісторыя стварэння == Ідэя стварэння фільма пра падзеі ў Югаславіі прыйшла Гошу Куцэнка ў 2012 годзе, у час размовы са славацкім прадзюсарам Васілем Шэўцам. Для напісання сцэнарыя запрасілі пісьменніка Івана Навумава, і ён стварыў 600-старонкавы гісторыю кахання рускага міратворца і сербскай дзяўчыны. Пазней Куцэнка пазнаёміўся з прадзюсарам Вадзімам Быркіным і генералам Юнус-Бекам Еўкуравым, якія пагадзіліся яму дапамагчы. Сапраўдныя дэталі аперацыі, у якой удзельнічаў Еўкураў (у той час — маёр спецназа [[Галоўнае ўпраўленне Генеральнага штаба (Расія)|ГРУ]]), да гэтага часу знаходзяцца пад грыфам сакрэтнасці, таму сцэнарысты прыдумлялі сюжэт на ўласнае меркаванне, а Еўкураў кансультаваў іх на прадмет дакладнасці таго, што адбываецца<ref>[https://rg.ru/2019/03/19/film-balkanskij-rubezh-rasskazyvaet-o-tom-o-chem-ranshe-molchali.html Родина — вне очереди. Фильм «Балканский рубеж» рассказывает о том, о чем раньше молчали]</ref>. Мілашу Бікавічу спачатку прапанавалі ролю расійскага салдата, але ён адмовіўся, вырашыўшы, што ў сумесным фільме Расіі і Сербіі яму будзе лагічней гуляць серба. Аднак ён адразу пагадзіўся дапамагчы арганізаваць здымкі ў сябе на радзіме і стаў не толькі акцёрам, але і адным з прадзюсараў фільма. Падчас бамбардзіровак Мілашу было ўсяго адзінаццаць гадоў, і тыя падзеі засталіся ў яго ў памяці на ўсё жыццё<ref>[https://www.ural.kp.ru/daily/26956.4/4009315/ «Балканский рубеж» Милоша Биковича: о войне в Югославии и простом парне Эмире Кустурице]</ref>. Для Гойка Міціч ролю Горана Міліч стала першай роляй серба за ўсю кінакар’еру. З падзеямі 1999 года ў акцёра звязаная асабістая трагедыя — падчас бамбардзіровак Югаславіі памерла яго маці, і ён не змог прыехаць з [[Берлін]]а на яе пахаванне; таму ён не раздумваючы прыняў запрашэнне прыняць удзел у праекце<ref>[https://www.kp.ru/daily/26957/4011679/ Гойко Митич: Моя мама умерла во время бомбежек Сербии]</ref>. Нягледзячы на ​​ўзрост, Міціч наадрэз адмовіўся ад паслуг дублёраў і сам выканаў усе трукі<ref>[https://rg.ru/2019/03/26/gojko-mitich-rasskazal-o-semkah-v-balkanskom-rubezhe.html Гойко Митич рассказал о съемках в «Балканском рубеже»]</ref>. Мілена Радулавіч спецыяльна для ўдзелу ў здымках фільма вучыла рускую мову і кожны раз ўдасканальвала яе, пасля чаго яна цяпер кажа на ёй практычна без акцэнту. [[Эмір Кустурыца]] сыграў невялікую ролю бялградскага таксіста; па словах выканаўчага прадзюсара Анастасіі Пялевін, спачатку рэжысёр павінен быў увайсці ў здымачную групу з сербскага боку, але ў іх не супалі працоўныя графікі<ref>{{Cite web |url=https://ampravda.ru/2018/08/10/083635.html |title=Балканский рубеж: Гоша Куценко и Эмир Кустурица снимаются в фильме о войне в Югославии |access-date=17 мая 2020 |archive-date=6 лістапада 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191106122106/https://ampravda.ru/2018/08/10/083635.html |url-status=dead }}</ref>. Для здымак усе акцёры, якія выконвалі ролі спецназаўцаў, прайшлі цяжкія двухмесяцовыя трэніроўкі, значна падцягнуўшы сваю фізічную і стралковую падрыхтоўку<ref>[http://www.kinometro.ru/technology/show/name/Balkan_Ridge_shooting_3999 КАК СНИМАЛСЯ ФИЛЬМ «БАЛКАНСКИЙ РУБЕЖ»]</ref>. Здымкі праходзілі ў Маскве, Падмаскоўі, Сербіі і Крыме<ref>{{Cite web |url=http://kinomanclub.ru/blog/Harik/stati/chto-prishlos-preodolet-akteram-na-semkah-filma-balkanskiy-rubezh-1932/ |title=Что пришлось преодолеть актерам на съемках фильма «Балканский рубеж» |access-date=17 мая 2020 |archive-date=6 лістапада 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191106122106/http://kinomanclub.ru/blog/Harik/stati/chto-prishlos-preodolet-akteram-na-semkah-filma-balkanskiy-rubezh-1932/ |url-status=dead }}</ref>. == Сюжэт == [[1995]] год. Міратворчыя сілы [[НАТА]], у склад якіх уваходзіць і група расійскага спецназу пад камандаваннем Андрэя Шаталава, захопліваюць у Босніі ў палон албанскага баевіка. Яго патрабуецца даставіць жывым і адпусціць, аднак Шаталаў у выніку канфлікту на борце выкідае баевіка з верталёта, прама парушаючы загад. За гэта яго група аказваецца па-за законам у сябе на Радзіме. [[1999]] год. НАТА пачынае бамбардзіроўкі Югаславіі, знішчаючы жылыя дамы і бальніцы. У гэты ж час у Маскве генерал Сомаў аддае Беку Етхоеву, былому камандзіру Шаталава, сакрэтны загад заняць аэрапорт Слаціна ў [[Прышціна|Прышціне]] і ўтрымаць яго да прыходу калоны расійскіх міратворцаў. Бек угаворвае генерала дазволіць яму сабраць для выканання баявой задачы былую групу Шаталава, якая да гэтага часу хаваецца на тэрыторыі Югаславіі, на што Сомаў неахвотна ў выніку згаджаецца. Тым часам Шаталаў прыходзіць да жуліку Горану, якому замовіў югаслаўскі пашпарт. Дакумент гатовы, але пры бліжэйшым разглядзе аказваецца няякаснай падробкай. У гэты момант у дом Горана ўрываецца мясцовая паліцыя. Начальнік паліцэйскага ўчастка Горан Міліч прапануе Шаталаву здзелку: альбо той распавядае пра сябе праўду і атрымлівае працу, альбо захоўвае маўчанне і падвяргаецца дэпартацыі ў Расію. Андрэй, для якога вярнуцца дадому азначае пайсці пад трыбунал, раскрывае сябе, і Міліч, стрымліваючы сваё слова, працаўладкоўвае яго да сябе ў пастарунак і выпраўляе сапраўдны пашпарт. Астатнія былыя члены групы не могуць знайсці сябе. Вера Курбаева, у мінулым [[снайпер]] групы, працуе ахоўнікам у публічным доме. Ілля Слашчоў амаль кожны дзень выпівае ў мясцовым бары. Толькі былому сапёры Алегу Барміну атрымоўваецца прымяняць навыкі на практыцы: ён дапамагае югаслаўскім калегам размініраваць скінутыя і не разарваныя снарады. Знайшоўшы ўсіх, акрамя самага Шаталава, які, як лічыцца, падставіў усю сваю групу, Бек збірае іх і прысвячае ў курс задачы, абяцаючы, што за паспяховае выкананне ім усім дазволяць вярнуцца дадому, іх цалкам рэабілітуюць і адновяць у званні і ўзнагароды. У гэты час у Босніі расійскі міратворчы батальён трэніруецца на БТРах. Адразу пасля заезду ў размяшчэнне паступае званок ад генерала Сомава, які перадае загад рухацца ў бок Слаціна. У Вука — маладога сербскага паліцэйскага з пастарунку Міліча, у мінулым дэсантніка — у яго роднай вёсцы албанскія баевікі забіваюць усю сям’ю. Ён ашалеў ад гора, і Міліч разам з іншым падначаленым, албанцам Фадзілем, ледзьве ўтрымліваюць яго ад самасуду. Шаталаў накіроўваецца на аўтобусе і па шляху знаёміцца ​​з мясцовай дзяўчынай-урачом па імі Ясна. На горным перавале іх аўтобус спыняе банда Смука — албанскага баевіка, вядучага барацьбу за «[[Вялікая Албанія|Вялікую Албанію]]», які не грэбаваў ніякімі сродкамі для дасягнення мэтаў. Банда высаджвае людзей з аўтобуса, збівае іх, забівае святара за адмову вымавіць фразу «Няма Бога, акрамя Алаха», спрабуе згвалтаваць Ясну, але раптам Шатал, знайшоўшы момант, сам захоплівае Смука ў закладнікі, знішчае некалькіх баевікоў і патрабуе ад астатніх скласці зброю, што яны і робяць. З гэтага моманту ён становіцца для Смука кроўным ворагам. У пошуках Шаталава Смук прыходзіць у паліцэйскі ўчастак і бярэ ў палон Міліча, патрабуючы выдаць «рускага серба», але Міліч адмаўляецца што-небудзь паведаміць, аказвае супраціў і гіне з гонарам. Банда Смука захоплівае ў закладнікі дзясяткі сербаў, уключаючы Ясну, і ўтрымлівае іх на тэрыторыі падкантрольнага ім аэрапорта Слаціна, забіваючы ўсіх, акрамя самой Ясны і паспеўшай схавацца маленькай дзяўчынкі. Пагражаючы забіць апошнюю, баевікі прымушаюць дзяўчыну выдаць адрас Рады, але, не сустрэўшы там нікога (Шаталаву патэлефанаваў Фадзіль і паспеў папярэдзіць аб небяспецы), толькі ладзяць пагром. Былая група Шаталава, якой зараз кіруе Бек, а таксама сам Шаталаў разам з Вукам і Фадзілем незалежна адзін ад аднаго пранікаюць на тэрыторыю аэрапорта і займаюць яго. Затым яны сустракаюцца. Бек зусім не рады нечаканай сустрэчы і патрабуе ад Шаталава і паліцэйскіх пакінуць аэрапорт, але Вук, перакананы патрыёт [[Сербія|Сербіі]], рэзка адмаўляецца. Сварку перарывае з’яўленне разведвальнай машыны бандытаў Смука, у якой едуць чатыры чалавекі. Снайпер Вера, якая ўжо заняла пазіцыю, забівае дваіх з іх, але атрымлівае раненне з буйнакалібернага кулямёта, і тыя, што засталіся двое хутка з’язджаюць. Шаталаў паведамляе, што ў бандзе Смука больш за сто баевікоў, і Бек, разумеючы, што кожны баец на рахунку, вымушана дазваляе ўсім тром застацца. Тым часам група міратворчых сіл пад камандаваннем палкоўніка Платава, змяніўшы маркіроўку [[SFOR]] на сваіх бронетранспарцёр на [[KFOR]], арганізаванай калонай [[Марш-кідок на Прышціну|вылучаецца ў бок аэрапорта Слаціна]]. Група Бека размяркоўваецца па пазіцыях. Акрыялую Ясну, якая ўсё яшчэ знаходзіцца на тэрыторыі аэрапорта, Шаталаў, з якім у яе завязаўся раман, хавае ў дыспетчарскай — самым бяспечным месцы. Пасля заходу баевікі Смука прыбываюць да аэрапорта, і завязваецца няроўны бой, які працягваецца ўсю ноч. Пасля некалькіх няўдалых спробаў прарыву баевікі абстрэльваюць аэрадром з мінамётаў. У ходзе абстрэлу атрымлівае смяротнае раненне баец па мянушцы Гірэй. Веру ў выніку выбуху завальвае абломкамі. Фадзіль ад стрэлу з [[РПГ]] правальваецца ўніз, скрозь драўляны столь тэрмінала. Каб знішчыць мінамёты, ахвяруе сабой Слашчоў, накіраваўшы на іх гружаны бензавоз. Ратуючы Ясну, атрымлівае цяжкае раненне Шаталаў. Пазбаўляецца нагі ў выніку выбуху Вук. Разумеючы, што літасці яму не будзе, ён апранае прадмет свайго гонару — [[Чырвоны бярэт]], — каб памерці годна, і застаецца прыкрываць адступленне Шаталава. Да раніцы боепрыпасаў у спецгрупы амаль не застаецца. Усё выжылыя члены групы (Бек, Шаталаў, сапёр Бармін, снайпер Вера), а таксама Ясна і маленькая дзяўчынка, таксама былая закладніца, збіраюцца ў дыспетчарскай. Смук забівае Вука, забірае яго бярэт і адразае яму галаву, пасля чаго патрабуе ад акружаных здацца. Група не мае намеру здавацца жывымі, але ў іх застаецца ўсяго чатыры патроны. Першай вырашаецца застрэліцца Вера, але, зразумеўшы, што не ў сілах гэта зрабіць самастойна, просіць пра гэта Бека. У апошні момант, за секунду да немінучай гібелі, яны чуюць па радыёсувязі рускую размову і разумеюць, што на тэрыторыю аэрапорта прыбыла калона расійскіх міратворцаў. Смук з астатнімі васьмю баевікамі адыходзіць і садзіцца ў сваю машыну, і праз некалькі секунд яго забівае нажом паліцэйскі Фадзіль. Забраўшы з машыны чырвоны бярэт Вука, ён сыходзіць. Група таемна пакідае аэрапорт. Ясну і дзяўчынку знаходзяць расійскія міратворцы, якія занялі ўсю тэрыторыю незадоўга да прыбыцця сіл НАТА. Камандзір узвода бронетранспарцёраў Коля Палтарацкі загадвае падначаленым: «Рабіце, што хочаце, толькі каб ён [верталёт НАТА] не сеў!», а сам з аўтаматам ўстае на КПП аэрапорта. Генерал Джэксан па тэлефоне прамаўляе фразу, якая ўвайшла ў гісторыю: «Я не пачну для вас [[Трэцяя сусветная вайна|Трэцюю сусветную вайну]]!» Год праз. [[Бялград]]. Ясна выходзіць з царквы і ідзе па вуліцы. Ззаду стаіць машыне таксі, дзе сядзяць двое — вадзіцель і, як аказваецца, Андрэй Шаталаў. Андрэй, мабыць, ужо расказаў таксісту аб сваёй каханай, і той, убачыўшы Ясну, пытаецца: «Гэта яна?». Шаталаў адказвае сцвярджальна, і таксіст патрабуе ад яго ісці да яе. Павагаўшыся, Андрэй вылазіць з машыны і кліча Ясну. Яна чуе яго і абгортваецца. Гэтым і заканчваецца фільм. У тытрах распавядаецца, што расійскі міратворчы кантынгент быў выведзены з Косава ў 2003-м годзе, пасля чаго забойства сербскага насельніцтва аднавіліся і працягваюцца да гэтага часу. == У ролях == * Антон Пампушны — Андрэй «Шатай» Шаталаў * Гоша Куцэнка — Асланбек Етхоеў («Бек»), камандзір спецгрупы (прататып Юнус-Бек Еўкураў) * Мілена Радулавіч — Ясна Благаевіч, лекар, дзяўчына Андрэя * Сяргей Марын — Ілля Слашчоў («Слашч») * Надар Джанелідзэ — Рустам Маматгірэеў («Гірэй») * Кірыл Палухін — Алег Бармін («Бора»), сапёр * Равшана Куркова — Вера Курбаева, снайпер * Гойка Міціч — Горан Міліч, начальнік югаслаўскага паліцэйскага ўчастка * Мілаш Бікавіч — Вук Петравіч, супрацоўнік югаслаўскай паліцыі * Аляксандар Радойчыч — Фадзіль, супрацоўнік югаслаўскай паліцыі * Аляксандр Срэчковіч — Смук, лідар албанскіх баевікоў * Міодраг Раданіч — Амір, «правая рука» Смука * Дзмітрый Фрыд — доктар Штэрн, лекар з Швейцарыі, хаўруснік Смука * Святлана Чуйкіна — Марта, лекар, памочніца Штэрна * Эмір Кустурыца — таксіст * Срджан Тадаровіч — Горан, жулік * Дзмітрый Вяткін — сын Горана * Раман Курцын — старшы лейтэнант Мікалай Палтарацкі, камандзір узвода (прататып Мікалай Яцык) * Дзмітрый Раслякоў — маёр, намеснік камандзіра батальёна па тых. часткі. * Канстанцін Салаўёў — палкоўнік Платаў, камандуючы расійскім батальёнам з Босніі (прататып Віктар Міхайлавіч Заварзін) * Міхаіл Хмураў — генерал Віктар Іванавіч Сомаў, куратар аперацыі ў Прышціне, блізкі сябар Бека (прататып Леанід Рыгоравіч Івашоў) * Ганна Чапман — журналістка == Саўндтрэк == {{tracklist |collapsed = no |headline = Трэк-ліст : |extra_column = Выканавец |title1 = Феллини |extra1 = Сплин, Би-2 |length1 = 5:05 |title2 = Северный ветер |extra2 = Линда |length2 = 6:53 |title3 = Туман |extra3 = Сектор Газа |length3 = 3:43 |title4 = Скованные одной цепью |extra4 = Ю-Питер |length4 = 4:54 |title5 = Дальше действовать будем мы |extra5 = Кино |length5 = 3:54 |title6 = А что нам надо? |extra6 = СерьГа |length6 = 3:58 |title7 = Хлоп-хлоп |extra7 = Nautilus Pompilius |length7 = 3:58 |title8 = Родина |extra8 = ДДТ |length8 = 4:37 |title9 = Coco Jamboo |extra9 = Mr. President |length9 = 3:43 }} == Ацэнкі == === Станоўчыя === Фільм атрымаў змешаныя ацэнкі кінакрытыкаў. Кінакрытык і балканіст Дзмітрый Бавырын ацаніў карціну станоўча: «на гістарычна прадказальным і візуальна бедным матэрыяле быў зняты вострасюжэтны і відовішчны жанравы фільм»<ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/culture/2019/3/20/968942.html|title=Фильм про Россию на сербской войне по-настоящему удивляет|publisher=Взгляд|lang=ru|access-date=2019-03-21}}</ref>. Аляксей Літоўчанка з выдання «Российская гузета» пісаў: «Аб’ектыўна „Балканский рубеж“ як патрыятычны ваенны баявік нічым не саступае амерыканскім аналагам. У ім хапае патрыятычнага пафасу — і гэта натуральна, такі ўжо жанр. Галоўнае, што абстаўлены ён прыгожа і з густам»<ref>{{cite web |url=https://rg.ru/2019/03/18/balkanskij-rubezh-dalshe-dejstvovat-budem-my.html |title=Рохан все-таки пришел |publisher=Российская газета |access-date=2019-03-29 |lang=ru}}</ref>. Кінакрытык Трафіменка М. С. назваў «Балканский рубеж» «вышэйшым дасягненнем айчыннай кінаіндустрыі»<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3922247 Военно-бездушные силы]</ref> Кінакрытык Ягор Масквіцін паказвае на недахопы фільма: мноства сцэн са слоу-мо і доўгі хранаметраж, аднак паказвае на высокую прамалёўку персанажаў, адсутнасць акцэнтаў, а бітву за аэрапорт у канцы фільма ён назваў «вяршыняй батальнай харэаграфіі сярод расійскіх баевікоў аб сучаснай вайне»<ref>{{Cite web|url=https://daily.afisha.ru/cinema/11559-balkanskiy-rubezh-kak-9-rota-bodryy-boevik-umerenno-patrioticheskih-vzglyadov/|title=«Балканский рубеж» как «9 рота»: бодрый боевик умеренно патриотических взглядов|publisher=Афиша|access-date=2020-02-02}}</ref>. === Адмоўныя === Брытанская газета Times у сваім рэдакцыйным артыкуле называе фільм спробай перапісаць гісторыю, пры гэтым нязначныя рознагалоссі з нагоды размяшчэння міратворцаў у Косава выдаюцца за стратэгічную перамогу Расіі, рэжым [[Слабадан Мілошавіч|Мілошавіча]] ўяўляецца нявіннай ахвярай «агрэсіі НАТА», а генацыд албанцаў, уладкованы сербамі, не згадваецца зусім. На думку Times, «фільм настолькі тэндэнцыйны, што пераходзіць усе межы мастацкай інтэрпрэтацыі»<ref>[https://www.bbc.com/russian/news-47770442 «Пресса Британии: Переписывание истории?»] // BBC, 1.04.2019</ref>. Кінакрытык Антон Долін, нягледзячы на ​​тое, што не глядзеў фільм, выступіў з рэзкай крытыкай<ref>{{Cite web|url=https://www.novayagazeta.ru/articles/2019/04/16/80241-ne-unizhatsya-do-ob-yasneniy|title=Не унижаться до объяснений|date=2019-04-16|publisher=Новая газета - Novayagazeta.ru|lang=ru|access-date=2019-04-17}}</ref>, назваўшы яго «важкім прэтэндэнтам на горшы айчынны фільм года»<ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2019/3/16/968710.html|title=Нападкам кинокритика Долина на фильм о российском спецназе в Косово дали неожиданное объяснение|publisher=vz.ru|lang=ru|access-date=2019-04-17}}</ref> «Для тых, хто не збіраецца глядзець, кароткі дайджэст: горшае зло на планеце — НАТА; на другім месцы — мусульмане <…> Але свет не скаціцца ў тартарары, паколькі НАТА супрацьстаяць славяне; самыя стромкія славяне — рускія, без іх астатнім славянам, мабыць, кранты»<ref>https://vz.ru/news/2019/3/16/968710.html</ref>. Загадчык аддзела культуры часопіса «Огонёк» Архангельскі ў сваёй рэцэнзіі паказвае што аўтары фільмы праігнаравалі «ўсю складанасць югаслаўскага канфлікту», а проста падзялілі бакі на «чужыя дрэнныя» і «свае добрыя», зрабіўшы мэтай фільма сюжэт «як мы „перамаглі НАТА“»<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3924067 Принуждение к мифу]</ref> Аглядальнік Film.ru Ягор Белікаў заявіў, што кінастужка — «не самага вялікага розуму фільм»<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/serby-i-molody|title=Рецензия на фильм «Балканский рубеж»|publisher=www.film.ru|access-date=2020-02-02}}</ref>. Кінакрытык Алёнушкіна ў сваёй рэцэнзіі паказвае на наступныя недахопы фільма: гістарычнае неадпаведнасць, тэхнічныя пралікі, саўндтрэк і акцэнты, «сербы, напрыклад, — толькі героі і ахвяры, а „ў НАТА падтрымліваюць албанскіх баевікоў“»<ref>{{Cite web|url=https://www.timeout.ru/msk/artwork/365369/review|title=«Балканский рубеж». Сербский песок|publisher=Time Out|lang=ru|access-date=2020-02-02}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Шугалей (фільм)]] * [[Шугалей 2]] * [[Турыст (фільм, 2021)]] == Спасылкі == * {{imdb title|id=5951188|title=«Балканский рубеж»}} * {{cite video |title=Официальная пресс-конференция фильма «Балканский рубеж» |url=https://www.youtube.com/watch?v=T56f09_aWH4 |publisher=Startfilm |access-date=2019-04-09 }} * {{cite web |url=https://tvkinoradio.ru/article/article15236-na-balkanskom-rubezhe-u-nas-goreli-kameri-no-ni-odin-chelovek-ne-postradal |title=«На “Балканском рубеже” у нас горели камеры, но ни один человек не пострадал» |author=Родион Чемонин |date=21-03-2019 |publisher=tvkinoradio.ru |access-date=2019-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804110228/https://tvkinoradio.ru/article/article15236-na-balkanskom-rubezhe-u-nas-goreli-kameri-no-ni-odin-chelovek-ne-postradal |archive-date=4 жніўня 2020 |url-status=dead }} * Сусанна Альперина [https://rg.ru/2019/03/19/film-balkanskij-rubezh-rasskazyvaet-o-tom-o-chem-ranshe-molchali.html Родина — вне очереди. Фильм «Балканский рубеж» рассказывает о том, о чем раньше молчали] // rg.ru, 19 марта 2019 * {{cite web|author=Теона Картвели|title=Политический эксперт и кинокритик спорят: «Балканский рубеж» это плоская киноагитка или лучший российский фильм со времен «Брата-2»|url=https://www.kp.ru/daily/26960.5/4014319/|publisher=KP.ru|date=2019-03-30|access-date=2019-04-01}} == Зноскі == {{Reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы, заснаваныя на рэальных падзеях]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі]] [[Катэгорыя:Фільмы Расіі]] [[Катэгорыя:Фільмы Сербіі]] nreapoevenpgd53s1sr8hghqgyuhw09 0 650171 5210072 5147917 2026-10-01T20:45:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210072 wikitext text/x-wiki '''Беларуская палеаграфія''' ({{lang-grc|παλαιóς}} «старажытны; важны» + {{lang-grc2|[[:ru:wikt:γράφω#Древнегреческий|γράφω]]}} «пісаць») — гісторыка-філалагічная дысцыпліна, якая вывучае гісторыю пісьма, заканамернасці развіцця графічных форм літар, пісьмовых знакаў, [[шрыфт]], а таксама помнікі старога пісьменства з мэтай прачытаць яго, вызначыць аўтара, час і месца стварэння, аўтэнтычнасць тэксту і інш. Вывучэнне беларускай палеаграфіі адбываецца ў цеснай сувязі з такімі дысцыплінамі гістарычнага і лінгвістычнага напаўнення, як гісторыя беларускай літаратурнай мовы, беларуская [[дыялекталогія]], [[гістарычная граматыка]] беларускай мовы, [[тэксталогія]], [[археаграфія]], [[дыпламатыка]], [[сфрагістыка]], [[геральдыка]] і інш. == Пачатак палеаграфіі == [[File:Лаўрышаўскае Евангелле, агульны выгляд.png|thumb|left|Лаўрышаўскае Евангелле. Пачатак XIV стагоддзя.]] Тэрмін «палеаграфія» ўвёў ва ўжытак у 1708 годзе французскі манах Бернар дэ Манфакон, аўтар працы «Грэчаская палеаграфія, або пра паходжання і развіццё літар». Ён ўпершыню распрацаваў метад палеаграфічнага даследавання і паставіў на аснове пэўных прыкмет наяўныя рукапісы ў храналагічны шэраг, вывеў эвалюцыю літар і вызначыў стадыі ў развіцці сярэднявечнага грэчаскага пісьма і тыпы пісьма. Практычна жа метад палеаграфіі ўжыў манах-бенедыкцінец [[Жан Мабільён]], які выдаў у [[Парыж]]ы ў 1681 годзе працу «De re diplomatica libri sex» («Дыпламатыка ў шасці кнігах»), дзе даў класіфікацыю тыпаў ранняга сярэднявечнага пісьма, назваўшы іх «нацыянальнымі», г. зн. франкскімі, лангабардскімі, вестгоцкімі і г. д. Гэта спатрэбілася яму для зацвярджэння сапраўднасці грамат франкскіх каралёў, выдадзеных [[Бенедыкцінцы|бенедыкцінскім]] кляштарам<ref>{{кніга|аўтар=Мейнеке Ф.|загаловак=Возникновение историзма|спасылка=https://platona.net/load/knigi_po_filosofii/filosofija_istorii/mejneke_vozniknovenie_istorizma/29-1-0-729|месца=М.|выдавецтва=РОССПЭН|год=2004|старонкі=33|старонак=480|archive-date=6 снежня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206182352/https://platona.net/load/knigi_po_filosofii/filosofija_istorii/mejneke_vozniknovenie_istorizma/29-1-0-729}}</ref>. Нешта падобнае назіралася і ў Расіі. «Першапачатковыя прыёмы палеагрыфічнага аналізу, — пісаў М. С. Чаеў, — зарадзіліся яшчэ ў Маскоўскай дзяржаве XVI−XVII стст., прычым, як і на Захадзе, у практычных мэтах. Гэтыя прыёмы выпрацоўваліся пераважна у выніку экспертызы дакументаў, якія фігуравалі ў судовых працэсах»<ref>{{кніга|аўтар=Чаев Н. С., Черепнин Л. В.|загаловак=Русская палеография|месца=М.|выдавецтва=Центр. типография им. Ворошилова|год=1946|старонкі=23|старонак=215}}</ref>. У XVIII стагоддзі развіццё палеаграфіі як спецыяльнай гістарычнай дысцыпліны было абумоўлена не толькі неабходнасцю стварэння крыніцкага падмурка для маладой гістарычнай навукі, але і цікавасцю да гісторыі і культуры, што было характэрным для эпохі [[Адраджэнне|Адраджэння]]. У гэты час наймацнейшымі ў Еўропе былі французская і нямецкая школы палеаграфіі. У першай палове XIX стагоддзя ў Еўропе пачынаюць складвацца нацыянальныя палеаграфічныя школы. Да канца стагоддзя палеаграфія здолела выпрацаваць уласную методыку, тэрміналогію даследаванняў, былі створаны спецыяльныя ўстановы, якія займаліся вывучэннем і публікацыяй тэкстаў, выданнем перыядычных прац па палеаграфіі і падрыхтоўкай спецыялістаў-палеографаў. У другой палове XIX−першай палове XX ст. асабліва інтэнсіўна палеаграфія развівалася ў Германіі, Францыі і Расіі, − у сувязі з падрыхтоўкай і выданнем старажытных помнікаў. Пачатак інтэнсіўнага развіцця славянарускай палеаграфіі — сярэдзіна XIX стагоддзя, хоць некаторыя практычныя тэмы графічнага аналізу (пераважна для выяўлення падробленых подпісаў) атрымалі распаўсюджванне ў XV—XVII стст. У сувязі з публікацыяй і вывучэннем крыніц, у XVIII стагоддзі адбывалася далейшае назапашванне палеаграфічных назіранняў, якія падрыхтавалі ўмовы для станаўлення славяна-рускай палеаграфіі як самастойнай галіны гістарычных ведаў. Зародкі палеаграфіі бачым у гістарычных пошуках [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|В. М. Тацішчава]], археаграфічнай дзейнасці [[Мікалай Іванавіч Навікаў|М. І. Навікова]]<ref>{{кніга|аўтар=Жуковская Л. П.|загаловак= Развитие славяно-русской палеографии|месца=М.|выдавецтва=Выд-ва АН СССР|год=1963|старонак=142}}</ref>. У 1840-х гадах рускі бібліёграф, даследчык рукапіснай і старадрукаванай кнігі [[Вукол Міхайлавіч Ундольскі|В. М. Ундольскі]] падрыхтаваў рукапіс кнігі «Вопыт славяна-рускай палеаграфіі, або навукі вызначыць час напісання рукапісаў, правільна і бегла чытаць іх». Праца рыхтавалася, перш за ўсё, для правільнага чытання тэкстаў, а таксама іх датавання<ref>{{кніга|аўтар=[[Яўген Львовіч Неміроўскі|Неміроўскі Я. Л.]]|загаловак= Вукол Михайлович Ундольский. 1816−1864|спасылка= https://search.rsl.ru/ru/record/01001735834|ммесца=М.|выдавецтва|= Российское университетское изд-во; Московское отделение Российского научного фонда|год=1996|старонак=280}}</ref>. У 1854 годзе [[Іван Пятровіч Сахараў|І. П. Сахараў]] апублікаваў кнігу «Чытання з рускай палеаграфіі», у якой дадзена класіфікацыя палеаграфіі па відах крыніц. Сахараў падзяліў палеаграфію на літаратурную, юрыдычную, археалагічную і нумізматычную. У канцы XI−пачатку XX ст. былі апублікаваныя курсы лекцый па славяна-рускай палеаграфіі [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|І. І. Сразнеўскага]] (1885) і [[Аляксей Іванавіч Сабалеўскі|А. І. Сабалеўскага]] (1908). Яны вызначалі прадмет і задачы палеаграфіі. Важным з’явілася праца [[Іван Сцяпанавіч Бяляеў|І. С. Бяляева]] «Практычны курс вывучэння старажытнага рускага скарапісу для чытання рукапісаў XV−XVIII стагоддзяў» (1907, 1911). Выйшлі працы-даведнікі па вывучэнні папяровых [[Вадзяныя знакі|вадзяных знакаў]] (філіграней), даведнікі паклалі пачатак філіграназнаўству: [[Іван Пятровіч Лапцеў|І. П. Лапцеў]] «Вопыт у старажытнай рускай дыпламатыцы» (1824), [[Канстанцін Якаўлевіч Трамбонін|К. Я. Трамбонін]] «Тлумачэнне знакаў, бачных у пісчай паперы…» (1844), [[Мікалай Пятровіч Ліхачоў|М. П. Ліхачоў]] «Палеаграфічнае значэнне папяровых вадзяных знакаў» (т. 1-3, 1899). Далей развіццё палеаграфіі як навуковай дысцыпліны звязана з імёнамі навукоўцаў XIX стагоддзя − [[Аляксей Мікалаевіч Аленін|А. М. Аленіна]], [[Канстанцін Фёдаравіч Калайдовіч|К. Ф. Калайдовіча]], [[Яўген Балхацінаў|Яўгенія Балхацінава]], [[Аляксандр Хрыстафоравіч Вастокаў|А. Х. Вастокава]], [[Павел Міхайлавіч Строеў|П. М. Строева]] і інш. == Беларуская палеаграфія як навука == [[File:Yefim Karskiy c1890s.jpg|thumb|left|Яўхім Фёдаравіч Карскі.]] У XI−XII стст. пачынаюць фарміравацца манастырскія бібліятэкі, дзе манахі не толькі збіраюць кнігі, але і перапісваюць іх. Найбольш вядомая бібліятэка [[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкага Сафійскага сабора]] (1066). Узнікаюць прыватныя бібліятэкі князёў полацкіх, [[Кірыла Тураўскі|Кірылы Тураўскага]]. У Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі сярод рукапісных кніг і архіўных матэрыялаў XIV—XXI стст. (больш за 1,7 тыс. адзінак захоўвання), створаных на славянскіх, заходняеўрапейскіх і ўсходніх мовах, — ёсць рукапісныя кнігі беларускага паходжання: [[Евангелле|евангеллі]], пролагі, [[службоўнік]]і, [[жыцця святых]], зборнікі слоў і [[Павучанні|павучанняў]] і іншыя рукапісныя кніжныя помнікі ― [[Тураўскае Евангелле]] XII ст., [[Полацкае Евангелле]] XII ст., [[Аршанскае Евангелле]] XII ст., [[Менскае Евангелле]] XIV ст., [[Лаўрышаўскае Евангелле]] XIV ст., [[Друцкае Евангелле]] XIV ст., [[Мсціжскае Евангелле]] XIV ст., [[Жыровіцкае Евангелле]] XV ст., [[Малажухавіцкае Евангелле]] канца XV ст., [[Дзесятаглаў]] (Біблія Мацвея Дзясятага) пачатку XVI ст., [[Слуцкае Евангелле]] XVI ст., [[Шарашоўскае Евангелле]] XVI ст. Славянскія рукапісы гэтага часу маюцца і ў бібліятэцы Акадэміі навук Украіны<ref>{{кніга|аўтар=Добрянский Ф. Н.|загаловак= Описание рукописей Виленской публичной библиотеки|месца=Вільня|год=1882|том= LVI|старонак=533}}</ref><ref>{{кніга|аўтар= Геппенер М. В., Візир М. П., Шубинський Й. Ст.|загаловак=Слоў'янскі рукапісы XI-XIV ст. у фондах Відділу рукописів Центральної наукової бібліотеки Академії навук Української РСР: Огляд, опис, публ.|месца= К.|выдавецтва=Наукова думка|год=1969|старонак=152}}</ref><ref>{{кніга|загаловак=Кніга Беларусі: 1517-1917: Зводны каталег|месца=Мн.|выдавецтва= Дзярж. б-ка БССР імя У. І. Леніна, БелСЭ|год=1986|старонак=614}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Будзько І. У.|загаловак= Старажытныя полацкія евангеллі-апракасы: лінгвістычныя і тэксталагічныя адметнасці|выданне=Сімяон Полацкі: светапогляд, грамадска-палітычная і літаратурная дзейнасць: (матэрыялы III Міжнароднай навуковай канферэнцыі, 19-20 лістапада 2009 г.): да 380-годдзя Сімяона Полацкага|месца=Мн.|год=2010|старонкі=5−18}}</ref>. З сярэдзіны XV да XVIII стагоддзя практыкуецца выкарыстанне беларускага тыпу царкоўнаславянскай мовы, − напрыклад, Наваградскі пролаг 1512 года, створаны пры [[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Навагрудскім саборы свв. Барыса і Глеба]] па загадзе кіеўскага мітрапаліта [[Іосіф II Солтан|Іосіфа II Солтана]]; у бібліятэцы [[Супрасльскі Дабравешчанскі манастыр|Супрасльскага манастыра]] была праведзена праца па яго моўным асаблівасцям і крыніцах<ref>{{артыкул|аўтар=Чистякова М. В.|загаловак= К истории новогрудской редакции Пролога|спасылка= https://www.researchgate.net/publication/330711687_K_istorii_novogrudskoj_redakcii_Prologa_na_materiale_spiskov_sentabrskogo_polugodia|выданне=SLAVISTICA VILNENSIS. Kalbotyra.|месца=Вільнюс|год=2011|том=56(2)|старонкі=121−126}}</ref>. Разам з царкоўнаславянскай і старабеларускай пісьменнай мовамі распаўсюджванне атрымліваюць [[Лацінская мова|лацінская]] і [[Польская мова|польская]] мовы. У афармленні рукапісных кніг прысутнічае гатычны стыль. Значная частка кніг выдавалася на польскай і латыні, чвэрць на «славенскай» і старабеларускай мовах, па адной на [[Грэчаская мова|грэчаскай]] і [[Італьянская мова|італьянскай]]<ref>{{артыкул|аўтар=Нікалаеў М., Антонаў В.|загаловак=Пачаткі кніжнай культуры Вялікага Княства Літоўскага|выданне=Спадчына|месца=Мн.|год=2003|нумар=4−5}}</ref>. У першай палове XVI стагоддзя выдаюцца кнігі [[Францішак Скарына|Францішка Скарыны]] (Біблія, 1517—1519; Малая подорожная кніжка, 1522; Апостал, 1525), [[Ян Вісліцкі|Яна Вісліцкага]] і [[Мікалай Гусоўскі|Мікалая Гусоўскага]], [[Сымон Будны|Сымона Буднага]], [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529 года]]. З кніг, выдадзеных ў XVI-першай палове XVII ст. на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] на польскай мове надрукавана 46 %, лацінскай — 38 %, на царкоўнаславянскай і старабеларускай — 10 %. Напрыклад, Статут ВКЛ 1529 года напісаны на старабеларускай мове, пераведзены на лацінскую (1530) і польскую (1532) мовы. Упершыню надрукаваны [[Ігнат Мікалаевіч Даніловіч|І. Н. Даніловічам]] на беларускай мове лацінскімі літарамі ў 1841 у [[Познань|Познані]], у 1854 [[кірыліца]]й у [[Масква|Маскве]]<ref>{{кніга|загаловак= Францыск Скарына і яго час. Энцыклапедычны даведнік|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1988|старонак=608|isbn=5-85700-003-3}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Topolska M. B.|загаловак= Książka na Litwe i Białorusi w latach 1553-1660|спасылка= https://rcin.org.pl/dlibra/publication/30691/edition/38053/ksiazka-na-litwie-i-bialorusi-w-latach-1553-1660-analiza-statystyczna-topolska-piechowiak-maria-barbara-1937?language=pl|выданне= Odrodzenie i reformacja w Polsce|месца=W.|год=1976|том=21|старонкі=145−164}}</ref>. Першыя звесткі пра палеаграфічную экспертызу беларускіх пісьмовых крыніц датуюцца XVI стагоддзем. Супрацоўнікі канцылярый, а таксама пісары розных службовых асоб з’явіліся першымі практычнымі палеографамі. Да практычнай палеаграфіі адносіцца капіраванне старых тэкстаў, а таксама іх пераказ, бо ўсё гэта мае на ўвазе валоданне пэўнымі палеаграфічнымі навыкамі. Практычнымі палеографамі, у прыватнасці, у канцы XVI-пачатку XVII стагоддзя, былі перапісчыкі кніг [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага]] XV−XVI стст. (ад лац. matricula — канцылярская кніга)<ref>{{артыкул|загаловак= Pismo dokumentów kancelarii Wielkiego Księstwa Litewskiego pierwszej połowy XVI w. jako źródło do historii urzędu (w świetle materiałów Narodowego Historycznego Archiwum Białorusi)|выданне= Belliculum diplomaticum II Thorunense. Kancelarie władców na ziemiach polskich w średniowieczu i czasach nowożytnych na tle porównawczym / Pod red. W. Chorążyczewskogo i J. Tandeckiego|месца= Toruń|год=2007|старонкі=87−95}}</ref>. Да практычнай палеаграфіі варта аднесці таксама і фальсіфікацыю дакументаў, праўда, такую, якая мела на ўвазе ўзнаўленне асаблівасцяў графікі пісьма таго часу, за які гэтыя дакументы выдаваліся. Для навуковай палеаграфіі ў параўнанні з практычнай уласцівае выкарыстанне больш дасканалых метадаў вывучэння пісьма, звяртанне да больш старажытных крыніц, пэўная сістэма іх адбору і крытыкі. [[File: Hipacy Pociej.png|thumb|left|Ігнацій Пацей.]] Пошукі папер па гісторыі царквы прывялі да зацікаўлення практычнай палеаграфіяй [[Іпацій Пацей|Іпація Пацея]] [[Ігнацій Кульчынскі|Ігнація Кульчынскага]], а пазней і іншых святароў. Напрыклад, І. Пацей у 1605 годзе прадстаўляў віленскаму магістрату на экспертызу старую рукапісную кнігу, знойдзеную ў царкве мястэчка [[Крэва]]. Кніга была напісана статутным славянскім пісьмом і ўтрымлівала апісанне [[Ферара-Фларэнтыйскі сабор|Фларэнтыйскага сабора]], а таксама грамату кіеўскага мітрапаліта [[Місаіл (мітрапаліт Кіеўскі)|Місаіла]] да папы [[Сікст IV|Сікста IV]] ад 14 сакавіка 1476 года, у якой духавенства і магнаты ВКЛ выказвалі сваё прызнанне Фларэнтыйскай уніі і прасілі заступніцтва перад католікамі. Пацей хацеў пераканацца ў сапраўднасці кнігі<ref>{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. В.|загаловак= Игнатий Кульчинский — первый исследователь белорусских древностей|спасылка=http://kronk.spb.ru/library/1988-m-dsr.htm|выданне= Древности славян и Руси|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1988|старонкі=100−104|старонак=288|isbn=5-02-009414-6}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Груша А. І.|загаловак=Гісторыя вывучэння беларускай і ўкраінскай кірыліцкай палеаграфіі да 1920-х гг.|спасылка=http://lib.znate.ru/docs/index-69501.html?page=47|выданне=Беларускі археаграфічны штогоднік|месца=Мн.|год=2006|том=7|старонкі=95−108|archive-url=https://web.archive.org/web/20200229162437/http://lib.znate.ru/docs/index-69501.html?page=47|archive-date=29 лютага 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200229162437/http://lib.znate.ru/docs/index-69501.html?page=47|archivedate=29 лютага 2020}}</ref>. Новы этап у развіцці палеаграфіі на беларускіх землях пачынаецца ў XVIII стагоддзі. У гэты час ажыццяўляецца актыўны збор, а пазней і публікацыя гістарычных крыніц, у тым ліку тых, што асвятлялі гісторыю беларускіх зямель, а таксама там створаных. Адным з першых, хто праявіў сябе на ніве збіральніцтва і вывучэння гістарычных крыніц, быў [[Адам Нарушэвіч|А. С. Нарушэвіч]]. Назапашванне і аналіз гістарычных крыніц становіцца важнай прыкметай развіцця гістарычнай навукі. Гэтай дзейнасцю займаюцца [[Тэадор Нарбут]], [[Іаахім Лялевель]]. Навуковае вывучэнне беларускай палеаграфіі, у прыватнасці, беларускага пісьма было звязана з дзейнасцю [[Віленская археаграфічная камісія|Віленскай археаграфічнай камісіі]]. У сувязі з падрыхтоўкай да друку гістарычных крыніц, быў выдадзены ў 1884 годзе палеаграыічны альбом «Зборнік палеаграфічных здымкаў са старажытных грамат і актаў, якія захоўваюцца у Віленскім Цэнтральным архіве і Віленскай Публічнай бібліятэцы»<ref>{{кніга|аўтар=[[Мікалай Мікалаевіч Улашчык|Улащик Н. Н.]]|загаловак= Очерки по археографии и источниковедению Белоруссии феодального периода|спасылка=http://adverbum.org/ru/ulashchik-ocherki-po-arheografii|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1973|старонкі=11, 63, 70|старонак=303}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Груша А. І.|загаловак= Беларуская кірылічная палеаграфія: задачы, прадмет і метад палеаграфіі як спецыяльнай гістарычнай навукі|спасылка=http://horugva.flybb.ru/topic21.html|выданне= Проблемы методологии исследований истории Беларуси. Материалы Международной научной конференции (Минск, 26-27 октября 2006 года)|месца=Мн.|год=2007}}</ref>. Па актавым кнігам можна прасачыць развіццё пісьма. [[Актавыя кнігі Вялікага Княства Літоўскага]] дазваляюць вывучаць усе тонкасці беларускай палеаграфіі — розныя почыркі, суцэльнае і раздзельнае напісанне, графіку літар, скарачэнне слоў, ўсячэнне або пропуск галосных, надрадковыя знакі, напісання саюзаў, ужывання раздзяляльных знакаў, абзацаў, загалоўных літар, літарных лічбаў і г. д. У іх можна знайсці, у прыватнасці, так званую «куханную» латынь, узаемаўплыў польскай мовы і латыні, гатычныя выразы іх абодвух. Класічная актавая кніга складалася з 12 сшыткаў па 4-6 папер. Акты пісаліся дубовымі чарніламі на шытай паперы розных адценняў, пераважна жоўта-шэрай. Перш чым трапіць на старонкі актовой кнігі, дакумент рэгістраваўся, часам перапісваўся. На апошнім лісце чыноўнікі падпісваліся ў заканчэнні актовай кнігі. У больш старых кнігах апошняе слова аднаго аркуша паўтаралася ў пачатку другога. Кожны дакумент меў таксама літарную нумарацыю. Нумарацыю жа аркушаў кнігі рабілі ўжо камісіі ў XIX стагоддзі. Усе кнігі або апраўленыя, або збрашураваныя. Актавыя кнігі заўсёды былі крыніцай навуковых даследаванняў. Пачынаючы з выдання «[[Архіў Паўднёва-Заходняй Расіі|Архіва Паўднёва-Заходняй Расіі]]», калі была зроблена спроба сістэматызаваць актавыя матэрыялы па асобных тэмах, 6 тыс. кніг былі адкрыты для агульнага карыстання. Вадзяныя знакі актавых кніг — выдатны матэрыял для вывучэння месца вырабу, шляхоў распаўсюджвання і якасці паперы<ref>{{артыкул|аўтар=Фёдорова Л. Д.|загаловак=Архив Юго-Зпадной России|спасылка=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Arkhyv_Yuho_Zapadnoj|выданне=Енциклопедія історії України у 10 тт.|месца=К.|выдавецтва=Наукова думка|год=2003|том=1|старонак=688|isbn=ISBN 966-00-0734-5}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Груша А. І.|загаловак= Метадычныя рэкамендацыі па публікацыі рукапісных актавых кірылічных крыніц у Беларусі (XIII−XVIII стст., перыяд Вялікага Княства Літоўскага)|спасылка= https://www.academia.edu/5007153/%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%80%D1%8D%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D0%BF%D0%B0_%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D1%85_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%96%D1%86_%D1%83_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_XIII-XVIII_%D1%81%D1%82%D1%81%D1%82._%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B4_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%90%D1%9E%D1%82%D0%B0%D1%80-%D1%81%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%90._%D0%86._%D0%93%D1%80%D1%83%D1%88%D0%B0._%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_2003._168_%D1%81|месца=Мн.|год=2003|старонак=168}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Груша А. И.|загаловак=Феномен актовых книг Великого княжества Литовского, ведшихся при великом князе Литовском и местных властях во второй половине XV – первой трети XVI в|выданне= Вспомогательные и специальные науки истории в XX – начале XXI в.: призвание, творчество, общественное служение историка. Материалы XXVI Международной научной конференции. Москва, 14-15 апреля 2014 г.|месца=М.|выдавецтва=РГГУ|год=2014|старонкі=150−152}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Жлукта А. А.|загаловак= Лацінская актавая палеаграфія|месца=Мн.|выдавецтва= БелНДІДАС|год=2015|старонак=200}}</ref>. Серыя «Беларусь у актавых кнігах XVI−XVIII стст.» заснаваная ў Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі ў 1996 годзе як выданне, у якім планавалася друкаваць гістарычныя дакументы, а таксама архіўныя, археаграфічныя і інш. Толькі ў Нацыянальнай дзяржаўнай акадэмічнай бібліятэцы (НДАБ) захоўваецца больш за мільён рукапісных спраў, з якіх больш за 10 тысяч адносіцца да XVI−XVIII стст. Акрамя таго некаторая частка дакументаў гэтага часу захоўваецца ў НДАБ у Гродна. Шмат дакументаў знаходзіцца за межамі Беларусі. Першыя выпускі серыі прысвечаныя актавым кнігам Магілёўскага магістрата апошняй чвэрці XVI−пачатку XVII стст. Яны складаюцца з прадмовы, падрабязнага загалоўка да кожнага дакумента акіавай кнігі, асабовага і геаграфічнага паказальнікаў, а таксама тэрміналагічнага слоўніка<ref>{{cite web|url=http://niab.by/newsite/ru/content/all/%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%91%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96-%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA-1|title=Актавыя кнігі як крыніца для вывучэння спецыяльных гістарычных дысцыплін|author=Працэнка Л. А.|publisher=Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711222717/http://niab.by/newsite/ru/content/all/%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%91%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96-%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA-1|archive-date=11 ліпеня 2020|url-status=dead}}</ref>. Вывучэнне лацінскай палеаграфіі з пачатку XX стагоддзя было спынена, у першую чаргу, з-за палітычных прычын. Аднак, выйшла праца В. А. Дабіаш-Раждественскай, якая распавяла гісторыю лацінскай палеаграфіі і дала прыклады палеаграфічнага аналізу<ref>{{кніга|аўтар=Добиаш-Рождественская О. А.|загаловак= История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии|спасылка=https://www.academia.edu/10375943/%D0%94%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%B0%D1%88-%D0%A0%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%9E.%D0%90._-_%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B0_%D0%B2_%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%92%D0%B5%D0%BA%D0%B0_-_1936|месца=М.|выдавецтва=АН СССР|год=1936|старонак=227}}</ref>. [[Старабеларуская мова]] (афіцыйная мова ВКЛ) заставалася доўгі час пад моцным уплывам царкоўнаславянскай мовы, якая практыкавала кірыліцу<ref>{{артыкул|аўтар=Груша А.|загаловак=Рэлігія-мова-пісьмо: пра сутнасць устава і паўустава XI – першай паловы XVI ст|спасылка= https://www.academia.edu/30712569/%D0%A0%D1%8D%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%8F_-_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_-_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%BE_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D1%83%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D1%9E%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0_XI_-_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%8B_XVI_%D1%81%D1%82|выданне= Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2007|нумар=9}}</ref>. Пасля заключэння уніі паміж ВКЛ і Польшчай і ўтварэння Рэчы Паспалітай усё часцей сустракаюцца беларускія тэксты, напісаныя лацінскім шрыфтам. У Беларусі практыкаваўся польскі варыянт лацінкі з характэрнымі пазначэннямі шыпячых і свісцячых зычных, мяккасці зычных. У кірылічнай графіцы не было знакаў для абазначэння некаторых фанем беларускай мовы − «ў», «дж», «дз». Захавалася даволі шмат дакументаў, напісаных ці перапісаных лацінкай, і ў XVIII стагоддзі. Некаторыя свае выданні, напрыклад зборнікі гімнаў, друкавала лацінкай уніяцкая царква. Да XX стагоддзя лацінка выкарыстоўвалася паралельна з кірыліцай. Першыя беларускія літаратары, добра знаёмыя з польскай культурай, аддавалі перавагу лацінцы. Да таго часу, уласна беларускай кірылічнай сістэмы пісьма ўжо не існавала, адзіным выглядам даступных публікацый на беларускай мове былі старыя уніяцкія зборнікі беларускіх рэлігійных [[гімн]]аў (([[Кант (песня)|канты]], кантычкі). У XIX стагоддзі на лацінцы выходзілі творы [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]], [[Францішак Багушэвіч|Ф. Багушэвіча]]. У XX стагоддзі лацінкай друкаваліся [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Цётка]], [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]]; на лацінцы выходзілі часопісы «Беларус», «Гоман», газеты «[[Наша доля]]», «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». У 1920-я гады ў «Нашай ніве» разгарнулася дыскусія аб мэтазгоднасці ўжывання двух алфавітаў, прычым большасць чытачоў выказалася за захаванне кірыліцы<ref>{{артыкул|аўтар=Груша А. И.|загаловак= Кирилическое и латинское письмо: общее и отличное в истории и изучении|спасылка= https://www.academia.edu/28021189/%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B8_%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D0%B5_%D0%B8_%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B2_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%B8_%D0%B8%D0%B7%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8|выданне=Сословия, институты и государственная власть в России (Средние века и раннее Новое время): Сб. ст. памяти акад. Л. В. Черепнина|месца=М.|год=2010}}</ref>. [[File:Nas dol1.JPG|thumb|Першы нумар газеты «Наша доля».]] Старабеларуская пісьменность існавала ў трох варыянтах напісання: [[устаўнае пісьмо]], [[паўустаў]] і [[скорапіс]]<ref>{{артыкул|аўтар= Груша А. І.|загаловак= Тыпалогія беларускага кірылічнага пісьма (палеаграфічны аспект) XI – XVII стст.|выданне= Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Серыя гуманітарных навук|месца=Мн.|год=2005|том=5}}</ref>. Пачатак навуковага вывучэння беларускага кірылічнага пісьма адносіцца да канца XIX стагоддзя і звязан з выхадам у свет у 1899 годзе працы «Палеаграфічны зборнік. Матэрыялы па гісторыі паўднёварускага пісьма ў XV—XVIII стст.» пад рэдакцыяй украінскага даследчыка [[Іван Міхайлавіч Каманін|І. М. Каманіна]], які прывёў не толькі напісання, якія былі характэрныя для адмысловага выгляду пісьма XV−XVIII стст. − скорапісам, але і зрабіў спробу растлумачыць іх паходжанне<ref>{{артыкул|аўтар= Ємець Ст.|загаловак= Археографічна діяльність І. М. Каманіна|выданне= Матеріали ювілейної конференції, присвяченої 150-річчю Київської археографічної комісії|месца=К.|год=1997|старонкі=168−178}}</ref>. Закрануў праблемы беларускай палеаграфіі і [[Вячаслаў Мікалаевіч Шчэпкін|В. М. Шчэпкін]], аўтар кнігі «Падручнік рускай палеаграфіі» (1918), перавыдадзены ў 1967 і 1999 гг. пад назвай «Руская палеаграфія»). Шчэпкін распачаў спробу прасачыць сувязь развіцця беларускай і ўкраінскай скарапісі з працэсамі развіцця дзяржаўнасці. Многія даследчыкі лічаць пачынальнікам беларускай палеаграфіі [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскага]]. У працы «Славянская кірылічная палеаграфія» (1928, факсімільнае выданне 1979) ён дэталёва апісаў шэраг крыніц з улікам іх складу і месцаў захоўвання, даў агляд матэрыялаў рукапісаў, іх вонкавага афармлення, прылад пісьма. Разгляду асаблівасцяў славянскага пісьма папярэднічае змястоўны нарыс гісторыі ўзнікнення і развіцця славянскіх азбук − глаголіцы і кірыліцы; асноўныя заканамернасці напісання асобных літар кірыліцы ў беларускім пісьме разглядаюцца на ўсім працягу функцыянавання старабеларускай пісьмовай мовы (XIV-XVII стст.). Асобна прыводзяцца прыклады упрыгожванняў рукапісаў: заставак, ініцыялаў, арнаментаў. Карскі вызначыў асноўныя заканамернасці змяненняў абрысаў кірылічных літар у старабеларускай пісьменнасці ў XIV−XVII стст. Перайначванні літар ён разглядаў у сувязі з функцыянаваннем у Беларусі розных пісьмовых школ і выкарыстаннем розных тыпаў пісьма. Акрамя таго, Карскі прывёў багаты дакументальны матэрыял з характэрнымі ўзорамі розных жанрава-стылявых разнавіднасцяў беларускага пісьменства рознага месца і часу стварэння. Пра беларускія рукапісы піша Карскі і ў даследаванні «Беларусы». Тут у главе «Асаблівасці пісьма заходнерускіх твораў, пачынаючы з самых старажытных часоў (палеаграфічны нарыс)» ёсць значны матэрыял для будучай беларускай палеаграфіі<ref>{{кніга|аўтар=Булахов М. Г.|загаловак= Евфимий Федорович Карский: Жизнь, научная и общественная деятельность|месца=Мн.|выдавецтва=БГУ|год=1981|старонак=272}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Чарота И.|загаловак=Карский |спасылка=http://www.pravenc.ru/text/1681167.html|выданне=Православная энциклопедия|месца=М.|выдавецтва=Церковно-научный центр Православная энциклопедия |год=2013|том=XXXI|старонкі=357—360|старонак=752}}</ref>. Апісанне помнікаў пісьменства даў [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаў Ластоўскі]] ў манаграфіі «Гісторыя беларускай (крыўскай) кнігі» (1926). Беларускі і ўкраінскі скарапіс былі прадметам увагі [[Леў Уладзіміравіч Чэрапнін|Л. У. Чарапніна]]. Іх фарміраванне гісторык ставіў у сувязь з развіццём беларускай і ўкраінскай народнасцяў. Вучоны прывёў табліцы напісанне літар беларускага скорапісу XV−XVII стагоддзяў і ўкраінскага скорапісу XVII стагоддзя. Табліцы з формамі літар скорапісу ён суправадзіў і апісаннем апошніх. Дадзеныя Чарапніна з’яўляюцца кампіляцыяй, у некаторых выпадках не зусім ўдалай, назіранняў, змешчаных у працах І. М. Каманіна, А. І. Сабалеўскага, В. М. Шчэпкіна і Я. Ф. Карскага<ref>{{артыкул|аўтар=Горский А. Д.|загаловак= Источниковедение и вспомогательные исторические дисциплины в творчестве Л. В. Черепнина|выданне=Археографический ежегодник за 1975 год|месца=М.|год=1976}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Груша А. І.|загаловак=Гісторыя вывучэння беларускай і ўкраінскай кірыліцкай палеаграфіі ды 1920-х гг.|спасылка=http://lib.znate.ru/docs/index-69501.html?page=47|выданне=Беларускі археаграфічны штогоднік|месца=Мн.|год=2006|том=7|старонкі=95−108|archive-url=https://web.archive.org/web/20200229162437/http://lib.znate.ru/docs/index-69501.html?page=47|archive-date=29 лютага 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200229162437/http://lib.znate.ru/docs/index-69501.html?page=47|archivedate=29 лютага 2020}}</ref>. [[Іван Піліпавіч Калеснікаў|І. П. Калеснікаў]] у артыкуле «Палеаграфія дакументальнага (архіўнага) пісьма» даў кароткі аналіз заходняга (беларускага) скарапісу (Архивное дело. М., 1939, № 4). Даследаваннем гісторыі пісьма займаўся беларускі славіст М. А. Паўленка, які ў працы «Гісторыя пісьма» (1987) прасачыў асноўныя этапы развіцця беларускага пісьма. Напісанне асобных кірылічных літар у беларускім пісьме на розных этапах яго развіцця разгледзеў беларускі мовазнаўца [[Аляксандр Мікалаевіч Булыка|А. М. Булыка]] ў манаграфіі «Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы» (1970). Эвалюцыю беларускага пісьма паралельна з развіццём беларускай літаратурнай мовы вывучаў [[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|А. І. Жураўскі]] («Гісторыя беларускай літаратурнай мовы» (1967). Асаблівасці беларускага пісьма разглядаў польскі вучоны Г. Гот-Жаброўскі ў кнізе «Гісторыя пісьма рускага» (1987). Да палеаграфічнага апісання [[Баркулабаўскі летапіс|Баркулабаўскага летапісу]] звярталіся некалькі беларускіх даследчыкаў. На прыкладзе судовай кнігі Ковенскага земскага суда 1566—1567 літоўскі даследчык А. К. Антановіч выявіў асаблівасці беларускага скорапісу другой паловы XVI стагоддзя. Пецярбургскі даследчык [[Мікалай Віктаравіч Нікалаеў|М. В. Нікалаеў]] у кнізе «Палата Кнігапісная. Рукапісная кніга на Беларусі ў X—XVIII стагоддзях» апісаў асаблівасці пераплёту, арнаменту і мініяцюр старажытных беларускіх рукапісаў. У 2009 годзе выйшаў вучэбны дапаможнік С. Я. Куль-Сяльверставай «Уводзіны ў беларускую палеаграфію». Мэта палеаграфіі вызначаецца Куль-Сяльверставай традыцыйна: прачытанне пісьмовых крыніц, вызначэнне часу, месца, аўтарства і аўтэнтычнасці помнікаў пісьменства. Каштоўныя палеаграфічныя назірання, зробленыя даследчыкамі, якія займаліся вывучэннем асобных помнікаў кірыліцы. Гэта праца [[Станісловас Лазутка|С. Лазуткі]] і [[Эдвардас Гудавічус|Э. Гудавічуса]], якая прысвечана Статуту ВКЛ 1529 г. («Першы літоўскі статут: Палеаграфічны і теэксталагічны аналіз спісаў», Вільня. 1983. Т. I. Ч. 1). У ёй дадзены палеаграфічны аналіз спісаў помніка (асабліва каштоўнымі з’яўляюцца табліцы напісанне літар). Аўтары закранулі праблему ўплыву гатычнага пісьма на кірылічны скарапіс. Вялікі ўклад у вывучэнне паперы ВКЛ належыць. Э. Лауцявічусу («Папера ў Літве ў XV—XVIII стст.», 1979). Ім жа падрыхтаваны альбом [[Філігрань|філіграней]] («Popierius Lietuvoje XV—XVIII a. Atlasas», 1967). Альбом філіграней выдадзены таксама польскай даследчыцай Я. Сінчарскай-Чапліцкай («Filigrany papierni połožonych na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej od poczatku XVI do polowy XVIII wieku», 1959). Характэрная дысертацыя А.-Ст. Васіляускене «Спісы другога Літоўскага Статута на старабеларускай мове (палеаграфія, храналогія, дыпламатыка)» (Вільнюс, 1990)<ref>{{артыкул|аўтар=Свяжынскі Ул.|загаловак=Палеаграфія|выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1999|том=5|старонкі=382−383|старонак=592|isbn=985-11-0141-9}}</ref><ref>{{cite web|url= http://maxbooks.ru/dopp2.htm|title= Изучение маркировочных знаков бумаги в Западной Европе и в России|publisher= История книги|archive-url= https://web.archive.org/web/20200223130049/http://maxbooks.ru/dopp2.htm|archive-date= 23 лютага 2020|access-date= 10 ліпеня 2020|url-status= dead}}</ref>. У 2006 годзе [[Аляксандр Іванавіч Груша|Аляксандр Груша]] выдаў навучальны дапаможнік па беларускай кірылічнай палеаграфіі. Беларускі даследчык А. Груша − аўтар грунтоўных распрацовак па методыцы выдання беларускіх скарапісных крыніц, − у першую чаргу, Метрыкі ВКЛ, дакументаў гарадскога самакіравання часоў ВКЛ і Рэчы Паспалітай, матэрыялаў царкоўнага справаводства; шматлікіх публікацый па праблемах палеаграфіі<ref>{{cite web|url= http://history.by/grusha/|title= Груша Аляксандр Іванавіч|publisher= Ін-т гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|archive-url= https://web.archive.org/web/20200229162440/http://history.by/grusha/|archive-date= 29 лютага 2020|url-status= dead}}</ref>. Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі з’яўляецца адным з найбуйнейшых еўрапейскіх сховішчаў. Ён змяшчае 1 022 165 адзінак захавання, згрупаваных у 3 157 фондах. Агульная даўжыня архіўных стэлажоў складае амаль 12 км. Сярод дакументаў — рознага роду шляхецкія і царкоўныя, невялікая падборка яўрэйскіх літургічных рукапісаў, актавыя кнігі з фондаў судовых устаноў Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага XV—XVIII стагоддзяў, а таксама аб’ёмны фонд «Радзівілы, князі» — асноўная частка дакументаў архіва Нясвіжскай ардынацыі вядомага роду; архіў быў рассеяны па сховішчам Беларусі, Польшчы, Літвы, Расіі і Украіны<ref>{{кніга|загаловак=«Для лепшое твердости…» : пергаментныя дакументы перыяду Вялікага Княства Літоўскага з фондаў Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі (1391–1566 гг.). Уклад. Я. С. Глінскі, А. А. Жлутка, Д. В. Лісейчыкаў|месца=Мн.|год=2018|старонак=143|isbn=978-985-01-1261-3}}</ref>. == Вызначэнне мовы Вялікага Княства Літоўскага ў палеаграфіі == Афіцыйная мова ВКЛ развілася на базе пісьменства [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], яе аснову склалі ўсходнеславянскія (старабеларускі і стараўкраінскі) дыялекты, а таксама элементы царкоўнаславянскай мовы (пераважна ўкраінска-беларускага ізвода) і польскай мовы<ref>{{Cite web|url=http://kogni.narod.ru/gediminas.htm|title=Вячеслав Вс. Иванов. Славянские диалекты в соотношении с другими языками Великого княжества Литовского|date=2015-03-18|publisher=web.archive.org|access-date=2020-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318221708/http://kogni.narod.ru/gediminas.htm|archive-date=18 сакавіка 2015}}</ref>. Тэрмін «старабеларуская мова» увёў Я. Ф. Карскі на падставе яе блізкасці да беларускай народнай мовы XIX стагоддзя<ref>{{артыкул|аўтар=Карский Е. Ф.|загаловак=Что такое западнорусское наречие?|спасылка=https://ksana-k.ru/?p=1183|выданне=Труды по белорусскому и другим славянским языкам|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1962|старонкі=253−263|старонак=715|archive-date=2 ліпеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702234004/https://ksana-k.ru/?p=1183}}</ref>. Акадэмік [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|В. І. Пічэта]] называў Літоўскую метрыку выдатным помнікам афіцыйнай беларускай мовы. Даследчык Станісловас Лазутка таксама лічыў мову Метрыкі старабеларускай. [[Іван Іванавіч Лапо|І. І. Лапо]] аперыраваў тэрмінам «літоўска-руская мова», а [[Міхаіл Мікалаевіч Ціхаміраў|М. М. Ціхаміраў]] — «беларуская мова». [[Ганна Леанідаўна Харашкевіч|Г. Л. Харашкевіч]] прапанавала тэрмін «сярэднявечная заходнеруская мова» або «старабеларуска-украінская». Прафесар Зігмас Зінкявічус прапанаваў ужываць назву «славянская канцылярская мова ВКЛ». Доктар Патрыцыя Кэнэдзі Грымстэд лічыць дзяржаўнай юрыдычнай і асноўнай канцылярскай на тэрыторыі ВКЛ у XV—XVI стагоддзях рускую мову, якая існавала паралельна з мовай Маскоўскага княства, як «своеасаблівы лінгвістычны папярэднік беларускай і ўкраінскай мовы». Для вызначэння пісьмовай мовы Вялікага Княства Літоўскага ў сучаснай беларускай гістарычнай і мовазнаўчая літаратуры звычайна выкарыстоўваецца тэрмін «старабеларуская мова», радзей замест яго выступае тэрмін «беларуская мова»; гэты ж тэрмін сустракаецца ў беларускамоўнай навуковай літаратуры савецкага часу. У дарэвалюцыйнай і сучаснай расійскай гістарычнай і лінгвістычнай практыцы найбольш часта ўжываецца тэрмін «заходнеруская пісьмовая мова», побач з якім выкарыстоўваецца таксама тэрмін «беларуская мова». Ва ўкраінскай гістарычнай і мовазнаўчых практыках часцей ужываецца тэрмін «стараўкраінская мова». У беларускай традыцыі тэрмін «стараўкраінская мова» прыняты толькі ў дачыненні да ўкраінскага варыянту рускай (заходнерускай) мовы, якая вядома ў беларускай навуцы як «старабеларуская мова». Беларускія навукоўцы адзначаюць, што ўжыванне тэрміна «страўкраінская мова» ў дачыненні да дзяржаўнай мовы Вялікага Княства Літоўскага з’яўляецца некарэктным, паколькі, па іх думке, асаблівасці афіцыйных тэкстаў ВКЛ ўласцівыя, перш за ўсё, менавіта сучаснай беларускай, і толькі часткова — ўкраінскай. У заходнееўрапейскай мовазнаўчай наменклатуры старабеларуская мова, разам з паняццем украінская мова разглядаецца як частка агульнай ідыёмы і вызначаецца тэрмінам ''беларуская мова'' ({{lang-en|ruthenian language}}). Да яе прылічваюць літаратурную мову ўсіх усходнеславянскіх тэкстаў, якія паходзяць з ВКЛ і Рэчы Паспалітай XIV−XVIII стагоддзяў, якія немагчыма пэўна прылічыць да царкоўнаславянскіх. Гэтая тэндэнцыя падтрымліваецца польскай і літоўскай навуковымі школамі<ref>{{артыкул|аўтар=Мякишев В.|загаловак=«Русская мова» Литовского Статута 1588 года и виленских актовых книг XVI века|спасылка=http://naukarus.com/v-p-myakishev-yazyk-litovskogo-statuta-1588-g-krakow-lexis-2008-717-s|выданне=Studia Russica|месца=Budapest|год=1999|том=XVII|archive-date=17 верасня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917004035/http://naukarus.com/v-p-myakishev-yazyk-litovskogo-statuta-1588-g-krakow-lexis-2008-717-s}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Журавский А. И.|загаловак=Деловая письменность в системе старобелорусского литературного языка|спасылка=http://www.philology.ru/linguistics3/zhuravsky-78.htm|выданне=Восточнославянское и общее языкознание|месца=М.|год=1978|старонкі=185−191}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Мозер Михаэль.|загаловак=Что такое «простая мова»?|выданне=«Studia Slavica Hung»|нумар=47/3−4|месца=Будапешт|год=2002|старонкі=221−260|спасылка=http://homepage.univie.ac.at/michael.moser/Lesesaal/Moser/MoserProsta_mova.pdf}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Зволінський Пшемислав.|загаловак= Погляди європейських граматистів XV−XIX ст. на українську та білоруську мови|выданне= Мовознавство|месца=К.|год=1969|нумар=4|старонкі=57−61}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Свяжынскі У.|загаловак=Праблема ідэнтыфікацыі афіцыйнай мовы Вялікага Княства Літоўскага|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/9375-6.pdf|выданне=Metriciana: Даследаванні і матэрыялы Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага|месца=Мн.|год=2001|том=1|старонкі=109−136|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711223435/http://pdf.kamunikat.org/9375-6.pdf|archive-date=11 ліпеня 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200711223435/http://pdf.kamunikat.org/9375-6.pdf|archivedate=11 ліпеня 2020}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Фрис В.|загаловак=Історія кириличної рукописної книги в Україні X – XVIII ст.|месца= Львів|выдавецтва= Львів. нац. ун-т|год=2003|старонак=188}}</ref><ref>{{кніга|аўтар= Фаріон І. Д.|загаловак= Суспільний статус староукраїнської (руської) мови у XIV—XVII століттях|спасылка= http://chtyvo.org.ua/authors/Farion_Iryna/Suspilnyi_status_staroukrainskoi_movy_v_KhIVKhVII_stolittiakh|месца= Львів|выдавецтва= Вид-во Львів. політехніки|год= 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20200229162438/http://chtyvo.org.ua/authors/Farion_Iryna/Suspilnyi_status_staroukrainskoi_movy_v_KhIVKhVII_stolittiakh|archive-date= 29 лютага 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://litopys.org.ua/ukrmova/um102.htm|title= Староукраїнська літературна мова|author= Русанівський В. М.|date=2000|publisher= Енциклопедія «Українська мова»}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Гумецька Л. Л.|загаловак=Якій з трьох назв західноруської літературної мови XV−XVII ст. − «західно-руська», «староукраїнська» і «старобілоруська» − слід віддати перевагу або як ці назви диференціювати у вживанні?|выданне= Філологічний збірник|месца=Київ|год=1958}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Гумецька Л. Л.|загаловак=Уваги до українсько-білоруських мовних зв’язків періоду XIV−XVII ст.|выданне= Дослідження з української і російської мов|месца= Київ|год=1964}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Мойсієнко В. М.|загаловак=Терміни для називання мови, якою писані пам’ятки на українсько-білоруських землях у XIV–XVII ст.|спасылка=http://shron1.chtyvo.org.ua/Moisiienko_|выданне= Науковий вісник Херсонського державного університету. Серія: Лінгвістика|месца=Херсон|год=2005|том=2}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Rudzińska M.|загаловак= Charakterystyka języka urzędowego Wielkiego Księstwa Litewskiego|выданне= II Międzynarodowy zjazd sławistów. Księga referatów. Sekcja I. Językoznawstwo|месца=W.|год=1934|старонкі=98−104}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Getka Joanna.|загаловак= Białoruski i ukraiński wariant prostej mowy XVIII wieku czy białoruska i ukraińska prosta mowa XVIII wieku? (na materiale ruskojęzycznych teologii moralnych z Supraśla, Uniowa i Poczajowa)|выданне= Języki ruskie w rozwoju historycznym i kontaktach z polszczyzną|месца= Białystok|выдавецтва= Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku|год=2018|старонкі=99−125}}</ref>. == Палеаграфія беларуска-арабскіх крыніц == [[File:Статут ВКЛ 1588 - татарове.jpg|thumb|Згадка пра службовых татар у Статуце ВКЛ 1588 года.]] Арабская мова пранікае на беларускія землі разам з татарамі, якія з’явіліся ў Вялікім Княстве Літоўскім у XIV—XV стагоддзях. Сярод іх былі перасяленцы з Крыма, якія ратаваліся ад захопнікаў-турак, а таксама ваеннапалонныя. Татары асядалі на беларускай тэрыторыі, раствараліся сярод мясцовага насельніцтва; асобных вялікіх паселішчаў тут у татараў не было<ref>{{кніга|аўтар=Добрянский Ф. Н.|загаловак= О литовских татарах|месца=Вільня|выдавецтва=Русский почин|год=1906|старонак=55}}</ref>. Жывучы сярод беларусаў, яны засвоілі беларускую мову, паступова забываючы арабскую і татарскую. Беларускія татары вымушаны былі перавесці свае рэлігійныя кнігі на беларускую мову. Пры гэтым, аднак, было пакінута графічнае афармленне кнігі арабскім алфавітам. Так узніклі беларускамоўныя кнігі, запісаныя арабскімі літарамі (паэма «Пра ушэсця Магамета на неба», малітоўнікі «Хамаіл», «Тэджвідж» і інш.). У працэсе засваення беларускай і польскай моў, складання рэлігійных і свецкіх тэкстаў на гэтых мовах, узнікла неабходнасць увесці ў арабска-чагатайскую графіку дадатковыя дыякрытычныя значкі, якія перадаюць гукі, якіх няма ні ў арабскай, ні ў [[Чагатайская мова|чагатайскай]] мовах. Так паўстаў [[Кітабы|кітабаў]] напісан на беларускай і часткова польскай мовах («al-kitab» — па-арабску «кніга»). Да XXI стагоддзя захавалася каля 30 кітабаў (аль-кітабы, ай-кітабы, кіцбыбы). Гэта рукапісныя зборнікі пераважна рэлігійнага характару. Яны досыць добра вывучаны беларускімі даследчыкамі<ref>{{кніга|аўтар=Мишкинене Г. А.|загаловак= Древнейшие рукописи литовских татар: Графика. Транслитерация. Перевод. Структура и содержание текстов. Уч.-метод. пособие|месца=Вильнюс|год=2001|старонак=262}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Несцяровіч В. І.|загаловак=Старажытныя рукапісы беларускіх татар. Графіка. Транслітарацыя. Агульная характарыстыка мовы. Фразеалогія|спасылка=http://elib.bsu.by/simple-search?query=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F+%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B+%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85+%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80|месца=Віцебск|выдавецтва=ВДУ|год=2003|старонак=99|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716015359/http://elib.bsu.by/simple-search?query=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F+%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B+%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85+%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80|archive-date=16 ліпеня 2020}}</ref>. Татарскай культурнай спадчынай у Беларусі займаецца гісторык Алёна Любая<ref>{{cite web|url=https://e-catalog.nlb.by/Search/Results?lookfor=%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%B0%D1%8F&type=Author|title=''Любая А. А.''|publisher=Каталог Націянальнай бібліятэкі Беларусі}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * [[Мікалай Віктаравіч Нікалаеў|''Нікалаеў М. В.'']] Палата кнігапісная. — Мн.: [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая література]], 1993. — С. 239. * ''Яскевіч А. А.'' Старабеларускія граматыкі. — Мінск, 1996. — С. 350 * Памятники истории Восточной Европы: источники XV—XVII вв. // Monumenta Historica Res Gestas Europae Orientalis illustrantia: fontes XV—XVII saec. / Редкол.: И. Граля [и др.]. — Москва; Варшава: Древлехранилище, 2002. — Т. 6: Радзивилловские акты из собрания Российской национальной библиотеки (первая половина XVI в.) / Сост. М. М. Кром. — 2002. — С. 267.{{ref-ru}} * ''[[Алег Уладзіміравіч Ліцкевіч|Ліцкевіч А. У.]]'' Старабеларускія граматы XV ст. з Archiwum głównego akt dawnych у Варшаве // Здабыткі: дакументальныя помнікі на Беларусі: зб. навук. арт. / [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]; рэдкал.: Л. Г. Кірухіна [і інш.]. — Мінск, 2009. — Вып. 12. — С. 6—41. * ''Зіманскі В. Э.'' Беларуская палеаграфія: курс лекцый. — Віцебск: УА [[ВДУ імя П. М. Машэрава]], 2010. — С. 99.{{ref-ru}} * ''[[Аляксандр Іванавіч Груша|Груша А. И.]]'' Происхождение и утверждение документа в Великом Княжестве Литовском в конце XIV — первой трети XVI в. // Доклады Национальной академии наук Беларуси. — 2015. — Т. 59. — № 5. — С. 107—113.{{ref-ru}} * ''Груша А. И.'' Документальная письменность Великого Княжества Литовского (конец XIV—первая треть в.). − Мінск.: [[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]], 2015. — С. 465.{{ref-ru}} * Летапісы і хронікі Вялікага Княства Літоўскага XV—XVII стст. / Укладанне, падрыхтоўка тэкстаў, прадмова і каментарыі В. А. Чамярыцкага. − Мінск: Беларуская навука, 2015. — С. 479. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Палеаграфія|старонкі=551|аўтар=Стуканаў А. А.}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларуская мова}} {{Беларусы}} {{Беларусь у тэмах}} {{Славянскія мовы}} [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы| ]] [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Палеаграфія]] 33yq8lvhjbp7h6r78b3xen4e2stqx44 0 654854 5210312 4356613 2026-10-02T10:43:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210312 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |выява = |загаловак = |дата = 1—3 кастрычніка 2004 |месца = г. [[Самара (Ірак)|Самара]] |частка = [[Іракская вайна]] |вынік = перамога ЗША |праціўнік1 = [[Іракскія паўстанцы]]: *• [[Выява:Flag of the Ba'ath Party.svg|22px|border]] [[Баас]] *• [[File:Flag of JTJ.svg|22px]] [[Армія адзінабожжа і джыхаду]] ''і іншыя атрады''<ref>Wright, Dr. Donald P, and Reese, Colonel Timothy R. '' On Point II: Transition to the New Campaign: The United States Army in Operation IRAQI FREEDOM, May 2003-January 2005'', CreateSpace Independent Publishing Platform, 2013 {{ISBN|1494406470}} {{ISBN|978-1494406479}}</ref> |праціўнік2 = {{Сцягафікацыя|ЗША}}<br>{{Сцягафікацыя|Ірак}} |камандзір1 = Абу Мусаб аз-Заркаві |камандзір2 = Аднан Табіт<br>Фадхіл Барвары |сілы1 = 500—1000 байцоў<ref name="globalsecurity">[http://www.globalsecurity.org/military/ops/oif-baton-rouge.htm Operation Baton Rouge].// globalsecurity.org</ref> |сілы2 = 5000 байцоў |страты1 = 127 забітых<ref name="foxnews">[http://www.foxnews.com/story/0,2933,135055,00.html Showdown in Samarra//October 11, 2004].// foxnews</ref> |страты2 = 1 забіты |агульныя страты = 20 мірных грамадзян загінулі }} {{Бітвы і аперацыі Іракскай вайны}} '''Бітва за Самару''' — ваенная аперацыя амерыканскіх і ўрадавых іракскіх сіл, мэтай якой было ўзяцце пад кантроль аднаго з цэнтраў паўстанцкай дзейнасці ў краіне ў горадзе [[Самара (Ірак)|Самара]]. Гэты эпізод [[Іракская вайна|Іракскай вайны]] стаў пачаткам у серыі ваенных аперацый па вызваленню гарадоў [[Эр-Рамадзі]] і [[Эль-Фалуджа|Фалуджа]] ад сіл іракскага супраціву. Пасля трох дзён баёў у кастрычніку 2004 года пяцітысячная групоўка кааліцыйных войск цалкам авалодала горадам Самара. Усё пачалося ў верасні, калі вяліся перамовы па перадачы кіравання горадам гарадскому савету. Аднак да канца месяца ў горад праніклі паўстанцы, (некаторыя звязаны з [[Аль-Каіда]]й) і той перайшоў пад кантроль іракскіх партызан. Баевікі пад кіраўніцтвам [[Абу Мусаб аз-Заркаві]] сталі наводзіць у горадзе свае парадкі. Пачасціліся напады на амерыканскія і іракскія войскі ў ваколіцах горада<ref name="findarticles">[http://findarticles.com/p/articles/mi_m0PBZ/is_3_85/ai_n13824959 The fight for Samarra: full-spectrum operations in modern warfare]{{Недаступная спасылка}}.// findarticles.com</ref>. Камандаванне ЗША вырашыла ўзяць пад кантроль горад для далейшага кідка на Фалуджу. Да раніцы [[1 кастрычніка]] 36-ы батальён урадавых камандас узяў пад кантроль [[Мячэць аль-Аскары]], захапіўшы 25 баевікоў і выявіўшы схованкі са зброяй. Іншая частка іракскіх войскаў захапіла [[Вялікая мячэць у Самары|Вялікую мячэць у Самары]] — каштоўны гістарычны і культурны помнік. У той жа дзень іракскія войскі ўзялі пад кантроль галоўны мост праз раку [[Тыгр (рака)|Тыгр]]. Агнявую падтрымку яны атрымалі ад танкаў [[M1 Abrams|М1 «Абрамс»]] і браневікоў [[M2 «Брэдлі»]], што былі накіраваны на захоп буйных урадавых і паліцэйскіх будынкаў. Пасля першага дня баёў у выніку цяжкіх вулічных сутыкненняў амерыканскія сілы і іракцы кантралявалі каля паловы горада. Баі працягваліся яшчэ два дні, перш чым увесь горад быў зачышчаны. Каля 90 схованак са зброяй было выяўлена ў ходзе аперацыі<ref name="findarticles2">[http://findarticles.com/p/articles/mi_m0PBZ/is_3_85/ai_n13824959/ The fight for Samarra: full-spectrum operations in modern warfare]{{Недаступная спасылка}}.// findarticles</ref>. Пасля захопу горада амерыканцы выдаткавалі дзясяткі мільёнаў на аднаўленне разбуранай інфраструктуры, умацаванне сіл мясцовай паліцыі, гарантаванне бяспекі. Тым не менш у лютым 2006 года адбыўся тэракт у мячэці Аль-Аскары. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20150226080654/http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=25169 U.S., Iraqi Troops Strike Samarra Insurgents] * [https://www.youtube.com/watch?v=hnhokXx-6EQ Battle for Samarra Part 1 - YouTube] * [https://www.youtube.com/watch?v=33ndhCTa-Rg Battle for Samarra Part 2 - YouTube] [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Іракскай вайны]] [[Катэгорыя:Бітвы ЗША]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 2004 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2004 года]] bmb562wp8f7ee0asj8lcb5w5gs9r8pc 0 655574 5209933 4842279 2026-10-01T14:24:18Z 5209933 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Свабодны прафсаюз Беларускі |альтэрнатыўная = СПБ |background_color = |колер_назвы = |лагатып = |шырыня_лагатыпа = |подпіс = |карта1 = |шырыня_карты1 = |легенда1 = |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |членства = |тып_цэнтра = |цэнтр = {{Сцягафікацыя|Мінск}} |тып = [[прафесійны саюз]] |мовы = |мова = |пасада_кіраўніка1 = Старшыня |імя_кіраўніка1 = Мікалай Шарах |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = <!-- ... --> |пасада_кіраўніка10 = |імя_кіраўніка10 = |заснавальнік1 = |падзея_заснавання1 = |дата_заснавання1 = [[1991]] |заснавальнік2 = |падзея_заснавання2 = |дата_заснавання2 = <!-- ... --> |заснавальнік6 = |падзея_заснавання6 = |дата_заснавання6 = |падзея_ліквідацыі = |дата_ліквідацыі = |заўвага1 = |заўвага2 = <!-- ... --> |адрас = |сайт = |вікісховішча = }} '''Свабодны прафсаюз Беларускі''' ({{Comment|скар.|скарочана}}: '''СПБ''') — беларускі [[прафесійны саюз]], член [[Беларускі кангрэс дэмакратычных прафсаюзаў|Беларускага кангрэса дэмакратычных прафсаюзаў]]. Асноўныя галіны, у якіх дзейнічаюць прафсаюзы СПБ — металаапрацоўка, хімічная, нафтахімічная ([[Бабруйск]], [[Наваполацк]], Полацк, Светлагорск) прамысловасць і энергетыка<ref name="eesc">[https://www.eesc.lt/uploads/news/id457/TU%20Feasibility%20study_RU.pdf Незалежныя дэмакратычныя прафсаюзы Беларусі — лакаматыў сацыяльных пераўтварэнняў?] // С. 13—14.</ref> == Гісторыя == Свабодны прафсаюз Беларусі быў створаны на аснове стачачных камітэтаў, якія ўзначалілі страйкавы рух рабочых у красавіку — маі [[1991]] года. 16-17 лістапада 1991 года прайшоў устаноўчы з’езд СПБ, а ў ліпені 1992 года прафсаюз быў афіцыйна зарэгістраваны. 21 жніўня [[1995]] года дзейнасць Свабоднага прафсаюза Беларусі была прыпынена за арганізацыю [[Забастоўка працаўнікоў мінскага метрапалітэна (1995)|страйку ў Мінскім метрапалітэне]]<ref>Указ Президента Республики Беларусь от 21 августа 1995 года № 336 «О некоторых мерах по обеспечению стабильности и правопорядка в Республике Беларусь»</ref>. 6 лютага 1996 года Свабодны прафсаюз Беларусі прайшоў перарэгістрацыю ў [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] і быў перайменаваны ў Свабодны прафсаюз Беларускі<ref>Свидетельство о регистрации от 06.02.1996 г. № 034</ref>. 30 ліпеня 1999 года Свабодны прафсаюз Беларускі прайшоў перарэгістрацыю ў Міністэрстве юстыцыі Рэспублікі Беларусь<ref name="eesc"/>. У ліпені 2022 года [[Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь]] спыніў дзейнасць прафсаюза па прычыне таго, што кіраўніцтва і шэраг членаў прафсаюза прымала ўдзел у так званай дэструктыўнай дзейнасці, масавых мерапрыемствах, якія парушалі грамадскі парадак, распаўсюджвалі інфармацыйную прадукцыю эстрэмісцкага зместу<ref>{{cite web|url = https://t.me/prokuraturabelarus/2818|title = По искам Генерального прокурора прекращена деятельность так называемых независимых профсоюзов|author = |date = 2022-07-19|work = Официальный telegram-канал Генеральной прокуратуры Беларуси|language = ru|accessdate = 2022-07-20}}</ref>. == Кіраўнікі == * Генадзь Аляксандравіч Быкаў (1991—1995) * [[Марыя Рыгораўна Аліева]] (29 сакавіка 1997 — 26 красавіка 1999) * Генадзь Аляксандравіч Быкаў (з 1999) * Мікалай Шарах (у цяперашні час) {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://profspb.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220715205433/https://profspb.by/ |date=15 ліпеня 2022 }} [[Катэгорыя:Беларускі кангрэс дэмакратычных прафсаюзаў]] [[Катэгорыя:1991 год у Беларусі]] fd92adssd4hjidw06qbor9ucimyr2vo 0 658866 5210221 5038040 2026-10-02T08:20:17Z Culamar 102133 /* Біяграфія */ 5210221 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дзячэнка}} {{Вучоны}} '''Алег Віктаравіч Дзячэнка''' (нар. {{ДН|14|6|1971}}, [[Канск]], [[Краснаярскі край]], [[Расія]]) — беларускі [[філосаф]], [[рэлігіязнавец]], член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання. [[Кандыдат філасофскіх навук]] (2000), [[дацэнт]] (2004). == Біяграфія == Нарадзіўся {{ДН|14|6|1971}} года ў г. [[Канск]]у [[Краснаярскі край|Краснаярскага края]] ([[РСФСР]])<ref name=":0">[https://house.gov.by/by/deputies-by/view/dzjachenka-aleg-1346/ Біяграфія на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]</ref>. Скончыў у 1995 годзе [[Магілёўскі дзяржаўны педагагічны інстытут|Магілёўскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. А. Куляшова]] па спецыяльнасці «Гісторыя»<ref name=":0" />, у 2000 годзе аспірантуру [[Інстытут дзяржавы і права НАН Беларусі|Інстытута філасофіі і права]] [[НАН Беларусі]]. Працаваў у сярэдняй школе в. [[Вялікія Бялевічы]] [[Магілёўскі раён|Магілёўскага раёна]]<ref name=":0" />. З 2001 па 2014 гады працаваў дацэнтам кафедры філасофіі [[Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. А. Куляшова|Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова]]. З 2014 па 2017 гады працаваў прарэктарам па навукова-метадычнай працы [[Магілёўскі дзяржаўны абласны інстытут развіцця адукацыі|Магілёўскага дзяржаўнага абласнога інстытута развіцця адукацыі]]. З 27 студзеня 2017 года па 6 кастрычніка 2017 года займаў пасаду загадчыка кафедры грамадзянскага і гаспадарчага права [[Факультэт эканомікі і права МДУ імя А. А. Куляшова|факультэта эканомікі і права Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова]]. З 25 кастрычніка 2017 года па 16 мая 2022 года працаваў прарэктарам па навучальнай працы Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова. З 17 мая 2022 года займае пасаду рэктара дзяржаўнай установы адукацыі «[[Акадэмія паслядыпломнай адукацыі (Мінск)|Акадэмія паслядыпломнай адукацыі]]»<ref>{{Cite web |url=https://akademy.by/index.php/ru/about-us/personalii/185-dyachenko-oleg-viktorovich |title=Дьяченко Олег Викторович |access-date=15 чэрвеня 2023 |archive-date=21 чэрвеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621155123/https://akademy.by/index.php/ru/about-us/personalii/185-dyachenko-oleg-viktorovich |url-status=dead }}</ref>. Выбіраўся членам [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання<ref>[http://www.sovrep.gov.by/ru/senators-ru/view/djjachenko-oleg-636/ Дьяченко Олег Викторович]</ref>. Намеснік старшыні Пастаяннай камісіі па адукацыі, навуцы, культуры і сацыяльным развіцці<ref name=":0" />. У 2024 годзе [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2024)|выбраны]] дэпутатам [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання|VIII склікання]] ад Асіповіцкай акругі № 89. Намеснік старшыні Пастаяннай камісіі па міжнародных справах<ref name=":0" />. Член рэспубліканскага грамадскага аб’яднання «[[Белая Русь (грамадская арганізацыя)|Белая Русь]]», член Беларускай партыі «[[Белая Русь (партыя)|Белая Русь]]». Старшыня экспертнага савета пры [[Упаўнаважаны па справах рэлігій і нацыянальнасцей Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь|Упаўнаважаным па справах рэлігій і нацыянальнасцей Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]]<ref name=":0" />. 28 верасня 2026 года прызначаны упаўнаважаным па справах рэлігій і нацыянальнасцей<ref>[https://blr.belta.by/president/view/kiraunitstva-ministerstvau-administratsyi-prezidenta-i-mjastsovaja-vertykal-padrabjaznastsi-kadravaga-163159-2026/ Кіраўніцтва міністэрстваў, Адміністрацыі Прэзідэнта і мясцовая вертыкаль. Падрабязнасці кадравага дня ў Лукашэнкі]</ref>. == Навуковая дзейнасць == Аўтар звыш 100 навуковых прац па рэлігіязнаўстве, у тым ліку 8 манаграфій і 7 вучэбна-метадычных дапаможнікаў<ref name=":0" />. == Узнагароды == Узнагароджаны [[Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|ганаровымі граматамі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], [[Ганаровая грамата Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] (2005), [[Упаўнаважаны па справах рэлігій і нацыянальнасцей|Упаўнаважанага па справах рэлігій і нацыянальнасцей]], [[Магілёўскі абласны выканаўчы камітэт|Магілёўскага абласнога выканаўчага камітэта]] (2000), [[Магілёўскі гарадскі выканаўчы камітэт|Магілёўскага гарадскога выканаўчага камітэта]] (2004, 2013), [[Магілёўскі гарадскі Савет дэпутатаў|Магілёўскага гарадскога Савета дэпутатаў]], Савета Міжпарламенцкай Асамблеі дзяржаў — удзельніц Садружнасці Незалежных Дзяржаў, медалём Міжпарламенцкай Асамблеі дзяржаў — удзельніц Садружнасці Незалежных Дзяржаў «За ўмацаванне міжпарламенцкага супрацоўніцтва», юбілейным медалём «МПА СНГ. 30 лет», [[Медаль свяціцеля Кірылы Тураўскага|медалём свяціцеля Кірылы Тураўскага]]<ref name=":0" />. == Сям'я == Жанаты, мае двух сыноў і дачку<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Движение пятидесятников в Беларуси (на материалах Могилевской области) : диссертация … кандидата философских наук : 09.00.06 : защищена 26.09.2000 : утверждена 13.12.2000 / Дьяченко Олег Викторович. — Минск, 2000. * Новые религиозные объединения / О. В. Дьяченко. — Мозырь, 1998. * Пятидесятничество в Беларуси : монография / О. В. Дьяченко. — Могилев, 2003. * Алег Віктаравіч Дзьячэнка [Дзячэнка!] // Гістарычны факультэт : да 75-годдзя ўтварэння / Магілёўскі дзяржаўны універсітэт імя А. А. Куляшова. ― Магілёў, 2010. — С. 178—179. * Дьяченко Олег Викторович // Ученые МГУ имени А. А. Кулешова : биобиблиографический справочник. — Могилев, 2013. — С. 18—20. == Спасылкі == * [https://house.gov.by/by/deputies-by/view/dzjachenka-aleg-1346/ Біяграфія на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь] {{DEFAULTSORT:Дзячэнка Алег Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Філосафы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэлігіязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання]] n8ojay2uqprloibg8jxooo4bypyckc1 100 658977 5209991 5206924 2026-10-01T15:51:33Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5209991 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Шагал — Малевіч|2026-10-01T12:29:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аляксандр Навумавіч Міта|2026-10-01T11:44:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Таццяна Дзмітрыеўна Логінава|2026-10-01T05:46:19Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Анастасія (мультфільм)|2026-09-30T18:08:47Z|CallahanKieranKiki420}} {{Новы артыкул|Сабрына Карпентэр|2026-09-26T22:32:48Z|Цімур}} {{Новы артыкул|МухамадБабур Хаджаеў|2026-09-25T06:36:15Z|Aziza Umarova}} {{Новы артыкул|Плоць і д’ябал (фільм)|2026-09-25T06:19:35Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Дэніз Рычардс|2026-09-25T05:50:49Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Марына Уладзі|2026-09-25T05:35:30Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Глорыя Холдэн|2026-09-22T15:54:47Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Фарэл Уільямс|2026-09-22T10:38:32Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Шакен Кенжатаевіч Айманаў|2026-09-22T07:05:39Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> thfbwq8xpsvnd5j3odwq9jc43fz4pko 0 662948 5210294 4880136 2026-10-02T10:36:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210294 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |выява = [[File:1 IG cover sappers capping a burning oil well. Basra, Iraq. 03-04-2003 MOD 45142639.jpg|300px]] |загаловак = Баец ірландскай гвардыі Вялікабрытаніі падчас гарадскіх баёў. |дата = [[21 сакавіка]] — [[6 красавіка]] [[2003]] |месца = [[Басра]] |частка = [[Уварванне ў Ірак (2003)]] |вынік = перамога кааліцыі |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}<br>{{Сцягафікацыя|ЗША}}<br>{{Сцягафікацыя|Аўстралія}}<br>{{Сцягафікацыя|Польшча}} |праціўнік2 = {{Сцяг|Ірак|1991}} [[Баасісцкі Ірак|Ірак]] |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 = |сілы2 = |страты1 = 11<ref>{{cite web |url=http://icasualties.org/Iraq/Fatalities.aspx |title=Operation Iraqi Freedom: Iraq Coalition Casualties: Military Fatalities |work=icasualties.org |access-date=21 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100326034327/http://icasualties.org/Iraq/Fatalities.aspx |archive-date=26 сакавіка 2010 |url-status=dead}}</ref> або больш<ref>[https://www.newsru.com/world/31mar2003/irak.html Данные Ирака о потерях коалиции: 700 убитых и тысячи раненых] // News.ru, 31 марта 2003</ref> забітых, 11 параненых<ref>Stephen Hoshmer. [http://www.rand.org/pubs/monographs/2007/RAND_MG544.pdf Why the Iraqi resistance to the coalition invasion was so weak] (RAND Corporation), p. 2.</ref>, не менш за 4 БПЛА<ref>[http://www.ordersofbattle.darkscape.net/site/agtwopen/iraq_equipment_losses.html Documented Coalition Losses in the III Persian Gulf War] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719173230/http://www.ordersofbattle.darkscape.net/site/agtwopen/iraq_equipment_losses.html |date=2011-07-19 }}</ref>, не менш за 3 танкі |страты2 = 395—515 ваенных і грамадзянскіх забіта<ref>{{cite web|url=http://www.comw.org/pda/0310rm8ap1.html#2.%20Basra%20area|title=Wages of War—Appendix 1. Survey of reported Iraqi combatant fatalities in the 2003 war|publisher=Commonwealth Institute of Cambridge|access-date=25 апреля 2010|archive-url=https://www.webcitation.org/66vwh9vv7?url=http://www.comw.org/pda/0310rm8ap1.html#2.%20Basra%20area|archive-date=2012-04-15}}</ref>, 300 палонных, не менш за 15 танкаў |агульныя страты = }} {{Бітвы і аперацыі Іракскай вайны}} '''Бітва за Басру''' — адна з першых бітваў [[Іракская вайна|Іракскай вайны]] ў перыяд [[Уварванне ў Ірак (2003)|ўварвання ў Ірак]]. Сутыкненні пераважна ішлі паміж іракскімі і брытанскімі войскамі. == Баі ў ваколіцах == З самага пачатку ўварвання Басра падвяргалася інтэнсіўным бамбардзіроўкам авіяцыі міжнароднай кааліцыі. Горад абараняў 3-і армейскі корпус іракскай арміі. З боку брытанскіх войскаў прымала ўдзел [[7-я лёгкая пяхотная брыгада (Вялікабрытанія)|7-я танкавая брыгада]]. [[23 сакавіка]] баі завязаліся ў прыгарадах горада, іракская армія пайшла ў контрнаступленне. [[25 сакавіка]] каля канала Шат-Аль Басра быў знішчаны брытанскі танк [[Чэленджэр 2]], як паведамлялася, ад стрэлу аднатыпнага танка. У выніку выбуху загінулі два танкіста, у танка сарвала вежу<ref>[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121026065214/http://www.mod.uk/NR/rdonlyres/C2384518-7EBA-4CFF-B127-E87871E41B51/0/boi_challenger2_25mar03.pdf Board of injury report]</ref>. [[26 сакавіка]] над горадам збіта два брытанскіх БПЛА «[[Phoenix (БПЛА)|Фенікс]]». [[27 сакавіка]] паведамлялася, што брытанскія войскі захапілі тэлебачанне і радыёстанцыю Басры<ref>[http://podrobnosti.ua/power/2003/03/27/52957.html Британцы захватили телевидение и радио Басры | Новости. Новости дня на сайте Подробности]</ref>. У гэты ж дзень яны ўступілі ў найбуйнейшае танкавае змаганне з часоў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У ходзе бітвы [[Каралеўская шатландская драгунская гвардыя]] знішчыла 14—15 іракскіх танкаў [[Т-55]], не нясучы страт<ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/1425778/British-troops-destroy-14-Iraqi-tanks.html British troops destroy 14 Iraqi tanks]</ref>. У пачатку красавіка ў выніку блакады і недахопу медыкаментаў у горадзе пачалася эпідэмія [[халера|халеры]]<ref>[http://medportal.ru/mednovosti/news/2003/04/01/basra/ В Басре начинается эпидемия холеры — MedPortal.ru]</ref>. [[4 красавіка]] над Басрай збіты яшчэ два брытанскіх «Фенікса». [[24 сакавіка]] брытанская 847-я эскадрылля марской авіяцыі займалася тылавым забеспячэннем наземных войскаў разгорнутых у Кэмп-Вікінг, [[Кувейт]]. Выкарыстоўваліся верталёты Westland Gazelle і Westland Lynx AH.7 для разведкі і транспарціроўкі. Праз 11 дзён эскадрылля знішчыла 43 мэты вакол Паўднёвай Басры без страт. Тады пры падтрымцы танкаў брытанцы сталі авалодваць ускраінамі горада<ref>Luke Harding, “Eight militiamen killed in battle for Basra”, ''The Guardian'', 5 April 2003, p. 7; accessed [http://search.proquest.com/docview/189123513 via ProQuest], 7 June 2013.</ref>. [[27 сакавіка]] брытанская [[3-я брыгада спецыяльнага прызначэння (Вялікабрытанія)|3-я брыгада спецыяльнага прызначэння]] Каралеўскай марской пяхоты двойчы здзяйсняла рэйды ў прыгарадзе Абу-аль-Хасіб пры падтрымцы танкаў; 40-ы батальён 3-й брыгады СпН КМП падчас разведкі выявіў пазіцыі іракскіх войскаў у прыгарадзе<ref>Rossiter, Mike, '' Target Basra '', Corgi, 2009 {{ISBN|0552157007}} {{ISBN|978-0552157001}}, p.260-263</ref>. [[30 сакавіка]] брытанскія войскі правялі аперацыю «Джэймс» (Operation James) з мэтай захопу пагорка Абу-аль-Хасіб. Роты Альфа (A), Брава (B) і Дэльта (D) 40-га батальёна 3-й брыгады СпП і манеўраная група падтрымкі (Maneuver Support Group) атакавалі прыгарад. 3-я брыгада СпН КМП захапіла мост праз раку, якая аддзяляе горад ад прыгарада пасля перастрэлкі з 20-30 іракскімі салдатамі. Брытанскія марпехі сустракалі эпізадычны супраціў падчас аперацыі ў прыгарадзе. Падтрымку ім аказваў эскадрон Challenger 2 Каралеўскай шатландскай драгунскай гвардыі. Да [[31 сакавіка]] прыгарад быў ачышчаны ад іракскіх сіл<ref>Rossiter, Mike, '' Target Basra '', Corgi, 2009 {{ISBN|0552157007}} {{ISBN|978-0552157001}}, p.260-316</ref>. == Штурм горада == Брытанскія танкі і мотапяхота 7-й танкавай брыгады, вядомай як «Пустынныя пацукі» (Desert Rats), увайшлі ў цэнтр горада з паўночнага боку [[6 красавіка]]<ref>Sarah Crown, “[https://www.theguardian.com/world/2003/apr/07/iraq.sarahcrown British troops move into Basra]”, ''The Guardian'', 6 April 2003 (updated 2:30am 7 April).</ref><ref>Rosalind Russell, "[http://www.iol.co.za/news/world/british-tanks-shoot-their-way-into-basra-1.104421#.UbFP20A-YwA British tanks shoot their way into Basra]", ''IOL News'', 6 April 2003.</ref>. Брытанскія салдаты знішчылі штаб-кватэру партыі [[Баас]], страціўшы трох вайскоўцаў<ref>"On April 6, British forces moved into Basra, destroying Ba'ath Party headquarters and battling the last paramilitary fighters, losing three soldiers." Operation Iraqi Freedom, Marc Kusnetz, p. 182, Andrews McMeel Publishing, 2003</ref><ref name="ReferenceA">Rossiter, Mike, '' Target Basra '', Corgi, 2009 {{ISBN|0552157007}} {{ISBN|978-0552157001}}, p.322</ref>. Неўзабаве стала відавочна, што іракская абарона развальваецца, іракцы пакідалі пазіцыі, брыгада на працягу 3 гадзін змагалася супраць 300 праціўнікаў у літаратурным каледжы, у канчатковым выніку атрымаўшы перамогу над апалчэнцамі-фідаінамі<ref name="ReferenceA"/>. У той жа час 42-і батальён СпП падтрыманы эскадронам танкаў Чэленджэр 2, напаў на горад з поўдня і застаў іракцаў знянацку. Рота Майк (M) захапіла 5 мастоў у горадзе ў момант уцёкаў фідаінаў. 539-ы штурмавы батальён каралеўскіх марскіх пяхотнікаў і атрад SEAL паспрабавалі ўвайсці ў горад водным шляхам па рацэ Шат-эль-Араб, але ім перашкодзілі іранскія патрульныя караблі. Калі рота J падышла да прэзідэнцкага палаца, Harrier II КМП ЗША скінуў 500-кілаграмовую авіябомбу на ахову палаца, прымусіўшы яе пакінуць пазіцыі<ref>Rossiter, Mike, '' Target Basra '', Corgi, 2009 {{ISBN|0552157007}} {{ISBN|978-0552157001}}, p.323-328</ref>. У ходзе штурму было захоплена 300 іракскіх палонных<ref name=Guardian27Mar>”[https://www.theguardian.com/world/2003/mar/27/iraq9 UK forces destroy breakaway tank squadron]”, ''The Guardian'', 27 March 2003.</ref><ref>Tim Butcher, "[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/1426191/Battle-for-strneeets-of-Basra.html Battle for the streets of Basra] {{Недаступная спасылка}}", ''The Guardian'', 31 March 2003.</ref><ref>"[https://www.pbs.org/newshour/updates/basra_03-27-03.html British attack column of Iraqi tanks near Basra] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120528174122/http://www.pbs.org/newshour/updates/basra_03-27-03.html |date=28 мая 2012 }}", ''PBS'', 27 March 2003.</ref><ref>Tom Newton Dunn, "[https://www.theguardian.com/media/2003/mar/31/Iraqandthemedia.news War Watch: Iraqi tank column breaks out of Basra]", ''The Guardian'', 31 March 2003; pooled report quoting Major Mick Green.</ref>. == Фейкавыя паведамленні == [[7 красавіка]] адзін з вайскоўцаў 7-й брыгады заявіў, што кааліцыйныя войскі ўвайшлі ва ўсе раёны горада, у тым ліку ў ягоны гістарычны цэнтр і што ў Басры знаходзяцца чатыры тысячы байцоў, 200 танкаў і сотні бронетранспарцёраў. Кіраўніком горада быў прызначаны адзін з іракскіх шэйхаў<ref>[http://lenta.ru/iraq/2003/04/08/basra/ Lenta.ru: Мир: Британцы назначили иракского шейха наместником в Басре] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070228062657/http://lenta.ru/iraq/2003/04/08/basra/ |date=28 лютага 2007 }}</ref>. Тады ж паведамлялася, што ў горадзе знайшлі цела [[Алі Хасан аль-Маджыд|Алі Хасана аль-Маджыда]]<ref>[http://www.gazeta.ru/2003/04/07/last82174.shtml Газета. Ru — Труп «Химического Али» найден британцами в Басре] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111233126/http://www.gazeta.ru/2003/04/07/last82174.shtml |date=11 студзеня 2012 }}</ref>, але пасля ўся гэтая інфармацыя убыла абвергнута. На месцы выбуху авіяцыйнай бомбы, скінутай амерыканскім самалётам, замест Маджыда знайшлі целы 17 мірных грамадзян<ref>Docherty & Garlasco, «Off Target» (2003), pp. 28-33</ref>. == Зноскі == {{Reflist|2}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Іракскай вайны]] [[Катэгорыя:Бітвы ЗША]] [[Катэгорыя:Бітвы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Бітвы Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Сакавік 2003 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2003 года]] [[Катэгорыя:Красавік 2003 года]] [[Катэгорыя:Бітвы Польшчы]] trqewctex18zxrb3rzvh63scdip6oxe 0 663285 5210279 4734586 2026-10-02T10:24:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210279 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Біл Бэр | Арыгінал імя = {{lang-en|Bill Burr}} | Фота = Bill Burr by Gage Skidmore.jpg | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = Вільям «Біл» Фрэдэрык Бэр | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Прафесія = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | Гады актыўнасці = 1996 — дагэтуль | Узнагароды = | imdb_id = | Сайт = }} {{Значэнні2|тып=прозвішча|Бэр}} '''Вільям «Біл» Фрэдэрык Бэр'''<ref>{{Cite web|url=https://www.podchaser.com/creators/bill-burr-107Zzj88n4|title=Bill Burr on Podchaser|work=Podchaser|access-date=21.11.2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206095905/https://www.podchaser.com/creators/bill-burr-107Zzj88n4|archive-date=December 6, 2019|url-status=live}}{{ref-en}}</ref><ref name="Mohr">{{Cite web| title=Mohr Stories with Bill Burr #1 |date=February 24, 2013|access-date=21.11.2020|last=Mohr|first=Jay|subject-link=Bill Burr|interviewer=Mohr Jay|work=Mohr Stories|url=https://www.youtube.com/watch?v=OyE7WAK3EsE |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427132818/https://www.youtube.com/watch?v=OyE7WAK3EsE |archive-date=April 27, 2020|url-status=live}}{{ref-en}}</ref> ({{lang-en|William «Bill» Frederick Burr}}; {{н}} [[10 чэрвеня]] [[1968]], {{нп5|Кантон (Масачусетс)|Кантон|en|Canton, Massachusetts}}, {{нп5|Норфолк (акруга, Масачусетс)|Норфалк|en|Norfolk County, Massachusetts}}, штат [[Масачусетс]], [[ЗША]]) — амерыканскі акцёр, сцэнарыст, прадзюсар і комік. == Біяграфія == Біл Бэр нарадзіўся 10 чэрвеня 1968 года ў горадзе Кантон<ref name="bostonglobe Sullivan">{{cite news|last1=Sullivan|first1=James|title=Bill Burr pulls no punches at Wilbur|url=https://www.bostonglobe.com/arts/theater-dance/2015/05/10/burr/Sr2ERY6s4H1LOpOmqFynUL/story.html|work=The Boston Globe|date=May 10, 2015|url-access=subscription|access-date=21.11.2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20150810190745/https://www.bostonglobe.com/arts/theater-dance/2015/05/10/burr/Sr2ERY6s4H1LOpOmqFynUL/story.html|archive-date=August 10, 2015|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>, штат [[Масачусетс]], [[ЗША]]. == Асабістае жыццё == У 2013 годзе Біл Бэр ажаніўся з Ніяй Рэні Хіл<ref name="scotsman">{{cite news|last1=Richardson|first1=Jay|title=Bill Burr: Breaking out of stereotype|url=http://www.scotsman.com/what-s-on/theatre-comedy-dance/bill-burr-breaking-out-of-stereotype-1-3216408|work=The Scotsman|date=December 2, 2013|access-date=21.11.2020| location = Scotland| archive-date=March 22, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160322073423/http://www.scotsman.com/lifestyle/culture/theatre/bill-burr-breaking-out-of-stereotype-1-3216408|url-status=live}}{{ref-en}}</ref><ref name="Nia Name">{{citation|title = Nia's Twitter|access-date=21.11.2020|url = https://twitter.com/niasalterego |archive-url = https://web.archive.org/web/20170213233834/https://twitter.com/niasalterego|archive-date = February 13, 2017|url-status = live}}{{ref-en}}</ref>. Іх вясельная цырымонія праходзіла ў Лос-Анджэлесе, штат Каліфорнія. У пары двое дзяцей. == Выбарачная фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{УСерыяле|2020||{{нп5|Суботні вечар у прамым эфіры||en|Saturday Night Live}}|Saturday Night Live|вядучы|}} {{УФільме|2020|{{нп5|Кароль Стэйтэн-Айленда||en|The King of Staten Island}}|The King of Staten Island|Рэй Бішап}} {{УСерыяле|2019||[[Мандалорац]]|The Mandalorian|Мэйфільд, колішні імперскі стралок, ключавая фігура Малкавай банды|}} {{УФільме|2017|{{нп5|Хто ў хаце бацька 2||en|Daddy's Home 2}}|Daddy's Home 2|Джэры}} {{УмСерыяле|2016||[[Сімпсаны]]|The Simpsons|бостанскі футбольны заўзятар (агучванне)|}} {{УФільме|2015|{{нп5|Хто ў хаце бацька||en|Daddy's Home (film)}}|Daddy's Home|Джэры}} {{УФільме|2014|{{нп5|Чорны ці белы (фільм)|Чорны ці белы|en|Black or White (film)}}|Black or White|Рык Рэйнальдс}} {{УФільме|2013|[[Спякота (фільм)|Спякота]]|The Heat|Марк Малінс}} {{УФільме|2010|{{нп5|Начное спатканне||en|Date Night}}|Date Night|дэтэктыў Уолш<ref name=Date>{{cite news|url=https://www.variety.com/article/VR1118002374.html|author=Tatiana Siegel|author2=Michael Fleming|title=Wahlberg, Franco join 'Date Night'|work=Variety|date=2009-04-13|access-date=21.11.2020|url-status=dead}}{{ref-en}}</ref>}} {{УГульні|2009|[[Grand Theft Auto IV: The Lost and Damned]]|Grand Theft Auto IV: The Lost and Damned|Джэйсан Майклс (агучванне)}} {{УГульні|2008|[[Grand Theft Auto IV]]|Grand Theft Auto IV|Джэйсан Майклс (агучванне)}} {{УСерыяле|2002||{{нп5|Закон і парадак: Злачынныя намеры||en|Law & Order: Criminal Intent}}|Law & Order: Criminal Intent|бягун|}} {{УФільме|2002|{{нп5|Пасіянада||en|Passionada}}|Passionada|гулец у блэкджэк}} {{УСерыяле|1998||{{нп5|Два хлопцы і дзяўчына|Два хлопцы і дзяўчына|en|Two Guys and a Girl}}|Two Guys and a Girl|Фіцэй|}} {{УСерыяле|1996||{{нп5|Гараджане||en|Townies}}|Townies|Раян Калаган|}} {{УФільмеНіз}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.billburr.com Афіцыйная старонка] {{ref-en}} * {{Imdb імя|122987|Біл Бэр}} * {{AllMovie name|600247|Біл Бэр}} * {{Allociné name|235124|Біл Бэр}} * {{Sfdb name|405984|Біл Бэр}} * {{Twitter|billburr}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ВП-парталы|Кінематограф|Біяграфіі|ЗША}} {{DEFAULTSORT:Бэр Біл}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Комікі ЗША]] io541u4jsywkd3q5lo691jxrj74zyqx 0 663581 5210317 4881267 2026-10-02T10:48:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210317 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Другая бітва за Эн-Наджаф |выява = [[File:Defense.gov News Photo 040805-M-4358R-003.jpg|300px]] |загаловак = Амерыканскія марпехі вядуць бой з праціўнікам у Наджафе. |дата = 5—27 жніўня 2004 |месца = [[Эн-Наджаф]] |частка = [[Іракская вайна]] |прычына = |вынік = перамір’е |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|ЗША}}<br>{{Сцягафікацыя|Ірак}} |праціўнік2 = [[File:Flag of Promised Day Brigades.svg|22px]] [[Армія Махдзі]]<br>{{Сцяг|Іран}} [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|КВІР Ірана]]<ref name="iранцы"/> <small>(спрэчна)</small> |камандзір1 = {{Сцяг|ЗША}} Энтані Хэслэм |камандзір2 = [[File:Flag of Promised Day Brigades.svg|22px]] Муктада ас-Садр |сілы1 = 3800 байцоў |сілы2 = 1400—1500 байцоў |страты1 = 58 забітых<ref>[http://www.redorbit.com/news/general/81243/iraqi_guardsmen_close_in_on_najaf_shrine/index.html Iraqi Guardsmen Close in on Najaf Shrine] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110522141515/http://www.redorbit.com/news/general/81243/iraqi_guardsmen_close_in_on_najaf_shrine/index.html |date=22 мая 2011 }}</ref> |страты2 = больш за 178 забітых }} {{Бітвы і аперацыі Іракскай вайны}} '''Другая бітва за Эн-Наджаф''' — бітва ў жніўні 2004 года, што адбылася паміж амерыкана-іракскімі войскамі і [[шыіты|шыіцкімі]] апалчэнцамі на чале з [[Муктада ас-Садр|Муктадой ас-Садрам]] падчас [[Паўстанне Арміі Махдзі|паўстання Арміі Махдзі]]. == Папярэднія падзеі == [[31 ліпеня]] [[2004]] года 11-е экспедыцыйнае падраздзяленне марской пяхоты ЗША пад камандаваннем узначаленай [[Польшча]]й шматнацыянальнай дывізіі ўзяла на сябе аператыўнае кіраванне правінцыямі Наджаф і Аль-Кадысія. Непасрэдна ў горадзе [[Эн-Наджаф]] базаваўся 66-ы ўзвод амерыканскай ваеннай паліцыі і байцы [[Ваенны кантынгент Сальвадора ў Іраку|сальвадорскага кантынгенту]]. Бліжэйшыя раёны да гэтага часу ўжо былі падвергнуты нападам шыіцкіх паўстанцаў. Першы бой з «Арміяй Махдзі» ў горадзе адбыўся [[4 красавіка]], у выніку чаго адзін сальвадорац загінуў, пры гэтым было забіта 19 баевікоў<ref>{{cite news|url=http://www.nationalcatholicreporter.org/globalpers/gp062804.htm|title=The absurdity of fighting in Iraq|publisher=National Catholic Reporter|author=Rodríguez C|year=2004|accessdate=2012-02-24}}</ref>. Другое сутыкненне прайшло [[2 жніўня]]<ref>{{cite book|title=The Endgame: The Inside Story of the Struggle for Iraq, from George W. Bush to Barack Obama|author1=Michael R. Gordon|author2=Bernard E. Trainor|isbn=9780307377227|publisher=Pantheon Books|year=2012|page=99}}</ref>. Паводле некаторых амерыканскіх крыніц, у перастрэлцы на баку баевікоў удзельнічалі байцы ліванскай [[Хезбала|Хезбалы]] і [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|КВІР Ірана]]<ref name="iранцы">[https://www.memri.org/reports/al-nujaba-militia-leader-sheikh-akram-al-kaabi-irgc-and-lebanese-hizbullah-officers-have Al-Nujaba Militia Leader Sheikh Akram Al-Kaabi: IRGC And Lebanese Hizbullah Officers Have Guided Us In Fighting The American Forces Since 2004: 'We Started Using Explosively Formed Penetrators… They Would Explode Inside The Tank, Destroying It And Killing' The Americans Inside]</ref>. == Бітва == Асноўныя падзеі пачаліся [[5 жніўня]], калі «Армія Махдзі» атакавала паліцэйскі ўчастак у гадзіну ночы. Іх першая атака была адбіта, але паўстанцы перагрупаваліся і атакавалі зноў у 3 гадзіны. Неўзабаве пасля гэтага па просьбе губернатара Эн-Наджафа былі накіраваны сілы хуткага рэагавання. Каля 11 гадзін раніцы спецназ трапіў пад моцны кулямётны і мінамётны агонь паўстанцаў у Вадзі-Ус-Саламе, самых вялікіх могілках у мусульманскім свеце. Могілкі былі шматслаевымі на працягу стагоддзяў, што прывяло да ўзнікнення вялікіх падземных грабніц, тунэляў і наземных помнікаў, многія з якіх дасягалі двух паверхаў у вышыню. Некаторыя баі нават ахапілі гэтыя тунэлі<ref>{{cite book|title=The Battle of An-Najaf|author=Francis X. Kozlowski|publisher=U.S. Marine Corps History Division|page=12}}</ref>. На другі дзень баёў пры выкананні блізкай паветранай падтрымкі верталёт ЗША UH-1N быў збіты агнём са стралковай зброі, аднак экіпаж выжыў. У гэты ж час чатыры амерыканскія вайскоўцы былі забіты падчас цяжкіх вулічных баёў. Да [[9 жніўня]] да амерыканцаў прыйшло падмацаванне<ref>{{cite book|title=On Point II: Transition to the New Campaign: The United States Army in Operation Iraqi Freedom, May 2003 - Jan 2005|author1=Donald P. Wright|author2=Timothy R. Reese|url=https://history.army.mil/html/bookshelves/resmat/GWOT/OnPointII.pdf|page=336|access-date=22 лістапада 2020|archive-date=1 лістапада 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221101011650/https://history.army.mil/html/bookshelves/resmat/GWOT/OnPointII.pdf|url-status=dead}}</ref>, але яны працягнулі несці цяжкія страты. Так, падчас баёў паўтузіна амерыканскіх танкаў «[[M1 Abrams|Абрамс]]» і баявых машын «[[M2 Bradley|Брэдлі]]» былі пашкоджаныя або выведзеныя з ладу агнём РПГ паўстанцаў на вузкіх вуліцах. Да гэтага часу баі пачаліся ў цэнтры горада, а затым перакінуліся на могілкі. Праз некалькі дзён баявыя дзеянні перамясціліся ў наваколлі мячэці імама Алі, калі «Армія Махдзі» адступіла і схавалася там<ref>''The Endgame'', 102.</ref>. Амерыканцы акружылі комплекс пасля баёў у старым горадзе. «Армія Махдзі» выкарыстала вялікія гасцініцы з выглядам на могілкі ў якасці кулямётных пазіцый для назірання. Тады замежнікі абстралялі іх ракетамі, а затым атакавалі некалькі з гатэляў. Пасля перастрэлкі гатэлі былі захоплены. У выніку баёў былі пашкоджаны два мінарэты мячэці, адной з самых святых з усіх шыіцкіх святынь. Хоць суседнія будынкі атрымалі значныя пашкоджанні, сама мячэць атрымала толькі паверхневыя пашкоджанні ад шальных куль і аскепкаў. [[23 жніўня]] адбылося па меншай меры 15 выбухаў, многія з якіх гучалі як артылерыйскія снарады, калі шрапнэль звалілася ў двары мячэці з залатым купалам, і стрэлы рэхам разнесліся па завулках. [[26 жніўня]] два [[F-16]], якія вылецелі з Балады, скінулі чатыры 2000-фунтовых JDAMs (сумесныя боепрыпасы прамога траплення) на дзве гасцініцы побач з храмам, якія выкарыстоўваліся паўстанцамі. Паспяховы авіяўдар нанёс зруйнавальны ўдар па ворагу. Жорсткія баі вымусілі бакі сесці за стол перамоваў. У выніку, быў падпісаны дакумент, які усталяваў рэжым спынення агню. Гэтая дамоўленасць была выгадна амерыканцам, так як пазбаўляла іх ад неабходнасці ўваходзіць у мячэць імама Алі<ref>''The Endgame'', 105.</ref>. == Страты == У баях амерыканцы страцілі больш чым 18 чалавек забітымі і звыш 100 параненых, а таксама 2 танкі і 4 уседарожніка. Ва ўрадавай арміі налічвалася мінімум 40 забітых, 46 параненых і 18 палонных. Паўстанцы страцілі мінімум 178 забітымі і яшчэ 261 палоннымі. == Наступствы == Баі скончыліся 27 жніўня 2004 года ўзгодненым спыненнем агню: байцы «арміі Махдзі» здалі сваю зброю перад сыходам, і ніхто з іх не быў затрыманы; войскі ЗША таксама пакідалі горад, а іракская паліцыя ўзяла пад кантроль бяспеку ў горадзе. Асобныя сутычкі працягваліся яшчэ некалькі месяцаў. Некаторыя байцы з Наджафа адправіліся ў [[Садр-Сіці]] ў [[Багдад]]зе, дзе таксама ішлі цяжкія баі, каб дапамагчы «Арміі Махдзі» ў іх партызанскай дзейнасці супраць амерыканскіх і іракскіх сіл. Канчатковае пагадненне паміж ЗША і Муктадой ас-Садрам было дасягнута да канца верасня, а баявыя дзеянні спыніліся ў пачатку кастрычніка. == Заўвагі == {{Reflist}} == Літаратура == * Camp, R. D. (2011). Battle for the city of the dead: In the shadow of the Golden Dome, Najaf, August 2004. Minneapolis, Minn: Zenith Press. [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Іракскай вайны]] [[Катэгорыя:Бітвы ЗША]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2004 года]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Жнівень 2004 года]] pangewo9zjx50sb585nsrexfwi6aene 0 663668 5210305 5175982 2026-10-02T10:41:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210305 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Масул |частка = [[Іракская вайна]] |выява = [[File:Stryker Mosul Streetfighting.jpg|300px]] |загаловак = Пашкоджаны падчас баёў будынак. |дата = 8—16 лістапада 2004 |месца = [[Масул]] |прычына = |вынік = перамога кааліцыi<ref>{{cite web |url=http://www.military.com/NewsContent/0,13319,FL_mosul_111204,00.html |title=Troops Pound Insurgents In Mosul |publisher=Military.com |date=12 November 2004 |accessdate=29 November 2012 |archive-date=11 лютага 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120211075638/http://www.military.com/NewsContent/0,13319,FL_mosul_111204,00.html |url-status=dead }}</ref> |праціўнік1 = '''[[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку]]''': *• {{Сцягафікацыя|ЗША}} *• {{Сцягафікацыя|Ірак}} *• [[File:Flag of Kurdistan.svg|22px]] [[Пешмерга]]<ref>Mockaitis, Thomas R., '' The Iraq War Encyclopedia '', ABC-CLIO, 2013 {{ISBN|0313380627}} {{ISBN|978-0313380624}}</ref> |праціўнік2 = '''[[Іракскія паўстанцы]]''' *• [[Выява:Flag of the Ba'ath Party.svg|22px|border]] [[Баас]]<ref>Mockaitis, Thomas R., '' The Iraq War Encyclopedia '', ABC-CLIO, 2013 {{ISBN|0313380627}} {{ISBN|978-0313380624}}</ref> *• [[Image:Flag of al-Qaeda in Iraq.svg|22px]] [[Аль-Каіда ў Іраку]]<ref>Mockaitis, Thomas R., '' The Iraq War Encyclopedia '', ABC-CLIO, 2013 {{ISBN|0313380627}} {{ISBN|978-0313380624}}</ref> *• [[File:Islamic Army of Iraq (emblem).png|23px]] [[Ісламская армія ў Іраку]]<ref>Nance, Malcolm W., ''The Terrorists of Iraq: Inside the Strategy and Tactics of the Iraq Insurgency 2003-2014'', CRC Press, 2014 {{ISBN|1498706894}} {{ISBN|978-1498706896}}</ref> *• [[Файл:Jamaâat-Ansar-al-Sunna logo.png|22px]] [[Джамаат Ансар аль-Суна]]<ref>Mockaitis, Thomas R., '' The Iraq War Encyclopedia '', ABC-CLIO, 2013 {{ISBN|0313380627}} {{ISBN|978-0313380624}}</ref> *• Іншыя атрады<ref>Nance, Malcolm W., ''The Terrorists of Iraq: Inside the Strategy and Tactics of the Iraq Insurgency 2003-2014'', CRC Press, 2014 {{ISBN|1498706894}} {{ISBN|978-1498706896}}</ref> |камандзір1 = {{Сцяг|ЗША}} Джон Сатлер<br>{{Сцяг|ЗША}} Дэвід Петрэус<br>{{Сцяг|ЗША}} Джым Кофман<br>{{Сцяг|Ірак}} Аднан Табіт<br>{{Сцяг|Ірак}} Ахмед Халаф Джабуры |камандзір2 = [[Image:Flag of al-Qaeda in Iraq.svg|22px]] Хасан Ібрагім Фархан †<br>[[Файл:Jamaâat-Ansar-al-Sunna logo.png|22px]] Махамед Халаф Шакара<br>[[Файл:Jamaâat-Ansar-al-Sunna logo.png|22px]] Муса Махдзі |сілы1 = 2000 амерыканскіх ваенных |сілы2 = ''невядома'' |страты1 = 134—171 забітых |страты2 = дакладныя колькасць невядома, пацверджаны 71 забіты;<br/>па некаторых крыніцах загінулі 600 }} {{Бітвы і аперацыі Іракскай вайны}} '''Бітва за Масул''' — бітва [[Іракская вайна|Іракскай вайны]] ў 2004 годзе за сталіцу мухафазы Найнава горад [[Масул]] на поўначы [[Ірак]]а. == Прадмова == У пачатку замежнай акупацыі ў 2003 годзе, амерыканскія войскі заключылі дамову з мясцовымі [[суніты|суніцкімі]] плямёнамі. Аднак затым [[ЦРУ]] ўступіла ў саюз амаль выключна з [[курды|курдамі]], і ЗША разглядаліся як па сутнасці яшчэ адзін іх саюзнік, што рабіла канфлікт паміж кааліцыяй і сунітамі непазбежным. У гэты час амерыканцы рыхтавалі штурм Фалуджы, перакідаючы войскі ў тым ліку і з Масула. Мясцовая апазіцыя вырашыла скарыстацца паслабленнем праціўніка ў рэгіёне і разгарнула шырокамаштабныя акцыі. Напады на сілы кааліцыі ў горадзе ўзмацніліся, і паўстанцы планавалі паспрабаваць нават цалкам узяць горад. == Ход падзей == Першы баявы кантакт адбыўся на кальцавой развязцы Джармук у заходняй частцы Масула. Бой доўжыўся цэлы дзень. Баевікі атакавалі з мінамётаў, базук і кулямётаў. У той жа час былі атакаваны два іракскіх паліцэйскіх участкі, дзе партызаны здолелі выкрасці зброю і бронекамізэлькі. Падчас гэтага забіты дзесяткі іракскіх паліцыянтаў, але многія іракскія паліцэйскія пакінулі свае пазіцыі. Першапачаткова паведамлялася пра сотні нападнікаў, але калі амерыканскія войскі вызвалілі ўчасткі, колькасць баевікоў была пераацэнена толькі ў 20—30 чалавек на абодвух участках<ref name=:)>Spencer C. Tucker: Encyclopedia of Middle East Wars, s. 843-844. Volume 3 M-S. ABC- CLIO, 2010. ISBN 978-1-85109-948-1.</ref>. [[9 лістапада]] ў выніку нападу на амерыканскі пасты загінулі два замежных афіцэра. [[10 лістапада]] байцы супраціву ажыцывілі яшчэ адна атаку на вуліцах Масула. На наступны дзень быў узяты адзін паліцэйскі ўчастак і знішчаны яшчэ два. Пасля дадзенага Злучаныя Штаты перайшлі да актыўных дзеянняў. Тады 24-ы полк уступіў у жорсткія вулічныя баі з ворагам, асноўны ўпор якіх быў зроблены на ярмукскую акруговую дарогу. Аднак пры падтрымцы авіяцыі войскам удалося захапіць чатыры з пяці мастоў праз раку [[Тыгр (рака)|Тыгр]]. У іншых частках горада справы ішлі ўсё горш і горш. Восем іншых паліцэйскіх участкаў былі знішчаныя, а яшчэ адзін захоплены. У той жа час байцы супраціву атрымалі дадатковыя падмацавання, якія не маглі быць спыненыя паветранымі ўдарамі. [[13 лістапада]] Яны займаюць ужо каля 70% тэрыторыі горада<ref>{{cite web |url=http://www.boston.com/news/world/articles/2004/11/30/fear_of_ethnic_conflict_charges_mosul_unrest/ |title=Fear of ethnic conflict charges Mosul unrest - The Boston Globe |publisher=Boston.com |date=2004-11-30 |accessdate=September 7, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304054552/http://www.boston.com/news/world/articles/2004/11/30/fear_of_ethnic_conflict_charges_mosul_unrest/ |archive-date=4 сакавіка 2016 |url-status=dead}}</ref>. 12-га чысла амерыканцы пачалі атрымліваць падмацаванні ў гэты раён. У баях таксама ўдзельнічалі курдскія байцы [[Пешмерга|Пешмергі]] і іракскі спецназ. Пяты мост праз Тыгр, усё яшчэ ўтрымоўваны байцамі супраціву, быў узяты [[16 лістапада]]. Пасля яго захопу пачалася аперацыя па ачыстцы ўсходняга боку Масула ад баевікоў. Супраціў быў нязначным, але некаторыя з захопленых паліцэйскіх участкаў былі спалены, калі баевікі адступалі. Буйныя баі скончыліся ў той жа дзень. Партызаны працягвалі ўтрымліваць заходнія раёны аж да студзеня, калі ў гэты раён была ўведзена вялікая колькасць амерыканскіх войск для забеспячэння бяспекі маючых адбыцца выбараў<ref>{{cite news | url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2004/11/12/MNGE79QGGD1.DTL | title=Insurgent violence mounting in the north: Attacks on Mosul could disrupt area's oil production | work=The San Francisco Chronicle | first=Borzou | last=Daragahi | date=November 12, 2004 | access-date=23 лістапада 2020 | archive-date=24 мая 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110524225339/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2004/11/12/MNGE79QGGD1.DTL | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.military.com/NewsContent/0,13319,FL_mosul_111204,00.html |title=Troops Pound Insurgents In Mosul |publisher=Military.com |date=12 November 2004 |accessdate=29 November 2012 |archive-date=11 лютага 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120211075638/http://www.military.com/NewsContent/0,13319,FL_mosul_111204,00.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|author= |url=http://www.wkyc.com/news/story.aspx?storyid=26415 |title=Fighting in Mosul re-ignites |publisher=WKYC |date=16 November 2004 |accessdate=28 November 2012}}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.boston.com/news/world/articles/2004/11/17/us_iraqi_troops_fight_to_retake_control_in_mosul/ | title=US, Iraqi troops fight to retake control in Mosul | work=The Boston Globe | first=Thanassis | last=Cambanis | date=November 17, 2004 | access-date=23 лістапада 2020 | archive-date=8 лістапада 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221108095229/http://archive.boston.com/news/world/articles/2004/11/17/us_iraqi_troops_fight_to_retake_control_in_mosul/ | url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|author=James Glanz and Richard A. Oppel Jr. |url=https://www.nytimes.com/2004/11/19/international/middleeast/20iraqcnd.html |title=U.S. Soldiers and Iraqis Raid Mosque in Baghdad, Killing 3 |publisher=The New York Times |date=19 November 2004 |accessdate=28 November 2012}}</ref><ref>{{cite news|author=Richard A. Oppel Jr. |url=http://en.wikinews.org/wiki/Beheaded_bodies_found_as_fighting_continues_in_Mosul |title=Beheaded bodies found as fighting continues in Mosul |publisher=The New York Times via WikiNews |date=19 November 2004 |accessdate=28 November 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/12/23/international/middleeast/23iraq.html?ex=1261544400&en=1ba33a3eba97d84f&ei=5090&partner=rssuserland | title = Suicide Bombing Is Now Suspected in Mosul Attack | work=The New York Times | first1=Richard A. | last1=Oppel Jr | first2=Eric | last2=Schmitt | date=December 23, 2004 | accessdate=April 26, 2010}}</ref>. == Наступствы == На працягу наступных трох тыдняў па ўсім горадзе было знойдзена 76 цел пакараных смерцю іракскіх салдат<ref name=":0">{{Cite web|last=Clark|first=James|title=Battle Of Mosul Veterans Reflect On Ongoing Offensive|url=https://taskandpurpose.com/news/battle-mosul-veterans-reflect-ongoing-offensive|access-date=2020-09-23|website=Task & Purpose|language=en}}</ref>. Па афцыйных даных, 8 амерыканскіх вайскоўцаў былі забіты і яшчэ 170 паранены, па меншай меры 31 супрацоўнік іракскіх сіл бяспекі быў забіты, а таксама па меншай меры 9 курдскіх байцоў<ref name=":0" />. У некаторых крыніцах гэтыя лічбы вышэй<ref>[https://m.lenta.ru/articles/2004/11/10/faluja/ Бои в Фаллудже не прекращаются] // Lenta.ru, 11 ноября 2004</ref><ref>[https://rg.ru/2019/02/22/ksir-irana-rasskazal-o-realnyh-poteriah-ssha-v-irake-i-afganistane.html КСИР Ирана рассказал о реальных потерях США в Ираке и Афганистане]</ref>. Паводле ацэнак, было забіта 600 паўстанцаў, а таксама пяць грамадзянскіх асоб, адзін паўднёваафрыканскі падрадчык па забеспячэнні бяспекі і адзін турэцкі кіроўца грузавіка. Фактычныя лічбы страт застаюцца невядомымі. Паўстанцам удалося знайсці бяспечны прытулак у заходняй частцы горада, адкуль яны працягвалі наносіць удары на працягу наступных месяцаў. Найбольш прыкметны напад адбыўся ўсяго праз месяц пасля спынення баявых дзеянняў, калі тэрарыст-смяротнік, апрануты як іракскі салдат, здолеў пранікнуць у палатку-сталовую на амерыканскай базе Марэз і падарваў сябе, забіўшы 22 чалавекі, у тым ліку 14 амерыканскіх салдат. Адказнасць за напад узяла на сябе паўстанцкая групоўка «[[Джамаат Ансар аль-Суна]]»<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/6872875 |title=U.S. general: Iraqi forces not ready - Conflict in Iraq - NBC News |publisher=NBC News |date=2005-01-26 |accessdate=September 7, 2010}}</ref>. == Зноскі == {{Reflist|2}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Іракскай вайны]] [[Катэгорыя:Бітвы ЗША]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Лістапад 2004 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2004 года]] qrtxsiz0yewgnepv98z9znxkmfy3mtg 0 663671 5210309 4881604 2026-10-02T10:41:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210309 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |выява = |загаловак = |дата = 6—10 красавіка 2004 |месца = [[Эр-Рамадзі]] |частка = [[Іракская вайна]] |вынік = перамога ЗША |праціўнік1 = [[Выява:Flag of the Ba'ath Party.svg|22px]] [[Баас]]<ref>{{cite web|url=http://www.foxnews.com/story/2004/04/06/at-least-12-marines-killed-as-iraq-fighting-rages.html|title=At Least 12 Marines Killed as Iraq Fighting Rages|publisher=Fox News|date=6 April 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20171230114549/http://www.foxnews.com/story/2004/04/06/at-least-12-marines-killed-as-iraq-fighting-rages.html|archive-date=30 снежня 2017|access-date=23 лістапада 2020|url-status=dead}}</ref> |праціўнік2 = {{Сцягафікацыя|ЗША}} |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 = 1500 чалавек |сілы2 = 2000 чалавек |страты1 = 300—450 забітых |страты2 = 13 забітых<ref>{{cite web |url=http://www.icasualties.org/Iraq/Fatalities.aspx |title=Archived copy |accessdate=2010-02-21 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100326034327/http://www.icasualties.org/Iraq/Fatalities.aspx |archivedate=2010-03-26 }}</ref> |агульныя страты = }} {{Бітвы і аперацыі Іракскай вайны}} '''Першая бітва за Рамадзі''' — бітва [[Іракская вайна|Іракскай вайны]], якая адбылася вясной [[2004]] года, у той жа час, што і [[першая бітва за Фалуджу]]. У красавіку [[Эль-Фалуджа]] была абложана сіламі кааліцыі, і паўстанцы спрабавалі аслабіць ціск на горад, распачаўшы ўласнае наступленне. [[Эр-Рамадзі]], сталіца правінцыі [[Анбар (мухафаза)|Аль-Анбар]], лічыўся больш прыярытэтным для кааліцыйных сіл і, такім чынам, галоўнай мэтай для нападу. Захапіўшы горад, баевікі перакрылі шашу з Аль-Анбара ў [[Багдад]]. Аднак усяго за чатыры дні амерыканскія войскі разграмілі сілы праціўніка ў горадзе. Аднак Фалуджу ім узяць так і не атрымалася. == Гл. таксама == * [[Бітва за Рамадзі (2006)]] {{Зноскі}} == Спасылкі == Zoroya, Gregg. “[https://www.usatoday.com/news/world/iraq/2004-07-12-ramadi_x.htm. Accessed: 2009-10-09 Fight for Ramadi exacts heavy toll on Marines].” ''USA Today''. 12 July 2004. [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Іракскай вайны]] [[Катэгорыя:Бітвы ЗША]] [[Катэгорыя:Красавік 2004 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2004 года]] pxvewzujdggc3xjh7xubgy7tfx8cx9a 0 671081 5210150 3800225 2026-10-02T06:12:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210150 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор}} '''«Бубен ніжняга свету»''' ({{lang-ru|«Бубен нижнего мира»}}) — апавяданне рускага пісьменніка [[Віктар Пялевін|Віктара Пялевіна]], апублікаванае ў 1993 годзе. Апавяданне дало назву першаму тома збору твораў Віктара Пялевіна, які выйшаў у 1996 годзе. == Змест == Апавяданне прадстаўляе вопыт стварэння «ментальнага лазера смерці», пасля чытання якога нібыта павінна рушыць услед самазнішчэнне чытача. Апавяданне, якое змяшчае ўспаміны пра [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Брэжнева]], некалькімі энцыклапедычнымі азначэннямі і кароткай вытрымкай з прац Мантэня, паказвае нам роздум аўтара на метафізічныя тэмы. У тэксце апавядання паслядоўна вылучаны дужкамі наступныя асобныя словы і выразы: * / люстэрка / * / прызма / * / зваротная прызма / * / гібель / * / своеасаблівы адбівальнік / * / «…Калі заўгодна, вы становіцеся мёртвымі, пражыўшы сваё жыццё, але пражываеце вы яго, паміраючы: смерць, зразумела, непараўнальна мацней дзівіць паміраючага, чым мёртвага, значна вастрэй і глыбей.» : «Колькі б вы ні жылі, вам не скараціць таго тэрміну, на працягу якога вы будзеце мёртвымі. Усе намаганні тут без мэты: вы будзеце знаходзіцца ў тым стане, які выклікае ў вас такі жах, столькі ж часу, як калі б вы памерлі на руках карміцелькі.» : «Дзе б ні скончылася ваша жыццё, там яму і канец.» / * / празрыстая дыялектычная спіраль / * / дзірачка ствала, якая глядзіць у душу / У канцы апавядання прыводзіцца свайго роду інструкцыя па зборцы «ментальнага лазера сьмерці» і тлумачыцца прынцып яго дзеяння: {{пачатак цытаты}}Ці нельга стварыць ментальны лазер смерці, выкананы ў выглядзе невялікага апавядання? Такое апавяданне павінна валодаць некаторымі ўласцівасцямі аптычнай сістэмы, вузлы якой зручна выканаць з дапамогай іх простага апісання, пакінуўшы падсвядомую візуалізацыю і зборку чытачу. Апавяданне павінна звяртацца не да свядомасці, якая можа яго наогул не зразумець, а да той часткі несвядомага, якая схільная да прамой сугестыі і ўспрымае словы накшталт «візуалізацыя» і «зборка» у якасці каманд. Менавіта там і будзе сабраны выпраменьвальнік, ментальная оптыка якога для большай надзейнасці павінна быць аддзеленая ад астатніх псіхаформаў нахільнымі дужкамі. <br /> У якасці рабочага цела для гэтага віртуальнага прыбора зручна скарыстацца чыімі-небудзь глыбокімі і эмацыйнымі думкамі з нагоды смерці. Ментальны лазер можа працаваць на Салагубе, Дастаеўскім, маладым Еўтушэнку і Марку Аўрэліі; падыходзіць таксама «Споведзь» Талстога і некаторыя месцы з «Вопытаў» Мантэня. Вельмі важным з’яўляецца назва гэтай прылады, таму што псіхічная энергія, на якой ён працуе, будзе паступаць з усвядамляючай часткі псіхікі праз назву, якая павінна надзейна замацавацца ў памяці. На мой погляд, словазлучэнне «Бубен Ніжняга свету» падыходзіць у самы раз — ёсць у ім нешта дзіцячае і кранальнае; ды і потым, на яго амаль немагчыма забыцца.{{канец цытаты}} == Асаблівасці == Адсылаючы да кнігі «Вопыты» [[Мішэль дэ Мантэнь|Мішэля дэ Мантэня]], Віктар Пялевін таксама стварае свой вопыт у духу французскага філосафа. Тут метафізічныя разважанні Пялевіна сумяшчаюцца з ідэямі з «Вопытаў»<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/drevnekitayskaya-filosofiya-i-kontsept-put-v-syuzhetnoy-modeli-v-pelevina/viewer Янь Мэйпин. Древнекитайская философия и концепт «путь» в сюжетной модели В. Пелевина]</ref>. На думку літаратуразнаўцы Уладзіміра Альфонсава, аўтар разважае пра «ментальны самаліквідатар», які закліканы ачысціць думкі ад старых штампаў, страхаў, схем і адкрыць свядомасць для ўспрымання новага. Аўтар адначасова адчувае сябе творцам, і разам з тым іранічна просіць для дэмантажу «самаліквідатара» перавесці некаторую суму на рахунак сваёй фірмы<ref name="alf"> Владимир Альфонсов Русская литература ХХ века: школы, направления, методы творческой работы. Изд-во «Логос», 2002. — С. 321—322</ref>. == Публікацыі == Апавяданне было упершыню апублікавана ў 1993 годзе ў другім нумары мінскага часопіса «Фантакрим-MEGA» пад назвай «Зялёная скрыначка». Па-за перыёдыкай ўпершыню з’явіўся ў 1996 годзе ў томе «Бубен Ніжняга свету» збору твораў Пялевіна<ref>{{Cite web |url=http://www.electroniclibrary21.ru/literature/pelewin/bibliography.html |title=Виктор Пелевин: опыт библиографии |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302133814/http://www.electroniclibrary21.ru/literature/pelewin/bibliography.html |archive-date=2 сакавіка 2021 |access-date=25 лютага 2021 |url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://pelevin.nov.ru/rass/pe-bubn/1.html Виктор Пелевин. Бубен нижнего мира] {{Творы Віктара Пялевіна}} [[Катэгорыя:Творы Віктара Пялевіна]] [[Катэгорыя:Творы 1993 года]] i6xg535yenwgwyunt7roix1ww5htdmc 0 673174 5210040 4074292 2026-10-01T18:47:38Z Ілля Касакоў 21245 5210040 wikitext text/x-wiki {{няма крыніц}} {{вікіфікацыя}} {{цёзкі2|Марцінсан}} {{Спартсмен}} '''Барбру Марцінсан''', у замужжы '''Гран''' (швед. Barbro Martinsson; нар. {{ДН|16|8|1935}} года, Сундсбрук) — шведская лыжніца, прызёрка Алімпійскіх гульняў і чэмпіянатаў свету. Жонка шведскага лыжніка [[Стурэ Гран]]а. На [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1956|Алімпіядзе-1956]] у Карціна-д’Ампеца заняла 14-е месца ў гонцы на 10 км. На [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1960|Алімпіядзе-1960]] у Скво-Вэлі стала 7-й у гонцы на 10 км. На [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1964|Алімпіядзе-1964]] у Інсбруку заваявала серабро ў эстафетнай гонцы, а таксама заняла 7-е месца ў гонцы на 5 км і 11-е месца ў гонцы на 10 км. На [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1968|Алімпіядзе-1968]] у Грэноблі зноў заваявала сярэбраны медаль у эстафетнай гонцы, у абедзвюх асабістых гонках, на 5 і 10 км была 4-й. За сваю кар’еру на чэмпіянатах свету заваявала два медалі, абодва ў эстафетных гонках: сярэбраны на чэмпіянаце свету-1962 у Закапанэ і бронзавы на чэмпіянаце свету-1966 у Осла. Лепшы вынік на чэмпіянатах свету ў асабістых гонках, 6-е месца ў гонках на 10 км на чэмпіянатах 1962 і 1966 гадоў. У 1964 годзе перамагала ў гонцы на 10 км на Хальменколенскім лыжным фестывалі. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лыжнікі Швецыі]] oqn83lcxyhm82fbe6gnh5uxt4yrln0i 0 675904 5210103 3831088 2026-10-02T00:43:41Z Kent Wang 174798 Monasterio de los Jerónimos, Lisboa, Portugal, 2022-07-24, DD 38-40 HDR.jpg 5210103 wikitext text/x-wiki [[Файл:Convento-de-Cristo_manuelina.jpg|250px|міні|Акно каралеўскага {{нп3|Канвенту-дэ-Крышту|кляштара|ru|Конвенту-де-Кришту}} ў {{нп3|Тамар (Партугалія)|Тамары|ru|Томар}}.]] '''Мануэліна''', дакладней '''мануэліну''' ({{Lang-pt|Manuelino}}) — стыль у гісторыі архітэктуры [[Партугалія|Партугаліі]] XV—XVI стст., нацыянальны варыянт [[Адраджэнне|Рэнесансу]]. Названы па імені караля [[Мануэл I|Мануэла I Шчаслівага]] (гады праўлення 1495—1521). Гэты час быў перыядам найвышэйшай магутнасці Партугаліі, перыядам яе росквіту як марской дзяржавы. Яна набывае шматлікія калоніі. Партугальцы склалі на морах канкурэнцыю генуэзцам і іспанцам, самым моцным мараходам тагачаснага свету. Звязаны з гэтым эканамічны і культурны ўзлёт знайшоў адлюстраванне ў інтэнсіўным будаўніцтве. У мануэліна змяшаныя элементы [[Готыка|готыкі]], {{нп3|Мудэхарскае мастацтва|маўрытанскага стылю|ru|Мудехар}}, [[Адраджэнне|Рэнесансу]] і экзатычных матываў. Можна казаць нават, што ў гэтым стылі выявіўся ўплыў {{нп3|Індыйскае мастацтва|індыйскага мастацтва||Indian art}}. Гэты стыль выказвае як бы ўражанні еўрапейца, які ўпершыню ўбачыў новы свет і невядомыя краіны. Мануэліна можна параўнаць з іспанскім {{нп3|платэрэска||ru|Платереско}}, асабліва на ранняй стадыі развіцця. У ім таксама афармленне пабудоў вырашалася на аснове плоскай сцены, багата упрыгожанай дэталямі, але партугальская архітэктура апынулася «сакавіцей» і дынамічней. Яна больш насычана вобразамі і асабліва схільная да дэкарацыі і раскошы. Архітэктура партугальскага Адраджэння не абмежавалася толькі стылем мануэліна. Пазней у Партугалію пачаў пранікаць італьянскі ўплыў, і ў сярэдзіне XVI ст. нацыянальны стыль змяніўся інтэрнацыянальнымі рэнесанснымі формамі (у творчасці {{нп3|Дыёгу дзі Таралва||pt|Diogo de Torralva}}, 1500—1566). == Узоры стылю == [[Файл:Monasterio de los Jerónimos, Lisboa, Portugal, 2022-07-24, DD 38-40 HDR.jpg|міні|250пкс|У манастыры іеранімітаў.]] * Унутраны двор [[Кляштар Баталья|манастыра ў Батальі]]. * Прыбудова да раманскай ратонды тампліераў у {{нп3|Канвенту-дэ-Крышту|Тамарскім кляштары|ru|Конвенту-де-Кришту}} (аўтар — {{нп3|Дыёгу дэ Аруда||pt|Diogo de Arruda}}). * Вежа Святога Вінцэнта або [[вежа Белен]], 1515—1520, (аўтар — {{нп3|Франсіска дэ Аруда||es|Francisco de Arruda}}, брат {{нп3|Дыёгу дэ Аруда||pt|Diogo de Arruda}}). * Манастыр іеранімітаў ([[Жэронімуш]]) у Белене, пахавальня каралёў і герояў Партугаліі, XVI стагоддзе, {{нп3|Дыёгу дэ Бойтака|||Diogo de Boitaca}} і {{нп3|Жуау дэ Кастыльё|||João de Castilho}}. * [[Палац Сінтра|Каралеўскі палац у Сінтры]] («Партугальская [[Альгамбра]]»), сярэдзіна XV стагоддзя. * {{нп3|Кляштар Санта-Круш (Каімбра)|Кляштар Святога Крыжа|ru|Монастырь Санта-Круш (Коимбра)}} ў [[Каімбра|Каімбры]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Всеобщая история искусств. Редакторы — Ю. Д. Колпинский, Е. И. Ротенберг, М.: «Искусство», 1962. * ''Cмаголь О. С.'' [http://actual-art.org/files/sb/09/Smagol.pdf Светская архитектура эпохи мануэлино в Португалии: своеобразие стиля в Лиссабоне в контексте итальянской традиции] // Актуальные проблемы теории и истории искусства: сб. науч. статей. Вып. 9 / Под ред. А. В. Захаровой, С. В. Мальцевой, Е. Ю. Станюкович-Денисовой. — МГУ имени М. В. Ломоносова / СПб.: НП-Принт, 2019. С. 703—714. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Архітэктурныя стылі]] [[Катэгорыя:Мастацтва Партугаліі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] fqgkbxcbl95vn5rjmuf6gouck806aoa 0 676795 5210099 5202528 2026-10-01T23:39:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210099 wikitext text/x-wiki '''Беларусы ў Аўстрыі''' — супольнасць [[беларусы|беларусаў]], якія жывуць у [[Аўстрыя|Аўстрыі]], у тым ліку мігрантаў з Беларусі і грамадзян Аўстрыі беларускага паходжання. Значная беларуская прысутнасць у Аўстрыі сфарміравалася ў час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і асабліва ў першыя пасляваенныя гады, калі краіна стала адным з асноўных цэнтраў знаходжання [[Перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]] у Цэнтральнай Еўропе. Найбуйнейшыя беларускія асяродкі ўзніклі ў [[Зальцбург]]у і [[Верхняя Аўстрыя|Верхняй Аўстрыі]], у тым ліку ў акрузе [[Рыд-ім-Інкрайс (акруга)|Рыд]].<ref name="BelEn">{{Крыніцы/БелЭн|2|Аўстрыя|А. С. Ляднёва|105}}</ref> Пасля распаду СССР пачалася новая хваля міграцыі з Беларусі. Станам на 1 студзеня 2024 года ў Аўстрыі жылі 2242 грамадзяніны Беларусі; за дзесяць гадоў іх колькасць вырасла амаль напалову.<ref name="StatAustria2023">{{Cite web |url=https://www.statistik.at/fileadmin/user_upload/Demo-JB-2023_Web-barrierefrei.pdf |title=Demographisches Jahrbuch 2023 |publisher=Statistik Austria |year=2024 |page=23 |language=de |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Гісторыя == === Другая сусветная вайна === Аснову першай значнай беларускай супольнасці ў Аўстрыі склалі людзі, якія апынуліся там у гады Другой сусветнай вайны ў выніку прымусовай працы, ваенных падзей або адступлення на захад перад савецкімі войскамі.<ref name="BelEn"/> Некаторы час у 1944 годзе на ваеннай фабрыцы ў [[Швадорф]]е намаганнямі [[Алесь Змагар|Алеся Змагара]] працавала школа для беларускіх дзяцей. Сярод выкладчыкаў былі паэт [[Алесь Салавей]] і мастак [[Пётр Тамашавіч Мірановіч|Пётр Мірановіч]].<ref name="BelEn"/> [[Файл:Piotr Miranovič (youth).jpg|thumb|left|[[Пётр Тамашавіч Мірановіч|Пётр Мірановіч]], адзін з выкладчыкаў беларускай школы ў Швадорфе]] У апошнія месяцы вайны Алесь Салавей, Алесь Змагар і іншыя беларусы перамяшчаліся праз [[Вена|Вену]] і заходнія землі Аўстрыі. Салавей разам з сям'ёй Яцэвічаў некаторы час жыў каля Кірхгайма, а пазней пераехаў у лагер перамешчаных асоб у Зальцбургу.<ref>{{Cite book |last=Савік |first=Лідзія |title=Пакліканыя. Літаратура беларускага замежжа |language=be }}</ref> === Перамешчаныя асобы пасля вайны === {{Асноўны артыкул|Перамешчаная асоба}} {{Гл. таксама|Беларускія лагеры для перамешчаных асоб}} [[Файл:BRITISH FORCES OF OCCUPATION IN AUSTRIA, 1945 - 1947 VIE1314.jpg|thumb|Кіраўнік брытанскіх акупацыйных сіл наведвае лагер для [[Перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]] Келерберг у Аўстрыі, 1946 год]] Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны Аўстрыя стала адным з галоўных цэнтраў размяшчэння перамешчаных асоб у Еўропе. У 1946 годзе агульная колькасць DP і бежанцаў у краіне ацэньвалася прыблізна ў 450—500 тыс. чалавек — каля 7 % пасляваеннага насельніцтва Аўстрыі.<ref>{{Cite web |url=https://www.stadt-salzburg.at/archiv/juedische-geschichte-salzburgs/neubeginn-1945/juedische-displaced-persons |title=Jüdische Displaced Persons in Salzburg |publisher=Stadt Salzburg |language=de |access-date=2026-09-20 }}</ref> Беларусы не мелі ў Аўстрыі вялікага асобнага нацыянальнага лагера і часта жылі ў лагерах, якія адміністрацыйна лічыліся польскімі, украінскімі, рускімі або агульнымі. На іх улік уплывала даваенная дзяржаўная прыналежнасць: выхадцаў з Заходняй Беларусі маглі рэгістраваць як палякаў, а жыхароў БССР — як грамадзян СССР. Дадатковым фактарам было нежаданне часткі людзей афіцыйна называць сябе беларусамі праз страх прымусовай рэпатрыяцыі ў СССР.<ref name="Jurevic">{{Cite web |url=https://knihi-online.com/kamentary-lavon-jurevic.html |title=Камэнтары |author=Лявон Юрэвіч |year=1999 |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> У лісце да [[Вітаўт Тумаш|Вітаўта Тумаша]] ад 14 снежня 1946 года Алесь Салавей паведамляў, што ў Аўстрыі колькасць людзей, якіх тэарэтычна можна было лічыць беларусамі, ацэньвалася ім прыкладна ў 5000, але арганізаваная ідэнтыфікаваная беларуская супольнасць была значна меншай — каля 300 чалавек. Паводле яго сведчання, праз рэгістрацыю Беларускага таварыства ў Зальцбургу ў 1945 годзе прайшлі 315 чалавек, а ў самім Зальцбургу ўдалося згуртаваць амаль 200 беларусаў.<ref name="Jurevic"/> Салавей адзначаў, што ўжо да канца 1946 года большая частка гэтай групы раз'ехалася і ў Зальцбургу заставалася крыху больш за 50 чалавек. Ён ацэньваў колькасць беларускай інтэлігенцыі ва ўсёй Аўстрыі толькі ў некалькі чалавек, што, на яго думку, перашкаджала стварэнню асобнага беларускага DP-лагера.<ref name="Jurevic"/> Падчас паездкі ў брытанскую і французскую акупацыйныя зоны Салавей таксама паведамляў пра беларусаў у лагерах іншых нацыянальных груп. У польскім лагеры ў [[Філах]]у, паводле атрыманых ім звестак, магло знаходзіцца да 200 выхадцаў з беларускіх зямель, аднак многія з іх не называлі сябе беларусамі. Салавей непасрэдна звязваў гэта са страхам перад савецкай рэпатрыяцыяй.<ref name="Jurevic"/> У цэлым пасляваенная Аўстрыя была для большасці беларускіх DP часовым месцам знаходжання. У канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў яны перасяляліся перадусім у [[ЗША]], [[Канада|Канаду]], [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Францыя|Францыю]], [[Аргенціна|Аргенціну]] і іншыя краіны. Так, Алесь Салавей у 1949 годзе выехаў з Зальцбурга ў Аўстралію, а Алесь Змагар — у Францыю, адкуль пазней пераехаў у ЗША.<ref name="SalavejBio">{{Cite web |url=https://pismienstva.viedy.be/%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9 |title=Алесь Салавей |website=Беларускае пісьменства |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kamunikat.org/zmahar-ales |title=Змагар Алесь |website=Kamunikat.org |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Беларускія асяродкі і школы === У [[Верхняя Аўстрыя|Верхняй Аўстрыі]] працавалі дзве беларускія школы: у Кірхгайме ў 1945 годзе і ў лагеры для перамешчаных асоб '''DP 701-A''' у [[Рыд-ім-Інкрайс]]е ў 1948 годзе. У Рыдзе настаўнікам быў Алесь Яцэвіч, вядомы пад літаратурным псеўданімам [[Алесь Змагар]].<ref name="BelEn"/> Літаратурныя крыніцы сведчаць, што Алесь Салавей і сям'я Яцэвічаў жылі ў раёне Кірхгайма ўжо ў 1945 годзе. У аўстрыйскі перыяд у творах Змагара неаднаразова пазначаны месцы напісання ''Kirchheim'' і ''Ried'', што адлюстроўвае перамяшчэнне беларускага асяродка паміж гэтымі мясцовасцямі.<ref>{{Cite web |url=https://knihi.com/Ales_Zmahar/Da_zhody.html |title=Да згоды |author=Алесь Змагар |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> Зальцбург у той час быў адным з найбольш насычаных DP рэгіёнаў Аўстрыі. У горадзе і наваколлі існавалі дзясяткі лагераў і транзітных цэнтраў розных нацыянальных груп; 15 красавіка 1951 года агульная колькасць бежанцаў і перамешчаных асоб у зямлі Зальцбург дасягнула 36 378 чалавек.<ref>{{Cite web |url=https://wiki.sn.at/wiki/Displaced_Persons |title=Displaced Persons |website=Salzburgwiki |language=de |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Друк і культурнае жыццё === У пасляваенным Зальцбургу сфарміраваўся невялікі беларускі літаратурны асяродак. Група літаратараў на чале з Алесем Салаўём выдавала літаратурны часопіс ''[[Пагоня (часопіс)|Пагоня]]'' і інфармацыйнае выданне ''[[З беларускага жыцця (Аўстрыя)|З беларускага жыцця]]''.<ref name="BelEn"/> ''Пагоня'' была заснавана ў 1945—1946 гадах з ініцыятывы Алеся Салаўя. У яе падрыхтоўцы ўдзельнічалі таксама Аляксей Грыцук і [[Уладзімір Дудзіцкі]]. Усяго выйшлі чатыры нумары часопіса.<ref>{{Cite web |url=https://bellit.info/roznaje/manahrafija-maskvina-pra-emihracyjnyja-chasopisy-vyjshla-pa-bjelarusku.html |title=Манаграфія Масквіна пра эміграцыйныя часопісы выйшла па-беларуску |website=Белліт |date=2026-02-04 |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> Выданне ''З беларускага жыцця'' выходзіла ў 1946—1947 гадах; паводле ''Беларускай энцыклапедыі'', было выдадзена 38 нумароў.<ref name="BelEn"/> Беларускі друк фактычна быў адным з нешматлікіх арганізаваных праяў грамадскага жыцця невялікай і рассеянай беларускай групы ў Аўстрыі.<ref name="Jurevic"/> Зальцбургскі перыяд стаў адным з найбольш прадуктыўных у творчасці Алеся Салаўя. Тут ён стварыў значную частку сваіх вершаў і паэм, удзельнічаў у беларускім і ўкраінскім літаратурным жыцці і займаўся перакладамі. У Аўстрыі выйшлі або былі падрыхтаваны яго паэма ''Звіняць званы Святой Сафіі'' і зборнік ''Сіла гневу''.<ref name="SalavejBio"/> === Рэлігійнае жыццё === [[Файл:Bishop Sciapan Sieuba Grave Salzburg monument.jpg|thumb|Зальцбург, магіла [[Сцяпан (Сеўба)|Сцяпана (Сеўбы)]], епіскапа бранскага і смаленскага [[БАПЦ|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]] (1942—1943), архіепіскапа венскага і аўстрыйскага [[РПЦЗ|Рускай праваслаўнай царквы за мяжой]] (1946—1965)]] З пасляваеннай беларускай прысутнасцю ў Аўстрыі звязаны праваслаўны іерарх [[Сцяпан (Сеўба)]]. У 1942—1943 гадах ён быў епіскапам бранскім і смаленскім [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]], а пасля вайны далучыўся да [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквы за мяжой]]. У 1946—1965 гадах насіў тытул архіепіскапа венскага і аўстрыйскага. Памёр у Зальцбургу ў 1965 годзе і пахаваны на гарадскіх могілках.<ref>{{Cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sciapan_(Sieuba) |title=Sciapan (Sieuba) |website=Wikimedia Commons |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Пасляваенная супольнасць === Пасля масавага ад'езду DP ў канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў беларускае арганізаванае жыццё ў Аўстрыі значна аслабла. Частка беларусаў засталася ў краіне і паступова інтэгравалася ў аўстрыйскае грамадства. Паводле ''Беларускай энцыклапедыі'', з пачатку 1950-х гадоў у Вене дзейнічала таварыства «Родина», якое займалася культурна-асветнай працай сярод выхадцаў з Беларусі, Расіі і Украіны. На момант падрыхтоўкі энцыклапедычнага артыкула яго ўзначальваў А. Э. Кухар, а аддзелы працавалі ў Зальцбургу пад кіраўніцтвам Т. Н. Гаўрылюк і ў [[Інсбрук]]у пад кіраўніцтвам А. П. Радла.<ref name="BelEn"/> == Сучасная супольнасць == === Колькасць === Аўстрыйская дзяржаўная статыстыка ўлічвае перадусім грамадзянства і краіну нараджэння, а не этнічную самаідэнтыфікацыю, таму колькасць этнічных беларусаў у краіне дакладна не вызначаецца. Колькасць грамадзян Беларусі, зарэгістраваных у Аўстрыі, паступова павялічвалася:<ref name="StatAustria2023"/> {| class="wikitable sortable" ! Дата ! Грамадзяне Беларусі |- | 1 студзеня 2014 | 1 551 |- | 1 студзеня 2016 | 1 714 |- | 1 студзеня 2018 | 1 777 |- | 1 студзеня 2020 | 1 777 |- | 1 студзеня 2022 | 1 928 |- | 1 студзеня 2023 | 2 133 |- | 1 студзеня 2024 | 2 242 |} Такім чынам, паміж 2014 і 2024 гадамі колькасць грамадзян Беларусі ў Аўстрыі павялічылася на 691 чалавека, або прыкладна на 45 %.<ref name="StatAustria2023"/> У 2025 годзе Amnesty International Österreich, спасылаючыся на Statistik Austria, паведамляла пра 2318 мігрантаў з Беларусі, якія жылі ў краіне.<ref name="Amnesty2025">{{Cite web |url=https://www.amnesty.at/presse/belarus-menschenrechtslage-bleibt-fuenf-jahre-nach-massenprotesten-dramatisch/ |title=Belarus: Menschenrechtslage bleibt fünf Jahre nach Massenprotesten dramatisch |publisher=Amnesty International Österreich |date=2025 |language=de |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Вена === Найбуйнейшае сучаснае беларускае асяроддзе знаходзіцца ў [[Вена|Вене]]. На 1 студзеня 2023 года ў горадзе жылі 1000 грамадзян Беларусі — 345 мужчын і 655 жанчын. Калі выкарыстоўваць шырэйшы статыстычны паказчык паходжання ({{lang-de|Herkunft}}), да Беларусі адносіліся 1236 жыхароў Вены — 409 мужчын і 827 жанчын.<ref name="Wien2023">{{Cite web |url=https://www.wien.gv.at/spezial/integrationsmonitor/anhang/detaillierte-zusammensetzung-der-wiener-bevolkerung-nach-staatsburgerschaft-herkunft-und-geschlecht-2023/ |title=Detaillierte Zusammensetzung der Wiener Bevölkerung nach Staatsbürgerschaft, Herkunft und Geschlecht (2023) |publisher=Stadt Wien |language=de |access-date=2026-09-20 }}</ref> У Беларусі нарадзіліся 1283 жыхары Вены — 414 мужчын і 869 жанчын. Такім чынам, і сярод грамадзян Беларусі, і сярод народжаных у Беларусі ў венскай супольнасці пераважалі жанчыны.<ref name="WienGeburt">{{Cite web |url=https://www.wien.gv.at/spezial/integrationsmonitor/anhang/detaillierte-zusammensetzung-der-wiener-bevolkerung-nach-geburtsland-und-geschlecht-2023/ |title=Detaillierte Zusammensetzung der Wiener Bevölkerung nach Geburtsland und Geschlecht (2023) |publisher=Stadt Wien |language=de |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Арганізацыі пасля 2020 года === У жніўні—кастрычніку 2020 года была арганізавана суполка «[[Беларуская дыяспара ў Аўстрыі (арганізацыя)|Беларуская дыяспара ў Аўстрыі]]» ({{lang-de|Verein Belarussische Diaspora in Österreich}}). Яна ўзнікла ва ўмовах актывізацыі беларускай супольнасці пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі 2020 года|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і наступных пратэстаў у Беларусі.<ref>{{Cite web |lang=be |url=https://info.belarus-diaspora.at/by/ |title=Агульная інфармацыя |website=Беларуская дыяспара ў Аўстрыі |archive-date=25 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211025195751/https://info.belarus-diaspora.at/by/ |access-date=3 жніўня 2023 |url-status=dead }}</ref> Арганізацыя праводзіла культурныя і інфармацыйныя мерапрыемствы, падтрымлівала сем'і рэпрэсаваных і ўдзельнічала ў міжнародных ініцыятывах беларускай дыяспары. Яе існаванне як зарэгістраванага аўстрыйскага аб'яднання фіксавалася, у прыватнасці, у дакументах [[Еўрапейскі парламент|Еўрапейскага парламента]] ў сувязі з петыцыяй, пададзенай у 2021 годзе ад імя ''Belarusian Diaspora in Austria''.<ref>{{Cite web |url=https://www.europarl.europa.eu/petitions/en/petition/content/html?petitionNumber=0841%252F2021 |title=Petition 0841/2021 by Anton Povarkov on behalf of the ‘Belarusian Diaspora in Austria’ association |publisher=European Parliament |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У снежні 2020 года ў межах міжнароднай сеткі была створана [[Народная амбасада Беларусі ў Аўстрыі]]. Яна займаецца кантактамі з аўстрыйскімі дзяржаўнымі і грамадскімі арганізацыямі, дапамогай беларусам у краіне, культурнымі і мемарыяльнымі мерапрыемствамі.<ref name="PeopleEmbassy">{{Cite web |url=https://austria.belarusabroad.org/ |title=Народная амбасада Беларусі ў Аўстрыі |website=Народныя амбасады Беларусі |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> [[Святлана Ціханоўская]] падчас візіту ў Вену ў лістападзе 2021 года сустрэлася з беларусамі, якія жывуць у Аўстрыі; сустрэча адбылася каля Дунайскага канала ў Вене.<ref>{{Cite web |url=https://orf.at/stories/3237379/ |title=Tichanowskaja traf Diaspora in Wien |publisher=ORF |date=2021-11-21 |language=de |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2020-я гады беларускія арганізацыі праводзяць у Аўстрыі культурныя выставы, памятныя акцыі і ўдзельнічаюць у мерапрыемствах еўрапейскіх арганізацый. Народная амбасада Беларусі ў Аўстрыі, у прыватнасці, удзельнічае ў штогадовых памятных мерапрыемствах у былым канцлагеры [[Маўтхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Маўтхаўзен]] і прадстаўляе беларускую культуру на грамадскіх мерапрыемствах у Вене.<ref>{{Cite web |url=https://www.belarusabroad.org/bel-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B4%D1%8B-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96/newsbel2026 |title=Навіны 2026 |website=Народныя амбасады Беларусі |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Праблема дакументаў === Пасля абмежавання Беларуссю консульскіх аперацый па выдачы і замене пашпартоў за мяжой для часткі беларусаў у Аўстрыі ўзнікла праблема атрымання дзейных праязных дакументаў. У 2024 годзе Народная амбасада Беларусі ў Аўстрыі паведаміла пра першыя вядомыя ёй выпадкі выдачы беларусам аўстрыйскіх пашпартоў замежніка ({{lang-de|Fremdenpass}}).<ref>{{Cite web |url=https://www.belarusabroad.org/bel-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B4%D1%8B-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96/newsbel2024 |title=Стала вядома пра два першыя вядомыя выпадкі атрымання пашпартоў іншаземцаў беларусам і беларускай у Аўстрыі |date=2024-11-13 |website=Народныя амбасады Беларусі |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2025 годзе праблему пратэрмінаваных пашпартоў беларусаў у Аўстрыі ўздымала таксама Amnesty International Österreich, якая адзначала складанасці з паездкамі і афармленнем дакументаў для людзей, што не могуць бяспечна вярнуцца ў Беларусь.<ref name="Amnesty2025"/> == Вядомыя прадстаўнікі == З беларускай прысутнасцю ў Аўстрыі ў розныя перыяды былі звязаны: * [[Алесь Салавей]] — паэт, жыў у Зальцбургу ў 1945—1949 гадах, удзельнічаў у выданні ''Пагоні'' і ''З беларускага жыцця''; * [[Алесь Змагар]] — паэт і грамадскі дзеяч, арганізатар беларускіх школ, жыў у Кірхгайме і Рыдзе; * [[Пётр Тамашавіч Мірановіч|Пётр Мірановіч]] — мастак, выкладчык беларускай школы ў Швадорфе; * [[Уладзімір Дудзіцкі]] — паэт, удзельнік беларускага літаратурнага асяродка ў Зальцбургу; * [[Сцяпан (Сеўба)]] — праваслаўны іерарх, архіепіскап венскі і аўстрыйскі ў 1946—1965 гадах. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Аўстрыя|А. С. Ляднёва|105}} * Юрэвіч Л. ''Камэнтары: літаратуразнаўчыя артыкулы''. — Мінск, 1999. — 302 с. * Савік Л. ''Пакліканыя: літаратура беларускага замежжа''. * Москвин А. ''Беларускія эміграцыйныя часопісы: «Пагоня», «Сакавік» і «Наперад!»''. — Варшава: Выдавецтва Варшаўскага ўніверсітэта, 2025. * ''Demographisches Jahrbuch 2023''. — Wien: Statistik Austria, 2024. == Гл. таксама == * [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб]] * [[Перамешчаная асоба]] * [[Беларусы Германіі]] * [[Беларусы Францыі]] * [[Беларусы Аўстраліі]] * [[Беларуска-аўстрыйскія адносіны]] * [[Беларуская дыяспара ў Аўстрыі (арганізацыя)]] * [[Народная амбасада Беларусі ў Аўстрыі]] == Спасылкі == * [https://austria.belarusabroad.org/ Народная амбасада Беларусі ў Аўстрыі]. * [https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/bevoelkerungsstand/bevoelkerung-nach-staatsangehoerigkeit/-geburtsland Насельніцтва Аўстрыі паводле грамадзянства і краіны нараджэння] — Statistik Austria. {{Беларусы}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Аўстрыі| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Беларуска-аўстрыйскія адносіны]] [[Катэгорыя:Народы Аўстрыі]] ix10xyfepvyv23g69v7wl8o3ghgyuyy 0 687020 5210268 4765937 2026-10-02T10:09:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210268 wikitext text/x-wiki {{Бібліятэка | назва бібліятэкі = Бібліятэка Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта інфарматыкі і радыёэлектронікі | міжназва = Library of the Belarusian State University of Informatics and Radioelectronics | выява = Bіblіyateka-BDUІR.jpg | шырыня выявы = 200px | дэвіз = БДУІР - веды і стыль жыцця | на карце = Беларусь Мінск | месцазнаходжанне = 220013, Беларусь, Мінск, вул. Петруся Броўкі, 4 | колькасць філіялаў = размешчана ў 4-х вучэбных карпусах | прадметы збору = | памер збору = 1,2 млн | умовы запісу = | штогадовая выдача = | абслугоўванне = 12 тыс. чытачоў штогод | колькасць чытачоў = | бюджэт = | дырэктар = Ганна Аляксандраўна Фядотава }} '''Бібліятэка [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта інфарматыкі і радыёэлектронікі]]''', скарочана '''Бібліятэка БДУІР''' ({{lang-en|Library of the Belarusian State University of Informatics and Radioelectronics (Library BSUIR)}}, {{lang-ru|Библиотека Белорусского государственного университета информатики и радиоэлектроники (библиотека БГУИР)}}) — [[бібліятэка]] [[Вышэйшая навучальная ўстанова|вышэйшай навучальнай установы]], размешчана ў 4 карпусах БДУІР у Мінску. Мае 8 чытальных залаў і 3 абанементы, 121 камп’ютарызаванае працоўнае месца, бесправадную сетку Wi-Fi, абслугоўвае штогод больш за 12 тысяч чытачоў. == Гісторыя == Гісторыя бібліятэкі<ref>[https://library.bsuir.by/ru/istoriya-biblioteki_ История библиотеки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210916080524/https://library.bsuir.by/ru/istoriya-biblioteki_ |date=16 верасня 2021 }} // Библиотека БГУИР.</ref> пачалася адначасова з заснаваннем універсітэта ў 1964 годзе. Пры заснаванні яе фонд налічваў каля 30 тысяч асобнікаў кніг, перададзеных новай вышэйшай навучальнай установе [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускім політэхнічным інстытутам]]. З 1992 года вядзецца [[электронны каталог]] бібліятэкі. У 2002 годзе распрацаваны першы [[сайт]] бібліятэкі. У гэтым жа годзе бібліятэка набыла сеткавую версію АІБС «MARC-SQL» версія 1.6. Для самастойнай працы [[студэнт]]аў з лістапада 2004 года была адкрыта чытальная зала Электронная бібліятэка — сумесны праект ААТ «Прыорбанк» і БДУІР. Адкрыццё чытальнай залы Электронная бібліятэка было прымеркавана да юбілея — 40-годдзя заснавання БДУІР<ref>Николаева, Л. В. Вашкевич, И. В. Гулюк, М. А. Новик, Е. К. Белорусский государственный университет информатики и радиоэлектроники: история и современность (1964—2014 гг.) / Сост.: Л. В. Николаева и др. — Минск: БГУИР, 2014. — С. 176. — 878 с. — ISBN 978-985-543-086-6</ref>. У 2007 годзе бібліятэка набыла новую версію АІБС «MARC-SQL» 1.10 і праграмнае забеспячэнне «Internet з ЭДД» (электронная дастаўка дакументаў). З 2008 года ў бібліятэцы функцыянуе служба МБА і ЭДД — выкананне запытаў карыстальнікаў на заказ дакументаў па міжбібліятэчным абанеменце з фондаў [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]<ref>Киреева, Г. В. Формирование коллекции «Скориниана» в фонде Национальной библиотеки Беларуси / Г. В. Киреева // Матэрыялы XX Міжнародных Кірыла-Мяфодзіеўскіх чытанняў, прысвечаных Дням славянскага пісьменства і культуры (Мінск, 20-23 мая 2014 г.) / [рэдкал.: В. Р. Языковіч (адк. рэд.) і інш.]. — Мінск, 2014. — С. 112—118.</ref>, Рэспубліканскай навукова-тэхнічнай бібліятэкі і [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Я. Коласа Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (толькі для прафесарска-выкладчыцкага складу, навуковых работнікаў і аспірантаў універсітэта) або магчымасць заказу электронных копій дакументаў з фонду бібліятэкі на электронную пошту па ЭДД, для ўсіх карыстальнікаў бібліятэкі. У верасні 2009 года, на базе традыцыйнай студэнцкай чытальнай залы ў 4-м навучальным корпусе БДУІР адкрыўся Інфармацыйна-адукацыйны цэнтр электронных рэсурсаў і паслуг (цяпер чытальная зала № 2), абсталяваны сучаснай тэхнікай. З верасня 2011 года на абанеменце пачатковых курсаў у 4-м навучальным корпусе БДУІР укаранёна аўтаматызаваная кнігавыдача па электронных студэнцкіх білетах. У 2012 годзе адбылася мадэрнізацыя ўсіх чытальных залаў і абанементаў бібліятэкі, якая дазволіла арганізаваць электронную кнігавыдачу літаратуры. З 30 снежня 2020 года электронны каталог бібліятэкі працуе пад кіраваннем АІБС «МегаПро». АІБС «МегаПро» — web-сістэма новага пакалення, дазваляе комплексна аўтаматызаваць інфармацыйна-бібліятэчныя працэсы, кіраваць інфармацыйнымі рэсурсамі і арганізоўваць доступ да іх. Яна забяспечвае зручную і эфектыўную працу з электроннымі каталогамі бібліяграфічных дадзеных і лічбавым інфармацыйным кантэнтам. Забяспечвае карыстальнікам сэрвісы па доступе да [[Інфармацыя|інфармацыі]], пошуку, праглядзе, аддаленым заказе патрэбнай літаратуры, магчымасці стварэння асабістага кабінета. == Сучасны стан == На 2021 год фонд бібліятэкі БДУІР налічвае больш за 1 млн асобнікаў кніг і перыядычных выданняў. Бібліятэка займае плошчу 1.821,14 м² і размешчана ў 4-х вучэбных карпусах па адрасах: 2-і корпус — вул. П. Броўкі, 4; 3-і корпус — вул. П. Броўкі, 10; 4-ы корпус — вул. Гікала, 9; 8-ы корпус — вул. Казлова, 28. Штогод бібліятэка абслугоўвае больш за 12 тысяч чытачоў. У фондзе бібліятэкі захоўваецца унікальная калекцыя літаратуры па тэхніцы, [[Інфарматыка|інфарматыцы]], прыродазнаўчых навуках. Асаблівая ўвага надаецца электронным рэсурсам і паслугам бібліятэкі. Для зручнасці студэнтаў ФIБА і ІІТ<ref>{{Cite web |url=https://iti.bsuir.by/ |title=Институт информационных технологий БГУИР |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924191700/https://iti.bsuir.by/ |archive-date=24 верасня 2021 |access-date=13 верасня 2021 |url-status=dead}}</ref> у верасні 2018 года адкрыта чытальная зала электронных рэсурсаў у новым 8-м навучальным корпусе БДУІР<ref>[https://www.bsuir.by/ru/news/105651-bguir-v-mezhdunarodnykh-reytingakh БГУИР в международных рейтингах].</ref><ref>[https://www.bsuir.by/ru/news/98899-stroili-stroili-i-nakonets-postroili-8-y-korpus-bguir-prinyat-v-ekspluatatsiyu «Строили, строили — и наконец построили!» — 8-й корпус БГУИР принят в эксплуатацию.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201030073532/https://www.bsuir.by/ru/news/98899-stroili-stroili-i-nakonets-postroili-8-y-korpus-bguir-prinyat-v-ekspluatatsiyu |date=30 кастрычніка 2020 }}</ref>. [[File:Vosmi korpus BDUІR.jpg|thumb|Восьмы корпус БДУІР дзе знаходзіцца зал электронных рэсурсаў бібліятэкі БДУІР]] На 2021 год у бібліятэцы створана сучасная кампутарная інфраструктура. Працоўныя месцы супрацоўнікаў бібліятэкі і карыстальнікаў аб’яднаны ў лакальную сетку. На абанеменце і ў чытальных залах для карыстальнікаў абсталявана 121 камп’ютарызаванае працоўнае месца з доступам у [[Інтэрнэт]], у тым ліку поўнае пакрыццё [[Wi-Fi]]. Аўтаматызаваны ўсе асноўныя бібліятэчныя працэсы. На сайце бібліятэкі размешчана ўся неабходная для карыстальнікаў інфармацыя пра дзейнасці бібліятэкі. Для прыцягнення новых карыстальнікаў і актыўнага прасоўвання бібліятэчных паслуг у інфармацыйнай прасторы бібліятэка прадстаўлена ў сацыяльных сетках [[Facebook]], [[Вконтакте]], [[Instagram]] і [[TikTok]]<ref>''Алексейчик, П.'' Продвижение библиотеки в социальных сетях: анализ зарубежного опыта / П. Алексейчик // Проблемы экономики и информационных технологий: материалы 54-й научной конференции аспирантов, магистрантов и студентов, Минск, 23-27 апреля 2017 г. — Минск : БГУИР, 2018. — С. 90-92.</ref>. Штогод бібліятэка БДУІР арганізуе больш за 70 кніжных выстаў, тэматычныя прагляды, праводзіць бібліяграфічныя агляды. Бібліятэка штогод выпісвае каля 40 найменняў перыядычных выданняў Беларусі і Расіі. == Інфармацыйныя рэсурсы == * Электронны каталог — асноўная інфармацыйна-пошукавая сістэма ў бібліятэцы. Гэта адзіны каталог друкаваных і электронных дакументаў, атрыманых бібліятэкай, які ўключае кнігі, брашуры, справаздачы аб НДР, дысертацыі і аўтарэфераты дысертацый, перыядычныя выданні, а таксама аналітычны роспіс артыкулаў з часопісаў пастаяннага захоўвання. У электронным каталогу прадстаўлены [[базы даных]] уласнай генерацыі: * БД «Працы выкладчыкаў» ўключае бібліяграфічныя запісы на кнігі, брашуры і аналітычны роспіс артыкулаў з перыядычных выданняў, якія паступілі ў фонд бібліятэкі. Змяшчае каля 15 тыс. запісаў. Тэматыка: універсальная. * БД «[[Стандарт]]ы» ўключае бібліяграфічныя запісы на нарматыўна-тэхнічныя дакументы, якія паступілі ў фонд бібліятэкі. Змяшчае больш за 4 тыс. Запісаў. Тэматыка: універсальная. * БД «Артыкулы» ўключае бібліяграфічныя запісы на артыкулы з перыядычных выданняў, якія паступілі ў фонд бібліятэкі. Змяшчае больш за 40 тыс. Запісаў. Тэматыка: навукова-тэхнічная інфармацыя, паліталогія, эканоміка, адукацыя, бібліятэчная справа, бібліятэказнаўства, бібліяграфія і інш. * БД «Перыёдыка» ўключае бібліяграфічныя запісы на перыядычныя часопісы, якія паступаюць у фонд бібліятэкі. Змяшчае больш за 40 тыс. Запісаў. Тэматыка: навукова-тэхнічная інфармацыя, паліталогія, эканоміка, адукацыя, бібліятэчная справа, бібліятэказнаўства, бібліяграфія і інш. * Рэпазітар БДУІР : У 2014 годзе супрацоўнікамі бібліятэкі быў створаны рэпазітар БДУІР — інфармацыйны рэсурс адкрытага доступу, які змяшчае больш за 30 тыс. Дакументаў, у тым ліку [[Навуковая літаратура|навуковыя публікацыі]] выкладчыкаў і навуковых супрацоўнікаў БДУІР<ref>[https://www.webometrics.info/en/search/Rankings/BSUIR Webometrics Ranking of World Universities]</ref>, поўныя тэксты метадычных указанняў і метадычных дапаможнікаў, [[Манаграфія|манаграфій]], аўтарэфераты дысертацый, матэрыялы канферэнцый і семінараў, якія праходзілі ў БДУІР і інш. Рэпазітар БДУІР мае ўласны Міжнародны стандартны серыяльны нумар [[ISSN]] 2410-4655, то-бок статус паўнавартаснага электроннага выдання, у якім можна публікаваць вынікі даследаванняў як у першакрыніцы, нароўні з друкаванымі перыядычнымі выданнямі. * ЭРВД (ЭУМКД) : Электронны рэсурс па вучэбнай дысцыпліне, які ўключае поўныя тэксты электронных вучэбна-метадычных комплексаў дысцыплін, якія вывучаюцца ў універсітэце. Рэсурс даступны толькі ў лакальнай сетцы БДУІР * У бібліятэцы дае доступ да такiх рэсурсау як [[Scopus]], рэфератыўныя часопісы {{нп5|Усерасійскі інстытут навуковай і тэхнічнай інфармацыі РАН|УІНІТІ РАН|ru|Всероссийский институт научной и технической информации РАН}}, {{нп5|КансультантПлюс||ru|КонсультантПлюс}}, ІПС «ЭТАЛОН-ONLINE», ІПС «Стандарт 3.5», {{нп5|Coursera||ru|Coursera}} і іншыя. : Азнаёміцца з падрабязнай інфармацыяй можна на сайце ў раздзеле базы дадных, а таксама ва ўсіх чытальных залах бібліятэкі. == Паслугі бібліятэкі == * Служба МБА и ЭДД * Прысваенне класіфікацыйнага індэкса [[Універсальная дзесятковая класіфікацыя|УДК]] на артыкул, дыпломную працу або магістарскую дысертацыю пры асабістым наведванні альбо выдалена. * Выбарчае распаўсюджванне інфармацыі — гэта сістэматычнае атрыманне інфармацыі па тэмах выкладчыцкай або навуковай дзейнасці карыстальнікаў бібліятэкі. * Аказанне кансультацыйнай дапамогі па пытаннях, звязаных са стварэннем профілю аўтара ў сістэме SCIENCE INDEX<ref>''Заренок, Н. В.'' Использование Российского индекса научного цитирования и Science Index для анализа и оценки научной деятельности высших учебных заведений Республики Беларусь / Н. В. Заренок // Библиотека в XXI веке : цифровая реальность : материалы X Междунар. науч.-практ. конф. молодых ученых и специалистов, Минск, 27-28 нояб. 2018 г. [Электронный ресурс] / Нац. акад. наук Беларуси, Центр. науч. б-ка им. Якуба Коласа. — Электрон. дан. — Минск : Ковчег, 2019. — 1 электрон. опт. диск (CD-ROM) ; 12 см. — Систем. требования : IBM-совместимый PC ; 256 Мб RAM ; VGA ; Windows 2000 / xp / Vista ; CD-ROM дисковод; мышь. — Загл. с экрана. — С. 105—108.</ref>, Google Scholar, {{нп5|ORCID||ru|ORCID}} і іншых. * Для аддаленых карыстальнікаў бібліятэкі функцыянуе віртуальная даведачная служба «Online-Кансультант». == Кіраўнікі бібліятэкі == * 1964—1971 — Іван Сідаравіч Кавалёў * 1971—1979 — Надзея Мікалаеўна Сазонава * 1979—1989 — Лілія Міхайлаўна Максімовіч * 1990—2020 — Людміла Анатолеўна Сізова * з 2020 — Ганна Аляксандраўна Фядотава<ref>[https://library.bsuir.by/ru/personalnaya-stranitsa-fedotovoy-anny-aleksandrovny Асабістая старонка Г. А. Фядотавай] {{ref-ru}}</ref> {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Николаева, Л. В. Вашкевич, И. В. Гулюк, М. А. Новик, Е. К.'' Белорусский государственный университет информатики и радиоэлектроники: история и современность (1964—2014 гг.) / Сост.: Л. В. Николаева и др. — Минск: БГУИР, 2014. — С. 174. — 878 с. — ISBN 978-985-543-086-6. * ''Заренок, Н. В.'' Использование Российского индекса научного цитирования и Science Index для анализа и оценки научной деятельности высших учебных заведений Республики Беларусь / Н. В. Заренок // Библиотека в XXI веке : цифровая реальность : материалы X Междунар. науч.-практ. конф. молодых ученых и специалистов, Минск, 27-28 нояб. 2018 г. [Электронный ресурс] / Нац. акад. наук Беларуси, Центр. науч. б-ка им. Якуба Коласа. — Электрон. дан. — Минск : Ковчег, 2019. — 1 электрон. опт. диск (CD-ROM) ; 12 см. — Систем. требования : IBM-совместимый PC ; 256 Мб RAM ; VGA ; Windows 2000 / xp / Vista ; CD-ROM дисковод; мышь. — Загл. с экрана. — С. 105—108. * ''Алексейчик, П.'' Продвижение библиотеки в социальных сетях: анализ зарубежного опыта / П. Алексейчик // Проблемы экономики и информационных технологий: материалы 54-й научной конференции аспирантов, магистрантов и студентов, Минск, 23-27 апреля 2017 г. — Минск: БГУИР, 2018. — С. 90-92. * ''Матвеева Е.'' Вклад библиотеки вуза в развитие гуманитарных концептов образования / Е. И. Матвеева, И. П. Иванова. — Бібліятэчны свет. — 2011. — No 3. — С. 15-17. == Спасылкі == * https://www.bsuir.by/bel/ — сайт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта інфарматыкі і радыёэлектронікі (БДУІР) * https://library.bsuir.by/ {{Ref-en}}{{Ref-ru}} — сайт бібліятэкі БДУІР * https://libeldoc.bsuir.by {{Ref-ru}} — Рэпазітар БДУІР * [http://books.bsuir.by/MegaPro/Web/Home/About Электронная бібліятэка БДУІР] {{Ref-ru}} * [https://library.bsuir.by/ru/o-nas Пра бібліятэку БДУІР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210830085100/https://library.bsuir.by/ru/o-nas |date=30 жніўня 2021 }} {{Ref-ru}} * [https://library.bsuir.by/ru/elektronnye-resursy Электронныя рэсурсы бібліятэкі БДУІР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210916164441/https://library.bsuir.by/ru/elektronnye-resursy |date=16 верасня 2021 }} {{Ref-ru}} * [https://library.bsuir.by/ru/pamyatka-studentu---vopros-1 Чытальныя залы бібліятэкі БДУІР] {{Ref-ru}} * [http://interlib.nlb.by/bb/bb/bb_lib.php?lib_id=8809&region_id=7&menu_id=1&ministry_id=2 Звесткі пра бібліятэку БДУІР] {{Ref-ru}}на сайце Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі * [https://www.bsuir.by/ru/news/106969-bguir-podnyalsya-na-307-pozitsiy-v-mirovom-reytinge-webometrics БДУІР у міжнародных рэйтынгах] {{Ref-ru}} * [https://www.kv.by/archive/index2009362101.htm БГУИР открыл электронную библиотеку] // Компьютерные вести. № 36, 2009. [[Катэгорыя:Бібліятэкі Мінска]] [[Катэгорыя:Бібліятэкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі]] 3hh77li69rs74bolrak5l2cmsf99f76 0 692148 5209931 4761299 2026-10-01T14:21:31Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Alieva_Diploma_of_METP.jpg|Alieva_Diploma_of_METP.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No license since 23 September 2026. 5209931 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Аліева}} {{Асоба}} '''Марыя Рыгораўна Аліева''', дзявочае '''Арцём''' ({{ДН|1|1|1953}}, [[Востраў (Ляхавіцкі раён)|в. Востраў]], [[Ляхавіцкі раён]], [[Баранавіцкая вобласць]] — {{ДС|24|11|2020}}, [[Мінск]]) — беларуская прафсаюзная дзяячка і лідарка жаночага руху. == Біяграфія == Нарадзілася 1 студзеня 1953 года ў Востраве Ляхавіцкага раёна Баранавіцкай вобласці ў сялянскай сям’і. Скончыла Востраўскую сярэднюю школу і пераехала ў [[Мінск]] да брата і сястры<ref name="zav">Человек с заводом // Рабочы, № 12 (115), 16-22.03.2000. — С. 4, 5.</ref>. [[Файл:Labor book Alieva 2.jpg|міні|злева|Працоўная кніжка Марыі Аліевай]] У канцы снежня 1970 года ўладкавалася памочніцай кантралёра, з сакавіка 1971 года стала працаваць кантралёрам на [[Мінскі маторны завод|Мінскім маторным заводзе]]<ref>[https://library.fes.de/pdf-files/bueros/belarus/07071.pdf Профсоюзы Беларуси: трансформация и перспективы / Материалы семинара]. — Минск, 2003. — С. 65.</ref>, аднак мала зарабляла. З 1971 па 1993 гады працавала намотчыцай катушак на [[Мінскі электратэхнічны завод імя В. І. Казлова|Мінскім электратэхнічным заводзе]]. На працы сустрэла будучага мужа. У 1981 годзе ў сям’і нарадзілася дачка Нарміна, а ў 1984 годзе Марыя Аліева развялася з мужам і з таго часу гадавала дзіця адна, без дапамогі былога сужэнца. На заводзе ўступіла ў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|камуністычную партыю]], аднак у 1991 годзе выйшла з яе шэрагаў. У 2019 годзе перанесла [[інсульт]]. Памерла 24 лістапада 2020 года ў Мінску<ref name="sva">[https://www.svaboda.org/a/30968524.html Пайшла з жыцьця прафсаюзная дзяячка Марыя Аліева. Яна не прапускала Маршы пэнсіянэраў]</ref>. Пахавана на радзіме, у вёсцы Востраў Ляхавіцкага раёна. == Прафсаюзная дзейнасць == Стала адным з арганізатараў страйку рабочых [[Мінскі электратэхнічны завод імя В. І. Казлова|Мінскага электратэхнічнага завода]], які пачаўся 3 красавіка 1991 года. Калі частка працоўных вагалася, далучыцца да страйкоўцаў ці не, Аліева схапіла вялікія нажніцы і стала пераразаць правады, на якія намотваліся трансфарматарныя катушкі. У выніку станкі замерлі і пачалася забастоўка<ref name="hist">История в историях про Марию Алиеву // Рабочы, № 12 (115), 16-22.03.2000. — С. 5.</ref>. Разам з рабочымі ўдзельнічала ў перакрыцці руху трамваяў на вуліцы [[Даўгабродская вуліца (Мінск)|Даўгабродскай]] у Мінску. Рабочыя крычалі: «Аліева, вядзі нас да [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета]]!». У той дзень Марыя Аліева вырашыла не весці людзей да [[Дом урада (Мінск)|Дома ўрада]], матывуючы тым, што прадстаўнікі ўлады самі прыйдуць да іх з перамовамі. Так і атрымалася<ref name="zav"/>. Падчас [[Красавіцкія забастоўкі ў Беларусі (1991)|красавіцкіх страйкаў 1991 года]] далучылася да рабочага руху ў Беларусі, увайшла ў Мінскі гарадскі стачкам. 10 красавіка 1991 года, калі падчас шэсця шматтысячнай калоны рабочых да Дома ўрада дарогу перакрылі сілы спецыяльнага прызначэння, калона спынілася. Тады Аліева рушыла наперад, мяркуючы, што жанчыну сілавікі біць не будуць, у выніку спецпрызн расступіўся і людзі рушылі далей<ref name="hist"/>. У дні [[Жнівеньскі путч|жнівеньскага путча]] агітавала народ выступіць супраць путчыстаў<ref name="zav"/>. У снежні 1993 — студзені 1995 гадоў працавала намесніцай прэзідэнта [[Беларускі кангрэс дэмакратычных прафсаюзаў|Беларускага кангрэса дэмакратычных прафсаюзаў]]. У лютым 1995 — сакавіку 1997 і ў красавіку 1999 — верасні 2001 гадоў працавала кіраўніцай спраў Свабоднага прафсаюза Беларускага. З 29 сакавіка 1997 да 26 красавіка 1999 года — старшыня [[Свабодны прафсаюз Беларускі|Свабоднага прафсаюзу Беларускага]]. Была адной з арганізатарак «Марша пустых каструль» супраць галечы і голаду, які прайшоў у Мінску 22 лютага 1997 года і сабраў больш за 1500 удзельнікаў<ref>[https://greensboro.com/minsk-women-protesting-low-standards-of-living/article_7453cc81-31f3-5d70-a02f-de4a00d9e79d.html Minsk women protesting low standards of living]</ref>. За працу ў прафсаюзнай сферы ў 1999 годзе Марыя Аліева атрымала прэмію ад Федэрацыі нідэрландскіх прафсаюзаў. З верасня 2001 да сакавіка 2007 года працавала кіраўніцай прадстаўніцтва Беларускага незалежнага прафсаюза гарнякоў, хімікаў, нафтаперапрацоўшчыкаў, энергетыкаў, транспартнікаў, будаўнікоў і іншых работнікаў у Мінску. == Грамадска-палітычная дзейнасць == З 15 сакавіка 1998 да 15 студзеня 2005 года была старшынёй Савета [[Беларуская арганізацыя працоўных жанчын|Беларускай арганізацыі працоўных жанчын]] (БАПЖ), ля вытокаў стварэння якой стаяла. Пад яе кіраўніцтвам БАПЖ стварала інфармацыйна-прававыя цэнтры па бясплатнай дапамозе жанчынам, якія трапілі ў складаныя жыццёвыя сітуацыі, займалася прававой асветай насельніцтва, ладзіла семінары, арганізоўвала сустрэчы з дэпутатамі, прадстаўнікамі органаў дзяржаўнага кіравання і працадаўцаў для абмеркавання мясцовых праблем, удзельнічала ў выбарчых кампаніях, развівала міжнароднае супрацоўнітва<ref>Будем продвигать женщин // Згода, № 46, 23—30 лістапада 2001 года. — С. 4.</ref>. Напярэдадні 90-годдзя абвяшчэння [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] займалася інфармацыйна-агітацыйнай работай. 22 сакавіка 2008 года затрымана ў сталічным мікрараёне [[Серабранка (жылы раён, Мінск)|Серабранка]] падчас распаўсюду незалежнага выдання «Вольная Серабранка» і змешчана ў [[Акрэсціна|ізалятар часовага ўтрымання на вуліцы Акрэсціна]]. За парушэнне парадку арганізацыі і правядзення вулічных акцый судом [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскага раёна]] Мінска 24 сакавіка 2008 года пакарана штрафам у памеры 10 базавых велічынь<ref>[https://spring96.org/persecution/?Name=&DateFrom=2008-01-01&DateTo=2008-12-31&JDateFrom=&JDateTo=&iDecriprion=&Page=&page=26&print=all?Name=&DateFrom=2008-01-01&DateTo=2008-12-31&JDateFrom=&JDateTo=&iDecriprion=&Page=&page=26&print=all Адміністратыўны перасьлед | Праваабарончы цэнтр]</ref>. Была сяброўкай [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада)|Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі (Грамада)]]. 11 сакавіка 2018 года на XVIII з’ездзе партыі абрана сябрам Цэнтральнага камітэта БСДП<ref>{{Cite web |url=http://www.bsdp.org/naviny/partyjnae-zhyccjo/13-03-2018/xviii-zezd-bsdp-abrau-novae-kiraunictva-partyi |title=XVIII з’езд БСДП абраў новае кіраўніцтва партыі |access-date=8 лістапада 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211108223425/http://www.bsdp.org/naviny/partyjnae-zhyccjo/13-03-2018/xviii-zezd-bsdp-abrau-novae-kiraunictva-partyi |archivedate=8 лістапада 2021 |url-status=dead }}</ref>. Напярэдадні і пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] прымала актыўны ўдзел у грамадска-палітычным жыцці краіны. Як адна з найбольш аўтарытэтных і ўплывовых прадстаўніц жаночага руху ў Беларусі, у жніўні 2020 года стала ініцыятарам і маральным натхняльнікам жаночых маршаў і жаночых акцый пратэсту ў Мінску. Удзельніца [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў супраць фальсіфікацыі вынікаў выбараў]], у тым ліку «маршаў пенсіянераў»<ref name="sva"/>. == Узнагароды == * Ганаровая грамата Міністэрства электратэхнічнай прамысловасці СССР (1987). * Прэмія па правах прафсаюзаў Федэрацыі нідэрландскіх прафсаюзаў (1999). {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://belaruspartisan.by/life/104543/ Мария Алиева переселилась в деревню] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211124191433/https://belaruspartisan.by/life/104543/ |date=24 лістапада 2021 }} {{DEFAULTSORT:Аліева Марыя Рыгораўна}} [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Прафсаюзныя дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці фемінізму]] h56rm2xnmaryppl829drgpheja2c9sm 5209932 5209931 2026-10-01T14:24:11Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Labor_book_Alieva_2.jpg|Labor_book_Alieva_2.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No license since 23 September 2026. 5209932 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Аліева}} {{Асоба}} '''Марыя Рыгораўна Аліева''', дзявочае '''Арцём''' ({{ДН|1|1|1953}}, [[Востраў (Ляхавіцкі раён)|в. Востраў]], [[Ляхавіцкі раён]], [[Баранавіцкая вобласць]] — {{ДС|24|11|2020}}, [[Мінск]]) — беларуская прафсаюзная дзяячка і лідарка жаночага руху. == Біяграфія == Нарадзілася 1 студзеня 1953 года ў Востраве Ляхавіцкага раёна Баранавіцкай вобласці ў сялянскай сям’і. Скончыла Востраўскую сярэднюю школу і пераехала ў [[Мінск]] да брата і сястры<ref name="zav">Человек с заводом // Рабочы, № 12 (115), 16-22.03.2000. — С. 4, 5.</ref>. У канцы снежня 1970 года ўладкавалася памочніцай кантралёра, з сакавіка 1971 года стала працаваць кантралёрам на [[Мінскі маторны завод|Мінскім маторным заводзе]]<ref>[https://library.fes.de/pdf-files/bueros/belarus/07071.pdf Профсоюзы Беларуси: трансформация и перспективы / Материалы семинара]. — Минск, 2003. — С. 65.</ref>, аднак мала зарабляла. З 1971 па 1993 гады працавала намотчыцай катушак на [[Мінскі электратэхнічны завод імя В. І. Казлова|Мінскім электратэхнічным заводзе]]. На працы сустрэла будучага мужа. У 1981 годзе ў сям’і нарадзілася дачка Нарміна, а ў 1984 годзе Марыя Аліева развялася з мужам і з таго часу гадавала дзіця адна, без дапамогі былога сужэнца. На заводзе ўступіла ў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|камуністычную партыю]], аднак у 1991 годзе выйшла з яе шэрагаў. У 2019 годзе перанесла [[інсульт]]. Памерла 24 лістапада 2020 года ў Мінску<ref name="sva">[https://www.svaboda.org/a/30968524.html Пайшла з жыцьця прафсаюзная дзяячка Марыя Аліева. Яна не прапускала Маршы пэнсіянэраў]</ref>. Пахавана на радзіме, у вёсцы Востраў Ляхавіцкага раёна. == Прафсаюзная дзейнасць == Стала адным з арганізатараў страйку рабочых [[Мінскі электратэхнічны завод імя В. І. Казлова|Мінскага электратэхнічнага завода]], які пачаўся 3 красавіка 1991 года. Калі частка працоўных вагалася, далучыцца да страйкоўцаў ці не, Аліева схапіла вялікія нажніцы і стала пераразаць правады, на якія намотваліся трансфарматарныя катушкі. У выніку станкі замерлі і пачалася забастоўка<ref name="hist">История в историях про Марию Алиеву // Рабочы, № 12 (115), 16-22.03.2000. — С. 5.</ref>. Разам з рабочымі ўдзельнічала ў перакрыцці руху трамваяў на вуліцы [[Даўгабродская вуліца (Мінск)|Даўгабродскай]] у Мінску. Рабочыя крычалі: «Аліева, вядзі нас да [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета]]!». У той дзень Марыя Аліева вырашыла не весці людзей да [[Дом урада (Мінск)|Дома ўрада]], матывуючы тым, што прадстаўнікі ўлады самі прыйдуць да іх з перамовамі. Так і атрымалася<ref name="zav"/>. Падчас [[Красавіцкія забастоўкі ў Беларусі (1991)|красавіцкіх страйкаў 1991 года]] далучылася да рабочага руху ў Беларусі, увайшла ў Мінскі гарадскі стачкам. 10 красавіка 1991 года, калі падчас шэсця шматтысячнай калоны рабочых да Дома ўрада дарогу перакрылі сілы спецыяльнага прызначэння, калона спынілася. Тады Аліева рушыла наперад, мяркуючы, што жанчыну сілавікі біць не будуць, у выніку спецпрызн расступіўся і людзі рушылі далей<ref name="hist"/>. У дні [[Жнівеньскі путч|жнівеньскага путча]] агітавала народ выступіць супраць путчыстаў<ref name="zav"/>. У снежні 1993 — студзені 1995 гадоў працавала намесніцай прэзідэнта [[Беларускі кангрэс дэмакратычных прафсаюзаў|Беларускага кангрэса дэмакратычных прафсаюзаў]]. У лютым 1995 — сакавіку 1997 і ў красавіку 1999 — верасні 2001 гадоў працавала кіраўніцай спраў Свабоднага прафсаюза Беларускага. З 29 сакавіка 1997 да 26 красавіка 1999 года — старшыня [[Свабодны прафсаюз Беларускі|Свабоднага прафсаюзу Беларускага]]. Была адной з арганізатарак «Марша пустых каструль» супраць галечы і голаду, які прайшоў у Мінску 22 лютага 1997 года і сабраў больш за 1500 удзельнікаў<ref>[https://greensboro.com/minsk-women-protesting-low-standards-of-living/article_7453cc81-31f3-5d70-a02f-de4a00d9e79d.html Minsk women protesting low standards of living]</ref>. За працу ў прафсаюзнай сферы ў 1999 годзе Марыя Аліева атрымала прэмію ад Федэрацыі нідэрландскіх прафсаюзаў. З верасня 2001 да сакавіка 2007 года працавала кіраўніцай прадстаўніцтва Беларускага незалежнага прафсаюза гарнякоў, хімікаў, нафтаперапрацоўшчыкаў, энергетыкаў, транспартнікаў, будаўнікоў і іншых работнікаў у Мінску. == Грамадска-палітычная дзейнасць == З 15 сакавіка 1998 да 15 студзеня 2005 года была старшынёй Савета [[Беларуская арганізацыя працоўных жанчын|Беларускай арганізацыі працоўных жанчын]] (БАПЖ), ля вытокаў стварэння якой стаяла. Пад яе кіраўніцтвам БАПЖ стварала інфармацыйна-прававыя цэнтры па бясплатнай дапамозе жанчынам, якія трапілі ў складаныя жыццёвыя сітуацыі, займалася прававой асветай насельніцтва, ладзіла семінары, арганізоўвала сустрэчы з дэпутатамі, прадстаўнікамі органаў дзяржаўнага кіравання і працадаўцаў для абмеркавання мясцовых праблем, удзельнічала ў выбарчых кампаніях, развівала міжнароднае супрацоўнітва<ref>Будем продвигать женщин // Згода, № 46, 23—30 лістапада 2001 года. — С. 4.</ref>. Напярэдадні 90-годдзя абвяшчэння [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] займалася інфармацыйна-агітацыйнай работай. 22 сакавіка 2008 года затрымана ў сталічным мікрараёне [[Серабранка (жылы раён, Мінск)|Серабранка]] падчас распаўсюду незалежнага выдання «Вольная Серабранка» і змешчана ў [[Акрэсціна|ізалятар часовага ўтрымання на вуліцы Акрэсціна]]. За парушэнне парадку арганізацыі і правядзення вулічных акцый судом [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскага раёна]] Мінска 24 сакавіка 2008 года пакарана штрафам у памеры 10 базавых велічынь<ref>[https://spring96.org/persecution/?Name=&DateFrom=2008-01-01&DateTo=2008-12-31&JDateFrom=&JDateTo=&iDecriprion=&Page=&page=26&print=all?Name=&DateFrom=2008-01-01&DateTo=2008-12-31&JDateFrom=&JDateTo=&iDecriprion=&Page=&page=26&print=all Адміністратыўны перасьлед | Праваабарончы цэнтр]</ref>. Была сяброўкай [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада)|Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі (Грамада)]]. 11 сакавіка 2018 года на XVIII з’ездзе партыі абрана сябрам Цэнтральнага камітэта БСДП<ref>{{Cite web |url=http://www.bsdp.org/naviny/partyjnae-zhyccjo/13-03-2018/xviii-zezd-bsdp-abrau-novae-kiraunictva-partyi |title=XVIII з’езд БСДП абраў новае кіраўніцтва партыі |access-date=8 лістапада 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211108223425/http://www.bsdp.org/naviny/partyjnae-zhyccjo/13-03-2018/xviii-zezd-bsdp-abrau-novae-kiraunictva-partyi |archivedate=8 лістапада 2021 |url-status=dead }}</ref>. Напярэдадні і пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] прымала актыўны ўдзел у грамадска-палітычным жыцці краіны. Як адна з найбольш аўтарытэтных і ўплывовых прадстаўніц жаночага руху ў Беларусі, у жніўні 2020 года стала ініцыятарам і маральным натхняльнікам жаночых маршаў і жаночых акцый пратэсту ў Мінску. Удзельніца [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў супраць фальсіфікацыі вынікаў выбараў]], у тым ліку «маршаў пенсіянераў»<ref name="sva"/>. == Узнагароды == * Ганаровая грамата Міністэрства электратэхнічнай прамысловасці СССР (1987). * Прэмія па правах прафсаюзаў Федэрацыі нідэрландскіх прафсаюзаў (1999). {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://belaruspartisan.by/life/104543/ Мария Алиева переселилась в деревню] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211124191433/https://belaruspartisan.by/life/104543/ |date=24 лістапада 2021 }} {{DEFAULTSORT:Аліева Марыя Рыгораўна}} [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Прафсаюзныя дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці фемінізму]] mghmxqhfj78lfnhgo58z477ddpykc7s 0 695269 5210220 5048531 2026-10-02T08:14:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210220 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}} {{Палітык}} '''Бхімраа Рамджы Амбедкар''' ({{lang-mr|भीमराव रामजी आंबेडकर}}; {{lang-en|Bhimrao Ramji Ambedkar}}; 14 красавіка 1891 — 6 снежня 1956), таксама вядомы як '''Доктар Бабасаэб Амбедкар''' — [[Індыя|індыйскі]] юрыст, эканаміст, палітык і сацыяльны рэфарматар. Ён натхніў [[Будызм|будысцкі]] рух далітаў і вёў агітацыю супраць сацыяльнай дыскрымінацыі ў адносінах да права недатыкальных. Таксама падтрымліваў сацыяльныя і эканамічныя правы жанчын. Амбедкар займаў пасаду старшыні рэдакцыйнага камітэта [[Канстытуцыя Індыі|Канстытуцыі Індыі]], а таксама міністра права і юстыцыі ў першым кабінеце [[Джавахарлал Нэру|Джавахарлала Неру]] з 1947 да 1951 год. Лічыцца бацькам-заснавальнікам Індыйскай рэспублікі<ref>[https://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/bhimrao_ambedkar.html Bhimrao Ambedkar]</ref><ref>[https://indianexpress.com/article/parenting/learning/ambedkar-jayanti-2019-facts-babasaheb-for-kids-5672744/ Ambedkar Jayanti 2019: Facts on Babasaheb to share with kids | Parenting News,The Indian Express]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.bloombergquint.com/opinion/in-india-dalits-show-power-of-building-statues |title=How India’s Most Downtrodden Embraced the Power of Statues |access-date=12 снежня 2021 |archive-date=26 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026043029/https://www.bloombergquint.com/opinion/in-india-dalits-show-power-of-building-statues |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.britannica.com/biography/Bhimrao-Ramji-Ambedkar Bhimrao Ramji Ambedkar | Biography, Books, & Facts | Britannica]</ref><ref>[https://www.ndtv.com/india-news/all-you-need-to-know-about-br-ambedkar-on-his-129th-birth-anniversary-2211747 All You Need To Know About BR Ambedkar On His 129th Birth Anniversary]</ref>. У 1956 годзе ён ініцыяваў масавае прыняцце [[Даліты|далітамі]] будысцкай веры. Адрадзіў будызм у Індыі. Амбедкар лічыцца бадхісатвай, а Майтрэя — сярод навадыйскіх будыстаў<ref>https://theprint.in/opinion/why-ambedkar-chose-buddhism-over-hinduism-islam-christianity/237599/</ref><ref>https://indianexpress.com/article/explained/buddha-purnima-special-why-ambedkar-coverted-to-buddhism-6397742/</ref><ref>https://www.thequint.com/news/india/br-ambedkar-conversion-to-buddhism</ref>. У 1990 годзе Амбедкару была ўручана найвышэйшая грамадзянская ўзнагарода Індыі «[[Бхарат Ратна]]». Спадчына Амбедкара як сацыяльна-палітычнага рэфарматара моцна паўплывала на сучасную Індыю. Таксама яна ўключае шматлікія мемарыялы і выявы ў папулярнай культуры. Паводле вынікаў апытання, арганізаванага кампаніямі TV18 і CNN IBN у 2012 годзе, Амбедкар быў названы ''«самым вялікім індыйцам»'' (The greatest Indian)<ref>{{Cite web |url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949 |title=Архіўная копія |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314100039/https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949 |archive-date=14 сакавіка 2016 |access-date=12 снежня 2021 |url-status=dead}}</ref>. == Амбедкар Джаянці == Амбедкар Джаянці (свята ў гонар дня нараджэння) — штогадовы фестываль, які адзначаецца 14 красавіка не толькі ў Індыі, але і ва ўсім свеце. Яго адзначаюць як афіцыйнае дзяржаўнае свята па ўсёй Індыі<ref>http://persmin.gov.in/ Webpage of Ministry of Personnel and Public Grievance & Pension</ref><ref>[http://mea.gov.in/ambedkar-final/mcelebration.htm 125th Dr. Ambedkar Birthday Celebrations Around the World.] mea.gov.in</ref>. [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] адзначала Амбедкар Джаянці ў 2016, 2017 і 2018 гадах<ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/world/ambedkar-jayanti-celebrated-for-the-first-time-outside-india-as-un-organises-special-event-2730772.html|title=Ambedkar Jayanti celebrated for the first time outside India as UN organises special event - Firstpost|website=firstpost.com|access-date=2018-11-09}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/world/2018/apr/14/un-celebrates-ambedkars-legacy-fighting-inequality-inspiring-inclusion-1801468.html|title=UN celebrates Ambedkar's legacy 'fighting inequality, inspiring inclusion'|work=The New Indian Express|access-date=2018-11-09}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newsstate.com/world-news/babasaheb-ambedkar-jayanti-celebrated-in-united-nations-article-52584.html|title=संयुक्त राष्ट्र में मनाई गई डॉ. बाबासाहेब भीमराव आंबेडकर जयंती - News State|work=newsstate.com|access-date=2018-11-09|language=en|archive-date=19 красавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419065326/https://www.newsstate.com/world-news/babasaheb-ambedkar-jayanti-celebrated-in-united-nations-article-52584.html|url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons|B. R. Ambedkar}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2021-12-07}} {{DEFAULTSORT:Амбедкар Бхімраа Рамджы}} [[Катэгорыя:Палітыкі Індыі]] [[Катэгорыя:Філосафы Індыі]] [[Катэгорыя:Філосафы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Індыі]] [[Катэгорыя:Постаці нью-эйджа]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Індыі]] [[Катэгорыя:Інтэгральны падыход]] [[Катэгорыя:Заснавальнікі новых рэлігійных рухаў]] c8us83p8h3eyhz0r4f8lxjxs38iebgr 0 700671 5209844 4941361 2026-10-01T12:01:30Z 5209844 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Муравейка}} {{ДД |званне = {{РБ, Генерал-маёр}} }} '''Павел Мікалаевіч Муравейка''' (нар. {{ДН|26|9|1971}}, [[Мар’іна Горка]], [[Пухавіцкі раён]], [[Мінская вобласць]]) — беларускі ваенны. Генерал-маёр. Першы намеснік Дзяржаўнага сакратара [[Савет бяспекі Рэспублікі Беларусь|Савета Бяспекі Рэспублікі Беларусь]] (2022—2024), [[Начальнік Генеральнага штаба Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]] (з 2024). Фігурант санкцыйных спісаў [[ЕС]] і шэрагу іншых краін. == Біяграфія == Нарадзіўся 26 верасня 1971 года ў Мар’інай Горцы Пухавіцкага раёна Мінскай вобласці, беларус. У 1992 годзе скончыў [[Мінскае вышэйшае ваенна-палітычнае агульнавайсковае вучылішча]] з дыпломам з адзнакай і з залатым медалём і ў далейшым ваенную службу праходзіў ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сілах Рэспублікі Беларусь]] на пасадах камандзіра мотастралковага ўзвода, роты, начальніка штаба — намесніка камандзіра мотастралковага батальёна, камандзіра мотастралковага батальёна<ref name="gou">[https://www.mil.by/ru/forces/structure/gou/ Главное оперативное управление Генерального штаба Вооруженных Сил] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220210132156/https://www.mil.by/ru/forces/structure/gou/ |date=10 лютага 2022 }}</ref>. Пасля заканчэння ў 2001 годзе камандна-штабнога факультэта [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь|Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь]] з дыпломам з адзнакай і з залатым медалём ваенную службу праходзіў на пасадах старшага афіцэра аддзела (планавання) аператыўнага ўпраўлення [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Генеральнага штаба Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]], старшага афіцэра, начальніка групы, начальніка арганізацыйна-аналітычнай групы галоўнага аператыўнага ўпраўлення Генеральнага штаба Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь, начальніка аддзела галоўнага аператыўнага ўпраўлення Генеральнага штаба Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь<ref name="gou"/>. У 2008 годзе скончыў [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваенную акадэмію Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі]] з дыпломам з адзнакай і з залатым медалём і ў далейшым ваенную службу праходзіў на пасадах начальніка ўпраўлення, намесніка начальніка галоўнага ўпраўлення — начальніка ўпраўлення, першага намесніка начальніка галоўнага аператыўнага ўпраўлення Генеральнага штаба Узброеных Сіл<ref name="gou"/>. 20 чэрвеня 2013 года прызначаны намеснікам начальніка Генеральнага штаба Узброеных Сіл — начальнікам галоўнага аператыўнага ўпраўлення Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь. 10 лютага 2022 года прызначаны першым намеснікам Дзяржаўнага сакратара [[Савет бяспекі Рэспублікі Беларусь|Савета Бяспекі Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://blr.belta.by/society/view/muravejka-tsjaper-jak-nikoli-aktualna-padtrymanne-i-razvitstse-vaennaj-arganizatsyi-dzjarzhavy-110480-2022/ Муравейка: цяпер як ніколі актуальна падтрыманне і развіццё ваеннай арганізацыі дзяржавы]</ref>. 23 мая 2024 года прызначаны Начальнікам [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Генеральнага штаба]] Узброеных сіл Рэспублікі Беларусь<ref>[https://president.gov.by/be/events/pavel-muraveyko-naznachen-nachalnikom-genshtaba-pervym-zamministra-oborony-belarusi-1716462348 Павел Муравейка назначаны начальнікам Генштаба — першым намеснікам Міністра абароны Беларусі]</ref>. 28 верасня 2028 года прызначаны намеснікам кіраўніка [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://blr.belta.by/president/view/kiraunitstva-ministerstvau-administratsyi-prezidenta-i-mjastsovaja-vertykal-padrabjaznastsi-kadravaga-163159-2026/ Кіраўніцтва міністэрстваў, Адміністрацыі Прэзідэнта і мясцовая вертыкаль. Падрабязнасці кадравага дня ў Лукашэнкі]</ref>. === Выказванні === У верасні 2023 года Муравейка заявіў: «У першую чаргу хацеў бы зберагчы ад тых вар’яцкіх думак і шалёных ідэй праверыць на практыцы, ці ўмеюць беларусы прымяняць гэту зброю. У нас ёсць дух, воля і гатоўнасць у выпадку неабходнасці ўсімі сродкамі абараняць нашу краіну», а ў кастрычніку 2023 года сказаў, што Беларусь мае права «прасячы калідор» праз Літву сілай зброі ў адказ на санкцыі<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/329319|title=Хто такі генерал Муравейка, які хоча прарубіць калідор да мора «сілай зброі»|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-10-30}}</ref>. У лістападзе 2024 года Муравейка назваў расейскі ўдар ракетай «Арэшнік» па [[Дніпро|Дняпры]] «жэстам добрай волі»<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/356167|title=Начальнік Генштаба Беларусі назваў запуск «Арэшніка» па Дняпры жэстам добрай волі|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-11-27}}</ref>. === Міжнародныя санкцыі === 18 снежня 2023 года Муравейку дадалі ў [[Чорны спіс Еўрасаюза|санкцыйны спіс Еўрапейскага саюза]], накіраваны супраць асоб, якія маюць дачыненне да [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]]<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32735887.html|title=ЭЗ прыняў 12-ы пакет санкцыяў адносна Расеі і Беларусі, у сьпісе 12 беларускіх чыноўнікаў і вайскоўцаў|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2023-12-18|accessdate=2024-03-02}}</ref>. Праз некалькі дзён пасля гэтага да еўрапейскага пакета санкцый далучылася Швейцарыя<ref>{{cite web|title=Швейцарія приєдналася до 12-го пакета санкцій ЄС проти Росії|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2023/12/22/7176080/|website=[[Еўрапейская праўда]]|date=2023-12-22|accessdate=2024-03-02|language=uk}}</ref>, а ў лютым 2024 года — Албанія, Боснія і Герцагавіна, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Малдова, Нарвегія, Паўночная Македонія, Чарнагорыя, Украіна<ref>{{cite web|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/02/08/statement-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-in-respect-of-actions-undermining-or-threatening-the-territorial-integrity-sovereignty-and-independence-of-ukrain/|title=Statement by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain countries concerning restrictive measures in respect of actions undermining or threatening the territorial integrity, sovereignty and independence of Ukraine|work=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2024-02-08|accessdate=2024-02-29|language=en}}</ref>. З 9 жніўня 2024 года Муравейка знаходзіцца у санкцыйным спісе Канады<ref>[https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/kolya-lukashenko-potrapiv-pid-novi-sankciji-kanadi-50441735.html Канада запровадила санкції проти наймолодшого сина Лукашенка Колі]</ref>. З 24 лютага 2025 года знаходзіцца у санкцыйным спісе Аўстраліі<ref>[https://news.zerkalo.io/europe/92186.html?c Австралия ввела крупнейший с начала войны пакет санкций в отношении России. В списке есть беларусские предприятия и чиновники]</ref>. == Узнагароды == * [[ордэн «За службу Радзіме»]] ІІІ ступені (2016)<ref>[https://pravo.by/upload/docs/op/P31600187_1464987600.pdf Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 2 чэрвеня 2016 года № 187 «Аб узнагароджанні»]</ref>. {{зноскі}} {{Начальнікі Генеральнага штаба Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь}} {{DEFAULTSORT:Муравейка Павел Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Генерал-маёры (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Начальнікі Генеральнага штаба Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]] fku2f4xyyinmrjbk0mnv4o4z3q9i03e 0 703585 5210139 5118956 2026-10-02T05:27:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210139 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = 32-я ўзмоцненая брыгада |арыгінал = |выява = Khamis Brigade SSI.svg |подпіс = |гады = з пачатку 2000-х да 2011 |краіна = {{Сцяг|Лівія|1977}} [[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівія]] |краіны = |падпарадкаванне = |у складзе = [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі]] |тып = [[механізаваныя войскі]], [[спецпрызн|войскі спецыяльнага прызначэння]] |уключае_ў_сябе = |роля = |памер = 10 000 чалавек |камандная_структура = |размяшчэнне = |мянушка = |мянушкі = |заступнік = |заступнікі = |дэвіз = |дэвізы = |колеры = |марш = |маршы = |талісман = |талісманы = |рыштунак = |войны = |бітвы = '''[[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)]]''': *• [[Першая бітва за Бенгазі]] *• [[Першая бітва за Эз-Завію]] *• [[Бітва за Місурату]] *• [[Другая бітва за Эз-Завію]] *• [[Бітва за Трыпалі (2011)]] *• [[Бітва за Сірт (2011)]] *• [[Бітва за Бені-Валід]] |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = Хаміс Кадафі }} '''Брыгада Хаміса''' ({{lang-ar|كتيبة خميس}}), афіцыйная назва '''32-я ўзмоцненая брыгада'''<ref>[https://web.archive.org/web/20190503000300/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8343859/Libya-protests-The-tangled-web-keeping-Gaddafi-in-power.html Libya protests: The tangled web keeping Gaddafi in power]</ref> ({{lang-ar|اللواء 32 المعزز}}) — [[Брыгада (войска)|брыгада]] [[спецпрызн|спецыяльнага прызначэння]] [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі|Узброеных Сіл Лівійскай Джамахірыі]]. Узначальваў падраздзяленне [[генерал-маёр]] [[Хаміс Кадафі]], сын лідара краіны [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. У ходзе [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|грамадзянскай вайны 2011 года]] брыгада зарэкамендавала сябе як адно з найбольш баяздольных фарміраванняў [[Кадафісты|кадафістаў]]<ref name="KPWho">[http://kp.ru/daily/25647.4/810570/ Кто поддерживает Муаммара Каддафи]</ref>. == Стварэнне == У пачатку [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]] лівійская армія валодала значным ваенным патэнцыялам. У яе распараджэнні знаходзіліся некалькі сотняў танкаў, самалётаў і транспартных сродкаў. Аднак гэтая тэхніка, набытая ў 1970-х гадах у [[СССР|Савецкага Саюза]], на той момант пачала састарвацца. Падтрымліваць абараназдольнасць дзяржавы аказалася цяжкім, паколькі закупцы новага ўзбраення перашкаджалі шматлікія эмбарга. Дадзенае становішча прывяло да таго, што армія [[Лівія|Лівіі]] была не ў сілах ажыццяўляць належнае тэхнічнае абслугоўванне і рамонт абсталявання. Да ўсяго гэтага дадавалася праблема [[дэзертырства]]<ref name="lexpress">[http://www.lexpress.fr/actualites/2/monde/libye-la-brigade-de-khamis-kadhafi-dernier-rempart-du-colonel_966385.html L'express, ''Libye: la brigade de Khamis Kadhafi, dernier rempart du colonel'', 25 février 2011]</ref>. У падобных умовах кіруючы рэжым Кадафі меў патрэбу ў лаяльных фарміраваннях, якіх можна было б добра абсталяваць. Былі сфарміраваны тры элітныя брыгады. Кожнае такое падраздзяленне мела колькасць у дзесяць тысяч добра навучаных і аснашчаных байцоў. Камандаваць дадзенымі фарміраваннямі сталі члены сям’і Кадафі. У прыватнасці, свая брыгада з’явілася ў Хаміса, аднаго з сыноў кіраўніка дзяржавы<ref name="lexpress"/>. == Узбраенне == На ўзбраенні брыгады знаходзіліся сучасныя на той момант танкі расійскай вытворчасці і ракетныя сістэмы «[[Град (РСЗА)|Град]]». Колькасць падраздзялення ацэньваецца ў некалькі тысяч чалавек<ref name="KPWho"/>. == Міжнародныя сувязі == У [[2009]] годзе бельгійскія прадпрыемствы паставілі 32-й брыгадзе партыю стралковай зброі і боепрыпасаў на суму 11,5 млн еўра. Па словах урада [[Валонія|Валоніі]], дадзеныя пастаўкі прызначаліся для абароны гуманітарных канвояў, якія накіроўваліся ў [[Дарфур]]<ref>Amnesty International, 'Arms Transfers to the Middle East and North Africa: Lessons for an Effective Arms Trade Treaty,' ACT 2011, p.41</ref>. У тым жа годзе Хаміс Кадафі прыязджаў у [[Беларусь]] пераймаць вопыт на вучэннях «Захад-2009»<ref>[https://www.politforums.net/belorussia/1298775229.html]</ref>. У чэрвені [[2010]] года лівійскія вайскоўцы прынялі ўдзел у вучэннях з беларускай [[11-ы гвардзейскі танкавы корпус|11-й асобнай механізаванай брыгадай]] са [[Слонім]]а, якія праходзілі на Абуз-Лясноўскім палігоне пад [[Баранавічы|Баранавічамі]]<ref>{{Cite web |url=https://news-tut-by.turbopages.org/turbo/news.tut.by/s/politics/216582.html |title=Архіўная копія |access-date=19 сакавіка 2022 |archive-date=28 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428143155/https://news-tut-by.turbopages.org/turbo/news.tut.by/s/politics/216582.html |url-status=dead }}</ref>. == Грамадзянская вайна == === Баявыя дзеянні=== З пачаткам [[Лівійскі крызіс|грамадзянскай вайны ў Лівіі]] 32-я брыгада засталася вернай дзейнаму ўраду. У сярэдзіне лютага [[2011]] года яе байцы займаліся барацьбой з паўстанцамі ў раёне гарадоў [[Бенгазі]] і [[Аль-Байда]]<ref>{{cite news|url=http://www.newsobserver.com/2011/02/18/998374/gadhafi-rallies-supporters-amid.html |title=Libyan forces storm protest camp in Benghazi |agency=Associated Press |work=News Observer |first=Maggie |last=Michael |date=18 February 2011 }}{{dead link|date=May 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news|url=http://afrol.com/articles/37412|title=Khamis Ghaddafi: The agent of fear|date=23 February 2011|work=Afrol News}}</ref>. Крыху пазней, [[24 лютага]], бранятанкавыя часці сіл Хаміса рушылі ў бок [[Місурата|Місураты]], трэцяга па велічыні горада Лівіі і буйнога порта, дзе адбылося адно з найбуйнейшых узброеных выступленняў лівійскай апазіцыі<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2011/feb/24/muammar-gaddafi-libya-offensive|title=Heavy fighting in former stronghold as Gaddafi's forces stage counterattacks|date=24 February 2011|first=Ian|last=Black|work=The Guardian}}</ref>. Тут [[27 лютага]] адбыўся бой у раёне штаба брыгады і вучылішча ваенна-паветраных сіл, якое знаходзілася па блізкасці. Дадзеныя аб’екта былі абложаны баевікамі, узброенымі [[Стралковая зброя|стралковай зброяй]]. Нягледзячы на наяўнасць больш цяжкага ўзбраення, у мясцовых часцей 32-й брыгады раптам скончылася ежа і вада, і іх камандзір вымушаны быў здацца<ref>{{cite news|url=http://www.miamiherald.com/2011/02/26/2087188_p2/gadhafi-tightens-hold-on-capital.html|title=Gadhafi tightens hold on capital; Obama calls for ouster|date=26 February 2011|work=McClatchy}}</ref>. Адначасова асобныя атрады былі накіраваны ў [[Эз-Завія|Эз-Завію]]<ref name="zawya">{{cite news|url=http://www.zawya.com/story.cfm/sidGN_24022011_250240/Gaddafi%20hiding%20in%20Azizyeh|title=Gaddafi hiding in Azizyeh|first=Duraid|last=Al Baik|work=Gulf News|date=25 February 2011}}</ref>. У канцы сакавіка часці брыгады ўдзельнічалі ў баях за [[Адждабія|Адждабію]]. [[18 красавіка]] штаб брыгады Хаміса пад [[Трыпалі]] быў разбомблены самалётамі [[НАТА]]<ref>{{cite web|publisher=NATO|date=19 April 2011|url=http://www.nato.int/nato_static/assets/pdf/pdf_2011_04/20110419_110419-oup-update.pdf|title=Operational Media Update for 18 April|accessdate=20 April 2011}}</ref>. Паводле крыніц альянса, штаб нібыта выкарыстоўваўся для каардынацыі і кіраўніцтва нападаў кадафістаў на мірных жыхароў<ref>{{cite news |work=Eurasia Review |date=19 April 2011 |url=http://www.eurasiareview.com/libya-nato-jets-bomb-capital-19042011/ |archive-url=https://archive.today/20120730083215/http://www.eurasiareview.com/libya-nato-jets-bomb-capital-19042011/ |url-status=dead |archive-date=30 July 2012 |title=Libya: NATO Jets Bomb Capital |accessdate=20 April 2011 }} {{Cite web |url=http://www.eurasiareview.com/libya-nato-jets-bomb-capital-19042011/ |title=Архіўная копія |access-date=19 сакавіка 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120730083215/http://www.eurasiareview.com/libya-nato-jets-bomb-capital-19042011/ |archivedate=30 ліпеня 2012 |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.eurasiareview.com/libya-nato-jets-bomb-capital-19042011/ |title=Архіўная копія |access-date=19 сакавіка 2022 |archiveurl=https://archive.today/20120730083215/http://www.eurasiareview.com/libya-nato-jets-bomb-capital-19042011/ |archivedate=30 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref>. [[21 жніўня]] гэты ж аб’ект быў захоплены сіламі паўстанцаў. Таксама пад кантроль баевікоў перайшлі вялікія склады зброі<ref name="Reportedly Capture">{{cite news|url=http://www.foxnews.com/world/2011/08/21/explosions-rock-tripoli-amid-reports-rebel-advances-in-capital-116547133/|title=Libyan Rebels Reportedly Capture Major Military Base Defending Tripoli|work=Fox News|date=21 August 2011|access-date=19 сакавіка 2022|archive-date=20 красавіка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150420063920/http://www.foxnews.com/world/2011/08/21/explosions-rock-tripoli-amid-reports-rebel-advances-in-capital-116547133/|url-status=dead}}</ref>. На апошнім этапе грамадзянскай вайны 32-я брыгада ўдзельнічала ў абароне гарадоў [[Тархуна]]<ref>{{cite web|url=http://www.mysinchew.com/node/65273|title=TV confirms death of Kadhafi son Khamis in Libya|publisher=My Sinchew |date=17 October 2011|accessdate=19 December 2012}}</ref>, Трыпалі і [[Сірт]]. === Замежныя байцы === У канцы лютага тэлеканал «[[Аль-Арабія]]», спасылаючыся на крыніцы ў Бенгазі, паведаміў, што Хаміс Кадафі вербаваў франкамоўных наймітаў з краін [[Чорная Афрыка|Чорнай Афрыка]]. Як мяркуецца, некаторыя з іх змагаліся ў Эз-Завіі<ref name="zawya"/>. Многія з замежнікаў трапілі ў палон да апазіцыі. Арубская школа ў прыбярэжным горадзе [[Шахат]] стала турмой для амаль 200 падазраваных у найміцтве на рэжым Кадафі. Сярод іх былі грамадзяне такіх краін як [[Нігер]] і [[Чад]]<ref name="Time-mercenaries">{{cite news|url= http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2045328_2045333_2053490,00.html|archive-url= https://web.archive.org/web/20110301014621/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2045328_2045333_2053490,00.html|url-status= dead|archive-date= 1 March 2011|title= Libya's Alleged Foreign Mercenaries: More Gaddafi Victims?|work= Time|accessdate= 25 February 2011|date= 24 February 2011}} {{Cite web |url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2045328_2045333_2053490,00.html |title=Архіўная копія |access-date=19 сакавіка 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121107002629/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2045328_2045333_2053490,00.html |archivedate=7 лістапада 2012 |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2045328_2045333_2053490,00.html |title=Архіўная копія |access-date=19 сакавіка 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121107002629/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2045328_2045333_2053490,00.html |archivedate=7 лістапада 2012 |url-status=dead }}</ref>. === Абвінчаванні === 32-я брыгада неаднаразова абвінавачвалася ў здзяйсненні [[ваеннае злачынства|ваенных злачынстваў]]. Так, напрыклад, падраздзяленне падазраюць у забойствах мірных жыхароў у Эз-Завіі ў канцы лютага 2011-га, якія ажыццёўлены замежнымі наймітамі са складу брыгады<ref name="zawya"/>. У канцы жніўня паведамлялася, што байцы Хаміса забілі 17 зняволеных у імправізаванай турме ў Трыпалі<ref>{{cite news|last=Muhkerjee|first=Sangeeta|url=http://www.ibtimes.com/articles/205320/20110829/khamis-brigade-turns-manslaughters-kills-50-detainees-tripoli-regime-gaddafi-war-crime-human-rights.htm|title=Khamis Brigade Turns Manslaughters, Kills 50 Detainees|work=International Business Times|date=29 August 2011|accessdate=29 August 2011}}</ref>. [[23 жніўня]] там жа брыгада забіла каля 50 зняволеных, якія часова ўтрымліваліся на складзе. Затым вайскоўцы падпалілі будынак<ref>{{cite news|last=Spencer|first=Richard|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8728597/Libya-last-act-of-bloody-vengeance-by-Khamis-Brigade.html|title=Libya: last act of bloody vengeance by Khamis Brigade|work=The Telegraph|date=29 August 2011|accessdate=29 August 2011}}</ref>. === Страты === [[9 верасня]] міністр аховы здароўя [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|ПНС]], які прадстаўляў урад апазіцыі, заявіў, што падчас вайны брыгада Хаміса страціла каля 9000 вайскоўцаў<ref>[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 |date=2011-09-09 }} {{V|10|06|2012}}</ref>. == Зноскі == {{Reflist|2}} == Спасылкі == * [http://za-kaddafi.org/node/41992 Майор Хамис Муаммар Каддафи — командир 32 бригады] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161106115318/http://za-kaddafi.org/node/41992 |date=6 лістапада 2016 }} // Сайт сообщества «За Каддафи и его народ», 28 августа 2016. [[Катэгорыя:Зніклі ў 2011 годзе]] [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Лівіі]] 32i11qw5ru46759frwja0gl6a894t9c 0 716305 5210031 5023873 2026-10-01T17:49:11Z DBatura 73587 5210031 wikitext text/x-wiki {{Узброеныя сілы | Назва = Узброеныя сілы Іспанскай Рэспублікі | Дата заснавання = [[14 красавіка]] [[1931]] | Дата роспуску = [[1 сакавіка]] [[1939]] | Падраздзяленні = [[Народная армія Іспанскай Рэспублікі|Сухапутныя войскі]] [[Іспанская рэспубліканская авіяцыя|Ваенна-паветраныя сілы]] [[Іспанскі рэспубліканскі флот|Ваенна-марскі флот]] | Галоўнакамандуючы = [[Мануэль Асанья]] (апошні) | Міністр абароны = [[Хасэ Міяха]] (апошні) | Начальнік штаба абароны = [[Сегісмунда Касада]] (апошні) | Занятыя ў войску = 225 000 (на 1936 год) | Унутраныя пастаўшчыкі = [[CASA (вытворца самалётаў)|CASA]], [[Hispano-Suiza]], [[Іспанскае таварыства ваенна-марскога будаўніцтва]] | Замежныя пастаўшчыкі = [[СССР]], [[Мексіка]], [[Трэцяя французская рэспубліка|Францыя]] | Гісторыя = [[Санхурхада]], [[Рэвалюцыя 1934 года ў Іспаніі]], [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі]] }} '''Узброеныя сілы Іспанскай Рэспублікі''' ({{lang-es|Fuerzas Armadas de la República Española}}) або '''Іспанскія рэспубліканскія ўзброеныя сілы''' — нацыянальныя [[Узброеныя сілы|ўзброеныя сілы]] [[Другая Іспанская Рэспубліка|Другой Іспанскай Рэспублікі]], якія існавалі з [[1931]] па [[1939]] год і прымалі ўдзел у [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайне ў Іспаніі]]. Дзяліліся на '''Іспанскую рэспубліканскую армію''' ({{lang-es|Ejército de la República Española}}), з [[1936]] года — '''[[Народная армія Іспанскай Рэспублікі]]''' ({{lang-es|Ejercito Popular de la Republica Espanola}}); '''[[Іспанскі рэспубліканскі флот]]''' ({{lang-es|Marina de Guerra de la República Española}}), які ўключаў у сябе [[марская авіяцыя|марскую авіяцыю]]; '''[[Іспанская рэспубліканская авіяцыя|Іспанскую рэспубліканскую авіяцыю]]''' ({{lang-es|Fuerzas Aéreas de la República Española}}), у склад якой таксама ўваходзіла на некаторых этапах марская авіяцыя. Гісторыя Узброеных сіл Іспанскай Рэспублікі дзеліцца на дзве часткі: даваенную, калі яны былі адзінай арганізацыяй, і ваенную, калі частка арміі падтрымала [[Путч у Іспаніі (1936)|путчыстаў]] з [[іспанская фаланга|іспанскай фалангі]], а частка засталася лаяльнай рэспубліканскаму ўраду і ўступіла ў канфлікт з [[нацыяналізм|нацыяналістамі]]. {{rq|sources|translate}} == Спасылкі == * [http://www.militar.org.ua/foro/ ''Foro Militar General'']{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100330013558/http://www.militar.org.ua/foro/ |date=30 сакавіка 2010 }} {{ref-es}} {{Вайна ў Іспаніі}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Другой Іспанскай Рэспублікі]] 2hkcox29r7fql4o3utmxm043hmzyqoi 0 716324 5210032 4596664 2026-10-01T17:52:25Z DBatura 73587 /* Грамадзянская вайна */ 5210032 wikitext text/x-wiki {{ваенны дзеяч}} '''Мігель Кабанельяс Ферэр''' ({{lang-es|Miguel Cabanellas Ferrer}}; [[1 студзеня]] [[1872]] — [[14 мая]] [[1938]]) — іспанскі ваенны дзеяч, [[генерал]]. Удзельнік [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі 1936—1939 гадоў]]. == Сям’я і адукацыя == Поўнае імя — ''Мігель Мануэль Віргіліа Хаакін Кабанельяс Ферэр''. Нарадзіўся ў сям’і Віргіліа Кабанельяса Тапіа, капітана пяхотнага палка, і Клары Ферэр Рытваген. Скончыў са ступенню бакалаўра каледж Тэклы і пяхотнае вучылішча. 24 мая 1894 года ўступіў у шлюб і праз некалькі дзён быў накіраваны на службу на [[Куба|Кубу]], што была тады іспанскай калоніяй. == Ваенная служба == 2 лістапада 1894 года ў чыне [[малодшы лейтэнант|малодшага лейтэнанта]] ўпершыню ўдзельнічаў у баі з кубінскімі паўстанцамі. 23 жніўня 1895 года, ужо як [[лейтэнант]], вызначыўся ў баі ля Сабан дэ Сан Серапіа, за што ўзнагароджаны медалём «За ваенныя заслугі» першага класа. 1 снежня 1896 года атрымаў новую ўзнагароду «За адвагу», праяўленую ў баі ля Тумба дэль Тэзора. Ачуняўшы пасля цяжкай хваробы (ліхаманкі), 1 кастрычніка 1897 года быў выраблены ў [[капітан]]ы. Наступнае званне — [[маёр]]а — Кабанельяс атрымаў за ўдзел у баявых дзеяннях у [[Марока]] ў 1909 годзе, таксама ён быў узнагароджаны крыжам ваенных заслуг і ордэнам Марыі Крысціны першага класа. У 1910 годзе выступіў з ініцыятывай стварэння мараканскіх стралковых часцей з мясцовага насельніцтва (''Fuerzas Regulares Indígenas''). Яны пазней паспяхова ўдзельнічалі ў абароне [[Мелілья|Мелільі]] і [[Ларачэ]]. 15 мая 1911 года камандаваў трыма эскадронамі «рэгулярэс», неўзабаве атрымаў чарговае павышэнне па службе. У ліпені—жніўні 1921 года іспанскія войскі пацярпелі шэраг істотных паражэнняў у Марока (у прыватнасці, іх войскі былі разгромлены пры Анвале), што прывяло да пагрозы страты Мелільі. Кабанельяс камандаваў адной з калон падчас контрнаступлення, якое зняла пагрозу для Мелільі і аднавіла кантроль іспанцаў над часткай страчанай тэрыторыі (у прыватнасці, былі адваяваны Монтэ-Аруіт і Зелуан). Цяжкія паражэнні іспанскай арміі ў Марока прывялі да стварэння афіцэрскіх «хунт абароны», у дзейнасці якіх прынялі ўдзел многія вайскоўцы, у тым ліку Кабанельяс (тады ён быў ужо [[брыгадны генерал|брыгадным генералам]]), [[Франсіска Франка]], [[Эміліа Мола]] і іншыя. У студзені 1922 года ўрад рэзка абмежаваў дзейнасць хунт. У маі Кабанельяс быў пераведзены на службу ў Іспанію. У 1924 годзе быў выраблены ў [[дывізіённы генерал|дывізіённыя генералы]] і прызначаны ваенным губернатарам [[Балеарскія астравы|Балеарскіх астравоў]]. 26 ліпеня 1926 года з-за канфлікту з дыктатарам [[Мігель Прыма дэ Рывэра|Прыма дэ Рыверай]] Кабанельяс адпраўлены ў рэзерв. У гэты перыяд ён прытрымліваўся ліберальных і рэспубліканскіх палітычных поглядаў, удзельнічаў у змовах супраць дыктатуры і ў паўстанні 1929 года. Пасля звяржэння манархіі ў красавіку 1931-га быў адноўлены на службе і прызначаны [[генерал-капітан]]ам у [[Андалусія|Андалусіі]], дзе актыўна змагаўся за аднаўленне парадку. Затым ён быў камандуючым іспанскімі войскамі ў Марока, а ў 1932 годзе змяніў [[Хасэ Санхурха]] на пасадзе генеральнага дырэктара грамадзянскай гвардыі. У 1933 годзе генерал Кабанельяс абраны дэпутатам картэсаў (парламента) ад цэнтрысцкай Рэспубліканскай Радыкальнай партыі, узначальваючы камісію па абароне. У 1936 годзе ўрад [[Народны фронт (Іспанія)|Народнага Фронту]] вярнуў Кабанельяса ў армію — генерал займаў пасады генеральнага інспектара карабінераў, зноў генеральнага інспектара грамадзянскай гвардыі, а затым камандзіра пятай дывізіі ў [[Сарагоса|Сарагосе]]. З-за сваіх ліберальных поглядаў, а таксама ў сувязі з членствам у [[масоны|масонскай ложы]] (разам з многімі прыхільнікамі Рэспублікі) Кабанельяс карыстаўся даверам рэспубліканскага ўрада. Аднак у гэты ж час ён прымаў удзел у падрыхтоўцы [[Путч у Іспаніі (1936)|ваеннай змовы]], сумесна з правымі генераламі Франка і Мола. Існуюць розныя меркаванні аб ступені ўцягнутасці Кабанельяса, але сам факт яго ўдзелу з’яўляецца агульнапрызнаным. Генерал Мола лічыў Кабанельяса кандыдатам на пасаду ваеннага міністра будучага ўрада. == Грамадзянская вайна == Пасля пачатку паўстання 17 ліпеня 1936 года Кабанельяс некаторы час выяўляў асцярожнасць, але ўжо неўзабаве абвясціў аб падтрымцы [[нацыяналізм|нацыяналістаў]], забяспечыўшы ім кантроль над Сарагосай. Загадаў арыштаваць каля 360 дзеячаў Народнага Фронту, уключаючы грамадзянскага губернатара, а таксама генерала [[Мігель Нуньес дэ Прадо|Мігеля Нуньеса дэ Прадо]], толькі што прызначанага генеральным інспектарам авіяцыі (неўзабаве ён расстраляны). Першапачаткова нацыяналісты разлічвалі, што іх узначаліць генерал [[Хасэ Санхурха]], але той загінуў у авіякатастрофе 20 ліпеня 1936 года. У гэтай сітуацыі ваенныя лідары, якія выступілі супраць Рэспублікі, 23 ліпеня дамовіліся стварыць орган калектыўнага кіраўніцтва — ваенную хунту, старшынёй якой стаў Кабанельяс. Ён атрымаў гэтую пасаду як старэйшы па ўзросце і службовым стажу. Аднак яго ўплыў быў невялікім і, у асноўным, абмяжоўвалася сімвалічнымі функцыямі; акрамя таго, ён апынуўся пазбаўленым магчымасці непасрэдна ўплываць на сітуацыю ў [[воінская часць|воінскіх часцях]]. У жніўні Кабанельяс падпісаў указ аб замене трохкаляровага чырвона-жоўта-фіялетавага рэспубліканскага [[Сцяг Іспаніі|сцяга]] на традыцыйны манархічны чырвона-жоўты. {{Зноскі}} == Літаратура == * Данилов С. Ю. Гражданская война в Испании (1936—1939). — М.: Вече, 2004. — 352 с. — ISBN 5-9533-0225-8. [[Катэгорыя:Генералы Іспаніі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі грамадзянскай вайны ў Іспаніі (франкісты)]] 0lufrxzorxnv6cctb7bpwl1v5tpukiv 0 718928 5209850 4202720 2026-10-01T12:10:47Z DzBar 156353 5209850 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава|сталіца=[[Цемнікаў]]|дынастыя=Беханіды|утворана=1388|ліквідавана=1526|мова=старататарская}} '''Цемнікаўскае княства''' — сярэднявечная феадальная татара-мардаўская дзяржава, якая існавала меркавана з канца XIV да пачатку XVI стагоддзя. Заснавана князем Беханам каля 1388 года. Стала галоўным княствам так званай Цемнікаўскай Мяшчэры — чынгізідскай дзяржавы канца XIII — пачатку XIV стагоддзяў. Валадаром княства на працягу стагоддзяў быў старэйшы прадстаўнік старэйшай лініі Беханідаў. Горад [[Цемнікаў]], заснаваны на мяжы XIV—XV стагоддзяў (перанесены на цяперашняе месца ў 1536 годзе), быў новай сталіцай княства пасля заняпаду [[Сароў|Сарыклыча]]. {{НК}} [[Катэгорыя:Цюркскія краіны]] [[Катэгорыя:Мардовія]] [[Катэгорыя:Сароў]] ll6bvwuwiyvicl9lkgqfxsed82sxvay 0 721484 5209985 5148611 2026-10-01T15:50:09Z 5209985 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ярмоленка}} {{музыкант | Імя = Васіль Ярмоленка | Подпіс = | Фота = | Апісанне_фота = | Поўнае_імя = Васіль Сяргеевіч Ярмоленка | Дата нараджэння = | Мейсца_нараджэння = | Гады = | Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | Прафесіі = | Інструменты = | Жанр = [[альтэрнатыўны рок]], [[авангард-рок]], [[пост-панк]], [[фолк-рок]] | Псеўданімы = | Гурты = [[Мутнаевока]], [[Голая Манашка]], [[Unia]] | Супрацоўніцтва = [[Кацярына Ваданосава]] | Лэйблы = | Сайт = }} '''Васіль Сяргеевіч Ярмоленка''' (нар. {{ДН|6|5|1985}}) — беларускі музыка, гітарыст і бас-гітарыст, былы артыст беларускага дзяржаўнага ансамбля танцаў, былы удзельнік гуртоў «[[Мутнаевока]]» і «[[Голая Манашка]]», таксама граў у гурце «[[Unia]]». [[Палітычныя зняволеныя|Палітычны зняволены]], абвінавачаны і асуджаны падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі ў 2020 годзе]]<ref>[https://prisoners.spring96.org/be/person/vasil-jarmolenka ВАСІЛЬ ЯРМОЛЕНКА] {{ref-be}}</ref>. == Біяграфія == Васіль Ярмоленка ўдзельнічаў у шэрагу музычных праектаў: выступаў у складзе беларускага дзяржаўнага ансамбля танцаў, граў у гуртах «N.R.M. (Пит Павлов)», «Мутнаевока», «Дай дорогу», «Lity taller», «Atesta», «Eldorado orchestra», «Голая Манашка» і «Unia». Пасля падзей 2020 года далучаўся да ўдзелу ў дваровых канцэртаў, якія ладзіла Кацярына Ваданосава. Музыкі давалі канцэрты ў дварах у наступным складзе: Кацярына Ваданосава (спевы, гітара), Ганна Лепяшкевіч (цымбалы), Васіль Ярмоленка (гітара, бас-гітара), таксама да іх далучалася дачка Кацярыны Стэфанія (скрыпка)<ref>[https://www.racyja.com/kultura/katsyaryna-vadanosava-zladzila-amal-s/ Кацярына Ваданосава зладзіла амаль сямейны канцэрт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221005143611/https://www.racyja.com/kultura/katsyaryna-vadanosava-zladzila-amal-s/ |date=5 кастрычніка 2022 }} {{ref-be}}</ref>. == Палітычнае праследаванне == Васіль Ярмоленка быў затрыманы 25 студзеня 2022 года, пасля чаго змешчаны ў [[Пішчалаўскі замак|СІЗА на Валадарскага]] ў Мінску, у той жа дзень таксама затрымалі яго сяброўку Таццяну Гацко. Пасля затрымання ў адным з тэлеграм-каналаў з’явілася відэа з Ярмоленкам, з якога вынікала, што яго затрымалі за ўдзел у акцыях у жніўні 2020<ref>[https://euroradio.by/zatrymany-belaruski-muzyka-vasil-yarmolenka Затрыманы беларускі музыка Васіль Ярмоленка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221005143609/https://euroradio.by/zatrymany-belaruski-muzyka-vasil-yarmolenka |date=5 кастрычніка 2022 }} {{ref-be}}</ref>. 15 лютага 2022 года шэрагам беларускіх праваабарончых арганізацый, сярод якіх [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]], [[Беларускі Хельсінкскі камітэт]] і [[Беларускі ПЭН-цэнтр]], Ярмоленка і Гацко былі прызнаны палітычнымі зняволеннымі<ref>[https://spring96.org/be/news/106795 Заява праваабарончых арганізацый Беларусі аб прызнанні 12 палітычных зняволеных] {{ref-be}}</ref>. Праз амаль тры месяцы пасля затрымання, 22 красавіка 2022, Ярмоленка і Гацко былі асуджаны па арт. 342 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэксу]] (Арганізацыя альбо актыўны ўдзел у групавых дзеяннях, якія груба парушаюць грамадскі парадак) за ўдзел у пратэстах у жніўні 2020, абаім прысудзілі па тры гады абмежавання волі з накіраваннем ва ўстанову адкрытага тыпу («хімія»). Пасля агучвання прысуду Ярмоленка і Гацко былі вызвалены да моманту прызначэння месца адбыцця пакарання<ref>[https://spring96.org/be/news/107485 Палітвязні Ярмоленка і Гацко асуджаныя да трох год «хіміі» за ўдзел у паслявыбарчых акцыях пратэсту] {{ref-be}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://prisoners.spring96.org/be/person/vasil-jarmolenka Старонка Васіля Ярмоленкі на сайце Праваабарончага цэнтра «Вясна»] {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Ярмоленка Васіль Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] [[Катэгорыя:Гітарысты Беларусі]] 34d9xrt5h7kxvyoeu06nqhigkegwdj8 0 723678 5209959 4404374 2026-10-01T15:12:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5209959 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Барыс Цімафеевіч Надыкто''' ({{ДН|3|9|1934}}, [[Горкаўскае (Омская вобласць)|пас. Горкаўскае]], [[Омская вобласць]], [[Расія]] — {{ДС|||1986}}) — савецкі фізікахімік. [[Доктар хімічных навук]] (1980), [[кандыдат фізіка-матэматычных навук]] (1964), [[прафесар]]. == Біяграфія == Скончыў [[Харкаўскі дзяржаўны ўніверсітэт]] (спецыяльнасць «Ядзерная фізіка», 1958). Працаваў у [[Наваполацкі політэхнічны інстытут|Наваполацкім політэхнічным інстытуце]] (з 1974, кафедра фізікі, прафесар, у 1983—1986 — загадчык кафедры). Навуковыя інтарэсы: фізічная хімія; хімія высокіх энергій; методыка выкладання фізікі. == Бібліяграфія == * Действие ионизирующего излучения на физикохимические свойства твердых катализаторов : автореферат диссертации … доктора химических наук : 02.00.04 ; 02.00.09 / Надыкто Борис Тимофеевич. — Москва, 1979. * Применение явления вторичной ионной эмиссии к исследованию механизма гетерогенных каталитических реакций : автореферат диссертации … кандидата физико-математических наук / Надтыко Б. Т. — Москва, 1964. {{зноскі}} == Літаратура == * Борис Тимофеевич Надыкто (1934—1986) / В. С. Левин // Память / Полоцкий государственный университет. — [Новополоцк, 2008]. — С. 20. — Сведения доступны также по Интернету: https://www.psu.by/images/stories/muzei/pamiat/Pamiat-2008.pdf * Кафедра физики // Полацкі дзяржаўны універсітэт: вытокі, гісторыя станаўлення і дзейнасць (да 40-годдзя заснавання). — Наваполацк, 2008. — С. 199—202. == Спасылкі == * [http://www.mathnet.ru/rus/person130988 Артыкулы] {{Недаступная спасылка}} на Math-Net.ru {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Надыкто Барыс Цімафеевіч}} [[Катэгорыя:Фізікахімікі СССР]] dg28khynjkk2vpmku55k4e5cmpvbvgh 0 727948 5210064 4936162 2026-10-01T20:40:52Z Kontributor 2K 134356 update img redirect 5210064 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Маргарыта Брабанцкая | арыгінал імя = {{lang-fr|Marguerite de Brabant}} <br />{{lang-nl|Margaretha van Brabant}} | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | пасада = графіня [[Фландрыя (графства)|Фландрыі]], [[Графства Невер|Невера]] і [[Графства Рэтэль|Рэтэля]] | сцяг = Blason Comté de Flandre.svg | сцяг2 = Blason comtes de Rethel.svg | перыядпачатак = [[1347]] | перыядканец = [[1380]] | папярэднік = [[Маргарыта I Французская (графіня Артуа)|Маргарыта Артуа]] | пераемнік = [[Філіп II Смелы]] ''(суправіцель)'' | дата нараджэння = 9.2.1323 | месца нараджэння = | дата смерці = 1380 | месца смерці = | род = [[Брабанцкі дом]], [[дом Дамп'ер]] | бацька = [[Жан III (герцаг Брабанта)|Жан III]] | маці = [[Марыя д'Эўро]] | муж = [[Людовік II (граф Фландрыі)|Луі II Мальскі]] | дзеці = | аўтограф = }} {{не блытаць|Маргарыта Брабанцкая (каралева Германіі)|Маргарытай Брабанцкай, каралевай Германіі}} '''Маргарыта Брабанцкая''' ({{lang-fr|Marguerite de Brabant}}, {{lang-nl|Margaretha van Brabant}}), ([[1323]]—[[1380]]<ref>Paul Thomas ''[http://www.persee.fr/doc/rnord_0035-2624_1930_num_16_62_1508 Textes historiques sur Lille et le Nord de la France avant 1789] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170510081048/http://www.persee.fr/doc/rnord_0035-2624_1930_num_16_62_1508 |date=10 мая 2017 }}'', Revue du Nord Année 1930, Volume 16, Numéro 62, pp. 97-112, p. 105</ref>.) — дачка герцага [[Брабант (герцагства)|Брабанта]] [[Жан III (герцаг Брабанта)|Жана III]] і [[Марыя д’Эўро|Марыі д’Эўро]], жонка графа [[Фландрыя (графства)|Фландрыі]] [[Людовік II (граф Фландрыі)|Луі II Мальскага]]. == Біяграфія == Маргарыта нарадзілася [[9 лютага]] [[1323]] года. Яна была другой дачкой [[Брабант (герцагства)|брабанцкага]] герцага [[Жан III (герцаг Брабанта)|Жана III]] і [[Марыя д'Эўро|Марыі д’Эўро]]. Дынастычны шлюб яе бацькоў быў заключаны ў [[1311]] годзе, калі тыя былі яшчэ дзецьмі. Іх першае дзіця, [[Жанна (герцагіня Брабанта)|Жанна]], нарадзілася ў [[1322]]. Пасля нараджэння Маргарыты ў сям’і з’явілася яшчэ чацвёра дзяцей: [[Марыя Брабанцкая (герцагіня Гелдэрна)|Марыя]], Жан, Генрых і Готфрыд. Сыны памерлі яшчэ пры жыцці бацькі. Спадчынніцай герцага стала старэйшая з дочак — Жанна. Калі ў [[1337]] годзе [[кароль Англіі]] [[Эдуард III]] прад’явіў свае прэтэнзіі на [[Францыя|французскую]] карону, [[Жан III (герцаг Брабанта)|Жан III]], які даводзіўся яму кузенам, стаў яго саюзнікам. У ліпені [[1338]] года [[Эдуард III]] высадзіўся ў [[Антверпен]]е, а ў ліпені [[1339]], атрымаўшы папярэдне абяцаныя льгота і ўзнагароду за падтрымку, [[Жан III (герцаг Брабанта)|Жан III]] даў згоду на заручыны Маргарыты з [[Эдуард Чорны Прынц|Эдуардам]], старэйшым сынам [[Эдуард III|Эдуарда III]]. Пасля двух гадоў беспаспяховых ваенных дзеянняў на поўначы [[Францыя|Францыі]] [[Эдуард III]], нягледзячы на [[Бітва пры Слёйсе|перамогу пры Слёйсе]], вымушаны быў вярнуцца на радзіму праз адсутнасць сродкаў. Хоць [[Жан III (герцаг Брабанта)|Жан III]] прасіў у [[1343]] годзе [[Клімент VI|папскага]] дазволу на шлюб сваёй дачкі Маргарыты і [[Эдуард Чорны Прынц|прынца Эдуарда]], як было абумоўлена загадзя, [[Эдуард III|Эдуарда III]] саюз з [[Ніжнія краіны|Ніжнімі краінамі]] ўжо не цікавіў. Яго казна была пустой, і маштабныя ваенныя аперацыі не прыцягвалі яго ўвагу. У верасні [[1345]] прадстаўнікі бакоў [[Францыя|Францыі]] і [[Брабант (герцагства)|Брабанта]] сустрэліся ў [[Сен-Жэрменскі палац|Сен-Жэрменскім палацы]] для падпісання папярэдняга пагаднення аб міры. Канчатковы дагавор быў падпісаны ў [[Сен-Кантэн]]е ў чэрвені [[1347]] года, паводле якога [[Брабант (герцагства)|Брабант]] станавіўся саюзнікам [[Францыя|Францыі]]. Маргарыта ж, у выніку гэтага дагавора, павінна была выйсці замуж за [[Людовік II (граф Фландрыі)|Луі Мальскага]], стрыечнага пляменніка кіруючага караля [[Францыя|Францыі]] [[Філіп VI (кароль Францыі)|Філіпа VI Валуа]]. [[Выява:St quentin Basilica 001.JPG|thumb|Царква Сен-Кантэна]] [[1 ліпеня]] [[1347]] года ў [[Сен-Кантэн]]е адбылося вяселле Маргарыты Брабанцкай і [[Людовік II (граф Фландрыі)|Луі Мальскага]], графа [[Фландрыя (графства)|Фландрыі]]. Яго бацька загінуў за год да гэтага ў [[Бітва пры Крэсі|бітве пры Крэсі]], пакінуўшы сыну графства [[Фландрыя (графства)|Фландрыю]], [[Графства Невер|Невер]] і [[Графства Рэтэль|Рэтэль]]. К моманту шлюбу нявесце было 24 гады, а жаніху споўнілася 16. У пары нарадзілася трое дзяцей: * П’ер (памёр у раннім узросце) * Карл (памёр у раннім узросце) * [[Маргарыта III (графіня Фландрыі)|Маргарыта]] ([[1350]]—[[1405]]) — атрымала ў спадчыну Фландрыю. Замужам за [[Філіп I Руўрскі|Філіпам Руўрскім]], затым — за заснавальнікам [[Герцагства Бургундыя|герцагства Бургундскага]] [[Філіп II Смелы|Філіпам II Смелым]]; у другім шлюбе мела дзевяць дзяцей. [[Выява:Lille Margueritte de Flandre.JPG|thumb|left|Дачка Маргарыты Брабанцкай — Маргарыта Фландрская]] У [[1355]] годзе памёр бацька Маргарыты, [[Жан III (герцаг Брабанта)|Жан III]], завяшчаўшы [[Брабант (герцагства)|Брабант]] старэйшай дачцэ [[Жанна (герцагіня Брабанта)|Жанне]]. [[Людовік II (граф Фландрыі)|Людовік Мальскі]], лічачы сябе спадчыннікам свайго цесця па праве жонкі, уварваўся ў межы герцагства. У жніўні [[1356]] [[Жанна (герцагіня Брабанта)|Жанна]] і яе муж [[Венцэль I (герцаг Люксембурга)|Венцаслаў Люксембургскі]] звярнуліся па дапамогу да імператара [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] [[Карл IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Карла IV]]. [[Карл IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Карл]] сустрэўся ў [[Маастрыхт|Маастрыхце]] з прадстаўнікамі ўсіх зацікаўленых бакоў, уключаючы прадстаўнікоў гарадоў. Жанне ўдалося захаваць за сабой тытул і ўладанні, але, не маючы спадчыннікаў, у [[1404]] годзе яна завяшчала [[Брабант (герцагства)|Брабант]] унуку [[Людовік II (граф Фландрыі)|Луі Мальскага]] і Маргарыты, дваццацігадоваму [[Антуан (герцаг Брабанта)|Антуану Бургундскаму]]. У [[1357]] годзе адбылося вяселле сямігадовай [[Маргарыта III (графіня Фландрыі)|Маргарыты Фландрскай]], дачкі Луі і Маргарыты, і дзевяцігадовага [[Філіп I Руўрскі|Філіпа Руўрскага]], сына [[каралева Францыі|каралевы Францыі]] [[Жанна I (графіня Аверні)|Жанны Авернскай]] ад першага шлюбу, які ўжо насіў тытулы графа [[Бургундыя (графства)|Бургундскага]] і [[Артуа]] і [[Герцагства Бургундыя|герцага Бургундыі]]. Праз тры гады [[Філіп I Руўрскі|Філіп]] атрымаў таксама ад маці графства [[Авернь (графства)|Авернь]] і [[Булонь (графства)|Булонь]]. Але ў [[1361]] годзе ён памёр ад чумы, не пакінуўшы нашчадства. Графствы [[Бургундыя (графства)|Бургундыю]] і [[Артуа]] атрымала ў спадчыну свякруха Маргарыты Брабанцкай [[Маргарыта I Французская (графіня Артуа)|Маргарыта Французская]], якой Філіп даводзіўся траюрадным пляменнікам. [[Герцагства Бургундыя|Герцагства Бургундскае]] кароль Францыі [[Іаан II (кароль Францыі)|Іаан II Добры]] праз два гады перадаў свайму сыну [[Філіп II Смелы|Філіпу II Смеламу]], за якога [[Маргарыта III (графіня Фландрыі)|Маргарыта Фландрская]] выйшла замуж у [[1369]] годзе, праз дзевяць гадоў пасля смерці першага мужа. Памерла Маргарыта Брабанцкая ў [[1380]] годзе. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга:Сямёнаў І. С.: Хрысціянскія дынастыі Еўропы|61}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://web.archive.org/web/20070228092133/http://topclass.narod.ru/genealogy/fam/4712.html Брабанцкі дом] * [http://nobles.narod.ru/dampier.htm Дом Дамп’ер] {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Жонкі кіраўнікоў XIV стагоддзя]] [[Катэгорыя:Графіні Фландрыі]] ojzxytm3zuby7yjnfblckyrwuml0b9h 0 728202 5210233 5181552 2026-10-02T08:30:03Z Autumndancer 168015 /* Люты */ 5210233 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2023]] годзе. == Студзень == [[Файл:Ruslan Khasbulatov August 2011 Moscow.jpg|thumb|150px|[[Руслан Імранавіч Хасбулатаў]].]] [[Файл:Rosi_Mittermaier_2_(cropped).jpg|thumb|150px|[[Розі Мітэрмаер]].]] [[Файл:Constantine II of Greece (cropped).jpg|thumb|150px|[[Канстанцін II (кароль Грэцыі)|Канстанцін II]].]] * [[3 студзеня]]: [[Абдэльсалам аль-Маджалі]] (97) — прэм’ер-міністр [[Іарданія|Іарданіі]] (1993—1995, 1997—1998)<ref>{{Cite web |url=https://en.royanews.tv/news/39092/2023-01-03 |title=VIDEO: Former Prime Minister Abdel Salam Majali passes away |access-date=3 студзеня 2023 |archive-date=15 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115024034/https://en.royanews.tv/news/39092/2023-01-03 |url-status=dead }}</ref>. * [[3 студзеня]]: [[Руслан Імранавіч Хасбулатаў]] (80) — расійскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Вярхоўнага Савета Расійскай Федэрацыі (1991—1993)<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/5757928 Умер экс-председатель Верховного совета РСФСР Руслан Хасбулатов]</ref>. * [[4 студзеня]]: [[Розі Мітэрмаер]] (72) — нямецкая гарналыжніца. * [[6 студзеня]]: [[Яўгенія Піліпаўна Сідарчук]] (93) — беларуская калгасніца, дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] 5-га склікання, [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1958). * [[7 студзеня]]: [[Рыгор Іванавіч Шацько]] (63) — беларускі акцёр. * [[10 студзеня]]: [[Канстанцін II (кароль Грэцыі)|Канстанцін II]] (82) — [[кароль Грэцыі]] (1964—1974). * [[13 студзеня]]: [[Клас Лестандэр]] (91) — шведскі біятланіст. * [[14 студзеня]]: [[Алірэза Акбары]] (61) — іранскі палітык. * [[14 студзеня]]: [[Азат Нікагосавіч Тарасян]] (81) — беларускі скульптар<ref>{{Cite web |title=Не стало известного белорусского скульптора автора знаменитых скульптурных групп на площади Победы в Витебске Азата Торосяна |url=https://www.vitbichi.by/video/obshchestvo/post57842.html |accessdate=31 студзеня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230129113628/https://www.vitbichi.by/video/obshchestvo/post57842.html |archivedate=29 студзеня 2023 |url-status=dead }}</ref>. * [[14 студзеня]]: [[Іна Міхайлаўна Чурыкава]] (76) — савецкая і расійская актрыса тэатра і кіно. * [[15 студзеня]]: [[Вахтанг Кікабідзэ]] (84) — грузінскі і савецкі эстрадны спявак, акцёр, сцэнарыст, кінарэжысёр, аўтар песень. * [[16 студзеня]]: [[Джына Лалабрыджыда]] (95) — італьянская кінаактрыса, рэжысёр, фатограф. * [[18 студзеня]]: [[Дзяніс Анатольевіч Манастырскі]] (42) — украінскі дзяржаўны дзеяч, Міністр унутраных спраў Украіны (2021—2023)<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20230118/ukraina-1845659821.html При крушении вертолета под Киевом погибло руководство МВД Украины]</ref>. * [[29 студзеня]]: [[Дзмітрый Васілевіч Паўлычка]] (93) — украінскі паэт<ref>[https://www.unian.ua/lite/stars/pomer-legendarniy-ukrajinskiy-poet-dmitro-pavlichko-12126387.html Помер легендарний український поет Дмитро Павличко]</ref>. * [[30 студзеня]]: [[Бобі Хал]] (84) — канадскі хакеіст. == Люты == * [[1 лютага]]: [[Леанард Пятрашак]] (86) — польскі акцёр. * [[3 лютага]]: [[Пака Рабан]] (88) — французскі мадэльер. * [[4 лютага]]: [[Шэрыф Ісмаіл]] (67) — егіпецкі дзяржаўны дзеяч, прэм’ер-міністр Егіпта (2015—2018). * [[5 лютага]]: [[Первез Мушараф]] (79) — ваенны, палітычны і дзяржаўны дзеяч Пакістана, прэзідэнт Пакістана (2001—2008). * [[10 лютага]]: [[Леанід Адамавіч Сасноўскі]] (87) — беларускі [[вучоны]] ў галіне [[Прыкладная механіка|прыкладной механікі]], [[доктар тэхнічных навук]] (1987), [[прафесар]] (1988)<ref>{{Cite web |url=https://www.bsut.by/news/11861-ushel-iz-zhizni-sosnovskij-leonid-adamovich |title=Ушел из жизни Сосновский Леонид Адамович |access-date=25 мая 2023 |archive-date=14 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214132607/https://www.bsut.by/news/11861-ushel-iz-zhizni-sosnovskij-leonid-adamovich |url-status=dead }}</ref>. * [[11 лютага]]: [[Анатоль Іванавіч Грыгор’еў]] (79) — савецкі і расійскі вучоны, фізіёлаг, спецыяліст па [[Касмічная медыцына|касмічнай медыцыне]], акадэмік [[РАН]] (1997)<ref>[https://www.interfax.ru/russia/885840 Умер научный руководитель Института медико-биологических проблем РАН Григорьев]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Вадзім Юсупавіч Абдрашытаў]] (78) — савецкі і расійскі кінарэжысёр і педагог. [[Народны артыст Расійскай Федэрацыі]] (1992)<ref>[https://ria.ru/20230212/abdrashitov-1851575825.html Умер режиссер Вадим Абдрашитов]</ref>. * [[15 лютага]]: [[Пол Берг]] (96) — [[ЗША|амерыканскі]] біяхімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (1980)<ref>[https://med.stanford.edu/news/all-news/2023/02/nobel-paul-berg-obit.html Nobel Prize winner and recombinant DNA pioneer Paul Berg dies]</ref>. * [[15 лютага]]: [[Ракель Уэлч]] (82) — амерыканская актрыса. * [[21 лютага]]: [[Гунарс Асарыс]] (88) — латвійскі архітэктар. * [[23 лютага]]: [[Франсуа Кушпен]] (88) — канцлер Швейцарыі. * [[27 лютага]]: [[Аляксей Дудараў]] (72) — беларускі драматург. == Сакавік == * [[1 сакавіка]]: [[Жуст Фантэн]] (89) — французскі футбаліст. * [[3 сакавіка]]: [[Кэндзабура Оэ]] (88) — японскі пісьменнік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры (1994)<ref>[https://www.interfax.ru/culture/890725 Умер нобелевский лауреат по литературе Кэндзабуро Оэ]</ref>. * [[7 сакавіка]]: [[Андрэй Анатолевіч Злотнікаў]] (52) — беларускі навуковец і палітык. * [[12 сакавіка]]: [[Дзік Фосберы]] (76) — амерыканскі скакун у вышыню. * [[14 сакавіка]]: [[Валерый Васільевіч Лашчынін]] (82) — беларускі і расійскі дыпламат<ref>[https://www.mid.ru/ru/activity/shots/vnutrivedomstvennye_novosti/nekrologi_pamyati_kolleg/1857980/ О кончине В. В. Лощинина]</ref>. == Красавік == * [[3 красавіка]]: [[Анатоль Іванавіч Свірыдзёнак]] (86) — беларускі вучоны ў галіне [[матэрыялазнаўства]], акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1986)<ref>[https://mpri.org.by/2273-2/ Свиридёнок Анатолий Иванович]</ref>. * [[12 красавіка]]: [[Мэры Куант]] — брытанскі дызайнер. * [[17 красавіка]]: [[Міхаіл Васільевіч Селькін]] (75) — беларускі навуковец-алгебраіст, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] (2000—2004)<ref>[http://gsu.by/ru/node/6661 На 76-м году жизни не стало Михаила Васильевича Селькина]</ref>. * [[22 красавіка]]: [[Арцемій (Кішчанка)]] (70) — беларускі праваслаўны царкоўны дзеяч. * [[29 красавіка]]: [[Абу аль-Хусейн аль-Хусейні аль-Курашы]] — чацвёрты халіф Ісламскай дзяржавы (2022—2023)<ref>[https://news.rambler.ru/world/50658863-erdogan-soobschil-o-likvidatsii-glavarya-ig-v-sirii/ Эрдоган сообщил о ликвидации главаря ИГ в Сирии]</ref>. * [[30 красавіка]]: [[Вячаслаў Міхайлавіч Зайцаў]] (85) — савецкі і расійскі мастак-мадэльер, народны мастак Расійскай Федэрацыі (2006). == Май == [[Файл:Tina_Turner_50th_Anniversary_Tour.jpg|thumb|150px|[[Ціна Цёрнер]].]] * [[2 мая]]: [[Валянцін Абрамавіч Юдашкін]] (59) — савецкі і расійскі мастак-мадэльер, народны мастак Расійскай Федэрацыі (2005). * [[3 мая]]: [[Азія Абдэль Маджыд]] (80) — суданская актрыса. * [[15 мая]]: [[Роберт Лукас]] (85) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (1995). * [[17 мая]]: [[Валянціна Якаўлеўна Латышава]] (87) — беларускі неўролаг і педагог<ref>[https://tvrgomel.by/news/17-maya-2023-goda-ne-stalo-professora-kafedry-nevrologii-i-neyrokhirurgii-uo-gomgmu-professora-valen 17 мая 2023 года не стало профессора кафедры неврологии и нейрохирургии УО ГомГМУ, профессора Валентины Яковлевны Латышевой]</ref>. * [[24 мая]]: [[Ціна Цёрнер]] (83) — [[ЗША|амерыканская]] спявачка, аўтар песень, актрыса і танцоўшчыца. * [[27 мая]]: [[Ілья Іосіфавіч Кабакоў]] (89) — [[СССР|савецкі]] і [[ЗША|амерыканскі]] мастак. == Чэрвень == [[Файл:Silvio Berlusconi (2010) cropped.jpg|thumb|150px|[[Сільвіа Берлусконі]].]] * [[10 чэрвеня]]: [[Тэадор Качынскі]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] матэматык, сацыяльны крытык, філосаф, тэрарыст, вядомы сваёй кампаніяй па рассылцы бомбаў поштай<ref>[https://ria.ru/20230610/unabomber-1877438752.html Террорист Унабомбер умер в американской тюрьме]</ref>. * [[12 чэрвеня]]: [[Сільвіа Берлусконі]] (86) — [[Італія|італьянскі]] дзяржаўны і палітычны дзеяч, старшыня Савета міністраў Італіі (1994—1995, 2001—2006, 2008—2011)<ref>[https://www.repubblica.it/politica/2023/06/12/news/silvio_berlusconi_morto_cavaliere_presidente_forza_italia-395086245/ Morto Silvio Berlusconi, aveva 86 anni. Finisce un pezzo di storia italiana]</ref>. * [[21 чэрвеня]]: [[Валянціна Мінаўна Бігеза]] (79) — беларускі літаратуразнаўца. * [[25 чэрвеня]]: [[Джон Гудэнаф]] (100) — амерыканскі вучоны, спецыяліст у галіне фізікі і матэрыялазнаўства, [[Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па хіміі|лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (2019)<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/6068688 Умер старейший лауреат Нобелевской премии Джон Гуденаф]</ref>. * [[28 чэрвеня]]: [[Аркадзь Піліпавіч Оськін]] (78) — беларускі навуковец у галіне [[Электроніка|электронікі]] і [[Інфармацыйныя тэхналогіі|інфармацыйных тэхналогій]]. * [[29 чэрвеня]]: [[Алан Аркін]] (89) — амерыканскі акцёр, рэжысёр і сцэнарыст. == Ліпень == [[Файл:Ales Pushkin.jpg|thumb|150px|[[Алесь Пушкін]].]] * [[2 ліпеня]]: [[Мілан Мілуцінавіч]] (80) — сербскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэзідэнт Сербіі]] (1997—2002)<ref>[https://balkanist.ru/skonchalsya-eks-prezident-serbii/ Скончался экс-президент Сербии]</ref>. * [[4 ліпеня]]: [[Аляксей Мікалаевіч Аўраменка]] (46) — беларускі дзяржаўны дзеяч, [[Міністэрства транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь|Міністр транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь]] (2019—2023)<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20230705/1688535747-pamyor-ministr-transpartu-i-kamunikacyy-belarusi-alyaksey-auramenka |title=Памёр міністр транспарту і камунікацый Беларусі Аляксей Аўраменка |access-date=5 ліпеня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705194105/https://zviazda.by/be/news/20230705/1688535747-pamyor-ministr-transpartu-i-kamunikacyy-belarusi-alyaksey-auramenka |url-status=dead }}</ref>. * [[6 ліпеня]]: [[Арнальда Фарлані]] (97) — італьянскі палітык і дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Італіі]] (1980—1981)<ref>[https://www.lastampa.it/politica/2023/07/06/news/morto_arnaldo_forlani-12927992/ Addio ad Arnaldo Forlani, l’ultimo del Caf. Casini: «Per me fu un onore stargli al fianco». Lunedì lutto nazionale e funerali di Stato a Roma]</ref>. * [[8 ліпеня]]: [[Мікалай Аляксандравіч Алёхін]] (68) — беларускі савецкі фехтавальшчык на шаблях, алімпійскі чэмпіён (1980), чэмпіён свету (1979)<ref>[https://www.noc.by/news/ushel-iz-zhizni-nikolay-alekhin/ Ушел из жизни Николай Алехин]</ref>. * [[9 ліпеня]]: [[Луіс Суарэс Мірамонтэс]] (88) — іспанскі футбаліст і футбольны трэнер<ref>[https://www.sports.ru/football/1115282669-umer-luis-suares-miramontes-obladatelyu-zolotogo-myacha-1960-bylo-88-l.html Умер Луис Суарес Мирамонтес. Обладателю «Золотого мяча»-1960 было 88 лет]</ref>. * [[11 ліпеня]]: [[Мілан Кундзера]] (94) — чэшскі і французскі пісьменнік. * [[11 ліпеня]]: [[Алесь Пушкін]] (57) — беларускі мастак, перформер, палітвязень. * [[11 ліпеня]]: [[Алег Юр’евіч Цокаў]] (51) — [[Расія|расійскі]] [[Палкаводзец|военачальнік]], [[генерал-лейтэнант]] (2023). * [[12 ліпеня]]: [[Ларыса Уладзіміраўна Маршалава]] (44) — беларуская актрыса<ref>[https://www.tass.ru/kultura/18264977/ Умерла актриса Лариса Маршалова]</ref>. * [[16 ліпеня]]: [[Джэйн Біркін]] (76) — англа-французская актрыса і спявачка<ref>[https://lenta.ru/news/2023/07/16/birkin/ Умерла певица и актриса Джейн Биркин]</ref>. * [[21 ліпеня]]: [[Жульет Майніель]] (87) — французская актрыса. * [[26 ліпеня]]: [[Шынейд О’Конар]] (56) — ірландская спявачка і кампазітар<ref>[https://www.irishtimes.com/culture/music/2023/07/26/sinead-oconnor-acclaimed-dublin-singer-dies-aged-56/ Sinéad O’Connor, acclaimed Dublin singer, dies aged 56]</ref>. == Жнівень == [[Файл:Тото Котуньо (cropped).jpg|thumb|150px|[[Тота Кутуньё]].]] * [[1 жніўня]]: [[Анры Конан Бед’е]] (90) — Прэзідэнт [[Кот-д’Івуар]]а (1993—1999)<ref>{{Cite web|lang=fr|url=https://www.lefigaro.fr/international/cote-d-ivoire-l-ancien-president-henri-konan-bedie-est-mort-a-89-ans-20230802|title=Côte d'Ivoire: l'ancien président Henri Konan Bédié est mort à 89 ans|website=LEFIGARO|date=2023-08-02|access-date=2023-08-03}}</ref>. * [[3 жніўня]]: [[Ірына Пятроўна Мірашнічэнка]] (81) — савецкая і расійская актрыса, спявачка, педагог, народная артыстка РСФСР<ref>[https://bel.sputnik.by/20230803/pamerla-aktrysa-ryna-mrashnchenka-1078108685.html Памерла актрыса Ірына Мірашнічэнка]</ref>. * [[5 жніўня]]: [[Леанід Пятровіч Козік]] (75) — беларусі дзяржаўны дзеяч<ref>[https://www.belarus.kp.ru/daily/27538.5/4804590/ Умер Леонид Козик, экс-глава Федерации профсоюзов Беларуси]</ref>. * [[7 жніўня]]: [[Уільям Фрыдкін]] (87) — амерыканскі кінарэжысёр. * [[8 жніўня]]: [[Юлія Канстанцінаўна Барысава]] (98) — савецкая і расійская актрыса, [[народная артыстка СССР]] (1969)<ref>[https://vakhtangov.ru/news/skonchalas-yuliya-borisova/ Ушла из жизни Юлия Борисова]</ref>. * [[9 жніўня]]: [[Вера Кузьмінічна Васільева]] (97) — савецкая і расійская актрыса, [[народная артыстка СССР]] (1986)<ref>[https://rg.ru/2023/08/09/umerla-narodnaia-artistka-sssr-vera-vasileva.html Умерла народная артистка СССР Вера Васильева]</ref>. * [[16 жніўня]]: [[Віктар Філімонавіч Карамазаў|Віктар Карамазаў]] (89) — беларускі пісьменнік. * [[17 жніўня]]: [[Джон Дэвіт]] (86) — аўстралійскі плывец, алімпійскі чэмпіён. * [[19 жніўня]]: [[Сяргей Аляксандравіч Шавель]] (82) — савецкі і беларускі сацыёлаг і філосаф. * [[19 жніўня]]: [[Ігар Мікалаевіч Ясуловіч]] (89) — савецкі і расійскі акцёр тэатра і кіно, кінарэжысёр. [[Народны артыст Расійскай Федэрацыі]]<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20230819/1692447357-narodny-artyst-rasii-igar-yasulovich-pamyor-na-82-m-godze-zhyccya |title=Народны артыст Расіі Ігар Ясуловіч памёр на 82-м годзе жыцця |access-date=20 жніўня 2023 |archive-date=20 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230820200622/https://zviazda.by/be/news/20230819/1692447357-narodny-artyst-rasii-igar-yasulovich-pamyor-na-82-m-godze-zhyccya |url-status=dead }}</ref>. * [[22 жніўня]]: [[Тота Кутуньё]] (80) — італьянскі спявак, аўтар песень. * [[23 жніўня]]: [[Георгій Марчук]] (76) — беларускі пісьменнік, драматург. * [[23 жніўня]]: [[Яўген Віктаравіч Прыгожын]] (62) — расійскі ваенны дзеяч, прадпрымальнік, рэстаратар, кіраўнік [[ПВК «Вагнер»]], [[Герой Расійскай Федэрацыі]] (2022)<ref>[https://ura.news/news/1052678763 Следком подтвердил смерть Пригожина]</ref>. * [[23 жніўня]]: [[Дзмітрый Валер’евіч Уткін]] (53) — расійскі ваенны, камандзір [[ПВК «Вагнер»]], [[Герой Расійскай Федэрацыі]]. == Верасень == * [[4 верасня]]: [[Ферыд Мурад]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] [[урач|ўрач]] і [[фармаколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1998). * [[5 верасня]]: [[Альберт Вагаршакавіч Азаран]] (94) — [[СССР|савецкі]] [[Гімнастыка|гімнаст]], трохразовы [[Алімпійскія гульні|алімпійскі чэмпіён]]. * [[13 верасня]]: [[Мірча Снегур]] (83) — першы [[Прэзідэнт Малдовы]] (1991—1996). * [[16 верасня]]: [[Хельві Юрысан]] (94) — эстонская пісьменніца. * [[16 верасня]]: [[Мікалай Мікалаевіч Дабранраваў]] (94) — савецкі і расійскі паэт-песеннік, кінаакцёр<ref>[https://www.starhit.ru/novosti/umer-nikolai-dobronravov-poet-pesennik-i-muzh-aleksandry-pakhmutovoi-909805/ Умер Николай Добронравов, поэт-песенник и муж Александры Пахмутовой]</ref>. * [[27 верасня]]: [[Майкл Гэмбан]] (82) — ірландскі і брытанскі акцёр. == Кастрычнік == [[Файл:Martti_Ahtisaari_2012-04-16.jpg|thumb|150px|[[Марці Ахцісаары]].]] * [[3 кастрычніка]]: [[Надзея Артымовіч]] (77) — беларуская паэтка ў Польшчы<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://dev.kamunikat.org/pamerla-belaruskaya-paetka-nadzeya-artymovich|title=Памерла беларуская паэтка Надзея Артымовіч|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2023-10-03|archive-date=18 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231018121011/https://dev.kamunikat.org/pamerla-belaruskaya-paetka-nadzeya-artymovich|url-status=dead}}</ref>. * [[8 кастрычніка]]: [[Бена Будар]] (77) — лужыцкі пісьменнік, паэт, перакладчык і журналіст<ref>[https://www.mdr.de/serbski-program/rozhlos/beno-budar-njebohi-100.html Beno Budar njebohi]</ref>. * [[13 кастрычніка]]: [[Луіза Глюк]] (80) — [[ЗША|амерыканская]] [[паэт]]эса, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (2020). * [[16 кастрычніка]]: [[Марці Ахцісаары]] (86) — Прэзідэнт Фінляндыі (1994—2000), лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] (2008). * [[17 кастрычніка]]: [[Мікалай Дзмітрыевіч Юшчук]] (82) — доктар медыцынскіх навук, прафесар, акадэмік Расійскай акадэміі медыцынскіх навук. * [[18 кастрычніка]]: [[Міхаіл Міхеевіч Пірагоў]] (90) — беларускі [[архітэктар]]<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/18-oktyabrya-2023-goda-na-91-m-godu-jizni-skonchalsya-nash-kollega-pirogov-mihail-miheevich 18 октября 2023 года на 91-м году жизни скончался наш коллега Пирогов Михаил Михеевич]</ref>. * [[21 кастрычніка]]: [[Бобі Чарльтан]] (86) — англійскі футбаліст, [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|чэмпіён свету]]. * [[28 кастрычніка]]: [[Аляксей Міхайлавіч Ненадавец]] (65) — беларускі [[літаратуразнавец]]<ref>{{Cite web |url=https://bobruisk.ru/news/2023/10/28/ushel-iz-zhizni-aleksej-nenadovec |title=Ушел из жизни Алексей Ненадовец |access-date=28 кастрычніка 2023 |archive-date=28 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028192206/https://bobruisk.ru/news/2023/10/28/ushel-iz-zhizni-aleksej-nenadovec |url-status=dead }}</ref>. * [[30 кастрычніка]]: [[Іштван Пастар (палітык)|Іштван Пастар]] (67) — [[Сербія|сербскі]] палітык. == Лістапад == [[Файл:Henry Kissinger 2019.jpg|thumb|150px|[[Генры Кісінджэр]]]] * [[3 лістапада]]: [[Яўген Іванавіч Іванчанка]] (80) — беларускі [[плывец]], [[педагог]], [[заслужаны трэнер СССР]] (1981)<ref>[https://www.sportedu.by/ushel-iz-zhizni-evgenij-ivanovich-ivanchenko-27-06-1943-03-11-2023/ Ушел из жизни Евгений Иванович Иванченко (27.06.1943 — 03.11.2023)]</ref>. * [[7 лістапада]]: [[Май-Ліс Раяла]] (93) — фінская балерына. * [[10 лістапада]]: [[Міхаіл Васілевіч Цімофці]] (75) — [[рэжысёр]], [[акцёр]], [[музыка]], [[прафесар]]. * [[12 лістапада]]: [[Карал Шварцэнберг]] (85) — [[Чэхія|чэшскі]] палітык, Міністр замежных спраў Чэхіі (2007—2009, 2010—2013). * [[19 лістапада]]: [[Разалін Картэр]] (96) — жонка [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнта ЗША]] [[Джымі Картэр]]а, былая першая лэдзі ЗША (1977—1981). * [[20 лістапада]]: [[Аман Гуміравіч Тулееў]] (79) — расійскі дзяржаўны і палітычны дзеяч<ref>[https://tass.ru/politika/19326819 Умер экс-губернатор Кузбасса Аман Тулеев]</ref>. * [[21 лістапада]]: [[Ларыса Давыдаўна Фінкельштэйн|Ларыса Фінкельштэйн]] (73) — беларускі [[мастацтвазнаўца]], арт-крытык, галерыст. * [[27 лістапада]]: [[Павел Гюле]] (66) — польскі празаік, паэт, драматург, сцэнарыст. * [[27 лістапада]]: [[Валерый Францавіч Марозаў]] (76) — беларускі архітэктар<ref>[https://times.bntu.by/news/14623-na-76-m-godu-zhizni-umer-valerij-francevich-morozov На 76-м году жизни умер Валерий Францевич Морозов]</ref>. * [[29 лістапада]]: [[Генры Кісінджэр]] (100) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дыпламат і эксперт у галіне міжнародных адносін. == Снежань == * [[6 снежня]]: [[Людміла Генрыхаўна Бржазоўская]] (77) — беларуская артыстка балета, [[Народная артыстка Беларускай ССР]] (1975)<ref>[https://bel.sputnik.by/20231206/pamerla-baleryna-lyudmla-brzhazoskaya-1081761030.html Памерла балерына Людміла Бржазоўская]</ref>. * [[9 снежня]]: [[Максім Вячаслававіч Гусцік]] (35) — беларускі [[фрыстайл]]іст (акрабатыка) і трэнер па фрыстайле, старшы трэнер нацыянальнай каманды Рэспублікі Беларусь па фрыстайле<ref>[https://sputnik.by/20231209/pogib-belorusskiy-fristaylist-gustik-1081855156.html Белорусский фристайлист Максим Густик погиб в ДТП в Минске]</ref>. * [[10 снежня]]: [[Дзмітрый Іванавіч Шыраканаў]] (94) — беларускі філосаф і метадолаг навукі, доктар філасофскіх навук (1972), прафесар (1974), [[акадэмік НАН Беларусі]] (1989)<ref>[https://nasb.gov.by/rus/news/13774/ Ушел из жизни академик Дмитрий Иванович Широканов]</ref>. * [[15 снежня]]: [[Гі Маршан]] (86) — французскі акцёр, спявак. * [[21 снежня]]: [[Роберт Салоў]] (99) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (1987)<ref>[https://www.vedomosti.ru/economics/news/2023/12/22/1012448-umer-laureat-nobelevskoi-premii-po-ekonomike Умер лауреат Нобелевской премии по экономике Робер Солоу]</ref>. * [[23 снежня]]: [[Алег Юр’евіч Сполан]] (57) — беларускі спартсмен і грамадскі дзеяч, старшыня Беларускай федэрацыі паруснага спорту (2019—2023)<ref>[https://www.belta.by/society/view/umer-predsedatel-belorusskoj-federatsii-parusnogo-sporta-oleg-spolan-606861-2023/ Умер председатель Белорусской федерации парусного спорта Олег Сполан]</ref>. * [[26 снежня]]: [[Вольфганг Шойбле]] (81) — нямецкі палітык. * [[27 снежня]]: [[Гастан Глок]] (94) — аўстрыйскі інжэнер і прадпрымальнік. * [[30 снежня]]: [[Андрэй Міхайлавіч Абломскі]] (66) — расійскі гісторык. * [[30 снежня]]: [[Том Уілкінсан]] (75) — брытанскі акцёр тэатра і кіно. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2023 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2023]] p8y65w5pm20dsxraaeotwi2gc3uxfc2 0 734025 5209918 4765140 2026-10-01T13:32:27Z DzBar 156353 5209918 wikitext text/x-wiki {{Стралковая зброя/Спроба|Назва=ТОЗ-8|Тып=Малакаліберная вінтоўка|Краіна= {{Сцяг СССР}} СССР|Гады эксплуатацыі=З 1930-х|Канструктар=Д.М.Качатаў|Стварэнне прататыпа=1932|Выраблялася=[[Тульскі зброевы завод]]|Маса=3,12|Даўжыня=1120|Даўжыня ствала=640|Шырыня=|Вышыня=|Калібр=5.6|Патроны=[[.22 Long Rifle]]|Тып агню=адзінкавы|Прынцып дзеяння=падоўжна-слізготны затвор|УСМ=|Прыцэльная дальнасць стральбы=250 м|Прыцэл=адкрыты|Пачатковая хуткасць кулі=280 — 350 м/с|Усяго выраблена=каля 1 000 000|Мадыфікацыі=Тоз-8M Тоз-9 Тоз-11 Тоз-12 Тоз-16}}{{Арфаграфія}} '''ТОЗ-8''' (індэкс ГАК СССР — 56-У-834) — савецкая адназарадная малакаліберная спартыўная вінтоўка ўзору 1932 года пад патрон 5,6 мм колцавага ўзгарання == Гісторыя == Вінтоўка была распрацавана канструктарам-збройнікам Д. М. Качатавым і серыйна выраблялася на [[Тульскі зброевы завод|Тульскім зброевым заводзе]]. Пасля пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] прамысловасць СССР была пераарыентавана на выпуск прадукцыі ваеннага прызначэння і вытворчасць спартыўна-паляўнічай зброі была спынена. У снежні 1943 года Тульскі зброевы завод атрымаў заданне аднавіць вытворчасць спартыўна-паляўнічай зброі, і ў студзені 1944 года бюро Тульскага абкама ВКП(б) разгледзела пытанне аб арганізацыі вытворчасці ТОЗ-8 і выпуск вінтоўкі аднавілі<ref>[[Сабинин, Евгений Николаевич|Е. Сабинин]]. Охотничье оружие Тулы // журнал «Охота и охотничье хозяйство», № 11, 1977. стр.26-28</ref> (у тым ліку на экспарт)<ref>Охотничье оружие европейского производства // «Охота и охотничье хозяйство», № 12, 1968. стр.26-29</ref>. У СССР ТОЗ-8 на працягу дзесяцігоддзяў шырока выкарыстоўвалася для пачатковага навучання стральбе ў цірах і сістэме ДТСААФ. Таксама яна выкарыстоўваецца для палявання на дробную дзічыну. == Канструкцыя == ТОЗ-8 адрозніваецца прастатой канструкцыі, якая з'яўляецца безадмоўнай і надзейнай у эксплуатацыі. У ствольнай каробцы размешчаны [[затвор]] і [[спускавы механізм]]. Падоўжна-слізготны паваротны затвор выкарыстоўваюць для таго, каб дасылаць патрон у [[патроннік]], зачыняць [[Ствол (зброя)|канал ствала]], праводзиць стрэл, выкідваць адстраляную гільзу. Баявыя ўпоры адсутнічаюць, замыканне ажыццяўляецца за ручку зараджання. Спускавым механізмам здзяйсняецца спуск курка з баявога ўзвода. Спускавы кручок замацаваны на заднім канцы спускавой спружыны, знізу. Пры націску спускавы кручок упіраецца сваімі выступамі ў ствольную скрынку і апускае ўніз спускавую спружыну са стойкай, чым вызваляе курок, які разам з ударнікам рухаецца наперад пад дзеяннем баявой спружыны і прышпільвае закраіну гільзы патрона (якая змяшчае ініцуючы зарад) — адбываецца стрэл. [[Прыцэльныя прынады]] ўключаюць мушку і адкрыты сектарны прыцэл. Тыльная крышка абараняе вочы стрэлка ад апёку ў выпадку прарыву газу падчас стральбы. Ложа злучае ўсе часткі вінтоўкі і служыць для зручнасці пры стральбе; мае [[Прыклад (зброя)|прыклад]], шыйку, [[цаўё]]. У цяперашні час некаторая колькасць вінтовак ТОЗ-8 маецца ў цывільным абарачэнні як паляўнічы наразны карабін у нязменным выглядзе. == Варыянты і мадыфікацыі == * '''ТОЗ-8М''' — Спартыўна-паляўнічая мадэль з даўжынёй ствала 600-640 мм, сектарным прыцэлам і ложам з паўпісталётнай шыйкай з бярозы, выпуск быў пачаты ў 1954 годзе * '''ТОЗ-8-01''' — спартыўная вінтоўка * '''ТОЗ-8ОПФ''' — карабін паляўніча-прамысловы вытворчасці [[НВА «Форт»]] * '''ТОЗ-9''' — пяцізарадная спартыўная магазінная вінтоўка, распрацаваная Д.М.Качатавым ў 1933 годзе на аснове канструкцыі ТОЗ-8 * '''ТОЗ-11''' — палегчаны варыянт спартыўнай вінтоўкі ТОЗ-8 для паляўнічых-промыславікоў, распрацавана ў 1946 годзе канструктарам К.І.Шыхватавым у [[Цэнтральнае канструктарска-даследчае бюро спартыўнай і паляўнічай зброі|Тульскім канструктарскім бюро спартыўнай і паляўнічай зброі]]. Маса вінтоўкі была паменшана да 2 кг, усталяваная бярозавая ложа новага ўзору. Выраблялася ў 1946-1957 гадах * '''ТОЗ-12''' — мадэль з дыяптрычным прыцэлам, распрацаваная Д.М.Качатавым на аснове канструкцыі мадэлі ТОЗ-8М. * '''[[ТОЗ-16]]''' — паляўнічая вінтоўка, распрацаваная на аснове канструкцыі ТОЗ-8М з улікам вопыту вытворчасці і эксплуатацыі ТОЗ-11. {{Няма крыніц}}{{Зноскі}} {{ТОЗ}} [[Катэгорыя:Вінтоўкі]] [[Катэгорыя:ТОЗ]] [[Катэгорыя:Стралковая зброя СССР]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1932 годзе]] 7h3ly7wufhi13oftoxnsioh0zr20iwk 0 737236 5210194 4479589 2026-10-02T06:47:42Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5210194 wikitext text/x-wiki {{пералік}} [[Выява:Coat of Arms of Veliky Novgorod.png|thumb|200px|[[Герб Вялікага Ноўгарада]]]] Вядомыя ўраджэнцы [[Вялікі Ноўгарад|Вялікага Ноўгарада]]: {{АБВ}} __NOTOC__ [[Выява:Ivan Logginovitch Goremykin, c. 1906.jpg|thumb|175px|[[Іван Логінавіч Гарамыкін|Іван Гарамыкін]]]] [[Выява:Gurko IV.jpg|thumb|175px|[[Іосіф Уладзіміравіч Гурка|Іосіф Гурка]]]] == А == * [[Антон Сцяпанавіч Арэнскі]] — рускі кампазітар. == Б == * [[Марфа Барэцкая]] (?-?) — [[Ноўгарад|наўгародская]] баярыня, удава пасадніка [[Ісаак Андрэевіч Барэцкі|І. А. Барэцкага]]. Г * [[Іван Логінавіч Гарамыкін]] (1829—1917) — дзяржаўны дзеяч [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], старшыня Савета міністраў (1906; 1914—1916), міністр унутраных спраў (1895—1900), член Дзяржаўнага савета. * [[Мікалай Аляксандравіч Гугнін]] (1946—2022) — беларускі [[мастацтвазнавец]], [[педагог]], [[графік (прафесія)|графік]]. [[Кандыдат мастацтвазнаўства]] (1982), [[дацэнт]]. * [[Іосіф Уладзіміравіч Гурка]] (1828—1901) — расійскі дзяржаўны і ваенны дзеяч. [[Генерал-фельдмаршал (Расія)|Генерал-фельдмаршал]] (1894). == Д == * [[Мсціслаў Валяр’янавіч Дабужынскі]] == І == * [[Віктар Пятровіч Іваноў]] * [[Ігар Яраславіч]] * [[Ізяслаў Яраславіч]] == К == * [[Аляксей Іванавіч Кайгарадаў]] * [[Уладзімір Мікалаевіч Какоўцаў]] * [[Марына Аляксандраўна Кісканен]] (нар. 1994) — руская футбалістка. == М == * [[Андрэй Уладзіміравіч Мамацюк]] * [[Андрэй Мацвеевіч Мацвееў]] == Р == * [[Леў Уладзіміравіч Руднеў]] == У == * [[Уладзімір Яраславіч]] [[Катэгорыя:Постаці Вялікага Ноўгарада| ]] 7ixgqyungfght7llfhsshg5rsmhzbxf 0 739286 5209958 5209307 2026-10-01T15:12:04Z DBatura 73587 /* Верасень */ 5209958 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[9 сакавіка]]: Прэм’ера фільма [[Праект «Авэ Марыя» (фільм)|«Праект “Авэ Марыя”»]] адбылася ў [[Лондан]]е. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: ** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). ** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек. * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]]. * [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. === Май === * [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]]. * [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]]. * [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]. * [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). * [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]]. * [[22 мая]]: ** У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]. ** Украінскія войскі [[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|нанеслі ўдар]] па [[Старабельск]]у ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. * [[23 мая]]: Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. * [[25 мая]]: [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV|Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] «[[Magnifica humanitas]]», прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. * [[29 мая]]: Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — «[[The Boys of Dungeon Lane]]». === Чэрвень === [[Файл:Bandera de Suecia durante la inauguración del Mundial 2026.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця чэмпіянату свету па футболе, [[Мехіка]].]] [[Файл:LCF-24-_MRF_Search_&_Rescue_Efforts_in_Venezuela_(9781661).jpg|thumb|Разбурэнні пасля землетрасення ў [[Ла-Гуайра|Ла-Гуайры]], Венесуэла.]] * [[7 чэрвеня]]: ** Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Арменія|Арменіі]]. ** [[Кейка Фухіморы]] стала першай жанчынай, абранай на пасадзу Прэзідэнта [[Перу]]. * [[8 чэрвеня]]: Здарылася [[Землетрасенне на Міндадаа (2026)|землетрасенне]] на востраве [[Мінданаа (востраў)|Мінданаа]] ([[Філіпіны]]). * [[10 чэрвеня]]: ** У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма [[Саграда Фамілія]]. ** У выніку атакі БПЛА практычна знішчана панарама «[[Абарона Севастопаля (панарама)|Абарона Севастопаля]]». * [[11 чэрвеня]]: Стартаваў фінальны турнір [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]]. * [[12 чэрвеня]]: Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка [[Ілан Маск|Ілана Маска]] першым доларавым трыльянерам. * [[14 чэрвеня]]: Баскетбалісты «[[Нью-Ёрк Нікс]]» сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. * [[22 чэрвеня]]: У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] [[Ліянель Месі]] забіў рэкордны 17-ы гол. * [[24 чэрвеня]]: [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя [[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]. * [[29 чэрвеня]]: [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&nbsp;°C, [[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]] самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. === Ліпень === [[Файл:Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg|thumb|[[Зборная Іспаніі па футболе]] — чэмпіён свету.]] * [[9 ліпеня]]: [[Алі Хаменеі]] пахаваны ў [[Мешхед]]зе. * [[10 ліпеня]]: Выйшаў альбом «[[Foreign Tongues]]» брытанскага рок-гурта «[[The Rolling Stones]]». * [[12 ліпеня]]: Больш за 30 чалавек загінулі падчас [[Пажар у бары Rong Beer Na Lat Phrao|пажару]] ў [[Бангкок]]у. * [[15 ліпеня]]: Апублікавана першае апісанне віду [[малпы|малпаў]] {{bt-bellat||Colobus congoensis}}. * [[16 ліпеня]]: [[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]] прызначаны [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]]. * [[17 ліпеня]]: Прэм'ерны паказ фільма «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]] адбыўся ў [[Лондан]]е. * [[18 ліпеня]]: Ля ўзбярэжжа [[Гаяна|Гаяны]] пацярпеў [[Крушэнне парома MV Barima|крушэнне паром]]. * [[19 ліпеня]]: ** Завяршыўся [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]] па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]]. ** Лідар [[Нікарагуа]] [[Даніэль Артэга]] абвясціў, што ў краіне больш не будуць праводзіцца выбары. * [[20 ліпеня]]: [[Эндзі Бернэм]] заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[26 ліпеня]]: Славенскі велагоншчык [[Тадэй Пагачар]] у пяты раз выйграў «[[Тур дэ Франс]]». * [[28 ліпеня]]: У прэфектуры [[Кумамота (прэфектура)|Кумамота]] ([[Японія]]) адбылося [[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасенне]], пацярпеў [[замак Кумамота]]. * [[29 ліпеня]]: Урад [[Науру|Рэспублікі Науру]] афіцыйна змяніў назву краіны на «Наоэра». === Жнівень === [[Файл:Éclipse du 12 août 2026 – León, Espagne (1).jpg|150px|thumb|Сонечнае зацьменне ў Іспаніі]] * [[7 жніўня]]: [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]] і [[Пакістан]] падпісалі [[Меканскае абарончае пагадненне]]. * [[10 жніўня]]: Разбуральнае [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|землетрасенне]] здарылася на захадзе [[Калумбія|Калумбіі]]. * [[11 жніўня]]: ** Былы прэзідэнт [[Сірыя|Сірыі]] [[Башар Асад]] завочна прысуджаны да смяротнага пакарання за злачынствы, учыненыя за гады [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны]]. ** [[Крушэнне парома на вадасховішчы Карыба|Крушэнне парома]] на вадасховішчы [[Карыба]] стала найбуйнейшай транспартнай катастрофай у гісторыі [[Зімбабвэ]]. * [[12 жніўня]]: Поўнае [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|сонечнае зацьменне]] назіралася над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], [[Іспанія]]й. * [[15 жніўня]]: Моцнае землетрасенне здарылася ў [[мора Флорэс|моры Флорэс]] паблізу [[Інданезія|інданезійскага]] [[востраў Флорэс|вострава Флорэс]]. * [[26 жніўня]]: [[Паводка ў Непале і Кітаі (2026)|Паводка]] ў [[Непал]]е і [[Кітай|Кітаі]], выкліканая [[лавіна]]й у [[Тыбет|Тыбеце]], затапіла шэраг населеных пунктаў. * [[28 жніўня]]: Пасля смерці [[Харальд V|Харальда V]] каралём Нарвегіі стаў [[Хокан VIII]]. * [[29 жніўня]]: На рэферэндуме ў [[Ісландыя|Ісландыі]] большасць выказалася супраць перамоў аб [[Краіны-кандыдаты ў Еўрапейскі Саюз#Ісландыя|членстве краіны]] ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзе]]. * [[30 жніўня]]: ** [[НАСА]] запусціла інфрачырвоны касмічны тэлескоп «[[Нэнсі Грэйс Роман (тэлескоп)|Нэнсі Грэйс Роман]]». ** Паром з пасажырамі перавярнуўся каля берагоў [[Паўночны Кіпр|Паўночнага Кіпра]]. === Верасень === [[Файл:Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg|thumb|''[[Leopardus tilcayo]]''.]] * [[12 верасня]]: ** Завяршыўся [[Венецыянскі кінафестываль 2026|83-і Венецыянскі кінафестываль]], [[Залаты леў|Залатога льва]] атрымаў фільм «{{нп5|Невядомая жанчына (фільм)|Невядомая жанчына|en|Woman Unknown (film)}}» рэжысёркі {{нп5|Май эль-Тукі||en|May el-Toukhy}}. ** Казахстанская [[тэніс]]істка [[Алена Рыбакіна]] выйграла [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]], пасля чаго стала першай ракеткай свету. * [[14 верасня]]: [[Лявонцій (Тумоўскі)]] прызначаны [[Апостальская адміністратура для вернікаў візантыйскага абраду ў Беларусі|апостальскім адміністратарам для вернікаў візантыйскага абраду]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. * [[16 верасня]]: Вынесены прысуд косаўскаму лідару [[Хашым Тачы|Хашыму Тачы]], які абвінавачаны ў ваенных злачынствах. * [[17 верасня]]: Апублікавана апісанне новага [[біялагічны від|віду]] [[каціныя|каціных]] ''[[Leopardus tilcayo]]''. * [[23 верасня]]: У [[Эфіопія|Эфіопіі]] баевікі [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]] і [[Фано (апалчэнне)|Фано]] пачалі [[Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі|сумеснае наступленне]] супраць урада. * [[30 верасня]]: У паветранай прасторы [[Саудаўскай Аравіі|Саудаўскай Аравіі]] адбылася [[[[30 верасня]]|спроба захопу самалёта]]. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[26 мая]]: [[Раіса Баравікова]] — беларуская пісьменніца, перакладчыца. * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётр Садоўскі]] — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] — беларуская пісьменніца, журналістка. * [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Мілінкевіч]] — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] nbuwsv8ri843wdnby5jzj9ct942m3yv 5209960 5209958 2026-10-01T15:12:31Z DBatura 73587 /* Верасень */ 5209960 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[9 сакавіка]]: Прэм’ера фільма [[Праект «Авэ Марыя» (фільм)|«Праект “Авэ Марыя”»]] адбылася ў [[Лондан]]е. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: ** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). ** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек. * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]]. * [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. === Май === * [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]]. * [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]]. * [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]. * [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). * [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]]. * [[22 мая]]: ** У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]. ** Украінскія войскі [[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|нанеслі ўдар]] па [[Старабельск]]у ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. * [[23 мая]]: Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. * [[25 мая]]: [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV|Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] «[[Magnifica humanitas]]», прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. * [[29 мая]]: Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — «[[The Boys of Dungeon Lane]]». === Чэрвень === [[Файл:Bandera de Suecia durante la inauguración del Mundial 2026.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця чэмпіянату свету па футболе, [[Мехіка]].]] [[Файл:LCF-24-_MRF_Search_&_Rescue_Efforts_in_Venezuela_(9781661).jpg|thumb|Разбурэнні пасля землетрасення ў [[Ла-Гуайра|Ла-Гуайры]], Венесуэла.]] * [[7 чэрвеня]]: ** Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Арменія|Арменіі]]. ** [[Кейка Фухіморы]] стала першай жанчынай, абранай на пасадзу Прэзідэнта [[Перу]]. * [[8 чэрвеня]]: Здарылася [[Землетрасенне на Міндадаа (2026)|землетрасенне]] на востраве [[Мінданаа (востраў)|Мінданаа]] ([[Філіпіны]]). * [[10 чэрвеня]]: ** У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма [[Саграда Фамілія]]. ** У выніку атакі БПЛА практычна знішчана панарама «[[Абарона Севастопаля (панарама)|Абарона Севастопаля]]». * [[11 чэрвеня]]: Стартаваў фінальны турнір [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]]. * [[12 чэрвеня]]: Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка [[Ілан Маск|Ілана Маска]] першым доларавым трыльянерам. * [[14 чэрвеня]]: Баскетбалісты «[[Нью-Ёрк Нікс]]» сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. * [[22 чэрвеня]]: У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] [[Ліянель Месі]] забіў рэкордны 17-ы гол. * [[24 чэрвеня]]: [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя [[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]. * [[29 чэрвеня]]: [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&nbsp;°C, [[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]] самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. === Ліпень === [[Файл:Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg|thumb|[[Зборная Іспаніі па футболе]] — чэмпіён свету.]] * [[9 ліпеня]]: [[Алі Хаменеі]] пахаваны ў [[Мешхед]]зе. * [[10 ліпеня]]: Выйшаў альбом «[[Foreign Tongues]]» брытанскага рок-гурта «[[The Rolling Stones]]». * [[12 ліпеня]]: Больш за 30 чалавек загінулі падчас [[Пажар у бары Rong Beer Na Lat Phrao|пажару]] ў [[Бангкок]]у. * [[15 ліпеня]]: Апублікавана першае апісанне віду [[малпы|малпаў]] {{bt-bellat||Colobus congoensis}}. * [[16 ліпеня]]: [[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]] прызначаны [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]]. * [[17 ліпеня]]: Прэм'ерны паказ фільма «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]] адбыўся ў [[Лондан]]е. * [[18 ліпеня]]: Ля ўзбярэжжа [[Гаяна|Гаяны]] пацярпеў [[Крушэнне парома MV Barima|крушэнне паром]]. * [[19 ліпеня]]: ** Завяршыўся [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]] па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]]. ** Лідар [[Нікарагуа]] [[Даніэль Артэга]] абвясціў, што ў краіне больш не будуць праводзіцца выбары. * [[20 ліпеня]]: [[Эндзі Бернэм]] заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[26 ліпеня]]: Славенскі велагоншчык [[Тадэй Пагачар]] у пяты раз выйграў «[[Тур дэ Франс]]». * [[28 ліпеня]]: У прэфектуры [[Кумамота (прэфектура)|Кумамота]] ([[Японія]]) адбылося [[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасенне]], пацярпеў [[замак Кумамота]]. * [[29 ліпеня]]: Урад [[Науру|Рэспублікі Науру]] афіцыйна змяніў назву краіны на «Наоэра». === Жнівень === [[Файл:Éclipse du 12 août 2026 – León, Espagne (1).jpg|150px|thumb|Сонечнае зацьменне ў Іспаніі]] * [[7 жніўня]]: [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]] і [[Пакістан]] падпісалі [[Меканскае абарончае пагадненне]]. * [[10 жніўня]]: Разбуральнае [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|землетрасенне]] здарылася на захадзе [[Калумбія|Калумбіі]]. * [[11 жніўня]]: ** Былы прэзідэнт [[Сірыя|Сірыі]] [[Башар Асад]] завочна прысуджаны да смяротнага пакарання за злачынствы, учыненыя за гады [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны]]. ** [[Крушэнне парома на вадасховішчы Карыба|Крушэнне парома]] на вадасховішчы [[Карыба]] стала найбуйнейшай транспартнай катастрофай у гісторыі [[Зімбабвэ]]. * [[12 жніўня]]: Поўнае [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|сонечнае зацьменне]] назіралася над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], [[Іспанія]]й. * [[15 жніўня]]: Моцнае землетрасенне здарылася ў [[мора Флорэс|моры Флорэс]] паблізу [[Інданезія|інданезійскага]] [[востраў Флорэс|вострава Флорэс]]. * [[26 жніўня]]: [[Паводка ў Непале і Кітаі (2026)|Паводка]] ў [[Непал]]е і [[Кітай|Кітаі]], выкліканая [[лавіна]]й у [[Тыбет|Тыбеце]], затапіла шэраг населеных пунктаў. * [[28 жніўня]]: Пасля смерці [[Харальд V|Харальда V]] каралём Нарвегіі стаў [[Хокан VIII]]. * [[29 жніўня]]: На рэферэндуме ў [[Ісландыя|Ісландыі]] большасць выказалася супраць перамоў аб [[Краіны-кандыдаты ў Еўрапейскі Саюз#Ісландыя|членстве краіны]] ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзе]]. * [[30 жніўня]]: ** [[НАСА]] запусціла інфрачырвоны касмічны тэлескоп «[[Нэнсі Грэйс Роман (тэлескоп)|Нэнсі Грэйс Роман]]». ** Паром з пасажырамі перавярнуўся каля берагоў [[Паўночны Кіпр|Паўночнага Кіпра]]. === Верасень === [[Файл:Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg|thumb|''[[Leopardus tilcayo]]''.]] * [[12 верасня]]: ** Завяршыўся [[Венецыянскі кінафестываль 2026|83-і Венецыянскі кінафестываль]], [[Залаты леў|Залатога льва]] атрымаў фільм «{{нп5|Невядомая жанчына (фільм)|Невядомая жанчына|en|Woman Unknown (film)}}» рэжысёркі {{нп5|Май эль-Тукі||en|May el-Toukhy}}. ** Казахстанская [[тэніс]]істка [[Алена Рыбакіна]] выйграла [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]], пасля чаго стала першай ракеткай свету. * [[14 верасня]]: [[Лявонцій (Тумоўскі)]] прызначаны [[Апостальская адміністратура для вернікаў візантыйскага абраду ў Беларусі|апостальскім адміністратарам для вернікаў візантыйскага абраду]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. * [[16 верасня]]: Вынесены прысуд косаўскаму лідару [[Хашым Тачы|Хашыму Тачы]], які абвінавачаны ў ваенных злачынствах. * [[17 верасня]]: Апублікавана апісанне новага [[біялагічны від|віду]] [[каціныя|каціных]] ''[[Leopardus tilcayo]]''. * [[23 верасня]]: У [[Эфіопія|Эфіопіі]] баевікі [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]] і [[Фано (апалчэнне)|Фано]] пачалі [[Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі|сумеснае наступленне]] супраць урада. * [[30 верасня]]: У паветранай прасторы [[Саудаўскай Аравіі|Саудаўскай Аравіі]] адбылася [[Інцыдэнт з Boeing 737 над Саудаўскай Аравіяй|спроба захопу самалёта]]. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[26 мая]]: [[Раіса Баравікова]] — беларуская пісьменніца, перакладчыца. * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётр Садоўскі]] — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] — беларуская пісьменніца, журналістка. * [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Мілінкевіч]] — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] 3zxk3ptjmvo7008j7m8s7zt8vfo8rhn 5209961 5209960 2026-10-01T15:12:42Z DBatura 73587 /* Верасень */ 5209961 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[9 сакавіка]]: Прэм’ера фільма [[Праект «Авэ Марыя» (фільм)|«Праект “Авэ Марыя”»]] адбылася ў [[Лондан]]е. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: ** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). ** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек. * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]]. * [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. === Май === * [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]]. * [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]]. * [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]. * [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). * [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]]. * [[22 мая]]: ** У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]. ** Украінскія войскі [[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|нанеслі ўдар]] па [[Старабельск]]у ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. * [[23 мая]]: Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. * [[25 мая]]: [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV|Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] «[[Magnifica humanitas]]», прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. * [[29 мая]]: Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — «[[The Boys of Dungeon Lane]]». === Чэрвень === [[Файл:Bandera de Suecia durante la inauguración del Mundial 2026.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця чэмпіянату свету па футболе, [[Мехіка]].]] [[Файл:LCF-24-_MRF_Search_&_Rescue_Efforts_in_Venezuela_(9781661).jpg|thumb|Разбурэнні пасля землетрасення ў [[Ла-Гуайра|Ла-Гуайры]], Венесуэла.]] * [[7 чэрвеня]]: ** Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Арменія|Арменіі]]. ** [[Кейка Фухіморы]] стала першай жанчынай, абранай на пасадзу Прэзідэнта [[Перу]]. * [[8 чэрвеня]]: Здарылася [[Землетрасенне на Міндадаа (2026)|землетрасенне]] на востраве [[Мінданаа (востраў)|Мінданаа]] ([[Філіпіны]]). * [[10 чэрвеня]]: ** У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма [[Саграда Фамілія]]. ** У выніку атакі БПЛА практычна знішчана панарама «[[Абарона Севастопаля (панарама)|Абарона Севастопаля]]». * [[11 чэрвеня]]: Стартаваў фінальны турнір [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]]. * [[12 чэрвеня]]: Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка [[Ілан Маск|Ілана Маска]] першым доларавым трыльянерам. * [[14 чэрвеня]]: Баскетбалісты «[[Нью-Ёрк Нікс]]» сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. * [[22 чэрвеня]]: У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] [[Ліянель Месі]] забіў рэкордны 17-ы гол. * [[24 чэрвеня]]: [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя [[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]. * [[29 чэрвеня]]: [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&nbsp;°C, [[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]] самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. === Ліпень === [[Файл:Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg|thumb|[[Зборная Іспаніі па футболе]] — чэмпіён свету.]] * [[9 ліпеня]]: [[Алі Хаменеі]] пахаваны ў [[Мешхед]]зе. * [[10 ліпеня]]: Выйшаў альбом «[[Foreign Tongues]]» брытанскага рок-гурта «[[The Rolling Stones]]». * [[12 ліпеня]]: Больш за 30 чалавек загінулі падчас [[Пажар у бары Rong Beer Na Lat Phrao|пажару]] ў [[Бангкок]]у. * [[15 ліпеня]]: Апублікавана першае апісанне віду [[малпы|малпаў]] {{bt-bellat||Colobus congoensis}}. * [[16 ліпеня]]: [[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]] прызначаны [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]]. * [[17 ліпеня]]: Прэм'ерны паказ фільма «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]] адбыўся ў [[Лондан]]е. * [[18 ліпеня]]: Ля ўзбярэжжа [[Гаяна|Гаяны]] пацярпеў [[Крушэнне парома MV Barima|крушэнне паром]]. * [[19 ліпеня]]: ** Завяршыўся [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]] па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]]. ** Лідар [[Нікарагуа]] [[Даніэль Артэга]] абвясціў, што ў краіне больш не будуць праводзіцца выбары. * [[20 ліпеня]]: [[Эндзі Бернэм]] заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[26 ліпеня]]: Славенскі велагоншчык [[Тадэй Пагачар]] у пяты раз выйграў «[[Тур дэ Франс]]». * [[28 ліпеня]]: У прэфектуры [[Кумамота (прэфектура)|Кумамота]] ([[Японія]]) адбылося [[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасенне]], пацярпеў [[замак Кумамота]]. * [[29 ліпеня]]: Урад [[Науру|Рэспублікі Науру]] афіцыйна змяніў назву краіны на «Наоэра». === Жнівень === [[Файл:Éclipse du 12 août 2026 – León, Espagne (1).jpg|150px|thumb|Сонечнае зацьменне ў Іспаніі]] * [[7 жніўня]]: [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]] і [[Пакістан]] падпісалі [[Меканскае абарончае пагадненне]]. * [[10 жніўня]]: Разбуральнае [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|землетрасенне]] здарылася на захадзе [[Калумбія|Калумбіі]]. * [[11 жніўня]]: ** Былы прэзідэнт [[Сірыя|Сірыі]] [[Башар Асад]] завочна прысуджаны да смяротнага пакарання за злачынствы, учыненыя за гады [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны]]. ** [[Крушэнне парома на вадасховішчы Карыба|Крушэнне парома]] на вадасховішчы [[Карыба]] стала найбуйнейшай транспартнай катастрофай у гісторыі [[Зімбабвэ]]. * [[12 жніўня]]: Поўнае [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|сонечнае зацьменне]] назіралася над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], [[Іспанія]]й. * [[15 жніўня]]: Моцнае землетрасенне здарылася ў [[мора Флорэс|моры Флорэс]] паблізу [[Інданезія|інданезійскага]] [[востраў Флорэс|вострава Флорэс]]. * [[26 жніўня]]: [[Паводка ў Непале і Кітаі (2026)|Паводка]] ў [[Непал]]е і [[Кітай|Кітаі]], выкліканая [[лавіна]]й у [[Тыбет|Тыбеце]], затапіла шэраг населеных пунктаў. * [[28 жніўня]]: Пасля смерці [[Харальд V|Харальда V]] каралём Нарвегіі стаў [[Хокан VIII]]. * [[29 жніўня]]: На рэферэндуме ў [[Ісландыя|Ісландыі]] большасць выказалася супраць перамоў аб [[Краіны-кандыдаты ў Еўрапейскі Саюз#Ісландыя|членстве краіны]] ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзе]]. * [[30 жніўня]]: ** [[НАСА]] запусціла інфрачырвоны касмічны тэлескоп «[[Нэнсі Грэйс Роман (тэлескоп)|Нэнсі Грэйс Роман]]». ** Паром з пасажырамі перавярнуўся каля берагоў [[Паўночны Кіпр|Паўночнага Кіпра]]. === Верасень === [[Файл:Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg|thumb|''[[Leopardus tilcayo]]''.]] * [[12 верасня]]: ** Завяршыўся [[Венецыянскі кінафестываль 2026|83-і Венецыянскі кінафестываль]], [[Залаты леў|Залатога льва]] атрымаў фільм «{{нп5|Невядомая жанчына (фільм)|Невядомая жанчына|en|Woman Unknown (film)}}» рэжысёркі {{нп5|Май эль-Тукі||en|May el-Toukhy}}. ** Казахстанская [[тэніс]]істка [[Алена Рыбакіна]] выйграла [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]], пасля чаго стала першай ракеткай свету. * [[14 верасня]]: [[Лявонцій (Тумоўскі)]] прызначаны [[Апостальская адміністратура для вернікаў візантыйскага абраду ў Беларусі|апостальскім адміністратарам для вернікаў візантыйскага абраду]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. * [[16 верасня]]: Вынесены прысуд косаўскаму лідару [[Хашым Тачы|Хашыму Тачы]], які абвінавачаны ў ваенных злачынствах. * [[17 верасня]]: Апублікавана апісанне новага [[біялагічны від|віду]] [[каціныя|каціных]] ''[[Leopardus tilcayo]]''. * [[23 верасня]]: У [[Эфіопія|Эфіопіі]] баевікі [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]] і [[Фано (апалчэнне)|Фано]] пачалі [[Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі|сумеснае наступленне]] супраць урада. * [[30 верасня]]: У паветранай прасторы [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] адбылася [[Інцыдэнт з Boeing 737 над Саудаўскай Аравіяй|спроба захопу самалёта]]. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[26 мая]]: [[Раіса Баравікова]] — беларуская пісьменніца, перакладчыца. * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётр Садоўскі]] — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] — беларуская пісьменніца, журналістка. * [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Мілінкевіч]] — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] s7ecntrfvup5yshanhqpshsin672eth 0 742251 5210077 4524865 2026-10-01T21:01:25Z JerzyKundrat 174 5210077 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file =Russula emetica.jpg |image title = |image descr = {{bt-bellat||Russula emetica}} |regnum = Грыбы |parent = |rang = |latin = Russulales |author = |syn = |typus = |children name = |children = |wikispecies = Russulales }} '''Сыраежкавыя''' (''Russulales'') — парадак [[Грыбы|грыбоў]] класу [[Агарыкаміцэты|агарыкаміцэтаў]], які ўключае шырока вядомыя роды [[млечнік]] і [[сыраежка]], а таксама іх паліпорападобных сваякоў. [[Споры]] грыбоў маюць арнаментацыю (бародаўкі, шыпы, сетачку), якая з’яўляецца амілоіднай. Гэта азначае, што пры кантакце з [[ёд]]ам (рэактывам Мельцэра) яны афарбоўваюцца ў інтэнсіўны сіні ці чорны колер. Гэта ключавая прыкмета, якая аб’ядноўвае нават знешне непадобныя віды ў адзін парадак. == Сямействы == * {{Bt-latbel|Albatrellaceae}} * {{Bt-latbel|Auriscalpiaceae}} * {{Bt-latbel|Bondarzewiaceae}} * {{Bt-latbel|Hericiaceae}} * {{Bt-latbel|Hybogasteraceae}} * {{Bt-latbel|Lachnocladiaceae}} * {{Bt-latbel|Peniophoraceae}} * {{Bt-latbel|Russulaceae|Сыраежкавыя}} * {{Bt-latbel|Stereaceae}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Агарыкаміцэты]] gvz2jlynad8uh6981dbs3w0j1mewn41 5210079 5210077 2026-10-01T21:03:26Z JerzyKundrat 174 5210079 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Russula_emetica_117475.jpg |image title = |image descr = {{bt-bellat||Russula emetica}} |regnum = Грыбы |parent = |rang = |latin = Russulales |author = |syn = |typus = |children name = |children = |wikispecies = Russulales }} '''Сыраежкавыя''' (''Russulales'') — парадак [[Грыбы|грыбоў]] класу [[Агарыкаміцэты|агарыкаміцэтаў]], які ўключае шырока вядомыя роды [[млечнік]] і [[сыраежка]], а таксама іх паліпорападобных сваякоў. [[Споры]] грыбоў маюць арнаментацыю (бародаўкі, шыпы, сетачку), якая з’яўляецца амілоіднай. Гэта азначае, што пры кантакце з [[ёд]]ам (рэактывам Мельцэра) яны афарбоўваюцца ў інтэнсіўны сіні ці чорны колер. Гэта ключавая прыкмета, якая аб’ядноўвае нават знешне непадобныя віды ў адзін парадак. == Сямействы == * {{Bt-latbel|Albatrellaceae}} * {{Bt-latbel|Auriscalpiaceae}} * {{Bt-latbel|Bondarzewiaceae}} * {{Bt-latbel|Hericiaceae}} * {{Bt-latbel|Hybogasteraceae}} * {{Bt-latbel|Lachnocladiaceae}} * {{Bt-latbel|Peniophoraceae}} * {{Bt-latbel|Russulaceae|Сыраежкавыя}} * {{Bt-latbel|Stereaceae}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Агарыкаміцэты]] tcd9xnmyfp8qlxo4jujg304uxhqtyal 0 742692 5210000 5056400 2026-10-01T16:05:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210000 wikitext text/x-wiki [[Файл:2009. Stamp of Belarus 13-2009-05-26-m-01.jpg|250px|міні|Батанічная ілюстрацыя аўтарства [[Аляксандр Аляксандравіч Міцянін|Аляксандра Міцяніна]] на марцы [[Белпошта|Белпошты]]]] '''Батанічная ілюстрацыя'''&nbsp;— мастацтва адлюстравання формы, [[колер]]у, дэталей [[Расліны|раслін]]. Батанічныя ілюстрацыі ў асноўным выконваюцца [[Акварэль|акварэллю]], але таксама выкарыстоўваюцца [[алейныя фарбы]], [[туш]], [[аловак]] або камбінацыя розных тэхнік. Выява можа быць у натуральную велічыню або [[Маштаб|ў маштабе]], можа паказваць жыццёвы цыкл і/або асяроддзе росту расліны, абодва бакі лісця, дэталі кветак, [[Бутон (кветка)|бутонаў]], [[Насенне|насення]] і [[Корань расліны|каранёвай сістэмы]]. Батанічныя ілюстрацыі часта друкуюцца разам з батанічнымі слоўнымі апісаннямі раслін у [[кніга]]х, [[часопіс]]ах і іншых навуковых [[Батаніка|батанічных]] публікацыях. Некаторыя з іх прадаюцца як творы мастацтва. Стварэнне такіх ілюстрацый патрабуе ад аўтара-мастака разумення {{нп3|Марфалогія раслін|марфалогіі раслін|uk|Морфологія рослин}}, доступу да прыродных (жывых, натуральных) узораў або [[Гербарый|гербарыя]]. Батанічныя ілюстрацыі часцей за ўсё ствараюцца падчас сумеснай працы [[мастак]]а-[[Ілюстрацыя|ілюстратара]] і кансультанта-[[батаніка]]. [[Файл:Rosa_centifolia_foliacea_17.jpg|справа|міні|250пкс| Батанічная ілюстрацыя [[П’ер-Жазеф Рэдутэ|P.- Ж. Рэдутэ]] {{bt-bellat||Rosa gallica aurelianensis}}]] [[Файл:Botanical_illustration_of_Lilium_superbum.jpg|міні|250px|{{bt-bellat||Lilium superbum}}, ілюстрацыя {{нп3|Георг Дыянісій Эрэт|Георга Дыянісія Эрэта|uk|Георг Діонісіус Ерет}} (1708-70), каля 1750-53, акварэль і гуаш на пергаменце. Музей V&A №. D.589-1886<ref>{{Cite web|url=https://collections.vam.ac.uk/item/O88258/watercolor-american-turks-cap-lily-lilium/|title=American Turk's cap Lily|publisher=Victoria and Albert Museum|access-date=2007-12-12}}</ref>]] == Гісторыя == Многія раннія фармакапеі ўключалі выявы раслін. Гэта было зроблена з мэтай лепшага распазнання таго ці іншага [[Біялагічны від|віду]], звычайна, у лячэбных мэтах. Дакладнае апісанне і малюнак раслін да з’яўлення [[Таксаномія|таксаноміі]] былі прынцыпова важнымі пры вырабе лекавых [[Лекі|прэпаратаў]]. Самая ранняя захаваная ілюстраваная батанічная праца «[[Венскі Дыяскарыд|Codex vindobonensis]]». Гэта копія «{{нп3|Матэрыя Медыка Дыяскарыда|De Materia Medica|ru|Материя Медика Диоскорида}}» {{нп3|Дыяскарыд|Дыяскарыда|ru|Диоскорид}}, і была зроблена ў 512 годзе для {{нп3|Анікія Юліяна|Анікіі Юліяны|ru|Аникия Юлиана}}, дачкі былога імператара Заходняй Рымскай імперыі [[Алібрый|Алібрыя]]<ref>{{Cite web|url=https://www.kew.org/kew-gardens/whats-in-the-gardens/shirley-sherwood-gallery-of-botanical-art|title=Kew Gardens website}}</ref>. У той час існавала праблема дакладнага апісання раслін з-за адрозненняў паміж рэгіёнамі і мовамі да ўвядзення [[Таксаномія (біялогія)|таксаноміі]], і гэта было патэнцыйнай небяспекай для выкарыстання лекавых прэпаратаў. Нізкая якасць друку ранніх работ часам выклікала цяжкасці ў ідэнтыфікацыі намаляванага віду<ref>Elliott, B. (2011). The world of the Renaissance herbal. Renaissance Studies, 25(1), 24-41. http://www.jstor.org/stable/24420235</ref>. У XVI стагоддзі швейцарскі лекар [[Конрад Геснер]] (1516—1568) вывучаў расліны і стварыў тысячы [[Малюнак|малюнкаў]] розных частак раслін. Пастаянна трэніруючы руку і вочы, ён удасканальваў свае ілюстрацыі. Геснер выявіў характэрныя асаблівасці раслін, палепшыўшы якасць навуковых малюнкаў. Яго эсэ сталі [[Эскіз|накідамі]] да ілюстрацый яго кнігі «Enchiridion historiae plantarum» (1541). Са з’яўленнем і выданнем [[Сістэматыка раслін|сістэм батанічнай наменклатуры]] з надзвычай дакладным апісаннем раслін [[Графіка (мастацтва)|графічныя]] або [[жывапіс]]ныя батанічныя ілюстрацыі становяцца неабавязковымі. Аднак менавіта ў той час сярод мастакоў з’явілася спецыялізацыя, а затым і [[прафесія]] батанічнага ілюстратара. Батанічныя ілюстрацыі таго часу (зрэшты, як і ўсе іншыя) ствараліся ў тэхніцы [[Дрэварыт|ксілаграфіі]]. У XVIII стагоддзі ўдасканаленне [[Друкарня|паліграфічнай]] прамысловасці дазволіла друкаваць ілюстрацыі больш дакладна ў колеры і дэталях. {{нп3|Гравюра на метале||uk|Гравюра на металі}} паступова выцесніла ксілаграфію як асноўны прыём батанічнай ілюстрацыі. Кожная ілюстраваная старонка кнігі распісана ўручную [[Акварэль|акварэллю]] Гэта была вельмі карпатлівая праца, якая каштавала нямала. Выданне вялікіх, падрабязна ілюстраваных батанічных кніг было справай дзяржаўнай важнасці&nbsp;— па іх судзілі, у тым ліку, аб тэхнічных і інтэлектуальных магчымасцях цэлых дзяржаў. Рост цікавасці да батанічных кніг з боку вядучых батанікаў і [[Прыродазнаўчыя навукі|натуралістаў]], а таксама заможных уладальнікаў [[Маёнтак|маёнткаў]], [[парк|паркаў]] і [[сад|садоў]] прывёў да росту попыту.&nbsp;— ілюстрацыі пачалі з’яўляцца ў кнігах, разлічаных не толькі на вузкіх {{нп3|Прафесіянал|спецыялістаў|ru|Профессионал}}, але і на масавага, хаця і заможнага, чытача. Гэтаму садзейнічала развіццё ў канцы XVIII ст&nbsp;— [[Дрэварыт|гравюра на дрэве]] канца XIX ст., больш дасканалая тэхніка, чым [[Дрэварыт|ксілаграфія]]. Гравюра на дрэве дазваляла вялікім майстрам перадаваць самыя складаныя колеравыя і танальныя суадносіны і ў сувязі з гэтым не звяртацца да ручной афарбоўкі [[Пячатка|адбітка]] ([[эстамп]]а). Гэта рабіла апошнюю не такой дарагой, як гравюра на метале. Батанічныя ілюстрацыі сталі ўключаць такія віды выданняў, як палявыя [[Вызначальнік (біялогія)|вызначальнікі]], апісанні гербарыяў і [[Калекцыяніраванне|калекцый]], часопісы. Развіццё [[Фатаграфія|фатаграфіі]] і звязаных з ёй метадаў друку зусім не зрабілі старамоднай зробленую мастаком ілюстрацыю. Ілюстратар-батанік здольны стварыць гармонію дакладнасці і вобразнасці, злучыць некалькі прыродных узораў у адзінае цэлае і адначасова паказаць як пярэдні, так і адваротны бакі прадметаў (напрыклад, [[Ліст|лісця]]). Акрамя таго, дробныя дэталі і часткі раслін можна павялічыць, каб паказаць іх нібы пад [[мікраскоп]]ам, і размясціць па свабодных месцах малюнка. == Вядомыя кнігі з батанічнымі ілюстрацыямі == * «[[Венскі Дыяскарыд]]» ({{Lang-la|Códex Vindobonénsis}})&nbsp;— рукапіс VI ст., копія працы старажытнага натураліста {{нп3|Дыяскарыд|Дыяскарыда|ru|Диоскорид}} «{{нп3|Матэрыя Медыка Дыяскарыда|De Materia Medica|ru|Материя Медика Диоскорида}}» (Пра лекавыя злучэнні). * «{{нп3|Готарпскі кодэкс|||Gottorfer Codex}}» — атлас раслін [[Готарп]]скага замка, створаны ў 1649—1659 гадах гамбургскім мастаком {{нп3|Ганс Сімон Хольцбекер||da|Hans Simon Holtzbecker}} па замове {{нп3|Фрыдрых III Гальштэйн-Готарпскі|Фрыдрыха III|ru|Фридрих III Гольштейн-Готторпский}}. Атлас складаецца з 4 тамоў і змяшчае 377 ілюстрацый, нядаўна атлас захоўваецца ў [[Капенгаген]]е. * «{{нп3|Батанічны часопіс Кёрціса||uk|Curtis's Botanical Magazine}}» — батанічны часопіс. * «{{нп3|Flora Rossica (кніга Паласа)|Flora Rossica|ru|Flora Rossica (книга Палласа)}}»&nbsp;— творчасць [[Пётр Сімон Палас|П.&nbsp;С.&nbsp;Паласа]] 1784 і 1788, змяшчае сто ілюстрацый. * «{{нп3|Flora Graeca||de|Flora Graeca}}»&nbsp;— шматтомнае выданне XVIII стагоддзя, выдадзенае мастаком {{нп3|Фердынанд Баўэр|Фердынандам Баўэрам|ru|Бауэр, Фердинанд}} і батанікам {{нп3|Джон Сібторп|Джонам Сібторпам|ru|Сибторп, Джон}}, якое змяшчае апісанне раслін [[Грэцыя|Грэцыі]]. * «{{нп3|Illustrationes Florae Novae Hollandiae|Ілюстрацыі Florae Novae Hollandiae|ru|Illustrationes Florae Novae Hollandiae}}» — кніга {{нп3|Фердынанд Баўэр|Фердынанда Баўэра|ru|Бауэр, Фердинанд}}, выдадзеная ў 1813 годзе. * «{{нп3|English Botany|||English Botany}}» — перыядычнае выданне «English Botany», якое выдавалася ў 36 тамах з 1790 па 1813 год батанікам {{нп3|Джэймс Эдвард Сміт|Джэймсам Эдвардам Смітам|ru|Смит, Джеймс Эдвард}} і мастаком {{нп3|Джэймс Саўэрбі|Джэймсам Саўэрбі|ru|Сауэрби, Джеймс}}. Поўная назва: «English Botany or, Coloured Figures of British Plants, with their Essential Characters, Synonyms and Places of Growth» ({{lang-be|Англійская батаніка або каляровыя фігуры брытанскіх раслін з іх асноўнымі прыкметамі, сінонімамі і месцамі росту}}). * «{{нп3|Flora Altaica||es|Flora Altaica}}» з ілюстрацыямі «Icones plantarum novarum vel imperfecte cognitarum, floram rossicam, imprimis altaicam illustrantes» {{нп3|Карл Фрыдрых фон Ледэбур|К. Ф. Ледэбура|ru|Ледебур, Карл Фридрих фон}}, 1829—1834 гг * «{{нп3|Deutschlands Flora in Abbildungen nach der Natur mit Beschreibungen||d|Q116857621}}» («Флора Германіі ў малюнках з апісаннем») {{нп3|Якаб Штурм|Якаба Штурма|uk|Якоб Штурм}} 1796—1862 * «{{нп3|Flora Danica||ru|Flora Danica}}» — батанічны атлас флоры Дацкага каралеўства. складаецца з 51 часткі, выдадзены ў 1761—1883 гг. * «{{нп3|Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz in Wort und Bild für Schule und Haus||d|Q109730554}}» («Флора Германіі, Аўстрыі і Швейцарыі ў апавяданнях і малюнках для школы і дома») [[Ота Вільгельм Тамэ|О. В. Тамэ]] 1885 год * «{{нп3|Köhler’s Medizinal-Pflanzen||ru|Köhler’s Medizinal-Pflanzen}}» {{нп3|Герман Адольф Кёлер|Г. А. Кёлера||Hermann Adolph Köhler}}&nbsp;— даведнік па лекавых раслінах, які складаецца з 3 тамоў (1883—1914), змяшчае каля 400 ілюстрацый. * «{{нп3|Bilder ur Nordens Flora|||Q65524953}}»&nbsp;— Ілюстраваная праца [[Карл Аксель Магнус Ліндман|Карла Ліндмана]] па флоры паўночных краін, выдадзеная ў 1901—1905, 1917 і 1977—1978 гг. * «{{iw|The Banksias}}»&nbsp;— трохтомная [[манаграфія]], якая змяшчае выявы ўсіх [[Трохчленная наменклатура ў батаніцы|разнавіднасцяў]] [[Род (біялогія)|роду]] {{Bt-bellat||Banksia|[[L.f.]]}} Гэта першы раз, калі такі вялікі род быў цалкам намаляваны адной мастачкай {{Не перакладзена 5|Селія Росер|Селіяй Росер|en|Celia Rosser}}. Лічыцца адным з выбітных батанічных твораў XX стагоддзя. == Выдатныя мастакі&nbsp;— ілюстратары батанічных выданняў == * [[Фердынанд Баўэр]] — аўстрыйскі батанік, удзельнічаў у экспедыцыі [[Мэцью Фліндэрс]]а да берагоў [[Аўстралія (кантынент)|Аўстраліі]], замаляваў больш за 1500 раслін Аўстраліі. * Алоіс Люнцэр — удзельнічаў у ілюстраванні кнігі «The native flowers and ferns of the United States» (1879). * [[П’ер-Жазеф Рэдутэ]] — французскі мастак, выпусціў альбомы акварэльных ілюстрацый «Лілейныя» (8 тамоў, 1802—1816) і «Ружы» (3 тамы, 1817—1824). * [[Джэймс Саўэрбі]] — англійскі мастак, ілюстраваў кнігі многіх вядомых батанікаў свайго часу — Лерыцье дэ Брутэля (Geraniologia, 1787—1792), Уільяма Кертыса (Flora Londinensis, 1775—1798), Дж. Э. Сміта (English Botany, з 1790) і інш. * [[Ота Вільгельм Тамэ]] — нямецкі батанік, вядомы зборнікам батанічных ілюстрацый «Flora von Deutschland, Österreich і der Schweiz ў Wort і Bild für Schule і Haus» (1885). * [[Якаб Штурм]] — нямецкі энтамолаг і гравёр, выпускаў зборнікі гравюр, тэкст да якіх быў напісаны вядомымі батанікамі, пад агульнай назвай «Deutschlands Flora in Abbildungen nach der Natur mit Beschreibungen» (1796—1862). {{зноскі}} == Літаратура == * ''Сытин А. К.'' [http://herba.msu.ru/journalsplus/Herba/icones/sytin2.html Особенности русской ботанической иллюстрации первой половины XVIII века]{{V|2|11|2009}} == Спасылкі == * [http://www.lib.udel.edu/ud/spec/exhibits/hort/ Мастацтва батанічнай ілюстрацыі ва Універсітэце штата Дэлавэр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130722040314/http://www.lib.udel.edu/ud/spec/exhibits/hort/|date=22 липня 2013}} * [http://www.botanicus.org/ Інтэрнэт-бібліятэка гістарычнай батанічнай літаратуры Батанічнага саду Місуры] {{Архівавана|url=https://wayback.archive-it.org/all/20091211004729/http://www.botanicus.org/|date=11 грудня 2009}} * [http://www.biodiversitylibrary.org/ Бібліятэка спадчыны біяразнастайнасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100911030755/http://www.biodiversitylibrary.org/|date=11 вересня 2010}} * [https://web.archive.org/web/20120303074549/http://www.huh.harvard.edu/libraries/mycology/Myco_illustration.htm Кароткая гісторыя мікалагічнай ілюстрацыі] * [http://www.asba-art.org Амерыканскае таварыства мастакоў-батанікаў] * [http://cool.conservation-us.org/coolaic/sg/bpg/annual/v18/bp18-14.html Мастацтва на службе навукі: рашэнні для захавання і доступу да калекцыі батанічнага мастацтва і ілюстрацыі] * [http://www.botanicalartsocietyaustralia.com Таварыства батанічнага мастацтва Аўстраліі] * [https://wikis.nbi.ac.uk/InnerWorlds/index.php/John_Innes_Centre_Historical_Collection_of_Botanical_Drawings#.UThxaRyePAk Батанічныя малюнкі пажадлівых раслін з гістарычнай калекцыі Цэнтра Джона Інэса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180403234556/https://wikis.nbi.ac.uk/InnerWorlds/index.php/John_Innes_Centre_Historical_Collection_of_Botanical_Drawings#.UThxaRyePAk |date=3 красавіка 2018 }} * [http://www.plantillustrations.org Plantillustrations.org: база дадзеных гістарычных ілюстрацый з магчымасцю пошуку] * [http://botany.si.edu/botart/ Botany.si.edu: інтэрнэт-каталог Смітсанаўскага інстытута] * [http://www.rjb.csic.es/icones/mutis/paginas/index_en.php Флора Новай Гранады (Калумбія) Малюнкі ў Інтэрнэце з Каралеўскай батанічнай экспедыцыі пад кіраўніцтвам Хасэ Селесціна Муціса] * [https://web.archive.org/web/20170510172355/https://www.nps.gov/plants/cw/watercolor/index.htm Падарожны мастак Wildflowers Project] * [http://www.lib.udel.edu/ud/spec/exhibits/hort/ Універсітэт штата Дэлавэр: выстаўка «Мастацтва батанічнай ілюстрацыі»] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Батаніка]] [[Катэгорыя:Батанічная ілюстрацыя]] [[Катэгорыя:Графіка]] 7khk5yl2qiz5vtzrc85u0msdqojs439 0 744066 5210130 5175684 2026-10-02T03:44:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210130 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Боні Лін Баслер''' ({{lang-en|Bonnie Lynn Bassler}}, нар. {{ДН|||1962}}, Чыкага) — амерыканскі [[малекулярная біялогія|малекулярны біёлаг]], якая адкрыла {{нп3|пачуццё кворуму||ru|Чувство кворума}} ў [[бактэрыі|бактэрый]].<ref>{{Cite web |url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/podcasts/interviews/bonnie-bassler.html |title=Bonnie Bassler<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2018-04-30 |archive-date=2018-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712153823/http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/podcasts/interviews/bonnie-bassler.html |url-status=live }}</ref> Доктар філасофіі (1990), прафесар [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскага ўніверсітэта]], даследчык {{нп3|Медыцынскі інстытут Говарда Х’юза|медыцынскага інстытута Говарда Х’юза|en|Howard Hughes Medical Institute}} (з 2005), член Нацыянальных [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|акадэміі навук]] (2006) і [[Нацыянальная акадэмія медыцыны ЗША|акадэміі медыцыны ЗША]] (2016), [[Амерыканскае філасофскае таварыства|Амерыканскага філасофскага таварыства]] (2012),<ref>{{Cite web |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=2012 |title=APS Member History<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2021-01-28 |archive-date=2021-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202220501/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=2012 |url-status=live }}</ref> замежны член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (2012). Рэдактар «[[Annual Review of Genetics]]» (2012—2017).<ref>{{cite web |title=CO-EDITORS OF THE ANNUAL REVIEW OF GENETICS – VOLUME 46, 2012 |url=https://www.annualreviews.org/db/directory?2012,genet |website=Annual Reviews |access-date=July 29, 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=EDITOR OF THE ANNUAL REVIEW OF GENETICS – VOLUME 51, 2017 |url=https://www.annualreviews.org/db/directory?2017,genet |website=Annual Reviews |access-date=July 29, 2021}}</ref> == Біяграфія == Боні Баслер нарадзілася ў [[Чыкага]] і вырасла ў {{нп3|Данвіл (Каліфорнія)|Данвіле, Каліфорнія|en|Danville, California}}.<ref name="Farooq">{{Cite journal| last=Ahmed |first=Farooq |date=April 1, 2008 |title=Profile of Bonnie L. Bassler | url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-04-01_105_13/page/4969 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=105 |issue=13 |pages=4969–4971 |doi=10.1073/pnas.0705870105 |issn=0027-8424 |pmid=18362352 |pmc=2278219 |bibcode=2008PNAS..105.4969A |doi-access=free}}</ref> Пачала сваю кар’еру ў навуцы ў 13 гадоў «у якасці асістэнта ветэрынара ў заапарку Маямі, а затым у мясцовай клініцы для сабак і катоў».<ref name="Autobiography">{{cite web |title=Autobiography of Bonnie L Bassler |url=https://www.shawprize.org/prizes-and-laureates/life-science-and-medicine/2015/autobiography-of-bonnie-l-bassler |website=The Shaw Prize |access-date=February 1, 2022 |language=en |archive-date=5 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005021907/https://www.shawprize.org/prizes-and-laureates/life-science-and-medicine/2015/autobiography-of-bonnie-l-bassler |url-status=dead }}</ref> Баслер паступіла ў [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Дэйвісе]] па спецыяльнасці [[ветэрынарыя]], але сканцэнравалася на [[генетыка|генетыцы]] і [[біяхімія|біяхіміі]] і атрымала ступень {{нп3|Бакалаўр навук|бакалаўра навук|en|Bachelor of Science}} у галіне біяхіміі. У 1990 годзе атрымала ступень [[Доктар філасофіі|доктара філасофіі]] ў галіне [[біяхімія|біяхіміі]] ва [[Універсітэт Джонса Хопкінса|ўніверсітэце Джона Хопкінса]].<ref name="Patch">{{cite news |title=L'Oreal-UNESCO Names Professor Bonnie Bassler, Princeton University, For Women in Science 2012 Laureate for North America |url=https://patch.com/new-jersey/princeton/an--loreal-unesco-names-professor-bonnie-bassler-prin7b311f0a9f |access-date=February 2, 2022 |work=Princeton, New Jersey Patch |date=April 13, 2012 |language=en}}</ref> Яе дактарантура праводзілася ў Інстытуце Агурона ({{lang-en|Agouron Institute}}) у {{нп3|Ла-Холья|Ла-Холья, Каліфорнія|ru|Ла-Холья}}, дзе яна працавала з Майклам Р. Сільверманам у 1990—1994 гадах.<ref name="Farooq" /> Сільверман быў першым, хто адкрыў {{нп3|пачуццё кворуму||en|Quorum sensing}}, вывучаючы марскую бактэрыю {{нп3|Aliivibrio fischeri|Vibrio fischeri|en|Aliivibrio fischeri}}. З 1994 года Баслер працуе ў [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскім універсітэце]]. У цяперашні час загадчыца кафедры [[малекулярная біялогія|малекулярнай біялогіі]] і імяны прафесар малекулярнай біялогіі.<ref>{{cite web |title=Bonnie Bassler |url=https://www.broadinstitute.org/bios/bonnie-bassler |website=Broad Institute |access-date=May 3, 2019 |language=en |date=March 20, 2018}}</ref> Яе лабараторыя ў Прынстанскім універсітэце даследуе {{нп3|пачуццё кворуму||en|Quorum sensing}}, працэс міжклеткавых зносін у бактэрый.<ref name=":1">{{Cite web|title=Bassler Lab Research|url=https://scholar.princeton.edu/basslerlab/research|website=scholar.princeton.edu|language=en|access-date=May 2, 2020}}</ref><ref name="Hmelo">{{cite journal |last1=Hmelo |first1=Laura R. |title=Quorum Sensing in Marine Microbial Environments |journal=Annual Review of Marine Science |date=January 3, 2017 |volume=9 |issue=1 |pages=257–281 |doi=10.1146/annurev-marine-010816-060656 |pmid=27814032 |bibcode=2017ARMS....9..257H |url=https://doi.org/10.1146/annurev-marine-010816-060656 |access-date=February 2, 2022 |issn=1941-1405}}</ref> Даследаванне Баслер спосабаў зносін і калектыўных паводзін [[бактэрыі|бактэрый]] можна разглядаць як уклад у змену парадыгмы поглядаў навукоўцаў на мікробны свет. Адкрыцці Баслера ''«адкрываюць новыя перспектывы ў фундаментальнай навуцы, але таксама маюць практычнае значэнне»''.<ref name="Gruber">{{Cite web|title=Bonnie Bassler receives Gruber Genetics Prize|url=https://molbio.princeton.edu/news/bonnie-bassler-receives-gruber-genetics-prize |date=February 7, 2020 |website=Princeton University |language=en|access-date=February 2, 2022}}</ref> Даследаванні Баслер дазволілі распрацаваць новыя стратэгіі лячэння {{нп3|Бактэрыяльнае заражэнне|бактэрыяльных захворванняў|en|Pathogenic bacteria}}.<ref>{{cite news |title=Bassler receives Gruber Genetics Prize for discoveries on how bacteria communicate |url=https://www.princeton.edu/news/2020/02/07/bassler-receives-gruber-genetics-prize-discoveries-how-bacteria-communicate |access-date=February 2, 2022 |work=Princeton University |date=February 7, 2020 |language=en}}</ref> У 2002 годзе {{нп3|Фонд Мак-Артураў||en|MacArthur Foundation}} узнагародзіў Баслер стыпендыяй у знак прызнання яе ўкладу ў лексікон бактэрый.<ref name="MacArthur Foundation">{{cite web|url=http://www.macfound.org/fellows/679/|title=Bonnie Bassler Molecular Biologist, Class of 2002 |website=MacArthur Foundation |date=2002}}</ref><ref name="Marks">{{Cite web |url=https://www.princeton.edu/news/2002/09/25/biologist-bonnie-bassler-receives-macarthur-fellowship |first=Marilyn |last=Marks |title= Biologist Bonnie Bassler receives MacArthur Fellowship |date=September 25, 2002 |website=Princeton University News}}</ref> == Узнагароды == * 2002 — [[стыпендыя Мак-Артура]]<ref name="MacArthur Foundation"/> * 2004 — член [[Амерыканская асацыяцыя садзейнічання развіццю навукі|Амерыканскай асацыяцыі садзейнічання развіццю навукі]]<ref>{{Cite news|url=https://www.aaas.org/elected-fellows|title=Elected Fellows|date=October 21, 2016|work=AAAS – The World's Largest General Scientific Society|access-date=March 10, 2017}}</ref> * 2006 — член [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]]<ref name="Farooq"/> * 2007 — член [[Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук|Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук]]<ref name=AAAS>{{cite web|title=Book of Members, 1780–2010: Chapter B |url=https://www.amacad.org/sites/default/files/academy/multimedia/pdfs/publications/bookofmembers/ChapterB.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.amacad.org/sites/default/files/academy/multimedia/pdfs/publications/bookofmembers/ChapterB.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |publisher=American Academy of Arts and Sciences|access-date=May 20, 2011}}</ref> * 2008 — спецыяльнае прызнанне ад {{нп3|Сусветны савет па культуры|Сусветнага савета па культуры|en|World Cultural Council}}<ref>{{cite web |title=Special Recognitions 2008 |publisher=[[World Cultural Council]] |url=https://ellé.vn/en/World_Cultural_Council-4642022468 |access-date=February 1, 2022 }}{{Недаступная спасылка}}</ref> * 2009 — {{нп3|прэмія Уайлі||ru|Премия Уайли}} ў галіне біямедыцынскіх навук<ref name="Wiley">{{Cite news|url=http://www.wiley.com/WileyCDA/PressRelease/pressReleaseId-49205.html|title=Eighth Annual Wiley Prize in Biomedical Sciences Awarded to Dr. Bonnie Bassler of Princeton University}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.wiley.com/WileyCDA/Section/id-390061.html|title=Wiley Foundation Past winners}}</ref> * 2010 — Пяцьдзесят спікераў Фестывалю навукі і інжынерыі ЗША, намінаваныя [[Амерыканскае таварыства мікрабіялогіі|Амерыканскім таварыствам мікрабіялогіі]]<ref name="NiftyFifty">{{cite web |title=The Nifty Fifty (times 2) |publisher=USA Science and Engineering Festival |year=2010 |url=http://archive.constantcontact.com/fs057/1102686599425/archive/1104566253315.html |access-date=February 1, 2022 }}</ref> * 2010—2016 — {{нп3|Нацыянальны навуковы савет ЗША|Нацыянальны навуковы савет|en|National Science Board}}, прызначаны прэзідэнтам [[Барак Абама|Баракам Абамам]]<ref>{{Cite web|url=https://www.nsf.gov/nsb/members/former.jsp|title=National Science Board|website=National Science Board|access-date=March 10, 2017}}</ref> * 2011 — {{нп3|прэмія Рычарда Лаўнсберы||en|Richard Lounsbery Award}}<ref name="Lounsbery">{{Cite web |url=http://www.nasonline.org/programs/awards/richard-lounsbery-award.html |title=Richard Lounsbery Award |website=National Academy of Sciences |access-date=March 10, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023021551/http://www.nasonline.org/programs/awards/richard-lounsbery-award.html |archive-date=23 кастрычніка 2018 |url-status=dead}}</ref> * 2011 — {{нп3|прэмія L'Oréal-UNESCO для жанчын у навуцы||ru|Премия L’Oréal — ЮНЕСКО «Для женщин в науке»}} ў Паўночнай Амерыцы<ref name="UN2011">{{cite web |title=UN and L'Oreal announce winners of women in science award |url=https://news.un.org/en/story/2011/11/394372-un-and-loreal-announce-winners-women-science-award |website=United Nations News |access-date=February 1, 2022 |language=en |date=November 8, 2011 |archive-date=22 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922091610/https://news.un.org/en/story/2011/11/394372-un-and-loreal-announce-winners-women-science-award |url-status=dead }}</ref><ref name="NAS2011">{{cite web |title=Bassler Wins L'ORÉAL-UNESCO Award in Life Sciences |url=https://www8.nationalacademies.org/onpinews/newsitem.aspx?RecordID=11082011b |access-date=February 1, 2022 |website=National Academy of Sciences |date=November 8, 2011 |language=en}}</ref><ref name="L'Oréal">{{cite news |title=The 14th Annual L'ORÉAL-UNESCO Awards For Women in Science Honor Five Exceptional Women Who Move Science Forward |url=https://www.3blmedia.com/news/14th-annual-loreal-unesco-awards-women-science-honor-five-exceptional-women-who-move-science |access-date=February 1, 2022 |work=L'Oréal USA |date=November 8, 2011 |language=en}}</ref><ref name="Kelly">{{cite news |last1=Kelly |first1=Morgan |title=FACULTY AWARD: Bassler to receive L'Oréal-UNESCO For Women in Science Award |url=https://www.princeton.edu/news/2011/11/08/faculty-award-bassler-receive-loreal-unesco-women-science-award |access-date=February 1, 2022 |work=Princeton University |date=November 8, 2011 |language=en}}</ref> * 2010—2011 — прэзідэнт [[Амерыканскае таварыства мікрабіялогіі|Амерыканскага таварыства мікрабіялогіі]]<ref name="ASM">{{Cite web|url=https://lsc.org/support-us/the-genius-of-nj/bonnie-bassler |title= Bonnie Bassler; PhD |website=American Society for Microbiology |access-date=February 1, 2022}}</ref> * 2012 — член [[Амерыканскае філасофскае таварыства|Амерыканскага філасофскага таварыства]]<ref>{{Cite web|url=https://www.amphilsoc.org/members|title=Members {{!}} American Philosophical Society|website=www.amphilsoc.org|access-date=March 10, 2017}}</ref> * 2014 — {{нп3|прэмія Эліс С. Эванс||en|Alice C. Evans Award}} ад [[Амерыканскае таварыства мікрабіялогіі|Амерыканскага таварыства мікрабіялогіі]]<ref name="Evans">{{cite news |title=Princeton's Dr Bonnie Bassler Receives 2014 Alice C. Evans Award |url=https://www.technologynetworks.com/genomics/news/princetons-dr-bonnie-bassler-receives-2014-alice-c-evans-award-205936 |access-date=February 1, 2022 |work=Genomics Research from Technology Networks |date=May 22, 2014 |language=en}}</ref> * 2015 — [[Прэмія Шаа]] ў галіне біялагічных навук і медыцыны<ref name="Shaw">{{cite news |title=The 2015 Prize in Life Science & Medicine Bonnie L. Bassler E. Peter Greenberg |url=https://www.shawprize.org/laureates/life-science-medicine/2015 |access-date=February 1, 2022 |work=The Shaw Prize |date=2015 |language=en |archive-date=5 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005021900/https://www.shawprize.org/laureates/life-science-medicine/2015 |url-status=dead }}</ref> * 2016 — {{нп3|Прэмія FASEB за выдатныя дасягненні ў навуцы||en|FASEB Excellence in Science Award}}<ref>{{cite web |title=FASEB 2016 Excellence in Science Award recipient announced |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/617774 |website=EurekAlert! |access-date=February 1, 2022|date=July 1, 2015 |language=en}}</ref> * 2016 — {{нп3|Прэмія Пэрл Майстэр Грынгард||en|Pearl Meister Greengard Prize}}<ref name="Greengard">{{cite web |title=Bassler awarded Pearl Meister Greengard Prize |url=https://molbio.princeton.edu/news/bassler-awarded-pearl-meister-greengard-prize |website=Princeton University |access-date=February 1, 2022 |language=en |date=November 17, 2016}}</ref> * 2016 — Прэмія Макса Планка ў галіне даследаванняў<ref>{{Cite web|url=https://www.aaas.org/news/aaas-fellow-bonnie-bassler-wins-2016-max-planck-research-award|title=AAAS Fellow Bonnie Bassler wins 2016 Max Planck Research Award|website=American Association for the Advancement of Science|access-date=October 20, 2018}}</ref> * 2016 — член [[Нацыянальная акадэмія медыцыны ЗША|Нацыянальнай акадэміі медыцыны]]<ref>{{Cite news|url=https://nam.edu/national-academy-of-medicine-elects-79-new-members/|title=National Academy of Medicine Elects 80 New Members – National Academy of Medicine|date=October 17, 2016|work=National Academy of Medicine|access-date=October 20, 2018}}</ref> * 2018 — {{нп3|Прэмія Дзіксана||en|Dickson Prize}}<ref>{{Cite web|url=http://www.dicksonprize.pitt.edu/recipients/2018-bassler.php|title=2018 Dickson Prize Winner|last=Webteam|first=University of Pittsburgh|website=www.dicksonprize.pitt.edu|access-date=October 20, 2018|archive-date=6 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606032608/http://www.dicksonprize.pitt.edu/recipients/2018-bassler.php|url-status=dead}}</ref> * 2018 — {{нп3|Прэмія Эрнста Шэрынга||en|Ernst Schering Prize}}<ref>{{cite news |title=Ernst Schering Prize 2018 goes to Bonnie L. Bassler |url=https://scheringstiftung.de/en/presse/ernst-schering-preis-2018-fuer-bonnie-l-bassler/ |access-date=February 1, 2022 |work=Schering Stiftung |date=2018 |archive-date=24 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224004944/https://scheringstiftung.de/en/presse/ernst-schering-preis-2018-fuer-bonnie-l-bassler/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=People in the News 2018 |url=https://thevalleefoundation.org/news/people-news-2018 |website=The Vallee Foundation |access-date=February 1, 2022}}</ref> * 2020 — {{нп3|Медаль Амерыканскага таварыства генетыкі||en|Genetics Society of America Medal}}<ref>{{cite web|url=http://genestogenomes.org/congratulations-to-the-recipients-of-the-2020-gsa-awards/|title=Congratulations to the recipients of the 2020 GSA Awards!|publisher=Genetics Society of America|access-date=February 5, 2020|date=January 29, 2020}}</ref> * 2020 — {{нп3|Прэмія Грубера па генетыцы||en|Gruber Prize in Genetics}}<ref name="Gruber"/> * 2021 — {{нп3|Прэмія Паўля Эрліха і Людвіга Дармштэтэра||en|Paul Ehrlich and Ludwig Darmstaedter Prize}}<ref name="Ehrlich">{{cite news |title=Michael Silverman and Bonnie Bassler win 2021 Paul Ehrlich and Ludwig Darmstaedter Prize |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/564880 |access-date=February 1, 2022 |work=EurekAlert! |date=January 27, 2021 |language=en}}</ref><ref name="Mrusek 2021">{{cite web | last=Mrusek | first=Marco | title=Mikrobiologen mit Paul Ehrlich- und Ludwig Darmstaedter-Preis geehrt | website=AerzteZeitung.de | date=January 27, 2021 | url=https://www.aerztezeitung.de/Medizin/Mikrobiologen-mit-Paul-Ehrlich-und-Ludwig-Darmstaedter-Preis-geehrt-416606.html | language=de | access-date=January 27, 2021}}</ref> * 2022 — [[Прэмія Вольфа па хіміі]]<ref>{{Cite web |url=https://wolffund.org.il/2022/02/08/bonnie-l-bassler/ |title=Wolf Prize in Chemistry 2022 |access-date=23 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208174922/https://wolffund.org.il/2022/02/08/bonnie-l-bassler/ |archive-date=8 лютага 2022 |url-status=dead }}</ref> * 2023 — [[Міжнародная прэмія Гайрднера]]<ref>[https://www.gairdner.org/resource-hub/2023-canada-gairdner-award-winners-announced Canada Gairdner International Award 2023]</ref> * 2023 — {{нп3|Прэмія прынцэсы Астурыйскай||en|Princess of Asturias Awards}}<ref>[https://www.fpa.es/es/comunicacion/noticias/jeffrey-i-gordon-peter-greenberg-y-bonnie-l-bassler-premio-princesa-de-asturias-de-investigacion-cientifica-y-tecnica.html Princess of Asturias Awards 2023]</ref> == Выбраныя публікацыі == * {{cite journal |last1=Ng |first1=Wai-Leung |last2=Bassler |first2=Bonnie L. |title=Bacterial Quorum-Sensing Network Architectures |journal=Annual Review of Genetics |date=December 1, 2009 |volume=43 |issue=1 |pages=197–222 |doi=10.1146/annurev-genet-102108-134304 |pmid=19686078 |pmc=4313539 |url=https://doi.org/10.1146/annurev-genet-102108-134304 |issn=0066-4197}} * {{Cite journal|last1=Bassler|first1=Bonnie L.|last2=Losick|first2=Richard|date=April 2006|title=Bacterially Speaking|url=https://archive.org/details/cell_2006-04-21_125_2/page/237|journal=Cell|volume=125|issue=2|pages=237–246|doi=10.1016/j.cell.2006.04.001|pmid=16630813|s2cid=17056045|issn=0092-8674|doi-access=free}} * {{Cite journal|last1=Camilli|first1=Andrew|last2=Bassler|first2=Bonnie L.|date=February 24, 2006|title=Bacterial Small-Molecule Signaling Pathways|url=https://archive.org/details/sim_science_2006-02-24_311_5764/page/1113|journal=Science|volume=311|issue=5764|pages=1113–1116|doi=10.1126/science.1121357|issn=0036-8075|pmc=2776824|pmid=16497924|bibcode=2006Sci...311.1113C}} * {{cite journal |last1=Waters |first1=Christopher M. |last2=Bassler |first2=Bonnie L. |title=Quorum sensing: Cell-to-Cell Communication in Bacteria |journal=Annual Review of Cell and Developmental Biology |date=November 1, 2005 |volume=21 |issue=1 |pages=319–346 |doi=10.1146/annurev.cellbio.21.012704.131001 |pmid=16212498 |url=https://doi.org/10.1146/annurev.cellbio.21.012704.131001 |issn=1081-0706}} * {{Cite journal|date=July 9, 2004|title=The Small RNA Chaperone Hfq and Multiple Small RNAs Control Quorum Sensing in Vibrio harveyi and Vibrio cholerae|url=https://archive.org/details/cell_2004-07-09_118_1/page/69|journal=Cell|volume=118|issue=1|pages=69–82|doi=10.1016/j.cell.2004.06.009|pmid=15242645|issn=0092-8674|last1=Lenz|first1=Derrick H.|last2=Mok|first2=Kenny C.|last3=Lilley|first3=Brendan N.|last4=Kulkarni|first4=Rahul V.|last5=Wingreen|first5=Ned S.|last6=Bassler|first6=Bonnie L.|s2cid=18997499|doi-access=free}} * {{Cite journal|last1=Chen|first1=Xin|last2=Schauder|first2=Stephan|last3=Potier|first3=Noelle|last4=Van Dorsselaer|first4=Alain|last5=Pelczer|first5=István|last6=Bassler|first6=Bonnie L.|last7=Hughson|first7=Frederick M.|date=January 2002|title=Structural identification of a bacterial quorum-sensing signal containing boron|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-01-31_415_6871/page/544|journal=Nature|volume=415|issue=6871|pages=545–549|doi=10.1038/415545a|pmid=11823863|s2cid=4334017|issn=0028-0836}} * {{cite journal |last1=Miller |first1=Melissa B. |last2=Bassler |first2=Bonnie L. |title=Quorum Sensing in Bacteria |journal=Annual Review of Microbiology |date=October 1, 2001 |volume=55 |issue=1 |pages=165–199 |doi=10.1146/annurev.micro.55.1.165 |pmid=11544353 |url=https://doi.org/10.1146/annurev.micro.55.1.165 |issn=0066-4227}} * {{Cite journal|last1=Schauder|first1=Stephan|last2=Shokat|first2=Kevan|last3=Surette|first3=Michael G.|last4=Bassler|first4=Bonnie L.|date=December 21, 2001|title=The LuxS family of bacterial autoinducers: biosynthesis of a novel quorum-sensing signal molecule|journal=Molecular Microbiology|volume=41|issue=2|pages=463–476|doi=10.1046/j.1365-2958.2001.02532.x|pmid=11489131|s2cid=24852124|issn=0950-382X|doi-access=free}} * {{Cite journal|last1=Surette|first1=Michael G.|last2=Miller|first2=Melissa B.|last3=Bassler|first3=Bonnie L.|date=February 16, 1999|title=Quorum sensing in Escherichia coli, Salmonella typhimurium, and Vibrio harveyi: A new family of genes responsible for autoinducer production|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1999-02-16_96_4/page/1639|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=96|issue=4|pages=1639–1644|doi=10.1073/pnas.96.4.1639|issn=0027-8424|pmid=9990077|pmc=15544|bibcode=1999PNAS...96.1639S|doi-access=free}} * {{Cite journal|last=Bassler|first=Bonnie L|date=December 1999|title=How bacteria talk to each other: regulation of gene expression by quorum sensing|journal=Current Opinion in Microbiology|volume=2|issue=6|pages=582–587|doi=10.1016/s1369-5274(99)00025-9|pmid=10607620|issn=1369-5274}} * {{cite journal |last1=Bassler |first1=Bonnie L. |last2=Wright |first2=Miriam |last3=Silverman |first3=Michael R. |title=Multiple signalling systems controlling expression of luminescence in Vibrio harveyi : sequence and function of genes encoding a second sensory pathway |journal=Molecular Microbiology |date=July 1994 |volume=13 |issue=2 |pages=273–286 |doi=10.1111/J.1365-2958.1994.Tb00422.X |pmid=7984107 |s2cid=39587138 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2958.1994.tb00422.x}} * {{Cite journal|last1=Bassler|first1=Bonnie L.|last2=Wright|first2=Miriam|last3=Showalter|first3=Richard E.|last4=Silverman|first4=Michael R.|date=August 1993|title=Intercellular signalling in Vibrio harveyi: sequence and function of genes regulating expression of luminescence|url=https://archive.org/details/sim_molecular-microbiology_1993-08_9_4/page/773|journal=Molecular Microbiology|volume=9|issue=4|pages=773–786|doi=10.1111/j.1365-2958.1993.tb01737.x|pmid=8231809|s2cid=36357210|issn=0950-382X}} == Зноскі == {{reflist|2}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Лаўрэаты прэміі Шаа}} {{Лаўрэаты прэміі Вольфа па хіміі‎}} {{DEFAULTSORT:Баслер, Боні}} cmzxo2v061xj0jexkcesevzdxxgziiy 0 745185 5210078 5202901 2026-10-01T21:02:51Z 5210078 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Разам}} {{Арганізацыя |назва = Беларуская суполка RAZAM e.V. |заснаванне = 9 жніўня 2020<ref name="tagesspiegel2020">{{cite web |url=https://www.tagesspiegel.de/berlin/eine-stimmung-wie-zum-ende-der-ddr-4214935.html |title=Belarus-Aktivisten aus Berlin-Pankow: „Eine Stimmung wie zum Ende der DDR“ |website=Der Tagesspiegel |date=9 снежня 2020 |access-date=31 студзеня 2026 |language=de}}</ref> |месцазнаходжанне = [[Берлін]], [[Германія]]<ref name="razam-impressum">{{cite web |url=https://razam.de/impressum/ |title=Impressum |website=RAZAM |access-date=31 студзеня 2026 |language=de}}</ref> |пасада_кіраўніка1 = 1 старшыня |імя_кіраўніка1 = Марыя Рудзь<ref name="razam-board-2025">{{cite web |url=https://razam.de/about/vorstand/ |title=Vorstand |website=RAZAM |access-date=31 студзеня 2026 |language=de}}</ref> |пасада_кіраўніка2 = 2 старшыня |імя_кіраўніка2 = Бэрбель Хайдэ Уль<ref name="razam-board-2025" /> |пасада_кіраўніка10 = Скарбніца |імя_кіраўніка10 = Лена Борыс<ref name="razam-board-2025" /> }} '''Беларуская суполка RAZAM e.V.''' — некамерцыйнае аб’яднанне (зарэгістраванае таварыства {{lang-de|eingetragener Verein}}). Пазіцыянуе сябе як першае і найбуйнейшае агульнанацыянальнае прадстаўніцтва інтарэсаў людзей з Беларусі, што жывуць у Германіі, а таксама адкрытае для сяброў Беларусі.<ref name="razam-home">{{cite web |url=https://razam.de/ |title=RAZAM – Belarusische Gemeinschaft RAZAM e.V. |website=RAZAM |access-date=31 студзеня 2026 |language=de}}</ref><ref name="tagesspiegel2020" /> == Назва == Поўная назва арганізацыі па-нямецку — ''Belarusische Gemeinschaft «RAZAM» e.V.'' («Беларуская суполка „RAZAM“»).<ref name="razam-statute">{{cite web |url=https://razam.de/be-by/about/satzung/ |title=Статут асацыяцыі (Vereinssatzung @BY) |website=RAZAM |date=1 чэрвеня 2023 |access-date=31 студзеня 2026 |language=be |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315121522/https://razam.de/be-by/about/satzung/ |archive-date=15 сакавіка 2026 |url-status=dead}}</ref> Назва ''RAZAM'' адсылае да беларускага слова «разам».<ref name="razam-home" /> == Гісторыя == Аб’яднанне заснавана 9 жніўня 2020 года — у дзень [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 2020 года]].<ref name="tagesspiegel2020">{{cite web |url=https://www.tagesspiegel.de/berlin/eine-stimmung-wie-zum-ende-der-ddr-4214935.html |title=Belarus-Aktivisten aus Berlin-Pankow: „Eine Stimmung wie zum Ende der DDR“ |website=Der Tagesspiegel |date=2020-12-09 |access-date=2026-01-31 |language=de}}</ref> У афіцыйных матэрыялах RAZAM стварэнне арганізацыі тлумачыцца ўплывам падзей 2020 года і актывізацыяй [[Беларусы Германіі|беларускай супольнасці ў Германіі]].<ref name="razam-home" /> На агульным сходзе 21 лютага 2023 года быў абраны новы склад рады (пашыранага праўлення), у тым ліку 1-й старшынёй — Юлія Салаўёва, 2-й старшынёй — Іна Румянцава; у склад таксама ўвайшлі іншыя сябры рады (асэсары).<ref name="razam-board-2023">{{cite web |url=https://razam.de/be-by/neuer-razam-vorstand-gewaehlt/ |title=Абрана новая пашыраная рада RAZAM e.V. |website=RAZAM |date=1 сакавіка 2023 |access-date=31 студзеня 2026 |language=be}}</ref> 21 лютага 2025 года быў абраны новы склад праўлення на двухгадовы тэрмін на чале з Марыяй Рудзь; з меркаванняў бяспекі арганізацыя паведамляе, што не ўсе члены пашыранага праўлення называюцца публічна.<ref name="razam-board-2025" /> == Прававы статус і статутныя мэты == Згодна са статутам, RAZAM мае сядзібу ў [[Берлін]]е і дзейнічае на федэральным узроўні ў Германіі; арганізацыя дэкларуецца як палітычна, этнічна і канфесійна нейтральная.<ref name="razam-statute" /> Фінансавы год супадае з каляндарным годам.<ref name="razam-statute" /> Статут вызначае арганізацыю як такую, што мае дабрачынныя і грамадска карысныя мэты; у ліку мэт — дапамога палітычна, расава або рэлігійна пераследаваным, уцекачам, вымушана перамешчаным асобам, людзям з інваліднасцю і ахвярам злачынстваў, падтрымка мастацтва і культуры, народнай і прафесійнай адукацыі, роўнасці жанчын і мужчын, развіццё талерантнасці і ўзаемаразумення, а таксама падтрымка грамадзянскай актыўнасці ў адпаведных сферах.<ref name="razam-statute" /> == Арганізацыя і структура == Паштовы адрас аб’яднання пазначаны як ''Karl-Marx-Allee 1, 10178 Berlin''; у гэтым жа раздзеле афіцыйнага сайта падаюцца звесткі пра рэгістрацыю ў рэестры таварыстваў (Amtsgericht Charlottenburg, VR38674 B).<ref name="razam-impressum" /> Дзейны «прадстаўнічы» склад праўлення на сайце арганізацыі ўключае 1-ю старшыню Марыю Рудзь, 2-ю старшыню д-ра Бэрбель Хайдэ Уль і скарбніцу Лену Борыс.<ref name="razam-impressum" /><ref name="razam-board-2025" /> Арганізацыя мае рэгіянальныя групы; на афіцыйнай старонцы пералічваюцца, у прыватнасці, групы ў Берліне і [[Брандэнбург]]у, [[Саксонія (зямля)|Саксоніі]], [[Паўночны Рэйн — Вестфалія|Паўночным Рэйне—Вестфаліі]], [[Брэмен]]е, [[Гамбург]]у, [[Баварыя|Баварыі]], [[Гесэн]]е, [[Саарланд]]зе і [[Ніжняя Саксонія|Ніжняй Саксоніі]].<ref name="razam-regional">{{cite web |url=https://razam.de/be-by/regional/ |title=Рэгіянальныя групы |website=RAZAM |date=28 снежня 2022 |access-date=31 студзеня 2026 |language=be}}</ref> У матэрыялах арганізацыі ў 2022 адзначалася наяўнасць больш як 270 сяброў (членаў) у розных федэральных землях Германіі.<ref name="razam-factsheet">{{cite web |url=https://razam.de/wp-content/uploads/2022/07/RAZAM-Fact-Sheet-sw-1.pdf |title=RAZAM Fact Sheet |website=RAZAM |date=ліпень 2022 |access-date=31 студзеня 2026 |language=de}}</ref> == Членства і фінансаванне == RAZAM пазіцыянуе сяброўства як адкрытае для людзей, якія падзяляюць мэты арганізацыі; у публікацыях згадваецца колькасць сяброў «больш за 270» (канец 2021 года) і «больш за 250» (пачатак 2023 года).<ref name="razam-membership">{{cite web |url=https://razam.de/be-by/about/mitgliedschaft/ |title=Стаць сябрам |website=RAZAM |access-date=31 студзеня 2026 |language=be |archive-url=https://web.archive.org/web/20260215011806/https://razam.de/be-by/about/mitgliedschaft/ |archive-date=15 лютага 2026 |url-status=dead}}</ref> Паводле апісання на платформе vostel.de, RAZAM фінансуе дзейнасць пераважна праз праектныя гранты дзяржаўных і прыватных фондаў, а таксама праз індывідуальныя ахвяраванні; там жа падаюцца ацэнкі колькасці супрацоўнікаў і валанцёраў (адпаведна 8 і 15).<ref name="vostel">{{cite web |url=https://vostel.de/de/volunteering/organisations/2617_Belarusische-Gemeinschaft-RAZAM-e-V |title=Belarusische Gemeinschaft RAZAM e.V. |website=vostel.de |access-date=31 студзеня 2026 |language=de}}</ref> == Дзейнасць == У статуце як формы рэалізацыі мэт называюцца публічныя мерапрыемствы (лекцыі, варкшопы, чытанні), супрацоўніцтва з ініцыятывамі з падобнымі мэтамі, інфармаванне пацярпелых пра правы, збор ахвяраванняў і падтрымка асоб у складаных жыццёвых сітуацыях (у тым ліку праз бясплатныя кансультацыі і матэрыяльную дапамогу), а таксама садзейнічанне сацыяльнай, культурнай і іншай інтэграцыі.<ref name="razam-statute" /> Згодна з інфармацыяй праекта ''Haus der Statistik'', RAZAM з 2021 года выкарыстоўвае там памяшканні і рэгулярна праводзіць канцэрты, выставы і чытанні з удзелам мастакоў і актывістаў з Беларусі.<ref name="hds">{{cite web |url=https://hausderstatistik.org/pioniere/razam-e-v-belarusische-gemeinschaft/ |title=RAZAM e.V. // Belarusische Gemeinschaft |website=Haus der Statistik |access-date=31 студзеня 2026 |language=de}}</ref> У тым жа апісанні адзначаецца, што ў 2022 годзе ў межах «Salon Ukraine» на тэрыторыі ''Haus der Statistik'' арганізоўваліся дапамога і прастора для людзей, якія ўцяклі ад вайны ва Украіне, а таксама збор рэчаў для гуманітарных перавозак.<ref name="hds" /> У сакавіку 2026 года па ініцыятыве супольнасці RAZAM экспанаты [[Беларускі музей (Ляймен)|беларускага музея]] ў нямецкім горадзе [[Ляймен (Бадэн)|Ляймен]], створанага ў 1982 годзе эмігрантам [[Юрый Жывіца|Юрыем Попкам]], былі перавезены ў [[Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча (сучасны)|Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча]]<ref>[https://racyja.com/by/kultura/vilenski-belaruski-muzej-imja-luckevica-papouniusja-kalekcyjaj-juryja-popki/ Віленскі беларускі музей імя Луцкевіча папоўніўся калекцыяй Юрыя Попкі]</ref><ref>[https://razam.de/be-by/%d0%b2%d1%8b%d1%80%d0%b0%d1%82%d0%b0%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%b0%d1%8f-%d0%ba%d1%83%d0%bb%d1%8c%d1%82%d1%83%d1%80%d0%bd%d0%b0%d1%8f-%d1%81%d0%bf%d0%b0%d0%b4%d1%87%d1%8b%d0%bd%d0%b0-%d0%b1%d0%b5%d0%bb/ Выратаваная культурная спадчына: Беларускі музей з Ляймена цяпер у Вільні]</ref>. == Узнагароды == 23 мая 2023 года суполка RAZAM была ўзнагароджана Грамадзянскай прэміяй [[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі|СДПГ]] імя Густава Хайнэмана.<ref>{{cite web |url=https://www.spd.de/service/pressemitteilungen/detail/news/regine-hildebrandt-preis-gustav-heinemann-buergerpreis-wilhelm-droescher-preis-die-preistraegerinnen-2023/17/05/2023 |title=REGINE-HILDEBRANDT-PREIS — GUSTAV-HEINEMANN-BÜRGERPREIS — WILHELM-DRÖSCHER-PREIS: DIE PREISTRÄGER:INNEN 2023 |website=SPD |date=17 мая 2023 |access-date=31 студзеня 2026 |language=de}}</ref><ref>{{cite web |url=https://razam.de/be-by/%d1%83%d1%80%d1%83%d1%87%d1%8d%d0%bd%d0%bd%d0%b5-%d0%bf%d1%80%d1%8d%d0%bc%d1%96%d1%96-%d1%96%d0%bc%d1%8f-%d0%b3%d1%83%d1%81%d1%82%d0%b0%d0%b2%d0%b0-%d1%85%d0%b0%d0%b9%d0%bd%d0%b5%d0%bc%d0%b0%d0%bd/ |title=Уручэнне прэміі імя Густава Хайнемана 2023 |website=RAZAM |access-date=31 студзеня 2026 |language=be}}</ref> == Рэакцыя беларускіх уладаў == Летам 2023 года суд Чыгуначнага раёна Гомеля прызнаў старонкі суполкі і яе рэгіянальных груп у Instagram экстрэмісцкімі матэрыяламі; пра гэта паведамлялася ў «Рэспубліканскім спісе экстрэмісцкіх матэрыялаў».<ref>{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov-2020.html |title=Республиканский список экстремистских материалов |website=sb.by |date=19 верасня 2023 |access-date=31 студзеня 2026 |language=ru}}</ref> У 2025 года Телеграм-канал і сайт суполкі былі дабаўлены да «Рэспубліканскага спіса экстрэмісцкіх матэрыялаў».<ref>{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov-2025.html |title=Республиканский список экстремистских материалов 2025 г. |website=sb.by |date=29 снежня 2025 |access-date=31 студзеня 2026 |language=ru}}</ref> == Гл. таксама == * [[Беларусы Германіі]] * [[Беларуская дыяспара]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://razam.de/ Афіцыйны сайт] (DE) * [https://web.archive.org/web/20230801084943/https://razam.de/be-by/ Афіцыйны сайт] (BE) * [https://razam.de/be-by/regional/ Рэгіянальныя групы] * [https://razam.de/about/vorstand/ Праўленне] (DE) {{Вонкавыя спасылкі}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Германіі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2020 годзе]] 2v2g4t6qz84yym05ut58fhn6vsf0dc9 0 746662 5209937 5142345 2026-10-01T14:26:24Z Makenzis 56337 5209937 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Атлетык Эскальдэс | Лагатып = | ПоўнаяНазва = {{lang-ca|Atlètic Club d’Escaldes}} | Мянушкі = | Горад = [[Эскальдэс-Энгардань]], [[Андора]] | Заснаваны = [[2002]] | Стадыён = Стадыёны [[Федэрацыя футбола Андоры|Федэрацыі футбола Андоры]] | Умяшчальнасць = | Прэзідэнт = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Прымера Дывізіё]] | Сезон = [[Прымера Дывізіё 2025/2026|2025/26]] | Месца = 5 месца | Сайт = https://acescaldes.com/ |pattern_la1=_nikeacademy22rbw |pattern_b1=_nikeacademy22rbw |pattern_ra1=_nikeacademy22rbw |pattern_sh1= |pattern_so1= |leftarm1=0000FF |body1=0000FF |rightarm1=0000FF |shorts1=0000FF |socks1=0000FF |pattern_la2= |pattern_b2=_jomagrafity2s |pattern_ra2= |pattern_sh2= |pattern_so2= |leftarm2=afe7f5 |body2=afe7f5 |rightarm2=afe7f5 |shorts2=afe7f5 |socks2=afe7f5 }} '''«Атлетык Эскаьдэс»''' ({{lang-ca|Atlètic Club d’Escaldes}}) — андорскі [[футбольны клуб]] з горада [[Эскальдэс-Энгардань]]. Клуб быў заснаваны ў [[2002]] годзе, з 2019 года выступае ў [[Прымера Дывізіё]]. == Гісторыя == Кулб заснаваны 20 мая 2002 года ў [[Эскальдэс-Энгардань]] і ў тым жа годзе прыняў удзел у другой лізе Андоры, а праз год выйшаў у элітны дывізіён. На працягу трох сезонаў клуб гуляў у найвышэйшым дывізіёне, дзе замацаваўся ўнізе турнірнай табліцы і стала ўдзельнічаў у раўндах плэй-оф за выжыванне. З сезона 2007/08 выступаў у Сегона Дывізіё да сезона 2019/20. == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Андоры па футболе|Чэмпіянат Андоры]]:''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Чэмпіён (1)''': '''2022/23''' * '''[[Кубак Канстытуцыі па футболе|Кубак Канстытуцыі]]:''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Пераможца (1)''': '''2022''' ** [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст '''(1)''': 2021 * '''[[Другі дывізіён чэмпіянату Андоры па футболе|Другі дывізіён]]:''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Пераможца (1)''': '''2003/04, 2018/19''' == Статыстыка выступленняў == === Міжнародныя кубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! Клуб ! ({{Comment|Х|Хатні}}) ! ({{Comment|Г|Гасцявы}}) ! Вынік |- | [[Ліга канферэнцый УЕФА 2022/2023|2022/23]] | [[Ліга канферэнцый УЕФА]] | 1-ы кв. раўнд | {{Сцяг|Мальта}} [[ФК Гзіра Юнайтэд|Гзіра Юнайтэд]] | style="text-align:center;"| 0:1 | style="text-align:center;"| 1:1 | style="text-align:center;"| '''1:2''' <small>({{Comment|д. ч.|дадатковы час}})</small> |- | rowspan="2"| 2023/24 | [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2023/2024|Ліга чэмпіёнаў УЕФА]] | Папярэдні раўнд | {{Сцяг|MNE}} [[ФК Будучнаст Падгорыца|Будучнаст (Падгорыца)]] | colspan="3" style="text-align:center;"| '''0:3'''{{ref|1|1}} |- | [[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|Ліга канферэнцый УЕФА]] | 2-і кв. раўнд | {{Сцяг|ALB}} [[ФК Партызані Тырана|Партызані (Тырана)]] | style="text-align:center;"| 0:1 | style="text-align:center;"| 1:4 | style="text-align:center;"| '''1:5''' |} ; <small>Заўвагі : {{note|1|1}} Матчы папярэдняга кваліфікацыйнага раунда Лігі чэмпіёнаў УЕФА праходзяць у адну сустрэчу. У сезоне 2023/24 месцам правядзення быў абраны [[Коўпавагур]], [[Ісландыя]]</small> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://acescaldes.com/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220615011601/https://acescaldes.com/ |date=15 чэрвеня 2022 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Андоры|Атлетык Эскальдэс]] 5oxrkypxgxqktg3mr89idvrasc4uhol 100 753022 5209992 5209333 2026-10-01T15:51:45Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5209992 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Інцыдэнт з Boeing 737 над Саудаўскай Аравіяй|2026-10-01T15:03:24Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Ганна Вячаславаўна Запартыка|2026-09-30T17:04:50Z|Schlurpie}} {{Новы артыкул|Антоніа Валіснеры|2026-09-30T12:18:52Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Шарль Банэ|2026-09-30T11:47:24Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Абсарбцыйная мікраскапія|2026-09-30T09:53:13Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пётр Іванавіч Цістраў|2026-09-29T12:32:11Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Аляксандр Іванавіч Страхаў|2026-09-29T11:12:23Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Пётр Васілевіч Раеўскі|2026-09-29T06:36:04Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Інэса Уладзіміраўна Кур’ян|2026-09-28T22:29:55Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Франсуа Віктор Альфонс Алар|2026-09-28T11:35:07Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Каро Алабян|2026-09-28T11:14:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Браніслаў Мацвеевіч Усас|2026-09-27T11:16:05Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Ірына Мікалаеўна Раманава|2026-09-26T16:39:59Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Эдаарда Амальдзі|2026-09-25T09:47:36Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Андэрс Іонас Ангстрэм|2026-09-25T06:06:22Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ампула|2026-09-22T12:18:41Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 477g1dz3vd5nikx0x5x28i2f0j9r5cl 100 753274 5209990 5209332 2026-10-01T15:51:23Z NirvanaBot 40832 +8 новых 5209990 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Мітчэл (гара)|2026-10-01T11:21:57Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Роанак (рака)|2026-10-01T11:02:21Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Арысаба (горад)|2026-10-01T07:20:48Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Зямлянск|2026-10-01T07:07:09Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Маямі (Арызона)|2026-10-01T06:55:38Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дуглас (Арызона)|2026-10-01T06:48:41Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Паркер (Арызона)|2026-10-01T06:40:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Кінгмен (Арызона)|2026-10-01T06:32:52Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Амбала|2026-09-30T06:37:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Самінскія Горы|2026-09-29T16:59:34Z|Actroix}} {{Новы артыкул|Грэчанята|2026-09-28T19:32:30Z|Actroix}} {{Новы артыкул|Албена|2026-09-28T11:47:28Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 7cfut3vo25sism7866wnv98nbomlawk 100 753287 5209987 5209329 2026-10-01T15:50:47Z NirvanaBot 40832 +7 новых 5209987 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Чэрыкаўскі турэмны замак|2026-10-01T15:43:30Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Слуцкі турэмны замак|2026-10-01T15:12:45Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Аляксандр Уладзіміравіч Якоўчыц|2026-10-01T13:02:26Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Вацлаў Пшыбыльскі|2026-10-01T12:46:00Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Капліца-пахавальня Шукевічаў|2026-10-01T07:42:21Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Таццяна Дзмітрыеўна Логінава|2026-10-01T05:46:19Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ганна Вячаславаўна Запартыка|2026-09-30T17:04:50Z|Schlurpie}} {{Новы артыкул|Уладзіслаў Сціпулкоўскі|2026-09-30T08:53:17Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Самінскія Горы|2026-09-29T16:59:34Z|Actroix}} {{Новы артыкул|Пётр Іванавіч Цістраў|2026-09-29T12:32:11Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Гімназія №10 (Гродна)|2026-09-29T12:12:45Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Аляксандр Іванавіч Страхаў|2026-09-29T11:12:23Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Надзея Мікалаеўна Парчук|2026-09-29T10:42:09Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Праект прысутных месцаў Андрэяна Захарава|2026-09-29T07:44:37Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Пётр Васілевіч Раеўскі|2026-09-29T06:36:04Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Катастрофа Як-28Р пад Дашкаўцамі|2026-09-29T00:22:13Z|IshaBarnes}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> nhd58eg69xuc8qn26ibmmy5ko41c5iy 0 754643 5210022 4739774 2026-10-01T17:03:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210022 wikitext text/x-wiki {{Грузавы аўтамабіль | Назва = БелАЗ-549В | Выява = | Подпіс = | Выпуск = 1969 | Вытворца = [[БелАЗ]] | Месца вытворчасці = [[Жодзіна]], [[БССР]] | Папярэднік = | Пераемнік = | Вікісховішча = }} '''БелАЗ-549В''' — вопытны кар’ерны [[самазвал]] грузападымальнасцю 120 тон з актыўным паўпрычэпам і газатурбінным рухавіком. Пабудаваны на [[Беларускі аўтамабільны завод|Беларускім аўтамабільным заводзе]] ў 1969 годзе ў адзіным экзэмпляры. Самы буйны самазвал у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] на момант стварэння<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.abw.by/novosti/commercial/203684|title=Чем закончился почти секретный проект по созданию турбоБелАЗа?|website=www.abw.by|access-date=2021-02-12|url-status=dead}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://www.klimov.ru/files/pdf/books/IZOTOV_SITE.pdf|аўтар=Алексей СУХАНОВСКИЙ|загаловак=ИЗОТОВ: Краткое руководство по изучению жизни и творчества генерального конструктора отечественных двигателей Сергея Петровича Изотова с воспоминаниями современников, фотографиями и чертежами|год=2012|месца=Архангельск|выдавецтва=«СК-Столица»|старонкі=78|старонак=182|isbn=978-5-904309-10-7|archivedate=2020-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201129201654/https://www.klimov.ru/files/pdf/books/IZOTOV_SITE.pdf}}</ref>. == Гісторыя == Пяцігадовы план 1966—1970 гадоў прадпісваў беларускаму аўтазаводу распрацаваць кар’ерныя самазвалы грузападымальнасцю 100 тон і вышэй. Галоўнай праблемай, з якой сутыкнуліся канструктары, стала адсутнасць рухавіка патрэбнай магутнасці (на той момант у СССР не выпускалі дызеляў магутнасцю 1000 к.с.), таму было вырашана правесці эксперымент і ўсталяваць на грузавік верталётны рухавік магутнасцю 1200 к. с. У 1969 годзе пабудова самазвала завяршылася. З-за высокага кошту эксплуатацыі і малога рэсурсу авіярухавіка (каля 3000—4000 гадзін у параўнанні з 15 000—20 000 гадзін для дызеля), а таксама з-за неабходнасці ў спецыяльным паліве (авіяцыйны газ), далейшую работу па праекце вырашылі згарнуць, і да эксперыментаў з газатурбіннымі рухавікамі на БелАЗе не вярталіся да 2018 года<ref name=":0"/><ref>{{Cite web|url=https://zolotodb.ru/article/12004|title=Карьерные самосвалы с пониженным потреблением дизельного топлива / / ЗОЛОТОДОБЫЧА. Добыча золота, технологии, оборудование|website=zolotodb.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127000029/https://zolotodb.ru/article/12004|archive-date=2021-01-27|access-date=2021-02-12|url-status=live}}</ref>. БелАЗ-549В прадстаўляў сабой аўтацягнік з актыўным паўпрычэпам і электрычнай перадачай: газатурбінны рухавік прыводзіў у рух генератар, а атрыманы ток накіроўваўся на электрарухавікі задняга моста цягача і моста паўпрычэпа<ref name=":0"/><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://5koleso.ru/avtopark/samosvaly-belaz-belorusskie-velikany/|title=Самосвалы БелАЗ: белорусские великаны|website=5 колесо|date=2015-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514160236/https://5koleso.ru/avtopark/samosvaly-belaz-belorusskie-velikany/|archive-date=2021-05-14|access-date=2021-05-14|url-status=live}}</ref>. Машына выкарыстоўвала турбавінтавы рухавік ТВ2-117, прызначаны для ўстаноўкі на верталёты [[Мі-8]]. Яго распрацавалі на заводзе імя Клімава, і з 1967 года выпускалі на Пермскім маторным заводзе<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{reflist}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі БелАЗ|549В]] slmrl0j9kkerz8fonkcefxng4af9gkc 0 754726 5210023 4843889 2026-10-01T17:08:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210023 wikitext text/x-wiki {{Грузавы аўтамабіль | Назва = БелАЗ-7560 | Выява = BelAZ 75600.JPG | Подпіс = БелАЗ-75600 на Бачацкім вугальным разрэзе (Кемераўская вобласць, Расія) | Выпуск = 2005—ц.ч. | Вытворца = [[БелАЗ]] | Месца вытворчасці = [[Жодзіна]], [[Беларусь]] | Папярэднік = | Пераемнік = | Вікісховішча = BelAZ-75600 }} '''БелАЗ-7560''' — кар’ерны [[самазвал]]. Вырабляецца [[Беларускі аўтамабільны завод|Беларускім аўтамабільным заводам]] з 2005 года. == Гісторыя == Першы самазвал БелАЗ-75600 грузападымальнасцю 320 тон быў пабудаваны ў 2005 годзе. У лістападзе 2006 года ён быў уведзены ў эксплуатацыю на [[Бачацкі вугальны разрэз|Бачацкім вугальным разрэзе]] ([[Кемераўская вобласць]], [[Расія]]). Другі экзэмпляр быў выраблены ў 2007 годзе<ref>{{cite news |author = Дмитрий Гладкий |url = https://abw.by/news/commercial/2007/02/18/generalov-karerov-teper-dva |title = Генералов карьеров теперь два |publisher = [[abw.by]] |date = 2007-02-18 |access-date = 2024-01-04 |language = ru |archive-date = 4 студзеня 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240104181738/https://abw.by/news/commercial/2007/02/18/generalov-karerov-teper-dva |url-status = dead }}</ref>. У 2010 годзе была прадстаўлена мадыфікацыя грузападымальнасцю 360 тон<ref name="belta-2010-04-23">{{cite news |url = https://www.belta.by/economics/view/belaz-sozdal-pervyj-opytnyj-obrazets-karjernogo-samosvala-gruzopodjemnostjju-360-t-141923-2010/ |title = БелАЗ создал первый опытный образец карьерного самосвала грузоподъемностью 360 т |publisher = [[БелТА]] |date = 2010-04-23 |access-date = 2024-01-04 |language = ru }}</ref>. == Мадыфікацыі == * '''БелАЗ-75600''': грузападымальнасць — 320 т., рухавік — Cummins QSK 78-C (2610 кВт/3500 к.с.); * '''БелАЗ-75601''' (2010 год<ref name="belta-2010-04-23"/>): грузападымальнасць — 360 т., рухавік — MTU 20V4000 (2800 кВт/3750 к.с.); * '''БелАЗ-75602''': грузападымальнасць — 360 т., рухавік — MTU 20V4000 (2800 кВт/3750 к.с.); * '''БелАЗ-75603''': грузападымальнасць — 360 т., рухавік — Cummins QSK 78-C (2610 кВт/3500 к.с.); * '''БелАЗ-75604''' (2014 год): грузападымальнасць — 360 т., рухавік — MTU 20V4000 (2800 кВт/3750 к.с.); адрозніваецца электрамеханічнай трансмісіяй пераменнага току расійскай вытворчасці ААТ «Сілавыя машыны»<ref>{{cite news |author = Сергей Грищенко |url = https://abw.by/news/commercial/2014/01/16/na-belaze-izgotovlena-novaya-modifikaciya-360tonnogo-karernogo-samosvala |title = На БЕЛАЗе изготовлена новая модификация 360-тонного карьерного самосвала |publisher = [[abw.by]] |date = 2014-01-16 |access-date = 2024-01-04 |language = ru |archive-date = 4 студзеня 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240104164722/https://abw.by/news/commercial/2014/01/16/na-belaze-izgotovlena-novaya-modifikaciya-360tonnogo-karernogo-samosvala |url-status = dead }}</ref>. * '''БелАЗ-75605''': грузападымальнасць — 360 т., рухавік — Cummins QSK 78-C (2610 кВт/3500 к.с.). == Тэхнічныя характарыстыкі == {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" |- ! colspan="2" | ! БелАЗ-75602 ! БелАЗ-75603 ! БелАЗ-75604 ! БелАЗ-75605 |- ! colspan="2" | Эксплуатацыйная маса, т | colspan="4" | 261 |- ! colspan="2" | Поўная маса, т | colspan="4" | 621 |- ! colspan="2" | Аб’ём кузава, м³ | colspan="4" | 139 (з «шапкай» 199) / 162,8 (з «шапкай» 218,1) |- ! colspan="2" | Грузападымальнасць, т | colspan="4" | 360 |- ! colspan="2" | Магутнасць рухавіка, кВт (к.с.) | 2800 (3750) | 2461 (3300) / 2610 (3500) | 2800 (3750) | 2461 (3300) / 2610 (3500) |- ! colspan="2" | Круцільны момант, Нм | 15728 пры 1700 аб/хв | 13771 пры 1500 аб/хв | 15728 пры 1700 аб/хв | 13771 пры 1500 аб/хв |- ! colspan="2" | Удзельны расход паліва, г/ кВт*г | 198 | 201 | 198 | 196 / 201 |- ! colspan="2" | Трансмісія | colspan="4" | электрамеханічная |- ! colspan="2" | Рэдуктар матор-калёс | colspan="4" | планетарны, двухрадны |- ! colspan="2" | Цягавы электрарухавік | colspan="2" | 1TB330-2GA03 | GST 2450-8 | 5GEB48A |- ! colspan="2" | Цягавы генератар | colspan="2" | YJ177B | TAD-8 | 5GTA39 |- ! rowspan="2" | Падвеска ! пярэдняя | colspan="4" | залежная |- ! задняя | colspan="4" | на падоўжных рычагах з цэнтральным шарнірам |- ! rowspan="5" | Тармазная сістэма |- ! пярэдніх колаў | colspan="4" | сухія, дыскавыя |- ! задніх колаў | colspan="4" | сухія, двухдыскавыя |- ! стаяначны тормаз | colspan="4" | дыскавы |- ! дапаможны | colspan="4" | электрадынамічнае тармажэнне цягавымі рухавікамі з прымусовым паветраным астуджэннем тармазных рэзістараў |- ! colspan="2" | Шыны | colspan="4" | 59/80R63 |- ! colspan="2" | Макс. хуткасць, км/г | colspan="4" | 64 |- ! colspan="2" | Радыус паварота, м | colspan="4" | 17,2 |- |} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{артыкул |загаловак = Большой и еще больше |спасылка = http://www.abw.by/archive/496/belaz-320t/ |выданне = [[Автобизнес]] |тып = газета |год = 2005 |нумар = 46 (584) от 17 ноября |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130530001150/http://www.abw.by/archive/496/belaz-320t/ |archivedate = 30 мая 2013 }} * {{артыкул |загаловак = Дадим стране угля! |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/2007/04/dadim-stranie-uglia |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 2007 |нумар = 04 |старонкі = 182-188 |мова = ru }} == Спасылкі == * {{cite web |url = https://belaz.by/products/products-belaz/dumpers/dump-trucks-with-electromechanical-transmission/dump-truck-series-7541/ |title = Карьерный самосвал серии 7560 |publisher = [[БелАЗ]] |access-date = 2024-01-04 |language = ru |archive-date = 4 студзеня 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240104164723/https://belaz.by/products/products-belaz/dumpers/dump-trucks-with-electromechanical-transmission/dump-truck-series-7541/ |url-status = dead }} [[Катэгорыя:Аўтамабілі БелАЗ|7560]] j8ioinxbllidas1wyqxwsw9c5egjfdz 0 759875 5209853 4798800 2026-10-01T12:31:56Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5209853 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Дзмітрый Хананавіч Астрахан''' (нар. {{ДН|17|3|1957}}, {{МН|Ленінград||}}, [[РСФСР]]) — савецкі і расійскі [[рэжысёр]] тэатра і кіно, прадзюсар, тэлевядучы, кінаакцёр. Заслужаны дзеяч мастацтваў РФ (2009), лаўрэат Спецыяльнай прэміі Рэспублікі Беларусь (2014). Член грамадскай рады Расійскага яўрэйскага кангрэса. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і ленінградскіх гісторыкаў — Ханана Маркавіча Астрахана і Сусаны Маркаўны Маневіч, выхадцаў з Беларусі. Быў малодшым, пятым дзіцем у сям’і. У школе захапляўся чытаннем, матэматыкай і спортам. Па заканчэнні восьмага класа паступіў у фізіка-матэматычную школу № 30 на [[Васільеўскі востраў|Васільеўскім востраве]] і адначасова працягнуў займацца класічнай барацьбой. Па заканчэнні школы быў прыняты ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны электратэхнічны ўніверсітэт|Ленінградскі электратэхнічны інстытут імя Ульянава (Леніна)]]. На працягу некалькіх гадоў змяніў некалькі інстытутаў, пакуль не быў прыняты ў Ленінградскі дзяржаўны інстытут тэатра, музыкі і кінематаграфіі, у клас А. А. Музіля (скончыў у 1982 годзе). У якасці дыпломнай працы павінен быў паставіць спектакль у Пушкінскім тэатры, аднак, па сцвярджэнні самога Астрахана, пасля таго, як мастацкі кіраўнік тэатра даведаўся, што Астрахан — яўрэй, спектакль паставіць не далі. З 1981 па 1987 год — рэжысёр Свярдлоўскага тэатра юнага гледача. Затым адслужыў ва Узброеных сілах СССР (марская авіяцыя). Ставіў спектаклі ў розных тэатрах Расіі і за мяжой, стажыраваўся ў [[Георгій Аляксандравіч Таўстаногаў|Г. А. Таўстаногава]] ў Ленінградзе. З 1991 па 1995 год кіраваў пецярбургскім Тэатрам камедыі імя Н. П. Акімава. З 1993 па 1996 год кіраваў акцёрскай майстэрняй Санкт-Пецярбургскай дзяржаўнай акадэміі тэатральнага мастацтва. Актыўна працуе ў тэатры і кіно. == Фільмаграфія == === Рэжысёр === * (2023) «[[Кацярына (тэлесерыял)|Кацярына]]» * (2019) «[[Лёс дыверсанта]]» * (2002) «[[Лэдзі на дзень]]» * (1998) «[[Зала чакання (тэлесерыял)|Зала чакання]]» * (1996) «[[З пекла ў пекла]]» * (1993) «[[Ты ў мяне адзіная]]» === Акцёр === * (2014) «[[Шагал — Малевіч]]» — рэбэ Айзік, равін {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Астрахан}} efwtkxuz91tlubly1ibqwwlh8z0hd98 0 762246 5210131 5197790 2026-10-02T04:14:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210131 wikitext text/x-wiki [[Файл:Wild Brumbies Australia 11.jpg|250px|міні|Брамбі ў [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новым Паўднёвым Уэльсе]]]] '''Брамбі''' — {{нп3|Здзічэлы конь|здзічэлыя|uk|Кінь здичавілий}} свойскія коні, якія жывуць у [[Аўстралія|Аўстраліі]]. Брамбі паходзяць ад збеглых або згубленых коней, асобныя групы атрымалі назвы «моб» або «бэнд»<ref>{{Cite news|url=https://www.youtube.com/watch?v=9NRAVHvyqGM|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211116/9NRAVHvyqGM|archive-date=2021-11-16|url-status=live|title=Australia's wild desert horses: 'This environment tests them to their limits'|last=Mellor|first=Leonie|date=19 September 2018|work=ABC 7.30|access-date=6 November 2019|type=News Report|quote="...wild horses, in what's referred to as bands. Groups of up to a dozen with a protective stallion..."}}{{cbignore}}</ref>. Здзічэлыя коні сустракаюцца ў многіх раёнах Аўстраліі, самая вялікая іх папуляцыя на [[Паўночная тэрыторыя|Паўночнай тэрыторыі]], другая па колькасці жыве ў [[Квінсленд]]зе, шырока вядомыя брамбі ў рэгіёне [[Аўстралійскія Альпы|Аўстралійскіх Альпаў]]. Іх папуляцыі маюцца ў нацыянальных парках {{нп3|Алпайн (нацыянальны парк)|нацыянальным парку Алпайн||Alpine National Park}} у [[Вікторыя (штат)|штаце Вікторыя]], {{нп3|Барынгтан-Топс|нацыянальным парку Барынгтан-Топс||Barrington Tops National Park}} і [[Касцюшка (нацыянальны парк)|нацыянальным парку Касцюшка]] ў [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новым Паўднёвым Уэльсе]] і {{нп3|Карнарвон (нацыянальны парк)|нацыянальным парку Карнарвон||Carnarvon National Park}} у [[Квінсленд]]зе. Часам іх {{нп3|Адлоў (жывёлагадоўля)|адлоўліваюць||Muster (livestock)}} і прыручваюць для выкарыстання ў {{нп3|Кэмпдрафтынг|кэмпдрафтынгу||Campdrafting}}, у якасці {{нп3|Пастуховы конь|пастуховых коней||Stock horse}} на фермах або {{нп3|Станцыя (жывёлагадоўля)|станцыях|ru|Станция (скотоводство)}}, а таксама ў якасці {{нп3|Конны турызм|турыстычных коней|uk|Кінний туризм}}, {{нп3|Коннае шоу|коней для шоу||Horse show}}, верхавых коней {{нп3|Поні-клуба|||Pony Club}} і прагулачных коней<ref>Dobbie, W. R., Berman, D. M., & Braysher, M. L. (1993). ''Managing Vertebrate Pests: Feral horses''. Canberra: Australia Government Publishing Service.</ref>. Эколагі і ўрад разглядаюць іх як шкоднікаў і пагрозу мясцовым [[экасістэма]]м<ref name="AGDEH 2004" /><ref>{{cite news|title=Guns cocked as brumbies run wild|first=Malcolm|last=Holland|url=http://www.heraldsun.com.au/news/guns-cocked-as-brumbies-run-wild/story-e6frf7jo-1225841125272|newspaper=Herald Sun|date=15 March 2010|access-date=20 December 2010}}</ref>, але з іншага боку яны маюць каштоўнасць, як частка спадчыны Аўстраліі. Ахвотныя працуюць над прадухіленнем жорсткага абыходжання або знішчэння брамбі, вяртаннем у звыклае асяроддзе асобін, што былі адлоўлены<ref>{{Cite web|url=http://www.guyfawkesheritagehorse.com/|title=The Guy Fawkes Heritage Horse Association Inc.|author=Foster|first=Helen and Digby|location=Dorrigo, NSW|publisher=self|access-date=4 January 2010|year=2010}}</ref>. У Аўстраліі няма вядомых драпежнікаў дзікіх коней, хоць не выключана, што дзінга або дзікія сабакі часам здабываюць жарабят. У сярэднім штогод гіне 20 % папуляцыі брамбі, у асноўным ад засухі, атрутных раслін і паразітаў. Нешматлікія дзікія коні дасягаюць 20-гадовага ўзросту. Максімальна магчымая хуткасць павелічэння колькасці дзікіх коней складае 20-25 % у год<ref name="Csurhes 20162">{{Citation|publisher=Department of Agriculture and Fisheries: Biosecurity Queensland|last1=Csurhes|first1=Steve|last2=Paroz|first2=Gina|last3=Markula|first3=Anna|title=Invasive animal risk assessment: Feral horse, Equus caballus|date=2016|url=https://www.daf.qld.gov.au/__data/assets/pdf_file/0004/51961/IPA-Feral-Horses-Risk-Assessment.pdf}}</ref><ref>{{Cite news|date=2021-01-12|title=New survey supports need to cull more of Kosciuszko's wild horses, state government says|url=https://www.abc.net.au/news/2021-01-13/wild-horse-population-in-kosciuszko-slashed-by-a-quarter/13053240|access-date=2021-02-16|newspaper=ABC News|language=en-AU|last1=Malone|first1=Ursula}}</ref>. == Гісторыя == === Паходжанне тэрміна === Тэрмін ''брамбі'' адносіцца да дзікіх коней у Аўстраліі<ref>{{Cite web|url=http://www.askoxford.com:80/concise_oed/brumby?view=uk|title=Definition of "Brumby"|website=Compact Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|archive-url=https://archive.today/20120729060435/http://www.askoxford.com/concise_oed/brumby?view=uk|archive-date=29 July 2012|access-date=4 January 2010|url-status=dead}}</ref>. Ранейшыя тэрміны XIX стагоддзя для дзікіх коней у сельскай мясцовасці Аўстраліі ўключалі ў сябе «чыстаскурыя» ({{lang-en|clear-skins}}) і «скраберы» {{lang-en|scrubbers}}<ref>Morris, p.58</ref>. Самае ранняе вядомае выкарыстанне тэрміну ''брамбі'' ў маўленні (1862, запісана ў 1896) на раўнінах вакол рэк {{нп3|Баруан (сярэдняе цячэнне Дарлінга)|Баруан|ru|Баруон (среднее течение Дарлинга)}} і {{нп3|Наран|||Narran River}} на поўначы [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новага Паўднёвага Уэльса]]<ref>[http://nla.gov.au/nla.news-article14063420 «BRUMBY», The Sydney Morning Herald 18 Aug 1896 Page 7]</ref>. Два найстарэйшыя вядомыя з’яўленні ў друку (з {{нп3|Уолгейт (Новы Паўднёвы Уэльс)|Уолгейта, Новы Паўднёвы Уэльс||Walgett, New South Wales}} ў 1871<ref>[http://nla.gov.au/nla.news-article18757902 WALGETT,The Maitland Mercury and Hunter River General Advertiser, 10 October 1871, page 3]</ref> і {{нп3|Сэнт-Джордж (горад)|Сэнт-Джорджа, Квінсленд|ru|Сент-Джордж (город)}} у 1874<ref>[http://nla.gov.au/nla.news-article215602214 ST. GEORGE ANNUAL RACES, Dalby Herald And Western Queensland Advertiser, 25 April 1874, page 3]</ref>) абодва з гэтага рэгіёну, а два наступныя — лісты ў «{{нп3|The Queenslander|||The Queenslander}}» у 1874<ref>[http://nla.gov.au/nla.news-article18333812 A Voice from the Border, The Queenslander (Brisbane, Qld. : 1866—1939), 12 Dec 1874, Page 9 ]</ref> і 1875<ref name=":0">[http://nla.gov.au/nla.news-article18335255 Buzzes from Borderland, The Queenslander, 20 March 1875, page7]</ref> — ад самаапісанага «забойцы брамбі», які жыве ў Бубера, недалёка ад {{нп3|Гундзівіндзі||ru|Гундивинди}}, на ўсходзе. У першых двух артыкулах ''брамбі'' выкарыстоўваецца ў метафарах з адценнем непаўнавартаснай жывёлы, а два лісты з Бубера апісваюць праблему брамбі і малююць цяжкасці брамбі-стралка. Увогуле за дзесяць гадоў пасля таго першага (1871) з’яўлення пошук «{{нп3|Trove|||Trove}}» у аўстралійскіх газетах знайшоў яшчэ толькі 23 артыкулы ў газетах і альманаху, якія змяшчаюць слова ''брамбі'', якое азначае дзікі конь, плюс пяць выпадкаў, калі адзін з гэтых артыкулаў быў скапіяваны ў іншую газету. Чатыры з гэтых выпадкаў былі з артыкулам «Адстрэл брамбі»<ref>[http://nla.gov.au/nla.news-article142155555 BRUMBIE SHOOTING, The Australasian (Melbourne, Vic. : 1864—1946), Sat 27 Nov 1875,Page 7]</ref> з ''альманаха Munro’s Port Curtis Almanac and Miners' and Settlers' Companion за 1876 год''. Ва ўсіх 15 з 24 артыкулаў гаворка ішла пра {{нп3|адстрэл брамбі|||Brumby shooting}} або паляванне на іх. Увогуле з гэтых артыкулаў відаць, што ''брамбі'' было новым словам і, такім чынам, верагодна, незнаёмым чытачам газет у той час (1870-я гады)<ref>[http://nla.gov.au/nla.news-article139769475 A DAY’S RIDE AFTER WILD HORSES, The Australasian, 24 June 1876,page 7]</ref>, напрыклад, яго прыходзіцца пазначаць такім чынам: «''ці ведаюць вашы гарадскія чытачы, што гэта такое, — ці хто, або што такое „брамбі“?'' ''Гэта проста азначае дзікі конь»<ref name=":0"/>''. Іншыя артыкулы ідуць за словам ''брамбі'' са значэннем — звычайна дзікі конь або конь без таўра, некаторыя дадаюць, што гэта слова з [[Буш (ландшафт)|буша]] або [[Квінсленд]]а. ''Часопіс «Australasian»'' з [[Мельбурн]]а ў 1880 годзе гаварыў, што ''брамбі'' — гэта бушавая назва ў Квінслендзе для «дзікіх» коней<ref>{{cite journal|title=Country Sketches. A Spring Ride in the Queensland Bush|journal=The Australasian|date=4 December 1880|volume=XXIX|issue=766|page=8|url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/page/15062374|access-date=26 May 2022}}</ref>. У 1885 годзе часопіс «Once a Month» выказаў здагадку, што ''брамбі'' — гэта тэрмін [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новага Паўднёвага Уэльса]], а паэт {{нп3|Эндру Бартан Патэрсан|Банджа Патэрсан|ru|Патерсон, Эндрю Бартон}} заявіў ва ўступе да сваёй паэмы «Станцыя брамбі», апублікаванай у «{{нп3|The Bulletin (аўстралійскі часопіс)|The Bulletin||The Bulletin (Australian periodical)}}» у 1894 годзе, што ''брамбі'' — гэта слова абарыгенаў для называння дзікага каня<ref>{{Cite web|url=https://www.poetrylibrary.edu.au/poets/paterson-a-b-banjo/brumby-s-run-0026003|title=Australian Poetry Library|archive-url=https://web.archive.org/web/20190321150718/https://www.poetrylibrary.edu.au/poets/paterson-a-b-banjo/brumby-s-run-0026003|archive-date=21 March 2019|access-date=23 November 2018|url-status=dead}}</ref>. Яго паходжанне незразумела<ref>{{Cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/brumby|title=Definition of "Brumby"|website=Dictionary.com|access-date=3 January 2010}}</ref> і магло адбыцца з адной або некалькіх з наступных магчымасцей: # Коні, пакінутыя сяржантам Джэймсам Брамбі са сваёй уласнасці ў Малгрэйв-Плейс у [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новым Паўднёвым Уэльсе]], калі ён ад’язджаў на [[Тасманія|Тасманію]] ў 1804 годзе<ref>[http://adbonline.anu.edu.au/biogs/A010154b.htm ADB: Brumby, James] Retrieved 2009-12-16</ref> # [[Абарыгены Аўстраліі|Абарыгеннае]] слова ''{{Lang|mis|baroomby}}'', што азначае «дзікі» на мове [[Абарыгены Аўстраліі|карэнных аўстралійцаў]] Піджара на рэках {{нп3|Уорэга (рака)|Уорэга|ru|Уоррего (река)}} і {{нп3|Нагоа|||Nogoa River}} ў паўднёвым [[Квінсленд]]зе<ref>[http://www.environment.nsw.gov.au/resources/parks/guyFawkesHorsesV2App1.pdf The History of theGuy Fawkes River Australian Brumbies and the Brumbies of the Northern Tablelands] Retrieved 2009-12-23</ref>. Мяркуецца, што тэрмін распаўсюдзіўся з гэтай акругі прыкладна ў 1864 годзе<ref>Morris, Edward E., (1898, London, Macmillan & Co, reprinted 1973, SUP) ''A dictionary of Austral English'', Sydney University Press, p.58. ISBN 0424063905</ref> # У лісце ў 1896 года ў газету «{{нп3|The Sydney Morning Herald|||The Sydney Morning Herald}}» гаворыцца, што ў абарыгенаў рэк {{нп3|Балон (рака)|Балон|uk|Балон (річка)}}, Небіне, {{нп3|Уорэга (рака)|Уорэга|ru|Уоррего (река)}} і {{нп3|Булу (рака)|Булу||Bulloo River}} для называння коней выкарыстоўваюць слова «baroombie»<ref name="Brumby" /><ref>Scrubber to Brumby [[Brumby shooting]]</ref> # Барамба называлі ручай і станцыю ў Квінслендскім раёне {{нп3|Бёрнет (раён)|Бёрнет||Shire of Burnett}}, заснаваную ў 1840-х гадах і пазней закінутую, з-за чаго мноства коней збеглі ў дзікую прыроду<ref name="AE">Chisholm, Alec H. (ed.), The Australian Encyclopaedia, Vol. 2, p. 170, «Brumby», Halstead Press, Sydney, 1963</ref>. # Таксама было выказана меркаванне, што назва паходзіць ад [[Ірландская мова|ірландскага]] слова ''bromach'' або ''bromaigh'', што азначае «[[жарабец]]»<ref name="Brumby">{{cite news|url=https://slll.cass.anu.edu.au/sites/default/files/andc/Ozwords%20Oct.%202003.pdf|title=Wild Horses Running Wild|author=Ludowyk, Frederick|work=Ozwords|volume=10|number=2|page=7|date=October 2003|access-date=11 September 2020|archive-date=22 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422142314/https://slll.cass.anu.edu.au/sites/default/files/andc/Ozwords%20Oct.%202003.pdf|url-status=dead}}</ref> === Ранні імпарт коней === Упершыню коні прыбылі ў [[Аўстралія|Аўстралію]] ў 1788 годзе з [[Першы флот|Першым флотам]] . Іх завозілі для сельскагаспадарчых і падсобных работ; прагулкі на конях і гонкі не былі асноўнымі відамі дзейнасці. Лічыцца, што да 1800 года толькі каля 200 коней дасягнулі Аўстраліі. {{нп3|Конныя скачкі|Скачкі|ru|Конные скачки}} сталі папулярнымі прыкладна ў 1810 годзе, што прывяло да прытоку {{нп3|Чыстакроўны верхавы конь|чыстакроўных|ru|Чистокровная верховая лошадь}} імпартаваных коней, у асноўным з Англіі. Да 1820 года у Аўстраліі жылі прыкладна 3500 коней, а да 1850 года гэтая колькасць вырасла да 160 000, у асноўным дзякуючы натуральнаму прыросту<ref name="Dobbie">Dobbie, W. R., Berman, D. M., & Braysher, M. L. (1993) «Managing vertebrate pests: Feral horses.» Canberra: Australia Government Publishing Service</ref>. Доўгае падарожжа па моры з [[Англія|Англіі]], [[Еўропа|Еўропы]] і [[Азія|Азіі]] вытрымлівалі толькі самыя моцныя коні, ствараючы моцнае і жыццяздольнае пагалоўе ў Аўстраліі<ref>McKnight, T. (1976) «Friendly vermin — Survey of feral livestock in Australia.» Berkeley: University of California Press</ref>. === Паходжанне дзікіх статкаў === [[Файл:Brumby-Aramut.jpg|міні|250px|Брамбі, які быў злоўлены ў цясніне {{нп3|Эпслі (рака, Новы Паўднёвы Уэльс)|ракі Эпслі||Apsley River (New South Wales)}}.]] Верагодна, коні былі абмежаваныя ў асноўным аколіцамі [[Сідней|Сіднея]] да пачатку XIX стагоддзя, калі пасяленцы ўпершыню перасеклі [[Блакітныя горы (Аўстралія)|Блакітныя горы]] і пачалі экспансію ўглыб краіны. Коні патрабаваліся для падарожжаў, а таксама для пагону буйной рагатай жывёлы і авечак па меры росту жывёлагадоўчай прамысловасці. Першая справаздача аб збеглым кані была ў 1804 годзе, а да 1840-х гадоў некаторыя коні збеглі з населеных рэгіёнаў Аўстраліі. Цалкам верагодна, што некаторыя ўцяклі з-за таго, што не былі належным чынам устаноўлены агароджы, калі тыя наогул існавалі<ref name="AGDEH 2004"/>, але лічыцца, што большасць аўстралійскіх коней сталі {{нп3|Здзічэнне|дзікімі|ru|Одичание}}, таму што іх выпусцілі ў дзікую прыроду і пакінулі на волю лёсу<ref>Berger, J. (1986) ''Wild horses of the Great Basin.'' Sydney: University of Chicago Press.</ref>. Магчыма, гэта было вынікам таго, што жывёлаводы пакідалі свае паселішчы і, такім чынам, сваіх коней з-за засушлівых умоў і незнаёмай зямлі, што ў сукупнасці ўскладняла земляробства ў Аўстраліі. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] попыт на коней з боку сіл абароны знізіўся з ростам механізацыі, што прывяло да росту колькасці непажаданых жывёл, якіх часта выпускалі на волю. На працягу XX стагоддзя замена коней машынамі ў сельскай гаспадарцы прывяла да далейшага скарачэння попыту і, магчыма, таксама спрыяла павелічэнню колькасці дзікіх папуляцый<ref name="Nimmo">Nimmo, Dale Graeme; Miller, Kelly K. (2007) Ecological and human dimensions of management of feral horses in Australia: A review. Wildlife Research, 34, 408-17.</ref>. На пачатак XXI стагоддзя па кантыненце ў Аўстраліі блукала не менш за 400 000 коней<ref>Dawson, M. J., Lane, C. & Saunders, G. (2006) Proceedings of the National Feral Horse Management Workshop, Retrieved 9 May 2008 from http://www.invasiveanimals.com/downloads/FeralHorse_web.pdf{{dead link |date=November 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Таксама падлічана, што ў перыяды без {{нп3|Засухі ў Аўстраліі|засухі||Drought in Australia}} папуляцыя дзікіх коней павялічваецца на 20 працэнтаў у год<ref>Eberhardt, L. L.; Majorowicz, A. K.; Wilcox, J. A.(1982). «Apparent rates of increase for two feral horse herds.» ''Journal of Wildlife Management,'' 46, 367—374.</ref>. Засуха і лясныя пажары з’яўляюцца прыроднымі пагрозамі<ref name="AGDEH 2004"/>. Нягледзячы на колькасць папуляцыі, здзічэлыя коні звычайна лічацца ўмераным шкоднікам<ref name="Bomford">Bomford, M., & Hart, Q. (2002). «Non-indigenous vertebrates in Australia.» In Biological invasions: Economic and environmental costs of alien plant, animal, and microbe species. David Pimental (Ed.). Boca Raton: CRC Press.</ref>. Там, дзе ім дазволена наносіць шкоду расліннасці і выклікаць эрозію, уздзеянне на навакольнае асяроддзе значнае і па гэтай прычыне можа разглядацца як сур’ёзная экалагічная пагроза. Аднак, паколькі яны таксама маюць культурную і патэнцыйную эканамічную каштоўнасць, кіраванне брамбі ўяўляе складаную праблему<ref name="AGDEH 2004" />. Брамбі, што блукаюць у [[Аўстралійскія Альпы|Аўстралійскіх Альпах]] на паўднёвым усходзе Аўстраліі, як мяркуюць, з’яўляюцца нашчадкамі коней, якімі валодаў жывёлагадоўца і піянер {{нп3|Бенджамін Бойд|||Benjamin Boyd}}<ref name="AE">Chisholm, Alec H. (ed.), The Australian Encyclopaedia, Vol. 2, p. 170, «Brumby», Halstead Press, Sydney, 1963</ref>. Здзічэлыя коні ў {{нп3|Барма (нацыянальны парк)|нацыянальным парку Барма|ru|Барма (национальный парк)}} ў асноўным паходзяць з пагалоўя, выпушчанага мясцовым конегадоўцам пасля 1952 года. Да гэтай даты ў парку не было значнай доўгатэрміновай папуляцыі «дзікіх» коней<ref>{{Cite web|url=https://parkweb.vic.gov.au/__data/assets/pdf_file/0008/734687/Wild-Horses-in-the-Barmah-NP-History-Report_.pdf|title=History of Wild Horses in the Barmah National Park|author=Context Pty Ltd|date=2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414050025/https://parkweb.vic.gov.au/__data/assets/pdf_file/0008/734687/Wild-Horses-in-the-Barmah-NP-History-Report_.pdf|archive-date=14 April 2019|access-date=14 April 2019|url-status=dead}}</ref>. === Пангарскія брамбі === На ўзбярэжжы на поўдзень ад [[Джэралтан|Джэралдтана, Заходняя Аўстралія,]] брамбі вядомыя як «пангарскія поні», бо яны, імаверна, нясуць рэдкі ген {{нп3|пангарэ|||Pangaré}}, што з’яўляецца прычынай своеасаблівай афарбоўкі коней, якая адрозніваецца бледнымі валасамі вакол вачэй, пысы і ніжняй часткі цела. Гэты афарбоўка шырока вядомы як ''мучная'' і сустракаецца ў асноўным у шэрагу старых парод, такіх як брытанскія поні, {{нп3|Тыморскі поні|тыморскія поні||Timor Pony}}, {{нп3|Хафлінгер|хафлінгеры|ru|Хафлингер}} і нават [[Бельгійскі рабочы конь|бельгійскія рабочыя]] коні. Ген выклікае асвятленне частак поўсці коні, у выніку чаго пыса, перадплечча, бакі і жывот афарбоўваюцца ў мучны колер. Часам гэта можна ўбачыць у {{нп3|Рудая масць|рудых|uk|Руда масть}} коней з {{нп3|Ільняны (варыянт афарбоўкі)|ільнянога||Flaxen (color variant)}} колеру грывамі і хвастамі<ref>[http://www.hoofbeats.com.au/greenhorse/greenhorse.html Hoofbeats: Pangare Ponies] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240422035132/https://hoofbeats.com.au/greenhorse/greenhorse.html |date=22 красавіка 2024 }} Retrieved 2009-12-16</ref>. Падобна на тое, што пангарскія брамбі добра прыстасаваліся да прыбярэжнага асяроддзя, дзе яны ядуць [[лябеднік]], якому, здаецца, не наносяць шкоды. {{нп3|Дэпартамент аховы навакольнага асяроддзя і кансервацыі (Заходняя Аўстралія)|Дэпартамент аховы навакольнага асяроддзя і кансервацыі||Department of Environment and Conservation (Western Australia)}} і Асацыяцыя коней спадчыны глыбінкі Заходняй Аўстраліі (OHHAWA) вядуць маніторынг гэтых канкрэтных брамбі, каб забяспечыць дбайнае абыходжанне з гэтымі незвычайнымі дзікімі коньмі<ref>[http://ohhawa.wildhorses-wa.com/horsenews_stories12.htm Wild horses of WA: The Pangare Ponies] Retrieved 2009-12-16 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100603215827/http://ohhawa.wildhorses-wa.com/horsenews_stories12.htm|date=3 June 2010}}</ref>. == Выкарыстанне == [[Файл:Brumby-Malee.jpg|міні|250px|Гэты брамбі выкарыстоўваўся для бяспечнага і надзейнага выкарыстання наезніцай, якой было за 70.]] Брамбі адлоўліваюцца, аснашчаюцца нашыйнікамі {{нп3|GPS-трэкер|GPS-сачэння|ru|GPS-трекер}} і выкарыстоўваюцца ў шырокіх параўнальных даследаваннях уплыву мясцовасці на марфалогію і здароўе капытоў розных коней. Іх шляхі перамяшчэння, дыета, схемы паення і структура статкаў адсочваюцца і запісваюцца<ref>[http://www.wildhorseresearch.com/ University of Queensland: Australian Brumby Research Unit] Retrieved 2011-08-15</ref>. Злоўленых брамбі можна навучыць як пастуховых і іншых верхавых коней. Заахвочванне назірання за дзікімі статкамі таксама можа мець патэнцыял у якасці турыстычнай славутасці. Брамбі часам прадаюцца на еўрапейскі рынак {{нп3|Каніна|конскага мяса|ru|Конина}} пасля іх адлову і ўносяць мільёны долараў у эканоміку Аўстраліі. Прыкладна 30 % коней для экспарту мяса паходзіць ад дзікай папуляцыі. Шкуры і поўсць гэтых коней таксама выкарыстоўваюцца і прадаюцца<ref name="Dobbie">Dobbie, W. R., Berman, D. M., & Braysher, M. L. (1993) «Managing vertebrate pests: Feral horses.» Canberra: Australia Government Publishing Service</ref>. Дзікія брамбі выкарыстоўваюцца ў трэніровачных лагерах брамбі арганізацыямі, што спрыяюць пазітыўнаму ўзаемадзеянню паміж праблемнай моладдзю з групы высокай рызыкі. Гэтыя лагеры звычайна доўжацца некалькі тыдняў, што дазваляе моладзі навучыць дзікага брамбі стаць ціхім, ахвотным сядлавым канём, адначасова паляпшаючы самаацэнку моладзі<ref>[http://www.kalandanfoundation.com.au/brumby_camps.php Brumby camps] Retrieved 2011-11-06 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091023225318/http://www.kalandanfoundation.com.au/brumby_camps.php|date=23 October 2009}}</ref>. Дзікія брамбі таксама выкарыстоўваюцца ў спаборніцтвах па адлове і прыручэнні брамбі, дзе вершнікі павінны злавіць брамбі са свайго каня на працягу некалькіх хвілін. Секцыйныя балы прысуджаюцца жывёлаводам за ўважлівасць і ўменне лавіць брамбі, а таксама за іх здольнасць навучыць іх лідзіраваць. Гэтыя складаныя спаборніцтвы для гоншчыкаў праводзяцца ў [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новым Паўднёвым Уэльсе]] ў {{нп3|Далгеці||ru|Далгети}}, [[Тамуэрт (Новы Паўднёвы Уэльс)|Тамуэрце]] і {{нп3|Мурурундай|||Murrurundi}}<ref>[http://www.snowyriverfestival.com/Snowy-River-Stockman-s-Challenge.html Snowy River Festival at Dalgety] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091210081042/http://www.snowyriverfestival.com/Snowy-River-Stockman-s-Challenge.html}} Retrieved 200-12-16</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ncha.com.au/files/uploaded/file/News%20and%20Media%20releases/MEDIA%20RELEASE%20Stockman's%20Challenege%2011th%20May%202009.pdf|title=NCHA: Stockman's Challenge|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003050526/http://www.ncha.com.au/files/uploaded/file/News%20and%20Media%20releases/MEDIA%20RELEASE%20Stockman%27s%20Challenege%2011th%20May%202009.pdf|archive-date=2009-10-03|access-date=2009-12-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.kingoftheranges.com.au/home.php|title=King of the Ranges Stockman's Challenge|publisher=King of the Ranges|archive-url=https://web.archive.org/web/20100911142931/http://www.kingoftheranges.com.au/home.php|archive-date=2010-09-11|access-date=2010-12-16}}</ref>, а таксама спаборніцтва «The Man From Snowy River Challenge» у {{нп3|Карыёнг|Карыёнгу, штат Вікторыя||Corryong}}<ref>[http://www.manfromsnowyriverbushfestival.com.au/ The Man from Snowy River Bush Festival] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100121145439/http://www.manfromsnowyriverbushfestival.com.au/}} Retrieved 200-12-16</ref>. Некалькі выставачных таварыстваў [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новага Паўднёвага Уэльса]], у тым ліку {{нп3|Уолча (Новы Паўднёвы Уэльс)|Уолча||Walcha, New South Wales}}, {{нп3|Белінген (Новы Паўднёвы Уэльс)|Белінген||Bellingen, New South Wales}} і {{нп3|Дарыга (Новы Паўднёвы Уэльс)|Дарыга|ru|Dorrigo, New South Wales}}, праводзяць спецыяльныя заняткі для зарэгістраваных брамбі на сваіх штогадовых {{нп3|Сельскагаспадарчае шоу|сельскагаспадарчых выстаўках||Agricultural show}}<ref name="The Land Magazine p.3, 19">The Land Magazine, p. 3, 19 June 2008, Rural Press, North Richmond, NSW</ref>. == Уздзеянне на навакольнае асяроддзе == [[Файл:Alpine_Way_brumbies.jpg|злева|міні|250px|Брамбі пасуцца на {{нп3|Элпінская дарога|Элпінскай дарозе||Alpine Way}} каля Шчыліны Мёртвага Коня]] Упершыню коні былі апісаны як шкоднікі ў Аўстраліі ў 1860-х гадах <ref>[https://web.archive.org/web/20110219020053/http://www.feral.org.au/pest-species/horse/ Pest Animal Control CRC. Feral horse. (Equus caballus)] Retrieved 2011-11-06.</ref>. Іх уздзеянне на навакольнае асяроддзе можа ўключаць страту глебы, яе ўшчыльненне і эрозію; вытоптванне расліннасці; памяншэнне масіву раслін; павелічэнне гібелі дрэў пры жаванні кары; пашкоджанне балотных месцапражыванняў і вадаёмаў; распаўсюджванне інвазійнага пустазелля; розныя шкодныя наступствы для папуляцыі мясцовых відаў<ref name="Nimmo">Nimmo, Dale Graeme; Miller, Kelly K. (2007) Ecological and human dimensions of management of feral horses in Australia: A review. Wildlife Research, 34, 408-17.</ref>. У некаторых выпадках, калі дзікія коні напалоханы, яны могуць пашкодзіць інфраструктуру, у тым ліку вадапоі, трубы і агароджы<ref name="Dobbie">Dobbie, W. R., Berman, D. M., & Braysher, M. L. (1993) «Managing vertebrate pests: Feral horses.» Canberra: Australia Government Publishing Service</ref>. Тым не менш, брамбі таксама прыпісваюць тое, што ў некаторых раёнах яны дапамагаюць трымаць дарожкі і сцежкі чыстымі для пешаходаў і службовых машын<ref>Walcha News, p.6, 17 July 2008, Rural Press</ref>. У апошнія гады ўздзеянне {{нп3|Лясныя пажары ў Аўстраліі|лясных пажараў|uk|Лісові пожежі в Австралії}} пагоршыла ўздзеянне брамбі, паколькі мясцовыя віды з цяжкасцю адаптуюцца да [[Глабальнае пацяпленне|змены клімату]]<ref name="Albeck">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2020/06/28/world/australia/brumbies-horses-culling.html|title=Majestic Icon or Invasive Pest? A War Over Australia's Wild Horses|author=Albeck-Ripka|first=Livia|website=The New York Times|date=28 June 2020|access-date=29 June 2020|last2=Abbott|first2=Matthew}}</ref>. [[Файл:Brumby.jpg|міні|250px|Распаўсюджанне брамбі ў Аўстраліі]] У некаторых месцах пражывання капыты вольна гуляючых коней ушчыльняюць глебу, і калі глеба ўшчыльняецца, паветраныя паражніны зводзяцца да мінімуму, не пакідаючы месца для збору вады<ref name="Dyring90">Dyring, J. (1990). The impact of feral horses. (''Equus caballus'') on sub-alpine and montane environments. Canberra: University of Canberra Press.</ref>. Калі гэта адбываецца, глеба ў раёнах, дзе пераважаюць коні, мае ўстойлівасць да пранікнення вады больш чым у 15 разоў вышэй, чым у раёнах без коней<ref>Beever, E. A., and Herrick, J. E. (2006) Effects of feral horses in Great Basin landscapes on soils and ants: direct and indirect mechanisms. Journal of Arid Environments, 66, 96-112.</ref>. Вытоптванне таксама выклікае эрозію глебы і пашкоджвае расліннасць, а паколькі глеба не ўтрымлівае ваду, аднаўленне раслін абцяжарваецца<ref name="AGDEH 2004">[http://www.environment.gov.au/biodiversity/invasive-species/publications/factsheet-feral-horse-equus-caballus-and-feral-donkey-equus-asinus Australia Government Department of the Environment and Heritage. (2004) Feral horse. (''Equus caballus'') and feral donkey. (''Equus asinus''): Invasive species fact sheet.] Retrieved 2009-3-1.</ref>. Тупат коней таксама можа нанесці шкоду водным шляхам і балотам. Вытоптванне каля ручаёў павялічвае сцёк, пагаршаючы якасць вады і наносячы шкоду [[Экасістэма|экасістэме]] воднага шляху<ref>Rogers, G. M. (1991) Kaimanawa feral horses and their environmental impacts. New Zealand Journal of Ecology, 15, 49-64, New Zealand Ecological Society, Inc.</ref>. Тушы памерлых коней узмацняюць іх негатыўны ўплыў на навакольнае асяроддзе ў Аўстраліі<ref name="Nimmo">Nimmo, Dale Graeme; Miller, Kelly K. (2007) Ecological and human dimensions of management of feral horses in Australia: A review. Wildlife Research, 34, 408-17.</ref>. Альпійскія раёны, такія як [[нацыянальны парк Касцюшка]], падвяргаюцца асаблівай рызыцы; нізкарослая {{нп3|Альпійскія расліны|альпійская флора|ru|Альпийские растения}} вельмі ўразлівая да вытоптвання, а кароткае лета дае мала часу для раслін, каб расці і аднаўляцца пасля пашкоджанняў. Біяразнастайнасць тут высокая: 853 віды раслін, 21 з якіх больш нідзе не сустракаюцца. Эрозія ў вапнякова-карставых раёнах прыводзіць да сцёку і заілення. Мох [[сфагнум]] з’яўляецца важным кампанентам высакагорных балот, і яго вытоптваюць коні ў пошуках вады<ref>Kosciuszko National Park Horse Management Plan, pp. 12-13</ref>. Здзічэлыя коні таксама могуць паменшыць багацце відаў раслін<ref name="Dyring90">Dyring, J. (1990). The impact of feral horses. (''Equus caballus'') on sub-alpine and montane environments. Canberra: University of Canberra Press.</ref>. Агаленне глебы, выкліканае вытоптваннем і выдаленнем расліннасці праз выпас, у спалучэнні з павелічэннем колькасці пажыўных рэчываў, якія дадаюцца конскім гноем, спрыяе развіццю відаў пустазелля, якія потым урываюцца ў рэгіён і абганяюць мясцовыя віды, памяншаючы іх разнастайнасць<ref name="Nimmo">Nimmo, Dale Graeme; Miller, Kelly K. (2007) Ecological and human dimensions of management of feral horses in Australia: A review. Wildlife Research, 34, 408-17.</ref>. Распаўсюджанню пустазелля спрыяе прымацаванне насення да грываў і хвастоў коней, а таксама яны перадаюцца праз конскі гной пасля ўжывання пустазелля ў адным месцы і дэфекацыі ў іншым. Хоць уплыў пустазелля, якое фактычна прарастае пасля пераносу праз гной, абмяркоўваецца, той факт, што вялікая колькасць відаў пустазелля рассейваецца з дапамогай гэтага метаду, выклікае непакой у тых, хто зацікаўлены ў выжыванні мясцовых відаў раслін у Аўстраліі<ref>{{Cite journal|last1=Campbell|first1=J. E.|last2=Gibson|first2=D. J.|year=2001|title=The effect of seeds of exotic species transported via horse dung on vegetation along trail corridors|journal=Plant Ecology|volume=157|pages=23–35|doi=10.1023/a:1013751615636|s2cid=25075261}}</ref>. Уплыў на расліны і месцы пражывання раслін больш выяўлены падчас засухі, калі коні пераадольваюць вялікія адлегласці ў пошуках ежы і вады. Яны спажываюць ужо абмежаваную расліннасць, якая знаходзіцца пад пагрозай, і іх негатыўны ўплыў больш шырокі<ref name="AGDEH 2004"/>. Здзічэлыя коні таксама могуць жаваць кару дрэў, што робіць некаторыя дрэвы ўразлівымі для знешніх пагроз. Гэта адбылося падчас засухі сярод відаў [[Эўкаліпт|эўкаліптаў]] на плато Чырвонага хрыбта<ref>Bark Chewing on Red Range plateau, GFRNP: {{Cite web|url=http://www.ecoman.une.edu.au/staff/kvernes/Ashton.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20070829033319/http://www.ecoman.une.edu.au/staff/kvernes/Ashton.pdf|archive-date=29 August 2007|access-date=2008-06-24|url-status=dead}}</ref>. Падобна на тое, што дзікія коні аддаюць перавагу гэтым відам. <ref name="Nimmo" /> === Узаемадзеянне з іншымі відамі жывёл === Змены ў расліннасці, якія ўзнікаюць у выніку перанаселенасці здзічэлых коней у рэгіёне, уплываюць на віды птушак, выдаляючы расліны, якімі яны харчуюцца, а таксама змяняючы асяроддзе пражывання птушак і іх здабычы<ref name="Levin">{{Cite journal|last1=Levin|first1=P. S.|last2=Ellis|first2=J.|last3=Petrik|first3=R.|last4=Hay|first4=M. E.|year=2002|title=Indirect effects of feral horses on estuarine communities|url=https://archive.org/details/sim_conservation-biology_2002-10_16_5/page/1364|journal=Conservation Biology|volume=16|issue=5|pages=1364–1371|doi=10.1046/j.1523-1739.2002.01167.x|s2cid=84700265}}</ref>. Выпас дзікіх коней таксама звязаны з памяншэннем колькасці рэптылій і земнаводных з-за страты асяроддзя пражывання<ref>{{Cite journal|last1=Clemann|first1=N.|year=2002|title=A herpetofauna survey of the Victorian alpine region, with a review of threats to these species|journal=Victorian Naturalist|volume=119|pages=48–58}}</ref>. Акрамя таго, на водную фаўну ўплывае выпас і вытоптванне каля вадаёмаў. У раёнах, якія часта наведваюць коні, шчыльнасць крабаў вышэйшае, што павялічвае схільнасць да драпежніцтва на рыбу. У выніку шчыльнасць рыбы зніжаецца, бо выдаленне расліннасці робіць яе больш успрымальнай да драпежнікаў<ref name="Levin" />. У раёнах, дзе шмат коней, папуляцыі [[Кенгуровыя|кенгуру]] менш распаўсюджаныя. Верагодней за ўсё, гэта звязана з ужываннем коньмі расліннасці, якой звычайна харчуюцца кенгуровыя<ref name="Nimmo">Nimmo, Dale Graeme; Miller, Kelly K. (2007) Ecological and human dimensions of management of feral horses in Australia: A review. Wildlife Research, 34, 408-17.</ref>. Пры выдаленні коней узмацняюцца прыкметы прысутнасці розных кенгуру, у прыватнасці {{bt-bellat||Petrogale lateralis}}. Такім чынам, канкурэнцыя з коньмі можа быць прычынай зніжэння папуляцыі кенгуру ў пэўных раёнах<ref>Matthews, D., Bryan, R., and Edwards, G. (2001) Recovery of the black-footed rock-wallaby following horse removal on Finke Gorge National Park, Northern Territory. In Nimmo (2007)</ref>. Папуляцыі брамбі таксама могуць мець магчымасць перадачы {{нп3|Заанозы|заанозных|ru|Зоонозы}} і экзатычных захворванняў, такіх як {{нп3|конскі грып||ru|Конский грипп}} і {{нп3|афрыканская чума коней|||African horse sickness}}, свойскім коням і іншым жывёлам, уключаючы людзей<ref>[http://www.burkesbackyard.com.au/factsheets/Conservation-and-the-Environment/Horse-Culling/1157 Burke’s Backyard: Horse Culling] Retrieved 2009-12-1-23</ref>. Яны таксама могуць пераносіць {{нп3|Бабезіёзы|клешчавую ліхаманку|ru|Бабезиозы}}, якая можа перадавацца як коням, так і буйной рагатай жывёле<ref name="AGDEH 2004"/>. Хвароба можа прывесці да вялікай колькасці смяротных зыходаў і фінансавых страт сярод свойскіх папуляцый, што прымушае многіх фермераў заклікаць да рэгуляванага кіравання дзікімі коньмі. Як і ўсе свойскія жывёлы, брамбі могуць пераносіць паразіта {{bt-bellat||Cryptosporidium parvum}}, які можа прывесці да сур’ёзнага [[гастраэнтэрыт]]у ў людзей у выніку ўжывання заражанай вады<ref>Environment ACT 2007, Namadgi National Park Feral Horse Management Plan</ref>. == Кіраванне папуляцыі == [[Файл:Kakadu_brumbies.jpg|міні|250px|Брамбі, [[Нацыянальны парк Какаду]]]] Нягледзячы на тое, што дрэннае кіраванне дзікімі коньмі можа прадстаўляць пагрозу экалогіі і экалогіі ў некаторых частках Аўстраліі, кіраванне імі ўскладняецца з-за пытанняў выканальнасці і грамадскай заклапочанасці. У цяперашні час спробы кіравання адрозніваюцца, бо здзічэлыя коні лічацца шкоднікамі ў некаторых штатах, такіх як [[Паўднёвая Аўстралія]], але не ў іншых, уключаючы [[Квінсленд]]<ref name="Nimmo">Nimmo, Dale Graeme; Miller, Kelly K. (2007) Ecological and human dimensions of management of feral horses in Australia: A review. Wildlife Research, 34, 408-17.</ref>. Таксама вядуцца спрэчкі наконт выдалення брамбі з нацыянальных паркаў. Асноўным аргументам на карысць выдалення брамбі з’яўляецца тое, што яны ўздзейнічаюць на далікатныя экасістэмы і наносяць шкоду і знішчаюць мясцовую флору і фаўну, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення. Заклапочанасць грамадскасці з’яўляецца галоўнай праблемай у намаганнях па кантролі<ref>Nimmo, D. G., Miller, K., & Adams, R. (2007). «Managing feral horses in Victoria: A study of community attitudes and perceptions». ''Ecological Management & Restoration'' 8 (3), 237—243</ref>, паколькі многія выступаюць за абарону брамбі, у тым ліку некаторыя [[Абарыгены Аўстраліі|абарыгены]], якія лічаць, што здзічэлыя коні належаць краіне<ref name="Dobbie">Dobbie, W. R., Berman, D. M., & Braysher, M. L. (1993) «Managing vertebrate pests: Feral horses.» Canberra: Australia Government Publishing Service</ref>. Іншыя групы, якія займаюцца конямі, абураюцца тым, што коней называюць «дзікімі», і яны катэгарычна супраць любых мер, якія пагражаюць іх выжыванню<ref>{{Cite journal|last1=Chapple|first1=R.|year=2005|title=The politics of feral horse management in Guy Fawkes River National Park, NSW|journal=Australian Zoologist|volume=33|issue=2|pages=233–246|doi=10.7882/az.2005.020|doi-access=free}}</ref>. У той час як некаторыя групы {{нп3|Дабрабыт жывёл|дабрабыту жывёл|ru|Благополучие животных}}, такія як RSPCA, неахвотна прымаюць {{нп3|Выбракоўка|выбракоўку||Culling}}, іншыя арганізацыі, такія як «Save the Brumbies», выступаюць супраць смяротных метадаў выбракоўвання і замест гэтага спрабуюць арганізаваць перасяленне жывёл<ref name="Houghton">Houghton, Des. [http://www.couriermail.com.au/news/opinion/the-killing-fields/story-e6frereo-1111114841138 «The Killing Fields» ''The Courier Mail'', 9 November 2007. Accessed online 20 December 2010]</ref>. Між тым, групы ахоўнікаў прыроды, такія як {{нп3|Аўстралійскі фонд аховы прыроды|||Australian Conservation Foundation}}, выступаюць за гуманнае выбракоўванне як сродак кантролю з-за шкоды, якую перанаселенасць брамбі можа нанесці мясцовай флоры і фаўне, але таксама ў цэлым выступаюць супраць розных спосабаў знішчэння<ref>Senate Select Committee on Animal Welfare. (1991). Culling of large feral animals in the Northern Territory. Canberra: Senate Printing Unit.</ref>. Гэта робіць кіраванне праблемай для палітыкаў. === Метады барацьбы з павелічэннем папуляцыі === [[Файл:Brumbies-2006.JPG|міні|250px|Брамбі чакаюць свайго продажу і новых дамоў.]] Традыцыйны метад выдалення, званы «brumby running», нагадвае знакавую паэму {{нп3|Эндру Бартан Патэрсан|Банджа Патэрсан|ru|Патерсон, Эндрю Бартон}} «{{нп3|Чалавек са Снежнай ракі (паэма)|Чалавек са Снежнай ракі||The Man from Snowy River (poem)}}», дзе дасведчаныя вершнікі звязваюць брамбі і перавозяць іх на новае месца<ref name="AE">Chisholm, Alec H. (ed.), The Australian Encyclopaedia, Vol. 2, p. 170, «Brumby», Halstead Press, Sydney, 1963</ref><ref>ABC News: [http://www.abc.net.au/news/stories/2007/11/15/2092229.htm «Brumby removal plan sparks community debate»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110218162744/http://www.abc.net.au/news/stories/2007/11/15/2092229.htm |date=18 лютага 2011 }} Retrieved 2009-12-16</ref>. Варыянты кантролю папуляцыі ўключаюць кантроль нараджальнасці, стральбу з зямлі і верталёта, а таксама збор і адлоў. Ні адзін з метадаў не забяспечвае поўнага пазбаўлення ад пакут для коней, і кошт кожнага вельмі высокі. Выдаткі ўключаюць у сябе эканамічныя выдаткі, такія як даследаванні, закупкі абсталявання і працоўныя выдаткі, а таксама маральныя клопаты аб дабрабыце коней. У выніку запатрабаваліся больш эфектыўныя і дзейсныя сродкі кантролю<ref name="Dobbie">Dobbie, W. R., Berman, D. M., & Braysher, M. L. (1993) «Managing vertebrate pests: Feral horses.» Canberra: Australia Government Publishing Service</ref>. Кантроль нараджальнасці — гэта несмяротны метад кіравання папуляцыяй, які звычайна разглядаецца як найбольш гуманны метад<ref name="Killan">Killian, G. L. A., Miller, N. K., Diehl, J., Rhyan, J., and Thain, D. (2004) «Evaluation of three contraceptive approaches for population control of wild horses.» ''Proceedings of the 21st Vertebrate Pest Conference,'' 21, 263—268. In Nimmo (2007)</ref>, і яго выкарыстанне падтрымліваецца RSPCA<ref name="Houghton"/>. Хоць здаецца, што гэтыя метады лячэння эфектыўныя ў перыяд размнажэння адразу пасля ін’екцыі, працяглыя наступствы абмяркоўваюцца. Паколькі шматразовае лячэнне жывёл каштуе дорага і складана, гэты метад, нягледзячы на тое, што ён ідэальны, не атрымаў шырокага прымянення<ref name="Killan" /><ref>{{Cite web|url=http://www.nt.gov.au/nreta/wildlife/animals/feral/horse.html/|title=Feral Animals of the Northern Territory|publisher=Northern Territory Government|archive-url=https://web.archive.org/web/20091008072024/http://nt.gov.au/nreta/wildlife/animals/feral/horse.html|archive-date=2009-10-08|access-date=20 December 2010}}</ref>. Стральба падрыхтаванымі стралкамі лічыцца найбольш практычным спосабам кантролю дзякуючы сваёй эфектыўнасці. Дэпартамент першаснай прамысловасці Новага Паўднёвага Паўднёвага Уэльса лічыць, што адстрэл з’яўляецца пераважным метадам кантролю папуляцыі, паколькі ён не падвяргае коней стрэсам, звязаным са зборам, размяшчэннем на дварах і транспарціроўкай на далёкія адлегласці, усе з якіх звязаны з метадамі «адлову і выдалення»<ref>{{Cite web|url=http://www.dpi.nsw.gov.au/__data/assets/pdf_file/0003/57270/hor-cop.pdf|title=Humane pest animal control|author=Sharp|first=Trudy|website=Model code of practice for the humane control of feral horses|publisher=NSW Department of Primary Industries|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028051145/http://www.dpi.nsw.gov.au/__data/assets/pdf_file/0003/57270/hor-cop.pdf|archive-date=28 October 2009|access-date=19 December 2010|url-status=dead|last2=Saunders|first2=Glen}}</ref>. Коней, якія толькі першапачаткова паранены ў выніку стральбы, адсочваюць, калі яны знаходзяцца ў даступнай адкрытай мясцовасці. Адвакацкія групы брамбі не лічаць горную стральбу гуманнай<ref>The Australian Veterinary Association (AVA) spoke out about the Guy Fawkes River National Park Brumby cull: http://www.brumbywatchaustralia.com/GFRNP-AVA_speaks.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220311232253/http://www.brumbywatchaustralia.com/GFRNP-AVA_speaks.htm |date=11 сакавіка 2022 }}</ref>. Стральба з верталёта дазваляе правесці паветраную разведку вялікай тэрыторыі, каб нацэліць на самыя шчыльныя папуляцыі, а стральцы могуць наблізіцца да мэтавых жывёл дастаткова блізка, каб гарантаваць поспех<ref name="Nimmo">Nimmo, Dale Graeme; Miller, Kelly K. (2007) Ecological and human dimensions of management of feral horses in Australia: A review. Wildlife Research, 34, 408-17.</ref>. Гэты метад лічыцца найбольш эфектыўным і эканамічна прымальным сродкам кантролю, але сярод тых, хто лічыць яго негуманным, выклікае непрыняцце<ref name="Bomford">Bomford, M., & Hart, Q. (2002). «Non-indigenous vertebrates in Australia.» In Biological invasions: Economic and environmental costs of alien plant, animal, and microbe species. David Pimental (Ed.). Boca Raton: CRC Press.</ref>. Арганізацыі, якія падтрымліваюць брамбі, сцвярджаюць, што адстрэл з паветра непатрэбны і што альтэрнатыўныя метады кантролю над папуляцыяй не былі апрабаваны належным чынам, у той час як дзяржаўныя чыноўнікі выказваюць занепакоенасць неабходнасцю кантролю над хутка растучай папуляцыяй, каб пазбегнуць экалагічных праблем, звязаных з вялікай колькасцю здзічэлых коней у некаторых раёнах<ref name="Houghton2">Houghton, Des. [http://www.couriermail.com.au/news/opinion/outrage-over-brumbie-hit-squad/story-e6frereo-1225860792702 "Outrage Over Brumbie Hit Squad. ''Courier Mail,''30 April 2010. Accessed 20 December 2010]</ref>. {{нп3|Адлоў (жывёлагадоўля)|Адлоў||Muster (livestock)}} — гэта працаёмкі працэс, які прыводзіць да аднаго з двух асноўных вынікаў: забою на продаж або перасялення. Гэтаму можа дапамагчы прывабленне кормам, у якім цюкі сена размяшчаюцца ў стратэгічным парадку, каб прывабіць здзічэлых коней у месца, дзе магчымы адлоў. Ускладняе гэты працэс нізкі попыт на адлоўленых коней, што робіць яго менш жаданым, чым кантроль пладавітасці або адстрэл, якія памяншаюць папуляцыю без неабходнасці знаходзіць для іх альтэрнатыўныя месцы<ref name="Nimmo">Nimmo, Dale Graeme; Miller, Kelly K. (2007) Ecological and human dimensions of management of feral horses in Australia: A review. Wildlife Research, 34, 408-17.</ref>. === Кіраванне ў нацыянальных парках === [[Файл:Macleay_brumbies.JPG|міні|250px|Брамбі на рацэ Чандлер, {{нп3|Окслі Уайлд Рыверс|Нацыянальны парк Окслі Уайлд Рыверс||Oxley Wild Rivers National Park}}.]] На 2023 год паводле ацэнак, колькасць брамбі ў Нацыянальным парку Касцюшка складае 18 000 галоў<ref>{{cite news|last1=Reardon|first1=Adriane|title=Damage done to precious alpine environments by feral horses 'cannot be overstated', Senate inquiry told|url=https://www.abc.net.au/news/2023-08-23/wild-horses-senate-inquiry/102754926|access-date=8 September 2023|work=ABC News|date=23 August 2023|language=en-AU}}</ref> у параўнанні з 14 000 у 2020<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.smh.com.au/environment/conservation/brumbies-are-destroying-kosciuszko-national-park-and-must-be-removed-20210113-p56tv5.html|title=Brumbies are destroying Kosciuszko National Park and must be removed|author=View|first=The Herald's|website=The Sydney Morning Herald|date=2021-01-13|access-date=2021-05-27}}</ref> годзе. У перыяд з 22 па 24 кастрычніка 2000 года {{нп3|Служба нацыянальных паркаў і аховы дзікай прыроды Новага Паўднёвага Уэльса|||NSW National Parks & Wildlife Service}} адстраляла прыкладна 600 брамбі ў {{нп3|Гай-Фокс-Рывер (нацыянальны парк)|нацыянальным парку Гай-Фокс-Рывер||Гай-Фокс-Ривер (национальный парк)}}. У выніку грамадскага рэзанансу ўрад Новага Паўднёвага Уэльса стварыў кіруючы камітэт для расследавання альтэрнатыўных метадаў кантролю<ref>{{Cite web|url=http://www.savethebrumbies.org/|title=Save the Brumbies|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104171749/http://www.savethebrumbies.org/|archive-date=4 January 2009|access-date=5 October 2005|url-status=dead}}</ref>. З таго часу, як пачалася кампанія па выдаленні коней з нацыянальнага парку, больш за 400 коней былі пасіўна захоплены ў пастку і вывезены з парку, а 200 з іх былі вернуты назад у парк<ref name="The Land Magazine p.3, 19">The Land Magazine, p. 3, 19 June 2008, Rural Press, North Richmond, NSW</ref>. Адзін з дзікіх аўстралійскіх коней, {{нп3|поні Кофін-Бэй|||Coffin Bay pony}}, быў цалкам выдалены з {{нп3|Кофін-Бэй (нацыянальны парк)|нацыянальнага парку Кофін-Бэй||Coffin Bay National Park}} і пераселены на суседні ўчастак зямлі ў 2004 годзе. Гэта было вынікам грамадскага пратэсту супраць раней прапанаванага Дэпартаментам аховы навакольнага асяроддзя і прыродных рэсурсаў Паўднёвай Аўстраліі плана знішчэння ўсіх жывёл у парку<ref>{{Cite web|url=http://www.utas.edu.au/arts/imaging/bagust.pdf|title=Cuddly Koalas, Beautiful Brumbies, Exotic Olives|archive-url=https://web.archive.org/web/20120402230222/http://www.utas.edu.au/arts/imaging/bagust.pdf|archive-date=2 April 2012|access-date=1 February 2019|url-status=dead}}</ref>. Выбракоўка {{нп3|Служба нацыянальных паркаў і аховы дзікай прыроды Новага Паўднёвага Уэльса|Службы нацыянальных паркаў і аховы дзікай прыродыНовага Паўднёвага Уэльса||NSW National Parks & Wildlife Service}} ў 2006 і 2007 гадах у [[Касцюшка (нацыянальны парк)|нацыянальным парку Касцюшка]], дзе ў 2005 годзе было каля 1700 коней<ref>Kosciuszko National Park Horse Management Plan, p. 1</ref>, прывяла да скарачэння пагалоўя на 64 каня<ref>Kosciuszko National Park Horse Management Plan, p. 17</ref>. Служба нацыянальных паркаў і аховы дзікай прыроды Новага Паўднёвага Паўднёвага Уэльса ў 2007 годзе распачала план па скарачэнню колькасці карагодаў шляхам пасіўнага адлову ў {{нп3|Окслі Уайлд Рыверс|нацыянальным парку Окслі Уайлд Рыверс||Oxley Wild Rivers National Park}}<ref>{{Cite web|url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/PDFs/draft_pom_feral_horses_oxley.pdf|title=Feral Horse Management Plan Draft – Oxley Wild Rivers National Park|date=January 2006|publisher=New South Wales National Parks and Wildlife Service|archive-url=https://web.archive.org/web/20060907154427/http://nationalparks.nsw.gov.au/PDFs/draft_pom_feral_horses_oxley.pdf|archive-date=2006-09-07|access-date=2007-11-04}}</ref>. Больш за 60 брамбі, адлоўленых у цясніне {{нп3|Эпслі (рака, Новы Паўднёвы Уэльс)|ракі Эпслі||Apsley River (New South Wales)}}, цяпер вернуты назад. У 2008 годзе ў {{нп3|Карнарвонская цясніна|Карнарвонскай цясніне||Carnarvon Gorge}} ў {{нп3|Карнарвон (нацыянальны парк)|нацыянальным парку Карнарвон||Carnarvon National Park}}, штат [[Квінсленд]], адбылася трэцяя фаза паветранага выбракоўвання брамбі з дапамогай адстрэлу 700 коней з верталёта<ref>ABC News: [http://www.abc.net.au/news/stories/2008/08/26/2346230.htm «Cull cuts Carnarvon Gorge brumby numbers»] {{Недаступная спасылка}} Retrieved 2009-12-19</ref>. == У нацыянальнай культуры == Брамбі лічацца часткай [[Гісторыя Аўстраліі|каланіяльнай гісторыі]] Аўстраліі, і таму іх гістарычная спадчына такая ж палітычна спрэчная, як і іх біялагічны ўплыў. Прыхільнікі захавання брамбі, асабліва тыя, хто жыве ў сельскай мясцовасці, лічаць іх неад’емнай часткай сваёй культуры і спадчыны. Іншыя разглядаюць іх як перажытак {{нп3|Гісторыя Аўстраліі (1788—1850)|каланізацыі|ru|История Австралии (1788—1850)}}, які адлюстроўвае пазбаўленне абарыгенаў гаспадарання на зямлі і культуры<ref name="Albeck"/>. Брамбі, якіх называюць «дзікімі конямі буша», згадваюцца ў паэме {{нп3|Эндру Бартан Патэрсан|Банджа Патэрсан|ru|Патерсон, Эндрю Бартон}} «{{нп3|Чалавек са Снежнай ракі (паэма)|Чалавек са Снежнай ракі||The Man from Snowy River (poem)}}»<ref>[http://www.middlemiss.org/lit/authors/patersonab/poetry/snowy.html «Man from Snowy River» poem by Banjo Peterson]</ref>. Гэтая паэма была пашырана ў фільмах «{{нп3|Чалавек са Снежнай ракі (фільм, 1981)|Чалавек са Снежнай ракі||The Man from Snowy River (1982 film)}}» і «{{нп3|Чалавек са Снежнай ракі II|||The Man from Snowy River II}}», таксама у тэлесерыяле «{{нп3|Чалавек са Снежнай ракі (серыял)|Чалавек са Снежнай ракі||The Man from Snowy River (TV series)}}» і музычнай тэатральнай пастаноўцы {{нп3|Чалавек з Снежнай ракі: Arena Spectacular|||The Man from Snowy River: Arena Spectacular}}. У іншым вершы Банджа Патэрсана, які называецца «Станцыя брамбі» ({{lang-en|Brumby's Run}}), апісваецца натоўп дзікіх дзікіх брамбі. Патэрсан быў натхнёны напісаць верш, калі прачытаў пра суддзю Вярхоўнага суда [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новага Паўднёвага Паўднёвага Уэльса]], які, пачуўшы пра коней брамбі, спытаў: «Хто такі Брамбі і дзе яго {{нп3|Станцыя (жывёлагадоўля)|станцыя|ru|Станция (скотоводство)}}?» ({{lang-en|Who is Brumby, and where is his Run}}). Папулярныя кнігі серыі {{нп3|Silver Brumby|Срэбны брамбі||Silver Brumby}} {{нп3|Элін Мітчэл|||Elyne Mitchell}} былі напісаны для дзяцей і моладзі<ref>{{Cite web|url=http://extranet.edfac.unimelb.edu.au/LLAE/viewpoint/sp02bo.shtml|title=A Tribute: ELYNE MITCHELL, 1913–2002 MATRIARCH OF THE HIGH COUNTRY. ''Viewpoint: On Books for Young Adults'' Volume 10, Number 3, Spring 2002|author=Prentice, Jeff|archive-url=https://web.archive.org/web/20091030030954/http://extranet.edfac.unimelb.edu.au/LLAE/viewpoint/sp02bo.shtml|archive-date=2009-10-30}}</ref>. У апавяданнях апісваюцца прыгоды Тоўры, жарабца брамбі<ref>[https://www.amazon.com/dp/0006754708 Amazon.com listing, containing a review from ''School Library Journal'']</ref>. Паводле гэтых гісторый быў створаны {{нп3|Срэбны брамбі (фільм)|аднайменны фільм||The Silver Brumby (film)}} (таксама вядомы як «Срэбны жарабец: Кароль дзікіх брамбі») з [[Расел Кроу|Раселам Кроу]] і {{нп3|Кэралайн Гудал||ru|Гудолл, Кэролайн}} у галоўных ролях<ref>[[imdbtitle:0108137|iMDB on The Silver Brumby]]</ref>. Кнігі таксама былі выкарыстаны ў якасці асновы для {{нп3|Срэбны брамбі (мультсерыял)|мультыплікацыйнага дзіцячага тэлесерыяла||The Silver Brumby (TV series)}}<ref>{{Cite web|url=https://aso.gov.au/titles/series/silver-brumby/|title=The Silver Brumby on ASO - Australia's audio and visual heritage online|website=aso.gov.au|access-date=2021-06-28}}</ref>. У 1996 годзе брамбі быў прыняты ў якасці эмблемы нядаўна створанай {{нп3|Брамбіз|ACT Brumbies|ru|Брамбиз}}, камандай па [[рэгбі]], якая базуецца ў [[Канбера|Канберы]], [[Аўстралія]], і спаборнічае ў тым, што тады было вядома як Super 12, а цяпер {{нп3|Супер Рэгбі||ru|Супер Регби}}<ref>{{Cite web|url=http://www.brumbies.com.au/|title=Official site of Brumbies Rugby|publisher=CA Brumbies|access-date=2007-10-31|year=2007}}</ref>. [[Subaru]] прадала невялікае {{нп3|утылітарнае купэ|||Coupé utility}} ў Аўстраліі пад мадэльнай назвай Brumby. На іншых рынках яно было вядома пад іншымі назвамі, у тым ліку Shifter, 284 і {{нп3|Subaru BRAT|BRAT|ru|Subaru BRAT}}. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://australianbrumbyalliance.org.au/ Australian Brumby Alliance] * [https://archive.today/20050509013736/http://www.brumbywatchaustralia.com/old_index.htm Brumby Watch] * [http://www.guyfawkesheritagehorse.com/ Heritage Horse] * [https://web.archive.org/web/20091202035359/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/hansart.nsf/V3Key/LA20020626034 National Parks Wild Horse Control] * [http://www.ansi.okstate.edu/breeds/horses/australianbrumby/ Okstate: Australian Brumby] * [https://web.archive.org/web/20090104171749/http://www.savethebrumbies.org/ Save The Brumbies Inc] {{Капытныя Аўстраліі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пароды коней]] [[Катэгорыя:Фаўна Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Коні]] [[Катэгорыя:Інвазіўныя віды]] nmtl5qtzp3ul49izhd7a8xpieo8dnuc 100 763680 5209993 5208696 2026-10-01T15:51:56Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5209993 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Pavel Gavrilin|2026-10-01T15:12:50Z|Damskiu}} {{Новы артыкул|Леанід Іванавіч Жабацінскі|2026-09-29T11:26:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мінскі іпадром|2026-09-23T23:07:55Z|IshaBarnes}} {{Новы артыкул|Амерыканская стандартбрэдная парода|2026-09-22T10:51:38Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ажуолас Тубеліс|2026-09-15T11:23:56Z|Lanasviat}} {{Новы артыкул|Георгій Юр'евіч Філімонаў|2026-09-13T12:07:33Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Інга Рыгораўна Артамонава|2026-09-04T09:58:39Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Валерый Данілавіч Акімаў|2026-08-24T10:37:09Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сяргей Уладзіміравіч Брылін|2026-08-21T05:24:08Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|California Games|2026-08-15T23:36:19Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Аляксандр Сталіевіч Партноў|2026-08-05T20:21:27Z|Rabbi Mendl}} {{Новы артыкул|2032 год у гісторыі спорту|2026-08-05T12:00:47Z|Emilia Noah}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 66rbncrhc6us9kj322bzyqr7mch19dj 0 770013 5209863 4810538 2026-10-01T12:38:49Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Вяршыні вышынёй ад 1000 да 2000 метраў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5209863 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Гара Невяльскога |Нацыянальная назва = ru/Гора Невельского |Выява = |Подпіс выявы = |Краіна = Расія |Рэгіён = Сахалінская вобласць |Раён = |Востраў = Сахалін |Горная сістэма = Усходне-Сахалінскія горы |Хрыбет ці масіў = |Першае ўзыходжанне = }} '''Га́ра Невяльско́га''' ({{lang-ru|гора Невельского}}{{sfn|ВСЭ|1974}}{{sfn|ГЭС|1989}}) — [[гара]] на востраве [[Сахалін]] у сістэме [[Усходне-Сахалінскія горы|Усходне-Сахалінскіх гор]] ([[Сахалінская вобласць]] [[Расія|Расіі]]). Названа ў гонар рускага мараплаўца, адмірала [[Генадзь Іванавіч Невяльской|Г. І. Невяльскога]]. На схілах гары ялова-піхтавая тайга, на грабянях — зараснікі кедравага сланіку. Вышыня да 1428 м. Складзена [[пясчанік]]амі, [[гліна]]мі і [[Сланец|сланцамі]] [[мезазой]]скага{{sfn|ВСЭ|1974}} ўзросту. На схілах гары ялова-піхтавая [[тайга]], на грабянях — зараснікі [[Кедравы сланік|кедравага сланіку]]. На заходнім схіле гары Невяльскога бярэ пачатак рака [[Паранай]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{ВСЭ3|Невельско́го гора́|17|392—393}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Невельско́го гора́|332}} * {{крыніцы/ЭГС|Невельско́го гора́|462}} == Спасылкі == * [https://sakhalin.info/weekly/163607 Невельского — Недоступная // Информационное агентство Сах.ком]{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Геаграфія Сахалінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Сахалін]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар людзей]] 3tbqycxzf7edjjww61on7veglgyvid2 0 771767 5210410 4825538 2026-10-02T11:51:35Z Ciepiersia 162280 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5210410 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Дзенісенка}} '''Іван Піліпавіч Дзенісенка''' ({{ДН|||1913}}, в. [[Наркі|Норкі]], цяпер в. Наркі [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] — {{ДС|5|7|1943}}, [[Чэрыкаў]], [[Магілёўская вобласць]]) — беларускі [[паэт]], [[публіцыст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў {{ДН|||1913}} годзе ў вёсцы [[Наркі|Норкі]] ў беднай сялянскай сям’і. Закончыў у [[1930]] годзе школу ў [[Чэрыкаў|Чэрыкаве]], вучыўся ў [[Інстытут замежных моў (Мінск)|Інстытуце замежных моў]]. У 1933 г. працаваў у чэрыкаўскай раённай газеце «[[Сацыялістычная перамога]]». У 1936—1937 гадах вучыўся на курсах журналістаў, затым вярнуўся на працу ў рэдакцыю. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] мабілізаваны ў [[Чырвоная армія|Чырвоную армію]]. Разам са сваёй часцю трапіў у акружэнне пад [[Крычаў|Крычавам]], вярнуўся ў родную вёску, удзельнічаў у партызанскім руху, стварыў у Чэрыкаве антыфашысцкую арганізацыю<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/persons/d/dzjenisjenka-ivan.html|title=Дзенісенка Іван – Белліт|date=2023-10-17|access-date=2024-08-23}}</ref>. 5 чэрвеня 1943 года [[Чэрыкаўскі турэмны замак|арыштаваны]] з групай падпольшчыкаў, праз месяц расстраляны па загадзе нямецкіх уладаў<ref name=":0" />. Месца пахавання невядомае. На будынку былой турмы ўсталяваная [[мемарыяльная дошка]]<ref name=":0" />. == Творчасць == Дэбютаваў у друку ў 1937 г. Вершы, нарысы, замалёўкі пісьменніка публікаваліся ў газетах «[[Советская Белоруссия]]», «[[Рабочий]]»<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|129999}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзенісенка Іван Піліпавіч}} [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Расстраляныя на акупаванай тэрыторыі СССР]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] 4arrrwu2no5vak2mt4siddppv05rg4j 5210411 5210410 2026-10-02T11:51:54Z Ciepiersia 162280 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5210411 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Дзенісенка}} '''Іван Піліпавіч Дзенісенка''' ({{ДН|||1913}}, в. [[Наркі|Норкі]], цяпер в. Наркі [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] — {{ДС|5|7|1943}}, [[Чэрыкаў]], [[Магілёўская вобласць]]) — беларускі [[паэт]], [[публіцыст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў {{ДН|||1913}} годзе ў вёсцы [[Наркі|Норкі]] ў беднай сялянскай сям’і. Закончыў у [[1930]] годзе школу ў [[Чэрыкаў|Чэрыкаве]], вучыўся ў [[Інстытут замежных моў (Мінск)|Інстытуце замежных моў]]. У 1933 г. працаваў у чэрыкаўскай раённай газеце «[[Сацыялістычная перамога]]». У 1936—1937 гадах вучыўся на курсах журналістаў, затым вярнуўся на працу ў рэдакцыю. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] мабілізаваны ў [[Чырвоная армія|Чырвоную армію]]. Разам са сваёй часцю трапіў у акружэнне пад [[Крычаў|Крычавам]], вярнуўся ў родную вёску, удзельнічаў у партызанскім руху, стварыў у Чэрыкаве антыфашысцкую арганізацыю<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/persons/d/dzjenisjenka-ivan.html|title=Дзенісенка Іван – Белліт|date=2023-10-17|access-date=2024-08-23}}</ref>. 5 чэрвеня 1943 года [[Чэрыкаўскі турэмны замак|арыштаваны]] з групай падпольшчыкаў, праз месяц расстраляны па загадзе нямецкіх уладаў<ref name=":0" />. Месца пахавання невядомае. На будынку [[Чэрыкаўскі турэмны замак|былой турмы]] ўсталяваная [[мемарыяльная дошка]]<ref name=":0" />. == Творчасць == Дэбютаваў у друку ў 1937 г. Вершы, нарысы, замалёўкі пісьменніка публікаваліся ў газетах «[[Советская Белоруссия]]», «[[Рабочий]]»<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|129999}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзенісенка Іван Піліпавіч}} [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Расстраляныя на акупаванай тэрыторыі СССР]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] 7w7zptsem3q047x8pzs4f933txfx13c 0 774264 5210325 4912226 2026-10-02T10:53:28Z Autumndancer 168015 5210325 wikitext text/x-wiki '''[[Май]]''' — пяты месяц [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскага]] і [[Юліянскі каляндар|юліянскага]] календароў. Назву '''Май''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Мінская вобласць]]: ** [[Май (Капыльскі раён)|Май]] — былы пасёлак у [[Капыльскі раён|Капыльскім раёне]] ** [[Май (Пухавіцкі раён)|Май]] — былы пасёлак у [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] === Казахстан === * [[Май (Паўладарская вобласць)]] === [[Расія]] === * [[Май (Клімаўскі раён)]] {{Неадназначнасць}} klyfmsxlibiifq1a99mxn7ymukiwfli 5210326 5210325 2026-10-02T10:53:41Z Autumndancer 168015 /* Населеныя пункты */ 5210326 wikitext text/x-wiki '''[[Май]]''' — пяты месяц [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскага]] і [[Юліянскі каляндар|юліянскага]] календароў. Назву '''Май''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Мінская вобласць]]: ** [[Май (Капыльскі раён)|Май]] — былы пасёлак у [[Капыльскі раён|Капыльскім раёне]] ** [[Май (Пухавіцкі раён)|Май]] — былы пасёлак у [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] === [[Казахстан]] === * [[Май (Паўладарская вобласць)]] === [[Расія]] === * [[Май (Клімаўскі раён)]] {{Неадназначнасць}} dyv4b2sb8xpcoof89o3orq7thoqfnzx 0 775928 5210392 4864100 2026-10-02T11:36:03Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Ешыботы Мінскай губерні]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]], афармленне 5210392 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Мірскі ешыбот''' ({{lang-he|ישיבת מיר}}) — будынак колішняй [[ешыбот|яўрэйскай духоўнай семінарыя]] ў гарадскім пасёлку Мір [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. == Гісторыя == [[Файл:Мір. Забудова цэнтра (73).jpg|міні|злева|Будынак ешыбота сёння ]] У 1815 годзе буйны купец і тальмудыст Самуіл Цікцінскі заснаваў ешыву ў Міру. Слава прыйшла да ешывы «Мір» напачатку XX ст., калі яе ўзначаліў знакаміты тальмудыст рабі Эліэзэр Егуда Фінкель, які здолеў сабраць пад адным дахам найбуйнейшых габрэйскіх рэлігійных аўтарытэтаў свайго часу. Пад час першай сусветнай вайны мірская ешыба пераехала ў [[Палтава|Палтаву]], адкуль вярнулася толькі ў 1921 годзе. == Архітэктура == Ешыбот месціўся ў вялізнай мураванцы ў цэнтры мястэчка. Будынак налічваў па шэсць вокнаў з кожнага боку (студэнты вывучалі кнігі, напісаныя дробным шрыфтам, а таму патрабавалася добрае асвятленьне). Ешыбот быў адзінай установай Міра, дзе туалет знаходзіліся ў доме. == Спасылкі == [https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/3-2000/fryd300.html Лёс мірскай ешывы] * {{Архіварта|}} {{Ешыботы Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ешыботы Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1815 годзе]] [[Катэгорыя:1815 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Славутасці Міра]] [[Катэгорыя:Духоўныя навучальныя ўстановы Беларусі]] [[Катэгорыя:Ешыботы Мінскай губерні]] pdgl2zfhp1ii0lona0onti06domra5r 0 776171 5210404 5186136 2026-10-02T11:44:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210404 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Вадзім Аляксандравіч Трапе́знікаў'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Вадим Александрович Трапезников}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і расійскі [[вучоны]] ў галіне [[Электратэхніка|электратэхнікі]], [[Аўтаматызацыя|аўтаматыкі]] і [[Сістэма кіравання|сістэм кіравання]], акадэмік [[АН СССР|Акадэміі навук СССР]] (1960, член карэспандэнт з 1953 года{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ВСЭ|1977}}<ref name="Героі" />), [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1965). == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Масква|Маскве]] у [[Дваранства|дваранскай]]<ref name="ІПК">[https://www.ipu.ru/node/12133 Трапезников Вадим Александрович]{{ref-ru}} // Сайт [[ІПК РАН]]</ref> сям’і. Адукацыю пачаў у [[1-я Маскоўская гімназія|1-й Маскоўскай гімназіі]], якой перашкодзіла [[Кастрычніцкая рэвалюцыя]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі]]<ref name="ІПК" /><ref name="Героі">{{warheroes|id=15375}}</ref>. У 13-гадовым узросце Вадзім Трапезнікаў пачаў працоўную дзейнасць. працаваў лабарантам у «Каапхіміі», нівеліроўшчыкам пошукавай партыі, [[метэаролаг]]ам у «Масгасе». Адначасова вучыўся, у 1921 годзе скончыў працоўную школу і паступіў у [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт]], а ў 1923 годзе перавёўся на электрамеханічны факультэт [[МВТУ|Маскоўскага вышэйшага тэхнічнага вучылішча імя Баўмана]], якое скончыў у 1928 годзе. У 1928—1938 гадах працаваў ва [[Усерасійскі электратэхнічны інстытут|Усесаюзным электратэхнічным інстытуце]], у 1930—1941 гадах у [[Маскоўскі энергетычны інстытут|Маскоўскім энергетычным інстытуце]] (у 1934—1937 гадах — член Экспертнага савета па ўсесаюзным серыям электрычных машын, з 1939 года — [[прафесар]]<ref name="ІПК" />). З 1941 года В. А. Трапезнікаў працаваў у Інстытуце аўтаматыкі і тэлемеханікі (з 1969 года Інстытут праблем кіравання, сучасны [[Інстытут праблем кіравання імя В. А. Трапезнікава РАН]]), з 1951 года яго дырэктар. З 1959 года старшыня Нацыянальнага камітэта СССР па аўтаматычным кіраванні{{sfn|ВСЭ|1977}}{{sfn|БелЭн|2002}}. Адначасова з 1965 па 1978 год займаў пасаду першага намесніка старшыні Дзяржаўнага камітэта Савета Міністраў СССР па навуцы і тэхніцы{{sfn|ВСЭ|1977}}<ref name="ІПК" /><ref name="Героі" />{{sfn|БелЭн|2002}}. З 1954 года выкладаў у [[Маскоўскі фізіка-тэхнічны інстытут|Маскоўскім фізіка-тэхнічным інстытуце]]<ref name="РАН">[https://new.ras.ru/staff/akademiki/trapeznikov-vadim-aleksandrovich/ Профіль на сайце РАН (новая версія сайта)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241214193459/https://new.ras.ru/staff/akademiki/trapeznikov-vadim-aleksandrovich/ |date=14 снежня 2024 }}{{ref-ru}}</ref>, займаў пасаду загадчыка кафедры{{sfn|ВСЭ|1977}}. Памёр В. А. Трапезнікаў 15 жніўня 1994 года. Пахаваны на Кунцаўскіх могілках у Маскве<ref name="Героі" />. == Навуковая дзейнасць == Асноўныя працы В. А. Трапезнікава прысвечаны метадам разліку, пабудовы і тэхніка-эканамічнага аналізу [[Электрычная машына|электрычных машын]] і [[трансфарматар]]аў, даследаванню спосабаў пабудовы хуткадзеючых аўтаматычных прылад, агрэгатных аўтаматычных сістэм, метадам мадэлявання сістэм аўтаматычнага рэгулявання, эканоміцы навукова-тэхнічнага прагрэсу. Высунуў і абгрунтаваў агрэгатны прынцып, які складаецца ў выдзяленні аднатыпных функцый у структуры прылад, уніфікацыі сродкаў фізічнай рэалізацыі выдзеленых функцый і вузлоў сучлянення іх у прыладах. Пад кіраўніцтвам В. А. Трапезнікава і яго непасрэдным удзеле былі створаны першыя ў СССР [[аналагавыя вылічальныя машыны]], распрацаваны метады даследавання [[Сістэма кіравання|сістэм кіравання]], адкрыты новы навуковы напрамак у [[Матэматычнае мадэляванне|матэматычным мадэляванні]] сістэм аўтаматычнага рэгулявання. З 1958 года ўдзельнічаў у праекце стварэння новага класа атамных [[Падводная лодка|падводных лодак]] — знішчальнікаў падводных і надводных [[Карабель|караблёў]] верагодных праціўнікаў<ref name="Лет">[https://letopis.msu.ru/peoples/8882 Летопись Московского университета]{{ref-ru}}</ref>. == Узнагароды і званні == * [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1965) * 2 [[Ордэн Леніна|ордэны Леніна]] (1965, 1985) * [[Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] (1975) * 2 [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэны Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1954, 1971) * [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|Ордэн Дружбы народаў]] (1981) * [[Медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] (1946) і іншыя медалі * [[Сталінская прэмія]] другой ступені (1951) — за працу ў галіне прыборабудавання (па стварэнні айчынных электронна-вылічальных прылад) * [[Ленінская прэмія]] 1981 года — за навуковае кіраўніцтва працамі па аўтаматызацыі першай у СССР атамнай падводнай лодкі-знішчальніка (праект 705) * Ганаровы член [[Венгерская акадэмія навук|Венгерскай]] і Чэхаславацкай акадэмій навук<ref name="Героі" />{{sfn|ВСЭ|1977}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Трапе́знікаў Вадзім Аляксандравіч||515}} * {{ВСЭ3|Трапе́зников Вадим Александрович|26|171|аўтар=Беркович Д. М.}} * Трапе́зников Вадим Олександрович // Українська радянська енциклопедія : у 12 т. / гол. ред. М. П. Бажан; редкол.: О. К. Антонов та ін. — 2-ге вид. — К. : Головна редакція УРЕ, 1984. — Т. 11, кн. 1 : Стодола — Фітогеографія. — С. 330. — 606, [2] с., [22] арк. іл. : іл., портр., карти с.{{ref-uk}} == Спасылкі == * {{Супрацоўнік РАН|52400|Вадзіма Аляксандравіча Трапезнікава}} * [https://www.ipu.ru/node/12133 Трапезников Вадим Александрович]{{ref-ru}} // Сайт [[ІПК РАН|Інстытута праблем кіравання імя В. А. Трапезнікава РАН]] * [https://new.ras.ru/staff/akademiki/trapeznikov-vadim-aleksandrovich/ Трапезников Вадим Александрович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241214193459/https://new.ras.ru/staff/akademiki/trapeznikov-vadim-aleksandrovich/ |date=14 снежня 2024 }}{{ref-ru}} // Профіль на сайце РАН (новая версія сайта) * [https://letopis.msu.ru/peoples/8882 Трапезников Вадим Александрович // Летопись Московского университета]{{ref-ru}} * [http://odasib.ru/openarchive/Portrait.cshtml Трапезников Вадим Александрович (1905—1994)]{{ref-ru}} // Адкрыты архіў [[СА РАН|Сібірскага аддзялення РАН]] * [https://web.archive.org/web/20241214201416/https://patentdb.ru/author/975765 Трапезников Вадим Александрович // Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента]{{ref-ru}} * [https://cyberleninka.ru/article/n/vadim-aleksandrovich-trapeznikov-k-100-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-1/viewer Вадим Александрович Трапезников (к 100-летию со дня рождения) // Проблемы управления. № 5. 2005. — С. 99—104.]{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Трапезнікаў Вадзім Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Механікі СССР]] [[Катэгорыя:Кібернетыкі СССР]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXIII з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Замежныя члены Чэхаславацкай АН]] 2nc1h091tidhv84b6gfolhbgr517jqh 0 780651 5209917 4931273 2026-10-01T13:31:07Z Culamar 102133 5209917 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Карповіч}} {{ДД}} '''Артур Барысавіч Карповіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч, [[Міністэрства гандлю Рэспублікі Беларусь|міністр гандлю Беларусі]] (2025—2026). == Біяграфія == Нарадзіўся 24 ліпеня 1973 года ў Мінску. У 1995 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт]] па спецыяльнасці «Камерцыйная дзейнасць». У 1995—1997 гадах — спецыяліст па маркетынгу, начальнік бюро, начальнік аддзела маркетынгу замежнага прадпрыемства «Прэстан Маркет». Потым на працягу кароткіх перыядаў у 1997 годзе працаваў начальнікам аддзела маркетынгу прадпрыемства «Шамры» і менеджарам-маркетолагам таварыства з абмежаванай адказнасцю «СІММ». У 1998—1999 гадах — менеджар-маркетолаг вытворча-камерцыйнага прадпрыемства «Фізела». У 1999—2008 гадах — галоўны спецыяліст упраўлення кантролю валютных аперацый на ўнутраным рынку, галоўны спецыяліст упраўлення кантролю паліўна-энергетычнага комплексу, галоўны спецыяліст, намеснік начальніка, начальнік упраўлення кантролю за выкарыстаннем чорных, каляровых, каштоўных металаў і камянёў галоўнага ўпраўлення кантролю за работай галін сферы матэрыяльнай вытворчасці [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнага кантролю]]. На працягу 2009 года быў дырэктарам таварыства з абмежаванай адказнасцю «Пратон-С», а потым — намеснікам начальніка ўпраўлення каардынацыі камерцыйнай дзейнасці дзяржаўнага гандлёва-вытворчага аб’яднання «[[Белрэсурсы]]». У 2009—2011 гадах — начальнік упраўлення арганізацыі гандлю і паслуг [[Міністэрства гандлю Рэспублікі Беларусь]]. У 2011—2013 гадах — намеснік начальніка ўпраўлення прагнозу і эканамічнага развіцця галоўнага эканамічнага ўпраўлення, намеснік начальніка галоўнага эканамічнага ўпраўлення — начальнік упраўлення прагнозу і эканамічнага развіцця, першы намеснік начальніка галоўнага эканамічнага ўпраўлення Апарату Савета Міністраў. У 2013 годзе прызначаны першым намеснікам Міністра гандлю Рэспублікі Беларусь, а ў 2016 годзе — першым намеснікам Міністра антыманапольнага рэгулявання і гандлю Рэспублікі Беларусь. У 2019—2020 гадах — дырэктар Асацыяцыі прадпрыемстваў анлайн-гандлю. У 2020—2025 гадах — саветнік аддзялення [[пасольства Беларусі ў Расіі]] ва [[Уфа|Уфе]]. 14 студзеня 2025 года прызначаны Міністрам антыманапольнага рэгулявання і гандлю Рэспублікі Беларусь<ref>[https://blr.belta.by/president/view/artur-karpovich-naznachany-ministram-antymanapolnaga-reguljavannja-i-gandlju-140662-2025/ Артур Карповіч назначаны міністрам антыманапольнага рэгулявання і гандлю]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Міністры гандлю Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карповіч Артур Барысавіч}} [[Катэгорыя:Міністры гандлю Рэспублікі Беларусь]] al7z112xx3yfc2d6oklgoa0hs91nrrq 0 790899 5210003 5023338 2026-10-01T16:21:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210003 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік }} '''Бахаргу́ль Керы́мава''' ({{Lang-tk|Bahargül Kerimowa}}; нар. [[1945]]<ref>{{cite web|url = https://ziyouz.uz/jahon-sheriyati/turkman-sheriyati/bahorgul-karimova|title = Баҳоргул Каримова (1945) |author = |authorlink = |date =|publisher = ziyouz.uz|language = uz|archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}</ref> альбо [[26 студзеня]] [[1946]]<ref>{{cite web|url = https://kitapcy.su/su-gun-bahargul-kerimowanyn-doglan-guni|title = Şu gün Bahargül Kerimowanyň doglan güni|author = |authorlink = |date = |publisher = kitapcy.su|language = tk|archiveurl = |archivedate = |accessdate = |url-status = dead }}</ref>) — туркменская [[паэтка]], [[пісьменніца]]. == Працы == * 1983 — «Улыбка мира» (зборнік апавяданняў) * 1988 — (зборнік вершаў) * 1992 — «Жыццёвыя думкі» ({{Lang-tk|Ömür oýlar}}) На верш Б. Керымавай напісана песня «Мая туркменская раўніна» ({{Lang-tk|Türkmen düzüm}})<ref>{{cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=qviyYcQf5SU|title = Mähri Hojaýewa — "Türkmen düzüm" / sazy: Ý.Nurgeldiýew, sözi: B.Kerimowa |author = |authorlink = |date =|publisher = youtube.com|language = tk|archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-08-14}} [[Катэгорыя:Туркменскамоўныя паэты]] jbwk65ugb3do6wn6l5xr9qiuzzgw35t 0 792067 5210402 5070594 2026-10-02T11:40:51Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Ешыботы Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5210402 wikitext text/x-wiki {{Асоба}}[[Файл:Seder_ha-dorot.jpg|міні|''Седэр а-дарот'' . Карлсруэ Ф. У. Лотэр і М. Маклот, 1769. <ref>{{Cite web|url=https://brown.edu/Facilities/John_Carter_Brown_Library/exhibitions/judaica/pages/geography+.html|title=Jews and the Americas|website=brown.edu|access-date=2024-11-02}}</ref>]]'''Ехіэль бен Саламон Гейльпрын''' (каля 1660 — каля 1746) — мінскі рабін, [[Кабала|кабаліст]] і летапісец<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%95%D0%AD%D0%91%D0%95/%D0%93%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D1%8C%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD,_%D0%98%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B1%D0%B5%D0%BD-%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%BD|title=ЕЭБЕ/Гейльприн, Иехиель бен-Соломон — Викитека|website=ru.wikisource.org|access-date=2025-09-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.chabad.org/library/article_cdo/aid/112344/jewish/Rabbi-Yehiel-Ben-Shlomo-Heilprin.htm|title=Rabbi Yehiel Ben Shlomo Heilprin - (Circa 5420-5506; 1660-1746)|website=www.chabad.org|access-date=2025-09-07}}</ref>. == Біяграфія == Быў нашчадкам [[Саламон Лурыя|Саламона Лурыі]], і яго радавод выводзіўся ад эльзаскага талмудыста ХІ ст. Рашы. Быў рабінам у [[Глуск]]у да 1711 года, калі яго паклікалі ў рабінат [[Мінск]]а, дзе таксама ўзначальваў [[ешыбот]] да сваёй смерці. Гейльпрын быў адным з самых выбітных [[Талмуд|талмудыстаў]] свайго часу. Ён быў праціўнікам казуістыкі і таму здолеў сабраць вакол сябе вялікую колькасць ліберальна настроеных вучняў. Доўгі час яму давялося весці цяжкую барацьбу з [[Ар'е-Леб бен-Ашэр|Ар’е Лейбам бен Ашэрам]], які, заснаваў новы ешыбот у Мінску. Ар’е Лейб нападаў на метад выкладання Гейльпрына, і антаганізм паміж імі распаўсюдзіўся на іх вучняў. Гейльпрын урэшце здолеў дабіцца выгнання бен Ашэра з Мінску. Гейльпрын прысвяціў частку свайго часу вывучэнню [[Кабала|Кабалы]], па якой ён напісаў працу. == Седэр ха-Дорот (Seder HaDorot) == Гейльпрын асабліва вядомы дзякуючы свайму твору ''«Seder Hadoroth».'' Гэты твор складаецца з трох незалежных тамоў або частак: * Першая з іх, пад назвай ''«Seder Yemoth Olam»,'' — гэта гісторыя ад стварэння свету да яго ўласнага часу. Аўтар заўсёды імкнецца даць, з дапамогай вылічэнняў, даты [[Біблія|біблейскіх]] персанажаў. Апошняя падзея, якую ён зафіксаваў, адбылася ў 1697 годзе. * Другая частка, ''«Seder Tannaim Veamoraim»,'' змяшчае спісы танаімаў і амораімаў (мудрацоў часоў Мішны і Талмуда) у алфавітным парадку з указаннем дат іх жыцця. * Трэцяя частка — гэта своеасаблівы каталог, які змяшчае спачатку імёны ўсіх аўтараў, затым імёны іх твораў, размешчаныя ў алфавітным парадку. У прадмове ён адзначае шматлікія перавагі ведання храналагічнага парадку [[Талмуд|талмудыстаў]], што ў некаторых выпадках абсалютна неабходна. Пасля ўсёй працы ідуць нататкі па Талмудзе, таксама размешчаныя ў алфавітным парадку. Упершыню быў апублікаваны ўнукам Гейльпрына, [[Judah Löb Heilprin|Іудай Лёбам Гейльпрынам]], у [[Карлсруэ]] ў 1769 годзе. Аднак у гэта выданне закралася шмат памылак, новае, перагледжанае выданне было зроблена ў Варшаве ў 1882 годзе, якое стала асновай для далейшых публікацый. З шматлікіх іншых прац адзінай апублікаванай з’яўляецца ''«Erke HaKinnuyim» —'' слоўнік сінонімаў і амонімаў, якія сустракаюцца ў [[Біблія|Бібліі]], [[Талмуд]]зе і іншых працах, галоўным чынам кабалістычных (Дзіхернфурт, 1806). Сцвярджаў, што [[Арыстоцель]] вучыўся з кніг [[Саламон]]а, калі [[Аляксандр Македонскі]] заваяваў [[Іерусалім]]. Таксама сцвярджаў, што Арыстоцель прыняў іўдаізм у сталым узросце і адмовіўся ад сваёй ''«Метафізікі»''. == Памяць == Захаваўся ў памяці наступных пакаленняў як "Седэр а-дарот", па назве сваёй галоўнай працы. Быў пахаваны на яўрэйскіх могілках у Мінску, дзе над яго магілай быў узведзены склеп. У мясцовай яўрэйскай супольнасці пашырана легенда, што ў 1930-я гады, калі яўрэйскія могілкі былі знішчаны дзеля будаўніцтва стадыёна "Дынама", тры рабочых пацярпелі пры спробе разбурыць склеп славутага рабіна<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://citydog.io/post/dinamo-stadion/|title=Вы удивитесь, но Минск реально стоит на костях. Объясняем, что не так со стадионом «Динамо», главным корпусом БГУ и новым ЖК на Немиге|website=citydog.io|access-date=2025-12-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/ravvin-grigoriy-abramovich-verit-v-dobro.html|title=Раввин Григорий Абрамович: Верить в добро|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2012-12-28|access-date=2025-12-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://blog.t-s.by/minskie-istorijki/2014/09/krichaschie-plity/|title=Кричащие плиты, или Историйка о минском Геродоте|website=blog.t-s.by|access-date=2025-12-15}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыкі XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рабіны Беларусі]] [[Катэгорыя:Рабіны]] [[Катэгорыя:Яўрэі ў Беларусі]] 9zg4emxdb0h6p7wq45m7coec9dym4j7 5210403 5210402 2026-10-02T11:41:11Z Ciepiersia 162280 афармленне 5210403 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} [[Файл:Seder_ha-dorot.jpg|міні|''Седэр а-дарот'' . Карлсруэ Ф. У. Лотэр і М. Маклот, 1769. <ref>{{Cite web|url=https://brown.edu/Facilities/John_Carter_Brown_Library/exhibitions/judaica/pages/geography+.html|title=Jews and the Americas|website=brown.edu|access-date=2024-11-02}}</ref>]]'''Ехіэль бен Саламон Гейльпрын''' (каля 1660 — каля 1746) — мінскі рабін, [[Кабала|кабаліст]] і летапісец<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%95%D0%AD%D0%91%D0%95/%D0%93%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D1%8C%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD,_%D0%98%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B1%D0%B5%D0%BD-%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%BD|title=ЕЭБЕ/Гейльприн, Иехиель бен-Соломон — Викитека|website=ru.wikisource.org|access-date=2025-09-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.chabad.org/library/article_cdo/aid/112344/jewish/Rabbi-Yehiel-Ben-Shlomo-Heilprin.htm|title=Rabbi Yehiel Ben Shlomo Heilprin - (Circa 5420-5506; 1660-1746)|website=www.chabad.org|access-date=2025-09-07}}</ref>. == Біяграфія == Быў нашчадкам [[Саламон Лурыя|Саламона Лурыі]], і яго радавод выводзіўся ад эльзаскага талмудыста ХІ ст. Рашы. Быў рабінам у [[Глуск]]у да 1711 года, калі яго паклікалі ў рабінат [[Мінск]]а, дзе таксама ўзначальваў [[ешыбот]] да сваёй смерці. Гейльпрын быў адным з самых выбітных [[Талмуд|талмудыстаў]] свайго часу. Ён быў праціўнікам казуістыкі і таму здолеў сабраць вакол сябе вялікую колькасць ліберальна настроеных вучняў. Доўгі час яму давялося весці цяжкую барацьбу з [[Ар'е-Леб бен-Ашэр|Ар’е Лейбам бен Ашэрам]], які, заснаваў новы ешыбот у Мінску. Ар’е Лейб нападаў на метад выкладання Гейльпрына, і антаганізм паміж імі распаўсюдзіўся на іх вучняў. Гейльпрын урэшце здолеў дабіцца выгнання бен Ашэра з Мінску. Гейльпрын прысвяціў частку свайго часу вывучэнню [[Кабала|Кабалы]], па якой ён напісаў працу. == Седэр ха-Дорот (Seder HaDorot) == Гейльпрын асабліва вядомы дзякуючы свайму твору ''«Seder Hadoroth».'' Гэты твор складаецца з трох незалежных тамоў або частак: * Першая з іх, пад назвай ''«Seder Yemoth Olam»,'' — гэта гісторыя ад стварэння свету да яго ўласнага часу. Аўтар заўсёды імкнецца даць, з дапамогай вылічэнняў, даты [[Біблія|біблейскіх]] персанажаў. Апошняя падзея, якую ён зафіксаваў, адбылася ў 1697 годзе. * Другая частка, ''«Seder Tannaim Veamoraim»,'' змяшчае спісы танаімаў і амораімаў (мудрацоў часоў Мішны і Талмуда) у алфавітным парадку з указаннем дат іх жыцця. * Трэцяя частка — гэта своеасаблівы каталог, які змяшчае спачатку імёны ўсіх аўтараў, затым імёны іх твораў, размешчаныя ў алфавітным парадку. У прадмове ён адзначае шматлікія перавагі ведання храналагічнага парадку [[Талмуд|талмудыстаў]], што ў некаторых выпадках абсалютна неабходна. Пасля ўсёй працы ідуць нататкі па Талмудзе, таксама размешчаныя ў алфавітным парадку. Упершыню быў апублікаваны ўнукам Гейльпрына, [[Judah Löb Heilprin|Іудай Лёбам Гейльпрынам]], у [[Карлсруэ]] ў 1769 годзе. Аднак у гэта выданне закралася шмат памылак, новае, перагледжанае выданне было зроблена ў Варшаве ў 1882 годзе, якое стала асновай для далейшых публікацый. З шматлікіх іншых прац адзінай апублікаванай з’яўляецца ''«Erke HaKinnuyim» —'' слоўнік сінонімаў і амонімаў, якія сустракаюцца ў [[Біблія|Бібліі]], [[Талмуд]]зе і іншых працах, галоўным чынам кабалістычных (Дзіхернфурт, 1806). Сцвярджаў, што [[Арыстоцель]] вучыўся з кніг [[Саламон]]а, калі [[Аляксандр Македонскі]] заваяваў [[Іерусалім]]. Таксама сцвярджаў, што Арыстоцель прыняў іўдаізм у сталым узросце і адмовіўся ад сваёй ''«Метафізікі»''. == Памяць == Захаваўся ў памяці наступных пакаленняў як «Седэр а-дарот», па назве сваёй галоўнай працы. Быў пахаваны на яўрэйскіх могілках у Мінску, дзе над яго магілай быў узведзены склеп. У мясцовай яўрэйскай супольнасці пашырана легенда, што ў 1930-я гады, калі яўрэйскія могілкі былі знішчаны дзеля будаўніцтва стадыёна «Дынама», тры рабочых пацярпелі пры спробе разбурыць склеп славутага рабіна<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://citydog.io/post/dinamo-stadion/|title=Вы удивитесь, но Минск реально стоит на костях. Объясняем, что не так со стадионом «Динамо», главным корпусом БГУ и новым ЖК на Немиге|website=citydog.io|access-date=2025-12-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/ravvin-grigoriy-abramovich-verit-v-dobro.html|title=Раввин Григорий Абрамович: Верить в добро|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2012-12-28|access-date=2025-12-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://blog.t-s.by/minskie-istorijki/2014/09/krichaschie-plity/|title=Кричащие плиты, или Историйка о минском Геродоте|website=blog.t-s.by|access-date=2025-12-15}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыкі XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рабіны Беларусі]] [[Катэгорыя:Рабіны]] [[Катэгорыя:Яўрэі ў Беларусі]] 8qplyf1opnleiqma6h36z081cux0bak 0 794086 5210044 5157607 2026-10-01T18:56:32Z KHMELNYTSKYIA 59744 5210044 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Васіль Пантэлевіч''' ({{lang-uk|Василь Пантелевич}}, {{lang-ru|Василий Пантелевич}}; {{ВДП}}) — [[кампазітар]], [[юрыст]], у часе [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] — другі кіраўнік брэсцкага ''{{iw|Украінскі камітэт дапамогі ў Брэсце|Українського допомогового комітету|uk|Український допомоговий комітет у Бересті}}''. == Біяграфія == Скончыў Холмскую духоўную семінарыю і юрыдычны факультэт [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]]. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] мабілізаваны ў Рускую імператарскую армію. Яго жонка Марыя Мішчанка разам з аднагадовым сынам Лявонціем (Лёсікам) выехала з Коданя ў [[Бежанства|прымусовую эвакуацыю]] ў Расію, у дарозе захварэла і памерла. Пасля Першай сусветнай вайны Пантэлевіч вярнуўся з сынам у Брэст, працаваў юрыстам і рэгентам у [[Свята-Мікалаеўская царква (Брэст)|Свята-Мікалаеўскай (Брацкай) царкве]] Брэста, вёў курсы для рэгентаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.realbrest.by//novosti/istorija-bresta/staryi-brest-dom-pantelevicha-i-ego-obitateli.html|title=Старый Брест. Дом Пантелевича и его обитатели|website=www.realbrest.by|access-date=2025-10-26|archive-date=16 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251216095210/https://www.realbrest.by/novosti/istorija-bresta/staryi-brest-dom-pantelevicha-i-ego-obitateli.html|url-status=dead}}</ref>. <blockquote>«Дзівосна спявае хор, адзін з найлепшых хораў Польшчы, пад кіраваннем незабыўнага Васіля Дзмітрыевіча Пантэлевіча. Рэгент Пантэлевіч, што валодаў рэдкім па прыгажосці і сіле тэнарам, да сваёй трагічнай смерці заставаўся верным сынам Царквы. Строгі, патрабавальны, ён не трываў фальшу ў спевах і карыстаўся любоўю пеўчых. Не крыўдзілася на Пантэлевіча і шаноўная дама-пеўчая, жонка вельмі паважанага ў горадзе лекара, калі рэгент збіваў з яе носа пенснэ: яна пакорліва падымала і ўздзявала яго на свой нос», — успамінаў настаяцель брэсцкай Свята-Мікалаеўскай царквы Мітрафан Зноска<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://stnikolas.by/prikhod/istoriya.html|title=В особняке с 90-летней историей по Гоголя д. 33 в Бресте продаётся квартира|website=Виртуальный Брест|access-date=2025-10-26}}</ref>.</blockquote>Меў папулярнасць сярод украінскай і расійскай інтэлігенцыі. Быў сябрам управы ўкраінскага таварыства «Просвіта» ў Брэсце з моманту яе заснавання. У 1923 годзе абраны намеснікам кіраўніка таварыства і кіраўніком тэатральна-музычнай секцыі. Ставіў у Брэсце оперы «Галька» [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]], «Наталка Палтаўка», «[[Яўген Анегін (опера)|Яўген Анегін]]». Паклаў на музыку верш Алексы Старажэнкі «Україна» і выконваў разам са сваім хорам. Выступы праходзілі ў брэсцкім [[Тэатр Сарвера|тэатры Сарвера]] і зале рускамоўнай прыватнай гімназіі. У 1925 годзе стаў сакратаром Камітэта пабудовы Народнага дома ў Брэсце пры таварыстве «Просвіта на Поліссі»<ref>{{Артыкул|аўтар=Місіюк, В. (V. Misiiuk)|загаловак=Просвіта на Поліссі (1932-1938 рр.)(Prosvita on Polissia (1923–1938))|год=2013|выданне=Наукові записки Національного університету “Острозька академія”: Історичні науки|том=Вип.21|старонкі=137-141}}</ref>. Быў сябрам бацькоўскай апякунскай рады прыватнай рускамоўнай гімназіі Брэста і нават ажаніўся у 1928 годзе з яе выпускніцай, а заразом сваёй харысткай Аленай Дарковіч (нар. 1905). Спяваў з ёй дуэтам (тэнар і сапрана)<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://brestmemory.com/darkovich-vasilij-matveevich/|title=Даркович Василий Матвеевич — Брест моей памяти|access-date=2025-10-26}}</ref>. У 1934 годзе выступіў сузаснавальнікам Юрыдычнага таварыства ў Брэсце. З прыходам савецкай улады ў верасні 1939 года пераехаў у [[Бяла Падляска|Бялу Падляску]], кіраваў там царкоўным хорам. З канца 1942 года — кіраўнік Украінскага камітэту дапамогі ў Брэсце (пазней перайменаваны ва Украінскі камітэт). На гэтай пасадзе планаваў стварыць пастаянны гастрольны тэатр, моладзевую і жаночую секцыі. Працягваў быць рэгентам Свята-Мікалаеўскай царквы, кіраваў хорамі брэсцкіх Украінскага тэатра мініяцюр і Клуба ўкраінскай моладзі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://izi.travel/en/browse/1d321dbe-67f1-437f-80de-2b63fa563f95/be|title=Берасце: украінскія гісторыі. Вялікі тур|website=IZI Travel|access-date=2025-10-26}}</ref>. Быў арыштаваны [[гестапа]] ў 1944 годзе — ці то як закладнік, ці то па абвінавачванні ў змаганні супраць нацыстаў. Сваякам паведамілі, што ў турме Пантэлевіч павесіўся на дзязе. Пра пахаванне Пантэлевіча паведамілі ў газеце, сабралася шматлюдная працэсія. Пахаваны на [[Трышынскія могілкі|Трышынскіх могілках]] Брэста<ref>{{Cite web|url=https://city-walk.brest-belarus.org/cemet/cemetery-brest_3.html|title=Brest, Belarus, list of buried|website=city-walk.brest-belarus.org|access-date=2025-10-26}}</ref>. У Брэсце жыў ва ўласным доме па адрасе Касцюшкі, 15 (цяпер Гогаля, 33), гэта сядзіба 1932 года па праекце архітэктара [[Мікалай Іванавіч Катовіч|Мікалая Катовіча]] з’яўляецца выбітным узорам брэсцкага [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізму]]<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пантэлевіч Васіль}} [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] e843kv4xok7bahrrwvyijtf71kyjs73 0 799565 5210109 5110496 2026-10-02T03:21:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210109 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Блэйк Толісан Шэлтан''' (нар. {{ДН|18|6|1976}})<ref name="allmusic" /> — амерыканскі [[Кантры|кантры]]-спявак, аўтар песень і тэлевядучы. У 2001 годзе ён дэбютаваў з сінглам «Austin» са свайго аднайменнага дэбютнага альбома. «Austin» правёў пяць тыдняў на першым месцы ў чарце ''[[Billboard]]'' Hot Country Songs. Дэбютны альбом, які цяпер мае плацінавы сертыфікат, таксама ўключаў яшчэ дзве песні, якія трапілі ў топ-20 («All Over Me» і «Ol' Red»).<ref name="allmusic">{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/artist/p480679|title=Blake Shelton biography|author=Cohoon|first=Rick|website=AllMusic|access-date=29 снежня 2007}}</ref> Яго другі і трэці альбомы, ''The Dreamer'' 2003 года і ''Blake Shelton's Barn & Grill'' 2004 года, атрымалі залаты і плацінавы статус адпаведна.<ref name="allmusic"/> Яго чацвёрты альбом ''Pure BS'' (2007) быў перавыдадзены ў 2008 годзе з [[Кавер-версія|каверам]] на поп-хіт [[Майкл Бубле|Майкла Бубле]] «Home» ў якасці аднаго з бонус-трэкаў.<ref name="pro quest22">{{Cite magazine|last=Tucker|first=Ken|title='Home' Is Where the Hit Is|magazine=Billboard|date=May 3, 2008|volume=|number=|page=47|publisher=Nielsen Business Media}}</ref> Яго пяты альбом ''Startin' Fires'' выйшаў у лістападзе 2008 года.<ref name="allmusic" /> За ім рушылі ўслед міні-альбомы ''Hillbilly Bone'' і ''All About Tonight'' у 2010 годзе, а таксама альбомы ''Red River Blue'' у 2011 годзе,<ref name="International Index to Music Periodicals Full Text2">{{Cite magazine|last=Gallo|first=Phil|title=A Major 'Voice'|magazine=Billboard|publisher=|page=28|date=December 17, 2011}}</ref> ''Based on a True Story…'' у 2013 годзе, ''Bringing Back the Sunshine'' у 2014 годзе, ''If I'm Honest'' у 2016 годзе, ''Texoma Shore'' у 2017 годзе, ''Fully Loaded: God's Country'' у 2019 годзе, ''Body Language'' у 2021 годзе і яго апошні альбом ''For Recreational Use Only'' у 2025 годзе. На працягу сваёй кар’еры Шэлтан атрымаў дзевяць намінацый на прэмію Грэмі, у тым ліку дзве за ''Лепшы кантры-альбом''.<ref>{{Cite web|url=https://www.grammy.com/grammys/artists/blake-shelton|title=Blake Shelton|publisher=Recording Academy|access-date=1 лістапада 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209180944/https://www.grammy.com/grammys/artists/blake-shelton|archive-date=9 снежня 2019|url-status=dead}}</ref> Шэлтан быў суддзёй на тэлевізійных вакальных конкурсах ''Nashville Star'', ''Clash of the Choirs'' і трэнерам у шоу ''The Voice'' на канале [[NBC]]. == Раннія гады == Блэйк Толісан Шэлтан нарадзіўся 18 чэрвеня 1976 года ў горадзе Ада, штат Аклахома, у сям’і Дораці Эн (у дзявоцтве Берд, нар. 1936), уладальніцы салона прыгажосці, і Рычарда Лі «Дзіка» Шэлтана (1940—2012), прадаўца аўтамабіляў. Пасля заканчэння сярэдняй школы ў 17 гадоў ён пераехаў у [[Нашвіл|Нэшвіл]], штат [[Тэнэсі]], каб пачаць кар’еру спевака. [[Файл:BlakeSheltonApr10.jpg|міні|Шэлтан на 45-й штогадовай цырымоніі ўручэння прэміі Акадэміі кантры-музыкі]] == Дыскаграфія == ; '''Студыйныя альбомы''' * ''Blake Shelton'' (2001) * ''The Dreamer'' (2003) * ''Blake Shelton's Barn & Grill'' (2004) * ''Pure BS'' (2007) * ''Startin' Fires'' (2008) * ''Red River Blue'' (2011) * ''Cheers, It's Christmas'' (2012) * ''Based on a True Story…'' (2013) * ''Bringing Back the Sunshine'' (2014) * ''If I'm Honest'' (2016) * ''Texoma Shore'' (2017) * ''Fully Loaded: God's Country'' (2019) * ''Body Language'' (2021) * ''For Recreational Use Only'' (2025) == Крыніцы == {{Reflist <!-- Не выкарыстаны ў тэксце артыкула: --><!-- |refs=<ref name="AutoRD-1">{{Cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopedia of Popular Music |publisher=Oxford Music Online. [[Oxford University Press]] |date=July 19, 2014 |editor-last=Colin Larkin |edition=Fourth |article=Shelton, Blake}}</ref> <ref name="rap">{{Cite web |last=Crossan |first=Jeff |title=Bobby Braddock article |url=http://www.songwriteruniverse.com/braddock.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107041356/http://www.songwriteruniverse.com/braddock.htm |archive-date=7 студзеня 2009 |access-date=3 кастрычніка 2008 |website=Songwriter Universe}}</ref> <ref name="AutoRD-3">{{Cite web |date=April 25, 2009 |title=Blake Shelton: Celebrating Country Life |url=http://www.adaeveningnews.com/local/local_story_115124014.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090429002423/http://www.adaeveningnews.com/local/local_story_115124014.html |archive-date=29 красавіка 2009 |access-date=28 красавіка 2009 |website=Ada Evening News}}</ref> <ref name="AutoRD-4">{{Cite web |last=Dinoia |first=Maria Konicki |title=''Blake Shelton'' review |url=http://www.allmusic.com/album/blake-shelton-mw0000011139 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120711071145/http://www.allmusic.com/album/blake-shelton-mw0000011139 |archive-date=11 ліпеня 2012 |access-date=3 верасня 2012 |website=AllMusic}}</ref> <ref name="AutoRD-5">{{Cite web |last=Homewood |first=Scott |title=''Blake Shelton'' review |url=http://www.countrystandardtime.com/d/cdreview.asp?xid=208 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213151101/http://www.countrystandardtime.com/d/cdreview.asp?xid=208 |archive-date=13 снежня 2010 |access-date=3 верасня 2012 |website=[[Country Standard Time]]}}</ref> <ref name="cw">{{Cite journal |last=Salonica |first=Kelly |date=November 7, 2005 |title=Story Behind the Song |journal=[[Country Weekly]] |volume=12 |issue=23 |page=70}}</ref> <ref name="AutoRD-6">{{Cite web |date=July 7, 2008 |title=Blake Shelton calls number one "Home" |url=http://www.countrystandardtime.com/news/newsitem.asp?xid=1894&t=Blake_Shelton_calls_number_one_Home |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090316231552/http://www.countrystandardtime.com/news/newsitem.asp?xid=1894&t=Blake_Shelton_calls_number_one_Home |archive-date=16 сакавіка 2009 |access-date=9 ліпеня 2008 |website=Country Standard Time}}</ref> <ref name="AutoRD-7">{{Cite web |last=Vercher |first=Brody |date=October 3, 2008 |title=New Blake Shelton Album Bumped to Nov. 18; Features Miranda |url=http://www.engine145.com/new-blake-shelton-album-bumped-to-nov-18-features-miranda/ |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20141007074856/http://www.engine145.com/new-blake-shelton-album-bumped-to-nov-18-features-miranda/ |archive-date=7 кастрычніка 2014 |access-date=3 кастрычніка 2008 |website=Engine 145}}</ref> <ref name="cst">{{Cite web |date=October 3, 2008 |title=Blake Shelton readies fifth CD |url=http://www.countrystandardtime.com/news/newsitem.asp?xid=2166 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120225070325/http://www.countrystandardtime.com/news/newsitem.asp?xid=2166 |archive-date=25 лютага 2012 |access-date=14 снежня 2008 |website=[[Country Standard Time]]}}</ref> <ref name="AutoRD-8">[http://new.music.yahoo.com/blogs/ourcountry/60789/grand-ole-opry-celebrates-triumphant-reopening-with-blowout-concert/ Grand Ole Opry Celebrates Triumphant Reopening With Blowout Concert, Surprise&nbsp;– Our Country] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101003084614/http://new.music.yahoo.com/blogs/ourcountry/60789/grand-ole-opry-celebrates-triumphant-reopening-with-blowout-concert |date=3 кастрычніка 2010 }}. Yahoo Music (September 29, 2010). Retrieved June 20, 2011.</ref> <ref name="AutoRD-9">{{Cite web |date=November 2, 2010 |title=Blake Shelton |url=http://www.tvguide.com/celebrities/blake-shelton/196118 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101112011730/http://www.tvguide.com/celebrities/blake-shelton/196118 |archive-date=12 лістапада 2010 |access-date=2 лістапада 2010 |website=TV Guide}}</ref> <ref name="AutoRD-10">{{Cite web |last=Ng |first=Philiana |date=March 7, 2011 |title=Blake Shelton Joins NBC's 'The Voice' as Fourth Judge |url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/blake-shelton-joins-nbcs-voice-164991/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110412060145/http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/blake-shelton-joins-nbcs-voice-164991 |archive-date=12 красавіка 2011 |access-date=10 чэрвеня 2022 |website=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref> <ref name="AutoRD-11">{{Cite magazine |last=Trust |first=Gary |date=May 25, 2011 |title=Blake Shelton's "Honey Bee" Goes Digital Gold And Makes Chart History |url=http://www.blakeshelton.com/news/blake-shelton%E2%80%99s-%E2%80%9Choney-bee%E2%80%9D-goes-digital-gold-and-makes-chart-history |url-status=dead |magazine=Billboard |archive-url=https://web.archive.org/web/20110910193134/http://www.blakeshelton.com/news/blake-shelton%E2%80%99s-%E2%80%9Choney-bee%E2%80%9D-goes-digital-gold-and-makes-chart-history |archive-date=10 верасня 2011 |access-date=25 мая 2011}}</ref> <ref name="AutoRD-12">{{Cite web |last=Andy Scott |date=July 21, 2011 |title=Blake Shelton's 'Red River Blue' Is Number One on Billboard Albums Chart |url=https://kicks105.com/blake-sheltons-red-river-blue-is-number-one-on-billboard-albums-chart/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210721211056/https://kicks105.com/blake-sheltons-red-river-blue-is-number-one-on-billboard-albums-chart/ |archive-date=21 ліпеня 2021 |access-date=21 ліпеня 2021 |website=[[KYKS|Kicks 105]]}}</ref> <ref name="AutoRD-13">[http://www.nbc.com/the-voice/coaches/blake-shelton/ Coaches Bio.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120215092534/http://www.nbc.com/the-voice/coaches/blake-shelton/ |date=15 лютага 2012 }} NBC. Retrieved February 22, 2012.</ref> <ref name="AutoRD-14">{{Cite web |last=Pole |first=Tad |title=Blake Shelton Releases 1st New Song of 2013&nbsp;– It'd Sure Be Cool If You Did |date=January 2013 |url=http://bigfrog104.com/blake-shelton-releases-1st-new-song-of-2013-itd-sure-be-cool-if-you-did/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130104163722/http://bigfrog104.com/blake-shelton-releases-1st-new-song-of-2013-itd-sure-be-cool-if-you-did/ |archive-date=4 студзеня 2013 |access-date=3 студзеня 2013 |publisher=Big Frog 104}}</ref> <ref name="AutoRD-15">{{Cite web |title=Sure Be Cool If You Did&nbsp;– Single by Blake Shelton |url=https://music.apple.com/us/album/sure-be-cool-if-you-did-single/591290368 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111132516/https://itunes.apple.com/us/album/sure-be-cool-if-you-did-single/id591290368 |archive-date=11 студзеня 2013 |access-date=8 студзеня 2013 |publisher=[[Apple Music]]}}</ref> <ref name="AutoRD-16">[http://www.hitsdailydouble.com/news/newsPage.cgi?news09342 20/20 Times Two: A Deja Vu Experience] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150725062639/http://www.hitsdailydouble.com/news/newsPage.cgi?news09342 |date=25 ліпеня 2015 }}. HITS Daily Double (April 2, 2013).</ref> <ref name="AutoRD-17">{{Cite web |date=February 12, 2013 |title=Blake Shelton: Video Premiere, Album Cover, Release Date, Tracklist, Demo Sneak Peek (AUDIO)! &#124; The Voice |url=http://www.mjsbigblog.com/blake-shelton-video-premiere-new-album-release-date-tracklist-demo-sneak-peek-audio_.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130216041200/http://www.mjsbigblog.com/blake-shelton-video-premiere-new-album-release-date-tracklist-demo-sneak-peek-audio_.htm |archive-date=16 лютага 2013 |access-date=28 сакавіка 2013 |publisher=MJs Big Blog}}</ref> <ref name="AutoRD-18">{{Cite web |last=Jessen |first=Wade |date=March 31, 2014 |title=Blake Shelton makes history as 'She' becomes 11th straight No. 1 |url=http://www1.billboard.biz/bbbiz/photos/pdf/2013/country_update_0331.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407074236/http://www1.billboard.biz/bbbiz/photos/pdf/2013/country_update_0331.pdf |archive-date=7 красавіка 2014 |access-date=1 красавіка 2014 |website=Billboard Country Update |page=6}}</ref> <ref name="AutoRD-19">Duvall, Erin (January 17, 2013) [http://www.theboot.com/2013/01/17/blake-shelton-tour-dates-2013/ Blake Shelton Tour Dates 2013 Will Be 'Ten Times Crazier'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429045854/http://www.theboot.com/2013/01/17/blake-shelton-tour-dates-2013 |date=29 красавіка 2013 }}. ''The Boot''.</ref> <ref name="AutoRD-20">{{Cite web |title=Blake Shelton Biography |url=http://www.people.com/people/blake_shelton/biography/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131101185806/http://www.people.com/people/blake_shelton/biography/ |archive-date=1 лістапада 2013 |access-date=3 лістапада 2013 |website=People}}</ref> <ref name="AutoRD-21">[http://www.starpulse.com/news/index.php/2007/05/01/blake_shelton_talks_about_divorce_leavin Blake Shelton Talks About Divorce, Leaving Nashville And New Girl Miranda Lambert]{{better source needed|date=April 2016}} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071223160913/http://www.starpulse.com/news/index.php/2007/05/01/blake_shelton_talks_about_divorce_leavin |date=23 снежня 2007 }}. Starpulse (May 1, 2007). Retrieved June 20, 2011.</ref> <ref name="peoplem">{{Cite web |last=Bartolomeo |first=Joey |date=May 15, 2011 |title=Miranda Lambert and Blake Shelton Marry! |url=https://people.com/celebrity/miranda-lambert-and-blake-shelton-marry/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018222754/http://www.people.com/people/article/0,,20489773,00.html |archive-date=18 кастрычніка 2012 |access-date=10 чэрвеня 2022 |website=[[People (magazine)|People]]}}</ref> <ref name="AutoRD-22">{{Cite web |date=May 12, 2010 |title=Miranda Lambert's Engagement Ring (Photo) Blake Shelton Pops the Question |url=http://www.nationalledger.com/artman/publish/article_272631749.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100515120056/http://www.nationalledger.com/artman/publish/article_272631749.shtml |archive-date=15 мая 2010 |access-date=19 мая 2010 |website=National Ledger}}</ref> <ref name="AutoRD-23">{{Cite web |date=May 15, 2011 |title=Just Married! Blake Shelton And Miranda Lambert Get Hitched |url=http://perezhilton.com/2011-05-15-country-stars-blake-shelton-and-miranda-lambert-get-married |access-date=15 мая 2011 |website=Perez Hilton}}</ref> <ref name="AutoRD-24">[https://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory/voice-star-blake-sheltons-father-dies-15383608 Entertainment News, Celebrity Interviews and Pop Culture&nbsp;– ABC News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121052617/http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory/voice-star-blake-sheltons-father-dies-15383608 |date=21 студзеня 2012 }}. ABC News. Retrieved February 10, 2012.</ref> <ref name="AutoRD-25">[https://www.usatoday.com/life/people/story/2012-01-18/blake-shelton-father-dies/52627780/1 Blake Shelton's father dies&nbsp;–] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160425170450/http://www.usatoday.com/life/people/story/2012-01-18/blake-shelton-father-dies/52627780/1 |date=25 красавіка 2016 }}. ''USA Today''. (January 18, 2012). Retrieved February 10, 2012.</ref> <ref name="AutoRD-26">{{Cite web |date=August 6, 2012 |title=Blake Shelton's 'Cheers It's Christmas" Due October 2 &#124; The Voice |url=http://www.mjsbigblog.com/blake-sheltons-cheers-its-christmas-due-october-2.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120810210405/http://www.mjsbigblog.com/blake-sheltons-cheers-its-christmas-due-october-2.htm |archive-date=10 жніўня 2012 |access-date=12 жніўня 2012 |publisher=mjsbigblog}}</ref> <ref name="AutoRD-27">{{Cite web |date=February 5, 2013 |title=Blake Shelton, 'Malibu Country': 'Voice' Coach to Make Guest Appearance on Reba's Show |url=http://www.theboot.com/2013/02/05/blake-shelton-malibu-country/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130313000623/http://www.theboot.com/2013/02/05/blake-shelton-malibu-country |archive-date=13 сакавіка 2013 |access-date=28 сакавіка 2013 |publisher=The Boot}}</ref> --> }} == Спасылкі == * [https://www.blakeshelton.com/ Афіцыйны сайт] * {{Imdb імя|1627901|Blake Shelton}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1976 годзе]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Музыканты ў жанры кантры]] [[Катэгорыя:Постаці Аклахомы]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі ЗША]] 7ughmirm7iim18ytbt49i5jd9kzjymx 0 807016 5210253 5175975 2026-10-02T09:35:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210253 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = «Бярэзінская панарама» |выява = |памер = |тып = |фармат = |заснавальнікі = |уладальнікі = [[Бярэзінскі раённы выканаўчы камітэт]] |выдавец = |рэдактар = Букель Юлія Віктараўна<ref>{{Cite web|url=https://www.berezino.by/ru/redakciya/nash-kollektiv|title=Наш коллектив|website=berezino.by|lang=ru|access-date=26 красавіка 2026|archive-date=28 красавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260428085520/https://www.berezino.by/ru/redakciya/nash-kollektiv|url-status=dead}}</ref> |заснаванне = [[2 лістапада]] [[1931]] г. |спыненне публікацый = |палітычна = дзяржаўная |мова = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]] |галоўны офіс = [[Беразіно]], вул. Камсамольская, д. 27 |тыраж = |кошт = |ISSN = |вэб-сайт = https://www.berezino.by/ }} '''Бярэзінская панарама''' — беларуская раённая дзяржаўная газета, якая выдаецца ў Бярэзінскім раёне. Мае свой сайт і праграму радыёвяшчання. == Гісторыя выдання == Газета пачала выдавацца пад назвай «Калгаснік» у 1931 г. Назву неўзабаве змянілі на «За сацыялістычную жывёлагадоўлю», потым на «Сцяг Леніна». У 1942 г. выдавалася падпольна спачатку пад назвай «Чырвоны партызан», потым зноў — «Сцяг Леніна». У сярэдзіне 1980-х гг. газета дасягнула піку па тыражы (7333 экзэмпляры), а ў 1990-я гг. перыядычнасць яе выхаду скарацілася з трох нумароў на тыдзень да двух. У 2003 г. змяніла назву на цяперашнюю. У 2009 г. завяла сайт berezino.by<ref name="Palynski">{{Cite web|author=Анатоль ПАЛЫНСКІ|url=https://www.berezino.by/ru/redakciya/nasha-istoriya|title=Наша история|website=berezino.by|access-date=26 красавіка 2026|archive-date=27 красавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260427230123/https://www.berezino.by/ru/redakciya/nasha-istoriya|url-status=dead}}</ref>. Доўгі час выдавалася на беларускай мове, але цяпер амаль выключна на рускай. === Вядомыя супрацоўнікі === * [[Васіль Конанавіч Аўдзюшын]] (адказны рэдактар, 1932 г.) * [[Барыс Флоравіч Манцэвіч]] (журналіст) == Бярэзінскі час == З 1960 г. пры газеце «Сцяг Леніна» было створана радыёвяшчанне<ref name="Palynski"/>. 31 снежня 2009 г. [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Мінінфарм]] рэгіструе радыёпраграму «Бярэзінскае раённае радыёвяшчанне» ў Дзяржаўным рэестры сродкаў массавай інфармацыі за № 130<ref>[http://belsmi.by/index/smi/radio/byarezinski_chas/ Бярэзінскі час] // СМІ Беларусі</ref>. Праграма дзейнічае пад назвай «Бярэзінскі час» і выходзіць двойчы на тыдзень на хвалі 105,5 FM у дыяпазоне вяшчання радыё «[[Мінская хваля]]» па аўторках і пятніцах з 6.15 да 6.30 раніцы<ref name="Palynski"/>. Праграма ідзе на беларускай мове<ref>[https://zvu4no.org/tracks/%D0%91%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%20%D1%87%D0%B0%D1%81 Архіў праграмы «Бярэзінскі час» за 2016-17 гг.] {{Недаступная спасылка}}</ref>. == Цікавыя факты == * Да 2 лістапада 1931 г. газета выдавалася з дапамогай [[шклаграф]]а<ref name="Palynski"/>. * У выданні газеты за 13 сакавіка 1986 г. была надрукавана старонка «Гарызонты Чарнобыльшчыны», а неўзабаве адбылася [[Чарнобыльская катастрофа]]<ref name="Palynski"/>. * У нумары за 16 жніўня 1987 г. быў апублікаваны матэрыял «Зямля знаходзіць сапраўднага гаспадара», аўтарам якога з’яўляўся тагачасны дырэктар саўгаса «Гарадзец» Шклоўскага раёна [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]]<ref name="Palynski"/>. == Узнагароды == * 2015: Газета адзначана дыпломам у намінацыі «Лепшы творчы праект журналістаў рэгіянальных СМІ і шматтыражных газет» за праект «Скажам дзякуй ветэранам»<ref name="Palynski"/>. * 2017: Перамога ў намінацыі «Лепшае асвятленне дзіцяча-юнацкай тэматыкі»<ref>[https://www.kleck.by/2018/11/05/opredeleny-pobediteli-oblastnogo-konkursa-sredi-smi-da-novyx-peramog-lider-nominacii-luchshie-materialy-o-razvitii-svoego-regiona/ Определены победители конкурса среди СМИ Минщины: «Да новых перамог» и сайт Клецкого райисполкома — в числе лидеров] {{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.berezino.by/ru/home Сайт газеты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260428232148/https://www.berezino.by/ru/home |date=28 красавіка 2026 }} * [https://ok.ru/bereznskay Старонка на Аднакласніках] * [https://vk.com/club114288239 Старонка УКантакце] * [https://www.facebook.com/berezinskaya.panorama.3 Facebook] * [https://www.instagram.com/berezinskaya_panorama/ Instagram] * [https://t.me/s/bereza223311 Telegram] * [https://www.tiktok.com/@bpanoram TikTok] * [https://zvu4no.org/tracks/%D0%91%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%20%D1%87%D0%B0%D1%81 Архіў праграмы «Бярэзінскі час» за 2016-17 гг.] {{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Бярэзінскі раён]] kcjti8lf253yzb363sd6was0bxvmdy0 0 808299 5209968 5208916 2026-10-01T15:16:53Z DBatura 73587 5209968 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Аманула-хан''' ({{lang-ps|امير امان الله خان}}, {{ВД-Прэамбула}}) — эмір [[Каралеўства Афганістан|Афганістана]] ў 1919—1929 гадах. Прыйшоў да ўлады ў выніку [[Трэцяя англа-афганская вайна|англа-афганскай вайны 1919 года]]. Дамогся аднаўлення поўнай незалежнасці краіны. У 1920—1928 гадах ажыццявіў серыю палітычных, эканамічных, сацыяльных, ваенных і культурных рэформаў. У 1923 годзе зацвердзіў першую афганскую Канстытуцыю. Пайшоў на [[Расійска-афганскія адносіны|збліжэнне з Савецкім Саюзам]]. У 1927—1928 гадах наведаў з візітам шэраг краін Усходу, а таксама [[Італія|Італію]], [[Англія|Англію]], [[Францыя|Францыю]], [[Германія|Германію]], СССР. У студзені 1929 года быў скінуты ў выніку паўстання плямёнаў і пачатку [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)|грамадзянскай вайны]]. Пасля няўдалай спробы вяртання да ўлады ў маі, падтрыманай СССР, пакінуў Афганістан. Памёр у эміграцыі. == Літаратура == * [https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%A3%D0%9B%D0%90-%D0%A5%D0%90%D0%9D АМАНУЛА́-ХАН] // Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова), т. 1, с. 306. * Коргун, В. Г. [https://bigenc.ru/c/amanulla-khan-18630e Аманулла-хан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260227024508/https://bigenc.ru/c/amanulla-khan-18630e |date=27 лютага 2026 }} // Большая российская энциклопедия, 22 мая 2022. {{ВС}} [[Катэгорыя:Кіраўнікі Афганістана]][[Катэгорыя:Зрынутыя манархі]] reufb38g6lbbxnugm8p9nihhoga46el 5209969 5209968 2026-10-01T15:17:53Z DBatura 73587 5209969 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Аманула-хан''' ({{lang-ps|امير امان الله خان}}, {{ВД-Прэамбула}}) — эмір [[Каралеўства Афганістан|Афганістана]] ў 1919—1929 гадах. Прыйшоў да ўлады ў выніку [[Трэцяя англа-афганская вайна|англа-афганскай вайны 1919 года]]. Дамогся аднаўлення поўнай незалежнасці краіны. У 1920—1928 гадах ажыццявіў серыю палітычных, эканамічных, сацыяльных, ваенных і культурных рэформаў. У 1923 годзе зацвердзіў першую афганскую Канстытуцыю. Пайшоў на [[Расійска-афганскія адносіны|збліжэнне з Савецкім Саюзам]]. У 1927—1928 гадах наведаў з візітам шэраг краін Усходу, а таксама [[Італія|Італію]], [[Англія|Англію]], [[Францыя|Францыю]], [[Германія|Германію]], СССР. У студзені 1929 года быў скінуты ў выніку паўстання плямёнаў і пачатку [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)|грамадзянскай вайны]]. Пасля няўдалай спробы вяртання да ўлады ў маі, падтрыманай СССР, пакінуў Афганістан. Памёр у эміграцыі ў [[Цюрых]]у. == Літаратура == * [https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%A3%D0%9B%D0%90-%D0%A5%D0%90%D0%9D АМАНУЛА́-ХАН] // Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова), т. 1, с. 306. * Коргун, В. Г. [https://bigenc.ru/c/amanulla-khan-18630e Аманулла-хан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260227024508/https://bigenc.ru/c/amanulla-khan-18630e |date=27 лютага 2026 }} // Большая российская энциклопедия, 22 мая 2022. {{ВС}} [[Катэгорыя:Кіраўнікі Афганістана]][[Катэгорыя:Зрынутыя манархі]] evzbmdohpc27za66uybmmvhf6hqtmgb 5209970 5209969 2026-10-01T15:24:29Z DBatura 73587 5209970 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Аманула-хан''' ({{lang-ps|امير امان الله خان}}; {{ВД-Прэамбула}}) — эмір [[Каралеўства Афганістан|Афганістана]] ў 1919—1929 гадах. Прыйшоў да ўлады ў выніку [[Трэцяя англа-афганская вайна|англа-афганскай вайны 1919 года]]. Дамогся аднаўлення поўнай незалежнасці краіны. У 1920—1928 гадах ажыццявіў серыю палітычных, эканамічных, сацыяльных, ваенных і культурных рэформаў. У 1923 годзе зацвердзіў першую афганскую Канстытуцыю. Пайшоў на [[Расійска-афганскія адносіны|збліжэнне з Савецкім Саюзам]]. У 1927—1928 гадах наведаў з візітам шэраг краін Усходу, а таксама [[Італія|Італію]], [[Англія|Англію]], [[Францыя|Францыю]], [[Германія|Германію]], СССР. У студзені 1929 года быў скінуты ў выніку паўстання плямёнаў і пачатку [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)|грамадзянскай вайны]]. Пасля няўдалай спробы вяртання да ўлады ў маі, падтрыманай СССР, пакінуў Афганістан. Памёр у эміграцыі ў [[Цюрых]]у. == Літаратура == * [https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%A3%D0%9B%D0%90-%D0%A5%D0%90%D0%9D АМАНУЛА́-ХАН] // Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова), т. 1, с. 306. * Коргун, В. Г. [https://bigenc.ru/c/amanulla-khan-18630e Аманулла-хан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260227024508/https://bigenc.ru/c/amanulla-khan-18630e |date=27 лютага 2026 }} // Большая российская энциклопедия, 22 мая 2022. {{ВС}} [[Катэгорыя:Кіраўнікі Афганістана]][[Катэгорыя:Зрынутыя манархі]] 2qz77qftnpjpzh69csqukz9hxjuxi3f 0 810082 5210175 5159347 2026-10-02T06:33:50Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ + 5210175 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Турма |Беларуская назва = Магілёўская губернская турма |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Магілёў]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = 1930-я |Пачатак будаўніцтва = 1840-я |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Прыбудоўкі = |Вядомыя жыхары = |Стан = Знішчаны |Сайт = |Commons = }} '''Магілёўская губе́рнская турма́''' (таксама вядомая як '''Магілёўскі губернскі турэмны замак''') — колішняя [[турма]] ў [[Магілёў|Магілёве]], якая дзейнічала ў XIX — пачатку XX стагоддзяў. У 1930-я гады будынак турмы быў цалкам знішчаны савецкімі ўладамі, а на яго месцы быў узведзены [[Дом Саветаў (Магілёў)|Дом Саветаў]]. == Гісторыя == === Стары будынак === Дакладны час пабудовы першага турэмнага будынка ў Магілёве невядомы. Аднак 14 красавіка 1808 года імператар зацвердзіў даклад міністра ўнутраных спраў «Аб будаўніцтве турэмных замкаў ва ўсіх губернях па найвышэйша зацверджаных для маларасійскіх губерняў планах»{{sfn|Снапкоўскі|2011|с=76}}. Першы вядомы будынак знаходзіўся на беразе [[Дняпро|Дняпра]] пры ўпадзенні ў яго ракі [[Дубравенка]]. Адно з першых апісанняў турмы пакінуў шатландскі місіянер [[Роберт Пінкертан|Роберт&nbsp;Пінкертан]] ({{lang-en|Robert Pinkerton}}), які наведаў яе ў 1821 годзе. Турма ўяўляла сабой: «вялікі аднапавярховы цагляны будынак, які ўтварае тры бакі прамавугольніка»<ref>Pinkerton, R. Russia: or, Miscellaneous Observations on the Past and Pre sent State of that Country and Its Inhabitants. Compiled from Notes Made on the Spot, during Travels, at different Times, in the Service of the Bible Society, and a Residence of Many Years in that Country / R. Pinkerton. — London : Seeley & Sons, 1833. — 512 p.</ref>, чацвёртым бокам якога з’яўлялася сцяна з варотамі пасярэдзіне. Замежнік адзначаў надзвычайную перанаселенасць турмы: «Пакоі прасторныя і маглі б добра вентылявацца, але ўсе яны вельмі перапоўнены: першыя — зладзеямі, другія — дэзерцірамі, трэція — слаўнымі маладымі рэкрутамі…»<ref>Pinkerton, R. Russia… — 1833. — P. 81</ref>{{sfn|Снапкоўскі|2011|с=76}}. Умовы ўтрымання патрабавалі паляпшэння. 14 чэрвеня 1826 года генерал-губернатар віцебскі, магілёўскі, смаленскі і калужскі князь [[Мікалай Мікалаевіч Хаванскі|М.&nbsp;М.&nbsp;Хаванскі]] прапанаваў магілёўскаму грамадзянскаму губернатару [[Іван Фёдаравіч Максімаў|І.&nbsp;Ф.&nbsp;Максімаву]] пабудаваць новы будынак, бо стары аказаўся надзвычай цесным, а бераг Дняпра, на якім ён стаяў, паступова падмываўся вадой. Нягледзячы на зацвярджэнне ў 1827 годзе адпаведнага палажэння Камітэтам міністраў, будаўніцтва зацягнулася больш чым на дзесяць гадоў{{sfn|Снапкоўскі|2011|с=76}}. Стары будынак на беразе Дняпра працягваў стаяць на сваім месцы яшчэ многія дзесяцігоддзі і на мяжы XIX—XX стагоддзяў выкарыстоўваўся пад склад [[Завод Лекерта (Магілёў)|піўнога завода Лекерта]]{{sfn|Снапкоўскі|2011|с=77}}. === Новы будынак === Толькі ў пачатку 1840-х гадоў на [[Дняпроўскі праспект (Магілёў)|Дняпроўскім праспекце]] (цяпер [[Першамайская вуліца (Магілёў)|вуліца Першамайская]]), каля Сеннай базарнай плошчы (цяпер [[Плошча Леніна (Магілёў)|плошча Леніна]]), быў узведзены новы трохпавярховы мураваны будынак губернскай турмы. У 1866 годзе на сродкі [[Магілёўскае Богаяўленскае брацтва|Магілёўскага Богаяўленскага брацтва]] на трэцім паверсе турмы была заснавана [[Мікалаеўская турэмная царква]]. У 1880—1900-я гады ў будынку інтэнсіўна праводзіліся рамонтныя работы{{sfn|Снапкоўскі|2011|с=77}}. У адміністрацыйным плане турмы ў Расійскай імперыі ўтрымліваліся за кошт казны і з 1879 года знаходзіліся ў падпарадкаванні [[Галоўнае турэмнае ўпраўленне|Галоўнага турэмнага ўпраўлення]], якое ў 1895 годзе перайшло ў склад [[Міністэрства юстыцыі Расійскай імперыі|Міністэрства юстыцыі]]. З сярэдзіны 1910 года Магілёўская турма была непасрэдна падпарадкавана губернскай турэмнай інспекцыі{{sfn|Снапкоўскі|2011|с=79}}. Апошнім начальнікам турмы ў перыяд Расійскай імперыі быў італьянец Мікалай Генаравіч Палумба (сын капельмайстра 162-га пяхотнага Ахалцыхскага палка, католіка Джэнара Мікалаевіча Палумба, сам Мікалай вызнаваў праваслаўе). З 1902 года ён служыў памочнікам начальніка Магілёўскай губернскай турмы, затым узначальваў [[Горацкая турма|Горацкую]] (з 1905) і [[Аршанская турма|Аршанскую]] (з 1907) турмы. У 1912 годзе ён вярнуўся ў Магілёў выконваючым абавязкі начальніка турмы і ў пачатку 1915 года быў зацверджаны на гэтай пасадзе. М.&nbsp;Г.&nbsp;Палумба кіраваў турмой і пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]], і падчас [[Акупацыя Магілёва польскімі войскамі|акупацыі Магілёва польскімі]] (вясна 1918) і германскімі войскамі (з мая 1918). Толькі ў кастрычніку 1918 года начальнікам турмы стаў іншы чалавек, а М.&nbsp;Г.&nbsp;Палумба, верагодна, эміграваў{{sfn|Снапкоўскі|2011|с=77—78}}. === Перыяд германскай акупацыі (1918) === У маі 1918 года Магілёў быў акупаваны войскамі [[10-я армія (Германская імперыя)|10-й германскай арміі]]. Германскае камандаванне аднавіла дзейнасць дарэвалюцыйных органаў мясцовага самакіравання — [[Магілёўская гарадская дума|гарадской думы]] і [[Магілёўская гарадская ўправа|ўправы]]. Турма апынулася ў крытычным становішчы, паколькі была спынена дзейнасць казначэйстваў, з якіх адпускаліся сродкі на яе ўтрыманне. Нямецкія ўлады (лейтэнант Белерман, пазней — Зікман) сваім загадам ад 31 мая 1918 года ўсклалі абавязак па фінансаванні і забеспячэнні турмы правіянтам на гарадскую ўправу, паколькі «рускія дзяржаўныя ўстановы больш не існуюць»{{sfn|Снапкоўскі|2011|с=78—79}}. 5 чэрвеня 1918 года турму з інспекцыяй наведалі члены гарадской управы: былы старшыня губернскай земскай управы доктар медыцыны [[Г. В. Выкоўскі|Г.&nbsp;В.&nbsp;Выкоўскі]] і юрысконсульт, спецыяліст у галіне крымінальнага права [[Б. І. Пятніцкі|Б.&nbsp;І.&nbsp;Пятніцкі]] (абодва — члены партыі [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|кадэтаў]], якія незадоўга да гэтага самі былі арыштаваныя бальшавікамі ў якасці закладнікаў). У іх дакладзе адзначалася, што ў турме ўтрымліваліся 82 чалавекі (з іх 21 асуджаны, 27 падследных, 5 польскіх салдат, 25 арыштаваных нямецкімі ўладамі і 4 [[Адміністрацыйны арышт|адміністрацыйна арыштаваныя]]). Даследчыкі звярнулі ўвагу на адсутнасць у турэмнай бальніцы [[Медыкаменты|медыкаментаў]], перавязачных сродкаў, [[мыла]] і [[Асвятленне|асвятлення]]{{sfn|Снапкоўскі|2011|с=80}}. Гарадская ўправа рэгулярна прасіла нямецкага граданачальніка вызваліць яе ад выдаткаў на ўтрыманне турмы, і ўрэшце выдаткі былі кампенсаваныя з мясцовага казначэйства{{sfn|Снапкоўскі|2011|с=78}}. === Знішчэнне === 31 кастрычніка 1918 года нямецкія войскі пакінулі Магілёў, і ў горад [[Усталяванне савецкай улады на Беларусі|увайшлі савецкія войскі]]. Турма перайшла ў падпарадкаванне [[Магілёўскі гарадскі выканаўчы камітэт|Выканаўчага камітэта Савета рабочых і чырвонаармейскіх дэпутатаў горада Магілёва]] і захоўвала статус губернскай аж да ліквідацыі [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] ў красавіку 1919 года{{sfn|Снапкоўскі|2011|с=81}}. У 1930-я гады Магілёў разглядаўся як [[Перанос сталіцы Беларусі ў Магілёў|магчымая новая сталіца БССР]]. Пачалося маштабнае будаўніцтва новай цэнтральнай плошчы горада. Будынак былой турмы не ўпісваўся ў прасторавы кантэкст фарміруемай плошчы і быў цалкам знішчаны («сцёрты з твару зямлі»). Сёння на яго месцы знаходзіцца [[Дом Саветаў (Магілёў)|Дом Саветаў]]{{sfn|Снапкоўскі|2011|с=81}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Юрый Мікалаевіч Снапкоўскі|Снапковский Ю. Н.]]|загаловак=Могилевская губернская тюрьма периода немецкой оккупации Могилева (1918 г.) в документах НИАБ|выданне=Архiварыус: Зборнік навуковых паведамленняў і артыкулаў|тып=зборнік|год=2011|нумар=9|старонкі=75—96|месца=Мінск|выдавецтва=БелНДІДАС|спасылка=https://www.academia.edu/27029825/%D0%A1%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%AE_%D0%9D_%D0%9C%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%82%D1%8E%D1%80%D1%8C%D0%BC%D0%B0_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B0_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8_%D0%9C%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0_1918_%D0%B3_%D0%B2_%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%85_%D0%9D%D0%98%D0%90%D0%91_%D0%90%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%83%D1%81_%D0%97%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F%D1%9E_%D1%96_%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%92%D1%8B%D0%BF_9_%D0%A3%D0%BA%D0%BB_%D0%97_%D0%9B_%D0%AF%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BA%D0%B0%D0%BB_%D0%AE_%D0%9C_%D0%91%D0%BE%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D1%96_%D1%96%D0%BD%D1%88_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%9D%D0%94%D0%86%D0%94%D0%90%D0%A1_2011_%D0%A1_75_96|ref=Снапкоўскі}} {{навігацыя}} {{Пенітэнцыярныя ўстановы Магілёўскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Зніклі ў 1930-я гады]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Магілёва]] [[Катэгорыя:Турмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Турмы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Магілёва]] c4xwebkwd6h2ydpoj2frd6ocdljzu5n 0 812006 5210048 5205388 2026-10-01T19:25:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210048 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]] '''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. [[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м. Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] разам з вандроўнымі і аселымі кавалямі [[Цыганы на Беларусі|цыганамі]]<ref name="Сах51">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51</ref>. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]<ref>Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)</ref>. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядомае з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых [[Балотная руда|балотных руд]]<ref name="ЭтнБел">{{Cite web |url=https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf |title=Этнаграфія Беларусі |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=10 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910104504/https://elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%D0%9B%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%87_%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96.pdf |url-status=dead }}</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з [[загартоўка]]й, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгажэнні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе залічаць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе ракі [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса (інструмент)|каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]], руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на кавальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа ў асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывазныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, ды і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены ў кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], [[Кавадла|кавадлы]], [[Зубіла|зубілы]], [[Прабойнік|прабойнікі]]. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты для апрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел|свердлы]], [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частыя знаходкі — [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі значна адрознівацца якасцю і асартыментам. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятым датаванні, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] У XV—XVI стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкасці вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, укоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, забяспечвалі неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэнцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта мясцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з абласцей, якія далі прысягу, умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў<ref>[[Расійскі дзяржаўны архіў старажытных актаў|РДАСА]] Фонд 210 Вопіс 12 Справа 488 Лісты: лл. 182–184</ref><ref>{{Крыніцы/Сагановіч НВ}} С. 93</ref><ref>Мальцев, А. Н. Россия и Белоруссия в середине XVII века / А. Н. Мальцев. — Москва : Издательство Московского университета, 1974. — С. 142.</ref>. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іван IV Грозны|Іванам IV Грозным]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у.]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]].]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны XVIII стагоддзя рамесніцкая вытворчасць пачала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёртую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся таннейшым і больш якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці паменшылася<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне ХІХ стагоддзя спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была здавальняючай, але выпрацоўвалася шаблоннасць вырабаў і змяншалася іх мастацкая ўнікальнасць<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]].]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і [[вухналь]].]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39"/>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных патрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздаблялі клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод іх фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражэлі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ<ref name="Сах40">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40</ref>. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, таму прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзейнічання саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі<ref name="Сах40"/><ref>Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.</ref>. У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Найбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах<ref name="Сах41">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41</ref>. На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква<ref name="Сах41"/>. У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]<ref name="Сах42">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42</ref>. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней. Пасля вайны праз дзяржаўныя абмежаванні на прыватную куплю металу каваль фактычна не мог займацца сваім рамяством сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступалі месца дзяржаўнай прамысловасці. Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, бо гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, [[Падкоўванне|падкоўвання]] коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння<ref name="Сах42"/>. У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання<ref name="Сах42"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. [[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а.]] Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў<ref name="Сах44">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44</ref>. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага<ref name="Сах45">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45</ref>. Пры гэтым адзначаюць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, бо ўжываюць прамысловы пракат, электразварку і іншыя сучасныя тэхналогіі<ref name="Сах45"/>. Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем<ref name="Сах46">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46</ref>. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей<ref name="Сах46"/>. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства<ref name="Сах47">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47</ref>. Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай<ref>[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]</ref>, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]<ref name="Сах47"/>. === XXI стагоддзе === У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»<ref name="Сах48">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48</ref>. У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)<ref name="Сах49">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49</ref>. У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]].]] Выкарыстанне на Палессі [[Балотная руда|балотнай руды]] для здабычы [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (прыкладна ў I стагоддзі)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, бо руда залягае зусім неглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]].]] Першыя сляды такой здабычы жалеза знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў зямлянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза тым часам, наколькі можна вызначыць, выраблялі праз распальванне кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддзімалі для павышэння тэмпературы. Магчыма, на Палессі тым часам існавалі і першабытныя прымітыўныя невялікія печы для выплаўкі жалеза, падобныя да знойдзеныў на гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} былі абмазанымі глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У V—VI стагоддзях пашырыліся глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробненую руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі падзімалі знізу. Печ змяшчала да 120 кілаграмаў руды, плаўка доўжылася 8—12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю.]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у XVI—XVII стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Важна зазначыць, што крычнае жалеза, якое ў XVIII—XIX стагоддзях выраблялася на Палессі на руднях, асабліва руднях, якія не мелі механічнага абсталявання, было невысокай якасці і ішло ў большасці для вырабу дробных гаспадарчых прылад. Пры выплаўцы жалеза ў прымітыўных плавільных печах значны працэнт жалеза заставаўся ў шлаках. Шлакі некаторых рудаплавільняў XVIII стагоддзя, напрыклад, каля [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакова]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]], змяшчаюць у сабе 71,35 % жалеза, а руда каля [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушоў]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] і многіх іншых у гэтай ваколіцы мае ад 30 да 52,46 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|Красоўскі А. У.]] Да геалогіі і гідрагеалогіі Палесся : [папярэдняя справаздача па геалагічных доследах 1930 г.] / А. Ул. Красоўскі ; Беларуская акадэмія навук, Геалагічны інстытут. — Менск [Мінск : б. в.], 1932 (Друкарня БАН). — 46, 11 с. ; 26 см. — (Матэрыялы па вывучэнню геалогіі і карысных выкапняў Беларусі; т. 5). — Рэзюмэ на нямецкай, рускай мовах. — 100 экз.</ref> (11), а ў іншых месцах, напрыклад, каля [[Суткова]] [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] руда змяшчае 47,40 — 56,29 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|А. В. Красовский]]. Предварительные сообщения о результатах работ Брагинско-Ручаевской геологической партии Геологического Института Белорусской Акад. Наук. 1931 г.</ref>. === Жалеза і сталь === У выпадку, калі каваль не меў побач уласнай крыніцы жалезнай руды, яму даводзілася купляць або выменьваць ужо выплаўленае жалеза. Яно трапляла ў рукі каваля ў выглядзе груба каваных вуглаватых кавалкаў, якія драбнілі і выкарыстоўвалі на розныя вырабы. Некаторыя кавалі праз нястачу жалеза працавалі толькі з матэрыялам заказчыка<ref name="Сах61">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 61</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. Пасля Першай і Другой сусветных войнаў выкарыстоўвалі таксама матэрыял з разбітай ваеннай тэхнікі і ўзбраення<ref name="Сах61"/>. Маюцца звесткі пра пастаўкі [[Сталь|сталі]] англійскай вытворчасці. Сталь выраблялася ў металургічнай прамысловасці ў выглядзе пруткоў, прутоў і гатовых вырабаў, такіх як косы і г. д. У вёсках сталь са старых кос (таксама прывезеных) («{{нп3|Рафінаваная сталь|косная сталь|de|Gärbstahl}}») таксама выкарыстоўвалася для вытворчасці лёзаў дрэваапрацоўчых інструментаў (напрыклад, сякер, зубіл і іншых), а таксама для настальвання (наварвання рабочых частак) розных інструментаў і прылад<ref name="Сах61"/><ref name="Карыбуцяк8">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 8</ref>. З пракладкай на Беларусі [[Чыгунка|чыгуначных дарог]] кавалі хутка ацанілі адбракаваныя вагонныя [[Рысора|рысоры]], якія перакоўвалі на [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Лемех|нарогі|uk|Леміш (сільське господарство)}} і іншае<ref name="Карыбуцяк9">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 9</ref>. === Беларускае заводскае жалеза === У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза<ref name="Болбас">{{Крыніцы/Болбас 1988а}}</ref>. Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]<ref>[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]</ref>. === Расійскае заводскае жалеза === У XIX стагоддзі колькасць рудняў на Беларусі імкліва скарачалася, бо з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: {| |{{пачатак цытаты}} Хоць тут знаходзяцца ўласныя жалезныя заводы, але жалеза з іх ужываецца на адны толькі звычайныя вырабы. Для лепшых работ атрымліваюць той з Масквы і іншых расійскіх гарадоў. {{oq|ru|Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>}} {{канец цытаты}} |} Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а. === Металалом === Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў<ref name="Металалом">[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}</ref>. У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвастрэйшы дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам<ref name="Дзерж">[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]</ref>. Гэта быў змушаны крок з прычыны крызісу з сыравінай. Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»<ref name="Металалом"/><ref>[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}</ref>. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому<ref name="Вестник">[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}</ref>. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вёўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам<ref name="Каксобирали">[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}</ref><ref name="Ктоосновал">[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}</ref>. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы. Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям<ref name="Ктоосновал"/>. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт. Важна разумець, што дзяржаўная манаполія праследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі<ref name="Каксобирали"/><ref name="Вестник"/>. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта аказваліся на другім плане<ref name="Дзерж"/>. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме<ref name="Каксобирали"//>. Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі. У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж<ref name="Проектпяти">[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}</ref>. З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентару. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі<ref>[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.</ref>. Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы. У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы<ref name="Проектпяти"/>. У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў. У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»<ref>[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}</ref>. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару. Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разглядаў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц<ref>[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}</ref>. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным<ref>[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}</ref>. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС<ref>[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}</ref>. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У [[горан]]е, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. У дыялектным слоўніку Лоеўшчыны<ref>[[Тамара Сямёнаўна Янкова|Янкова Т. С.]] «Дыялектны слоўнік Лоеўшчыны», 1982</ref> адзначана адмысловае слова «мілёр», якім называлі вугаль для кузні<ref>[https://bydialects.org/dicts/jankova-dyjalektny-slounik-lojeuscyny-1982-r/194/?hl=%D0%BC%D1%96%D0%BB%D1%91%D1%80 Мілёр]</ref>. {{нп3|Вуглярка|Ямы|uk|Вуглярка}} для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання пален і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, {{нп3|Вытворчасць драўніннага вугля|працэс атрымання вугалю|d|Q113018354}} займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукту быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’екты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. З сярэдзіны XIX стагоддзя, калі гутніцтва заняпала, некаторыя кавалі выпальвалі яго самі<ref name="Сах61"/>. Паленне ўкладвалі стажком, укрывалі саломай ці нават травой, затым дзёрнам. Праз адтуліну ўнізе яго падпальвалі, адтуліну наглуха закрывалі. Дрэва {{нп3|Тленне|тлела|uk|Тління}} без доступу паветра каля двух тыдняў, ператвараючыся ў высакаякасны вугаль<ref name="Сах62">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 62</ref>. Некаторыя кавалі саматужна выпальвалі яго нават у сярэдзіне XX стагоддзя, але дуб як сыравіна ўжываўся ўжо рэдка. На Міншчыне, напрыклад, аддавалі перавагу сасновай, часам асінавай драўніне<ref name="Сах62"/>. Пераважная ж большасць кавалёў купляла паліва ў {{нп3|Смаляная печ|смалярнях|de|Pechofen}}, якія заўсёды былі ў бліжэйшым наваколлі і ў дастатку мелі вугаль як пабочны прадукт пры выганцы смалы<ref name="Сах62"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя горны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Рачны пясок == === Прымяненне === У кавальскай справе пясок выступае як {{нп3|Флюсы|флюс|ru|Флюсы}}. Пры нагрэве металу ў [[горан]]е на яго паверхні актыўна ўтвараецца [[акаліна]] (аксідная плёнка)<ref name="ЧПМ">[https://stroy-podskazka.ru/kovka/chem-posypayut-metall/#h2_1117181#1#1 Чем посыпают металл при ковке?] {{ref-ru}}</ref>. Калі яе не прыбраць, яна можа прывесці да дэфектаў: ​​метал перапальваецца, а пры [[Кавальская зварка|кавальскай зварцы]] — не злучаецца. Пясок (галоўным чынам кварцавы, {{нп3|Кварцавы пясок|SiO₂|ru|Кварцевый песок}}) вырашае гэтую праблему. Пясок, якім пасыпаюць канцы нарыхтовак, пры высокай тэмпературы (звыш 1150—1250 °C) уступае ў рэакцыю з {{нп3|Аксід жалеза (II)|аксідам жалеза (FeO)|uk|Оксид заліза(II)}}, утвараючы лёгкаплаўкае злучэнне — {{нп3|Сілікат жалеза(II)|сілікат жалеза (FeO·SiO₂)|ru|Силикат железа(II)}}. Гэты расплаўлены [[шлак]] пакрывае паверхню металу тонкай плёнкай. Гэтая плёнка перакрывае доступ [[кісларод]]у з паветра, прадухіляючы далейшае ўтварэнне акаліны і перапал металу. Гэты шлак не толькі абараняе метал, але і растварае ўжо наяўныя аксіды, чысцячы паверхні для надзейнага злучэння. Без флюсу акаліна перашкодзіла б гэтаму працэсу, зрабіўшы шво слабым і ненадзейным, а з ім чысты метал надзейна зварваецца<ref name="ЧПМ"/>. === Патрабаванні да пяску === Чысты кварцавы пясок змяшчае не менш за 97 % дыяксіду крэмнію (SiO₂), а прымешкі серы і фосфару строга абмежаваны, бо яны могуць пагоршыць якасць [[Зварное злучэнне|зварнога шва]]<ref name="Песок кварцевый">[https://meganorm.ru/Data1/32/32835/index.htm#1 ГОСТ 4417-75. ПЕСОК КВАРЦЕВЫЙ ДЛЯ СВАРОЧНЫХ МАТЕРИАЛОВ]</ref>. У саматужнай дзейнасці кавалі выкарыстоўвалі рачны пясок. Ён павінен быць чыстым, таму пясок перад ужываннем абавязкова прасейвалі, каб выдаліць буйныя камяні і смецце, прамывалі, каб аддзяліць гліністыя і пылавыя часціцы, а потым прасушвалі або напякалі<ref name="ЧПМ"/>. == Іншыя віды сыравіны == === Гліна === [[Гліна]] была асноўным матэрыялам для [[Горан|горанаў]], [[Тыгель|тыгляў]] (для плаўкі {{нп3|Каляровыя металы|каляровых металаў|ru|Цветные металлы}}) і соплаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20230818/v-polotske-nashli-kvartal-yuvelirov-xi-veka-1078656053.html|title=В Полоцке нашли квартал ювелиров XI века|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20230818T1656+0300|access-date=2026-09-11}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://www.psu.by/ru/drevnie-ulitsy-polotska/tsentr-goroda/ulitsa-streletskaya-info/yuvelirnyj-kvartal|title=Ювелирный квартал|website=Полоцкий государственный университет имени Евфросинии Полоцкой|access-date=2026-09-11}}</ref> і абмазак для лакальнай цэментацыі або аховы металу ад акаліны пры награванні<ref name=":1" />. === Каляровыя металы === Мясцовых радовішчаў [[Медзь|медзі]] і [[волава]] на тэрыторыі Беларусі не было. Гэтыя металы і {{нп3|Сплавы медзі|сплавы|ru|Сплавы меди}} ([[бронза]], [[латунь]]) траплялі сюды альбо ў гатовым выглядзе, альбо ў якасці сыравіны (зліткаў) у выніку гандлю з паўднёвымі і заходнімі рэгіёнамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://trojden.com/books/world-history/world-history-6-class-shtihov-2009/6#1|title=Trojden {{!}} Начало использования металлов на белорусских землях: Штыхов Г. В. - 6 класс|website=trojden.com|access-date=2026-09-11}}</ref>. Медзь і волава для бронзы траплялі на беларускія землі з поўдня (з {{нп3|Прыкарпацце|Прыкарпацця|ru|Прикарпатье}}, [[Каўказ]]а). Аналіз металу з пазнейшых пластоў (XIV—XVIII стагоддзі) паказвае, што доступ да высокацынкавых сплаваў (латуні) і волава ажыццяўляўся праз прамыя гандлёвыя кантакты з [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропай]], а таксама з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://journals.psu.by/humanities/article/view/3218|аўтар=И. В. Магалинский|загаловак=ХИМИЧЕСКИЙ СОСТАВ МЕТАЛЛИЧЕСКОГО СЫРЬЯ ДЛЯ ЮВЕЛИРНОГО ПРОИЗВОДСТВА X – XVIII вв. С ТЕРРИТОРИИ СЕВЕРНОЙ И ЦЕНТРАЛЬНОЙ БЕЛАРУСИ|год=2023-02-10|мова=ru|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки|выпуск=1|старонкі=2–5|issn=2710-3838|doi=10.52928/2070-1608-2023-66-1-2-5}}</ref>. Гэтыя металы былі ў асноўным доляй {{нп3|Ювелір|ювеліраў|ru|Ювелир}} і {{нп3|Ліцейшчык|ліцейшчыкаў|tr|Dökümcü}}. Даследаванне хімічнага складу знаходак X—XVIII стагоддзяў на тэрыторыі Паўночнай і Цэнтральнай Беларусі паказвае, што мясцовыя майстры працавалі пераважна са шматкампанентнымі і свінцовымі латунямі і бронзавымі сплавамі. З «чыстай» медзі рабілі посуд і выкарыстоўвалі яго як сыравіну для пераплаўкі. На гарадзішчы [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|Нікадзімава]] ([[Горацкі раён]]) знойдзены [[Ліцейная форма|ліцейныя формы]], [[Льячка|льячкі]] і тачыльныя брускі, што пацвярджае мясцовую апрацоўку медзі і бронзы<ref>{{Cite web|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/press-release/o-chem-rasskazyvajut-mestnye-pamjatniki-juvelirnogo-dela-na-gorodische-nikodimovo_i_213586.html?_print=1|title=О чем рассказывают местные памятники ювелирного дела на городище Никодимово? {{!}} События, факты, анонсы {{!}} Belarus.by|website=www.belarus.by|access-date=2026-09-11}}</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]].]] [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (05).jpg|250px|thumb|[[Кузня з Клочкава]]. На заднім плане [[Мяхі (тэхніка)|мех]] і [[горан]], на пярэднім — дубовая калода з [[кавадла]]м.]] Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці<ref name="Сах53">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53</ref>. [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правіл, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">{{Cite web |url=https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |title=Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе» |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=2 жніўня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260802164919/https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Карыбуцяк10">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 10</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак прамавугольнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі<ref name="ЭтнБел"/>. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ці гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы<ref name="Сах53"/>. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам<ref>[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.</ref><ref name="Карыбуцяк10"/>. Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495</ref><ref>{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.</ref>. Перад кузняй звычайна ставілі станок (прамавугольную загарадку на чатырох слупах) для падкоўвання коней, клалі вялікі стары жарон ці ўкопвалі тоўстую калоду для нацягвання шын на колы. Да сцяны нярэдка прыбудоўвалі паветку, дзе складвалі рознае габарытнае начынне: прызначаныя для рамонту транспартныя сродкі, розны інвентар, запасы вугалю, жалеза і іншае<ref name="Сах53"/>. Унутры каля тарцовай сцяны, як правіла, насупраць увахода, узводзілі [[горан]] (гарно, гарон) — мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для паддзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха — своеасаблівай паветранай помпы. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму<ref name="Сах54">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 54</ref>. === Абсталяванне === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]] * [[Горан]] — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * [[Кавадла]] — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] — прылада для надзімання паветра * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў === Прылады і інструменты === Кожны каваль меў некалькі [[Малаток|малаткоў]], звычайна не менш трох, якія розніліся сваімі памерамі, вагой і прызначэннем. Акрамя гэтага меліся [[Абцугі|клешчы]] розных памераў і канфігурацыі, пры гэтым абавязковай была наяўнасць кавальскіх з прамымі плоскімі губамі і абуховых з паўкруглымі. Для заточвання інструмента ў кузні мелася [[Тачыла (інструмент)|тачыла]] — круглы, з плоскімі бакамі, камень з [[пясчанік]]у, надзеты на гранёную вось з рукаяткай<ref name="Сах57">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 57</ref>. Акрамя гэтага мінімальнага набору інструментарый кузні поўніўся самымі рознымі прыладамі ў залежнасці ад заможнасці каваля і яго ўласных пераваг у працы. Сярод частых можна згадаць секачы розных тыпаў, [[Зубіла|зубілы]], [[Барадок|прабойнікі]], дрылі, [[Плашка|вінтарэзкі]], [[напільнік]]і і гэтак далей<ref name="Сах58">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 58</ref>. == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у.]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]].]] Гарадское кавальства ў значнай ступені абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, бо забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама|брамў]], [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, [[Засаўка|засаўкі]] і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * [[Падкоўванне]] коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], [[Вухналь|вухналёў]] ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], [[Завеса|завесы]], крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == === Прылады і інструменты === [[Файл:2026.03.15 Exhibition of Folk Life in Church from Barań in Museum of Belarusian Folk Architecture 17.jpg|250px|міні|Драўляны старадаўні плуг з нешматлікімі каванымі дэталямі]] Вылучаюць некалькі асноўных груп утылітарных кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], [[прабойнік|прабойнікі]], [[напільнік|напільнікі]]), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўныя прыёмы апрацоўкі — каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Дзвярная фурнітура === {{main|Беларуская каваная дзвярная фурнітура}} [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]].]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завес насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. ==== Замкі і ключы ==== Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ===== Навясныя замкі ===== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: [[Прабойнік|прабіваннем]] адтулін, апрацоўкай [[напільнік]]амі рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца XI — пачатку XII стагоддзя<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]].]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года».]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33"/>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251115091018/https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 |date=15 лістапада 2025 }} {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-слясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Подпісы майстроў == Некаторыя кавалі выраблялі спецыяльныя {{нп3|Кляймо майстра|штэмпелі|de|Meistermarke}} з уласнымі ініцыяламі ці нейкім значком — асабістае кляймо, якім мецілі свае вырабы. Але часцей кавалі карысталіся падручнымі інструментамі — [[зубіла]]мі і [[Барадок|прабойнікамі]]<ref name="Сах69">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 69</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Кандыдат у добрыя артыкулы}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] hlrx76sdsfq3q6nlym9v6uv0rztaan0 0 812717 5209867 5183794 2026-10-01T12:41:03Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Вяршыні вышынёй ад 2000 да 3000 метраў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5209867 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Вацман |Нацыянальная назва = de/Watzmann/bar/Watzmo |Выява = 20150824 Watzmann, Berchtesgaden (01982).jpg |Подпіс выявы = |Каардынаты = 47/33/16/N/12/55/19/E |Краіна = Германія |Рэгіён = Баварыя |Раён = Берхтэсгадэнскі край |Горная сістэма = Альпы |Хрыбет ці масіў = Берхтэсгадэнскія Альпы |Вышыня = 2711.8 |Крыніца вышыні = <ref>{{cite web |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10017 |title=Watzmann |website=peakbagger.com |lang=en }}</ref> |Адносная вышыня = 952 |Першае ўзыходжанне = жнівень 1800 года ([[Валянцін Станіч]]) }} '''Ва́цман''' ({{lang-de|Watzmann}}, {{lang-bar|Watzmo}}) — цэнтральны [[горны масіў]] у [[Берхтэсгадэнскія Альпы|Берхтэсгадэнскіх Альпах]], які цалкам размешчаны на тэрыторыі [[Берхтэсгадэн (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парку Берхтэсгадэн]] у [[Верхняя Баварыя|Верхняй Баварыі]] ([[Германія]])<ref name="БСЭ1">{{ВТ-БСЭ1|Вацман}}</ref>. Найвышэйшы пункт масіва — вяршыня Мітэльшпіцэ (2713 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]]), якая адначасова з’яўляецца найвышэйшым пунктам усёй нямецкай часткі Берхтэсгадэнскіх Альпаў і трэцяй па вышыні сярод [[Спіс найвышэйшых гор Германіі|галоўных горных вяршынь Германіі]]. Гара вядомая сваёй манументальнай Усходняй сцяной (вышынёй каля 1800 м), што робіць яе найвышэйшай скальнай сцяной ва [[Усходнія Альпы|Усходніх Альпах]]{{пераход|Усходняя сцяна Зюдшпіцэ}}. Ля яе падножжа знаходзіцца ўнікальная Ледзяная капліца — самы нізкі круглагадовы снежнік у Альпах{{пераход|Ледзяная капліца}}. Увесь гэты прыродны комплекс афіцыйна ўключаны ў спіс найпрыгажэйшых геатопаў [[Баварыя|Баварыі]]. З масівам і ягонымі другараднымі вяршынямі — Малым Вацманам (у народзе — «Жонка Вацмана»){{пераход|Малы Вацман}} і Дзяцьмі Вацмана{{пераход|Дзеці Вацмана}} — звязана баварская легенда пра жорсткага караля, які за свае злачынствы быў ператвораны ў камень разам са сваёй сям’ёй{{пераход|Легенда пра Вацмана}}. == Фізіка-геаграфічнае апісанне == === Геаграфічнае становішча і рэльеф === [[Файл:Aerial image of Watzmann and Königssee (view from the south).jpg|міні|злева|Від з паветра на масіў Вацман і наваколле з поўдня. Ля ўсходняга падножжа (справа) распасціраецца [[Кёнігсзэ|Каралеўскае возера]]. У даліне ляжыць [[Берхтэсгадэн (абшчына)|Берхтэсгадэн]], а за лясістым хрыбтом [[Унтэрсберг]] (найдалейшы) да гарызонту цягнецца раўнінная Баварыя.]] Вацман размешчаны на крайнім паўднёвым усходзе [[Верхняя Баварыя|Верхняй Баварыі]]<ref name="БСЭ1"/>, на тэрыторыі [[Берхтэсгадэн (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парку Берхтэсгадэн]], у межах камун [[Рамзаў-бай-Берхтэсгадэн|Рамзаў]] і [[Шонаў-ам-Кёнігсзэ]]. Мяжа паміж камунамі праходзіць праз вяршыні Мітэльшпіцэ і Зюдшпіцэ. Плошча горнага масіву складае каля 50 км². Гэта найвышэйшая гара, якая цалкам знаходзіцца на тэрыторыі [[Германія|Германіі]]{{sfn|Pusch|2010|pp=8, 30–35}}. Яе найвышэйшы пункт, Мітэльшпіцэ (2713 м), знаходзіцца прыкладна за 10 км на паўднёвы захад ад абшчыны [[Берхтэсгадэн (абшчына)|Берхтэсгадэн]] і за 30 км на паўднёвы захад ад [[Зальцбург]]а — горада, размешчанага на паўночным краі Альпаў. На захад ад Вацмана, за далінай {{iw|Вімбахталь||de|Wimbachtal}}, узвышаецца гара [[Хохкальтэр]] (2607 м), на поўнач, за далінай ракі {{iw|Рамзаўэр-Ахэ||de|Ramsauer Ache}} — {{iw|Тотэр-Ман (Берхтэсгадэнскія Альпы)|Тотэр-Ман|de|Toter Mann (Berchtesgadener Alpen)}} (1392 м), а на поўдзень — {{iw|Шнайбер||de|Schneiber}} (2330 м). На ўсходзе, па той бок Каралеўскага возера, або {{iw|Кёнігсзэ||de|Königssee}}<ref name="БСЭ1"/>, знаходзяцца горы {{iw|Енер (гара)|Енер|de|Jenner (Berg)}} (1874 м) і {{iw|Калерсберг||de|Kahlersberg}} (2350 м). [[Файл:Berchtesgadener Alpen.png|міні|справа|Аглядная карта [[Берхтэсгадэнскія Альпы|Берхтэсгадэнскіх Альпаў]]. Вацман падпісаны як ''Watzmann-Mittelspitze''.]] Пасля вяршынь масіву [[Хохкёніг]] (да 2941 м), Вацман з’яўляецца найвышэйшым пунктам [[Берхтэсгадэнскія Альпы|Берхтэсгадэнскіх Альпаў]], якія належаць да [[Паўночныя Вапняковыя Альпы|Паўночных Вапняковых Альпаў]]. Падыход да гары часцей за ўсё ажыццяўляецца з поўначы: ад раёна Вімбахбруке ў [[Рамзаў-бай-Берхтэсгадэн|Рамзаў]] або ад аўтастаянкі {{comment|Хамерштыль|Hammerstiel}} у {{comment|Хінтэршонаў|Hinterschönau}}, праз горны прытулак [[Вацманхаўс]] (1928 м). Камуны Рамзаў і Шонаў-ам-Кёнігсэ, размешчаныя ў даліне, знаходзяцца больш чым на 2000 метраў ніжэй за вяршыню. Такім чынам, Вацман мае значны перапад вышынь, што з’яўляецца выбітнай асаблівасцю для [[Усходнія Альпы|Усходніх Альпаў]] (падобныя маштабы ў Альпах звычайна ўласцівыя толькі [[Спіс горных вяршынь Альпаў вышэй за 4000 метраў|чатырохтысячнікам]]). Найбуйнейшы падмасіў Вацмана называецца Вялікі Вацман ({{lang-de|Großer Watzmann}}, {{lang-bar|Groußen Watzmo}}). Ён мае галоўны грэбень — Вацманграт, даўжынёй каля 4,5 км, які распасціраецца прыкладна з паўночна-паўночна-ўсходу на паўднёва-паўднёва-захад. Гэты грэбень злучае галоўную вяршыню Мітэльшпіцэ ({{lang-de2|Mittelspitze}} — «Сярэдні пік», 2713 м) з Зюдшпіцэ ({{lang-de2|Südspitze}} — «Паўднёвы пік», 2712 м; раней таксама называлася Шонфельдшпіцэ) і Хохэкам (2651 м). Акрамя гэтых трох дамінуючых вышынь, вылучаюцца Малы Вацман ({{lang-de2|Kleiner Watzmann}}, 2307 м), таксама вядомы ў народзе як Жонка Вацмана ({{lang-de2|Watzmannfrau}}), размешчаны на ўсход ад Вялікага Вацмана, і Дзеці Вацмана ({{lang-de2|Watzmannkinder}}, максімальная вышыня 2270 м), выбудаваныя ў шэраг на папярочным грэбні на ўсход ад Мітэльшпіцэ (гл. {{Section link||Другарадныя вяршыні масіву}}). Участак грэбня Вацманграт на поўнач ад Мітэльшпіцэ, Дзеці Вацмана і Малы Вацман абкружаюць [[ледавіковы цырк]] Вацманкар, у верхняй частцы якога знаходзіцца вельмі малы ледавік Вацман (гл. {{Section link||Ледавікі і снежнікі}}). {{clear}} <gallery caption="Вацман з розных бакоў" mode=packed heights=150px style="text-align:сenter"> Watzmann (Westseite).jpg|З захаду Watzmann von Norden.jpg|З поўначы<br/>Пад туманам схавана камуна [[Шонаў-ам-Кёнігсзэ]]. Watzmann (Nordostansicht).jpg|З паўночнага ўсходу<br/>Краявід з Дзюрэка. Watzmann (Ostseite).jpg|З усходу<br/>На пярэднім плане — Малы Вацман, за якім схаваныя Дзеці Вацмана. Ззаду над усім узвышаецца Вялікі Вацман. Watzmann3.jpg|З поўдня<br/>Краявід з Офенлоха. </gallery> === Геалогія і геамарфалогія === [[Файл:Watzmannostwand vom 3. Kind ohne Kreuz.jpg|міні|справа|[[Дахштайнскі вапняк]] на ўсходняй сцяне, від з [[Вацман#Дзеці Вацмана|3-га Дзіцяці]]. Вельмі добра бачна слаістасць вапняку і ягонае ўмерана стромкае падзенне на поўнач.]] Рэгіёны вяршынь Вялікага і Малога Вацмана складаюцца з адносна ўстойлівых да выветрывання слаістага {{iw|Дахштайнскі вапняк|дахштайнскага вапняку|de|Dachsteinkalk}} і танкаплітчатага вапняку. Гэтыя [[асадкавыя горныя пароды]] адносяцца да позняга [[Трыясавы перыяд|трыясу]] ([[нарыйскі ярус]], каля 215 млн гадоў таму). Слаістасць дахштайнскага вапняку асабліва добра прыкметная на ўсходняй сцяне. Раней гарызантальныя пласты сёння [[Падзенне пласта|падаюць]] там пад вуглом 30–40° на поўнач, бо яны былі змятыя ў складкі падчас [[Альпійская складкавасць|фарміравання Альпаў]]. Характэрнай рысай гэтых вапняковых [[Фармацыя (геалогія)|фармацый]] з’яўляецца беднасць на [[акамянеласці]]. Толькі месцамі сустракаюцца масавыя скопішчы вымерлых [[Двухстворкавыя|двухстворкавых]] малюскаў сямейства {{bt-bellat||Megalodontidae}}. Аснова гары складаецца з адносна крохкага [[даламіт]]у, так званага карнійска-нарыйскага даламіту, а таксама з рамзаўскага даламіту — латэральнага эквіваленту {{iw|Ветэрштайнскі вапняк|ветэрштайнскага вапняку|de|Wettersteinkalk}}. Гэтыя горныя пароды геалагічна больш старажытныя і паходзяць з ранняга позняга або сярэдняга трыясу ([[Ладзінскі ярус|ладзінскі]] і нарыйскі ярусы, прыкладна 235–220 млн гадоў таму). Усе пароды масіву Вацман утварыліся на [[шэльф]]е заходняй часткі старажытнага акіяна [[Тэціс (акіян)|Тэціс]] і падчас альпійскага гораўтварэння былі перасунуты на поўнач у выглядзе [[Тэктанічнае покрыва|тэктанічнага покрыва]] на свае цяперашнія пазіцыі. Даламітавыя пароды выходзяць на паверхню пераважна на заходнім і паўднёва-заходнім баку Вялікага Вацмана ў засыпанай [[друз]]ам даліне [[Вімбахталь]], а таксама на схілах даліны Айсбахталь (''Eisbachtal''). Рака Айсбах (''Eisbach''; або Айсграбен, ''Eisgraben'') на заходнім беразе [[Кёнігсзэ]] ўтварыла [[конус вынасу]], які дадаткова звузіў і без таго даволі вузкае ў гэтым месцы возера. Пры бесперапынным пераносе абломкавага матэрыялу з даліны Айсбахталь на ўсход гэты конус вынасу ў геалагічна блізкай будучыні ўрэшце падзеліць возера Кёнігсэ на дзве паловы. === Другарадныя вяршыні масіву === ==== Малы Вацман ==== [[Файл:20170823 Kleiner Watzmann, 2307 m (00955).jpg|міні|справа|Малы Вацман разам з 1-м і 2-м Дзяцьмі Вацмана (крайнія справа). Від з паўночнага захаду.]] Самай значнай вяршыняй масіву пасля галоўных пікаў Вялікага Вацмана з’яўляецца Малы Вацман ({{lang-de|Kleiner Watzmann}}, {{lang-bar|Kloaner Watzmo}}, 2307 м). У народзе яе таксама называюць Жонкай Вацмана ({{lang-de|Watzmannfrau}}, {{lang-bar|Watzmoweibe}}, радзей — {{lang-de|Watzfrau}}). Стандартны маршрут на гэтую вяршыню вядзе з поўначы, ад горнай пашы Кюройнтальм, праз ледавіковую [[Марэна|марэну]] Кедэрбіхель на грэбень. Неўзабаве гэты грэбень звужаецца, утвараючы адкрыты скалалазны ўчастак, які атрымаў народную назву «Жандар» ({{lang-de2|Gendarm}}). Як і на наступных скалалазных адрэзках, складанасць праходжання «Жандара» не перавышае другой катэгорыі. У адрозненне ад Вялікага Вацмана, тут няма ні стальных страховачных тросаў, ні выразнай разметкі. У скальных плітах крыху ніжэй за вяршыню знаходзіцца невялікая пячора з вузкім уваходам, якую пры неабходнасці можна выкарыстоўваць для [[бівак]]а<ref name="gamssteig.de"/>. У спалучэнні са спускам па ўсходнім грэбні да вяршыні Мосланеркопф можна здзейсніць поўны траверс Малога Вацмана<ref name="gamssteig.de">{{cite web |author=Alois Igelspacher |url=https://www.gamssteig.de/touren/kleiner-watzmann-mooslahnerkopf |title=Kleiner Watzmann und Mooslahnerkopf: Klettertour über die Watzmannfrau |website=gamssteig.de |language=de |access-date=2026-08-04}}</ref>. Пры ўзыходжанні ўсходні грэбень з’яўляецца тэхнічна самым простым маршрутам на Жонку Вацмана, аднак ён значна даўжэйшы за стандартны шлях і толькі месцамі пазначаны [[Тур (груда камянёў)|каменнымі турамі]]. З вяршыні Малога Вацмана праз [[Седлавіна (геамарфалогія)|седлавіну]] да першага Дзіцяці Вацмана ва ўсходнім кірунку магчымы спуск па бездаражы да возера [[Кёнігсзэ]]. Гэты шлях праходзіць міма Вацманлабля ({{lang-de2|Watzmannlabl}}) — невялікай [[Альпійскія лугі|горнай лугавіны]]. Вельмі стромкая заходняя сцяна Малога Вацмана{{пераход|Заходні схіл}} з’яўляецца другой па значнасці для скалалажання ў масіве пасля ўсходняй сцяны Зюдшпіцэ{{пераход|Усходняя сцяна Вацмана}}. ==== Дзеці Вацмана ==== [[Файл:20160831 Watzmann aus dem Steinernen Meer, Nationalpark Berchtesgaden (DSC06747).jpg|міні|справа|«Вацманава сям’я», паўднёвы бок: Вялікі Вацман, Дзеці (з 5-га па 1-ы) і Жонка Вацмана. Від з падыходу на [[Брайтхорн (Штайнэрнес-Меер)|Брайтхорн]].]] Дзеці Вацмана ({{lang-de|Watzmannkinder}}, {{lang-bar|Watzmokinda}}) — гэта града пікаў, што замыкае [[ледавіковы цырк]] Вацманкар ({{lang-de2|Watzmannkar}}) у ягонай верхняй частцы. Паводле легенды{{Пераход|Легенда пра Вацмана}}, іх сямёра, аднак толькі пяць вылучаюцца як самастойныя вяршыні. Нумарацыя ідзе з усходу на захад: * 1-е Дзіця (2247 м) * 2-е Дзіця (2232 м) * 3-е Дзіця (2213 м) * 4-е Дзіця (таксама вядомае як «Дзева Вацмана» — {{lang-de|Watzmann-Jungfrau}}, 2270 м) * 5-е Дзіця (2225 м) Новы даведнік альпійскага клуба «Альпінізм у Берхтэсгадэнскіх Альпах» ({{lang-de2|Berchtesgadener Alpen alpin}}) згадвае таксама шостае Дзіця Вацмана (2225 м), маючы на ўвазе скальнае ўзвышэнне ля падножжа ўсходняй сцяны Мітэльшпіцэ, на якім знаходзіцца Вацманская лыжная седлавіна ({{lang-de2|Watzmann-Skischarte}}){{sfn|Kühnhauser|2011|p=506}}. Дакладныя вышыні асобных Дзяцей Вацмана неаднаразова станавіліся прадметам дыскусій. У прыватнасці, 3-е Дзіця, якое мае вялікае значэнне як мэта для лыжных тураў, у літаратуры вельмі часта пазначаецца з вышынёй 2232 м, што, імаверна, з’яўляецца памылковым запазычаннем вышыні 2-га Дзіцяці. У апісаннях маршрутаў таксама сустракаюцца няправільныя даныя пра вышыню ў 2165 м або 2167 м. Калі афіцыйная тапаграфічная карта маштабу 1:{{num|25000}} ад 1959 года яшчэ паказвала 1-е, 2-е, 4-е і 5-е Дзіця з адзнакамі вышынь, то выданні карт з 1967 па 2008 год утрымлівалі толькі вышыні 1-га і 2-га. Сучасныя тапаграфічныя карты ў маштабе 1:{{num|10000}}<ref>{{cite web |url=https://geoportal.bayern.de/bayernatlas/?topic=ba&lang=de&bglayer=tk&catalognodes=11,122&x=5268743.02&y=4570318.45&zoom=11&catalogNodes=11,122&bgLayer=tk&X=5268744.24&Y=4570509.47 |title=Ortskarte 1:10.000 |trans-title=Мясцовая карта 1:10 000 |website=BayernAtlas |publisher=Landesamt für Digitalisierung, Breitband und Vermessung Bayern |accessdate=2026-08-11 |lang=de }}</ref> і 1:{{num|25000}}<ref>{{cite web |url=https://geoportal.bayern.de/bayernatlas/?topic=ba&lang=de&bglayer=tk&catalognodes=11,122&x=5268743.02&y=4570318.45&zoom=10&catalogNodes=11,122&bgLayer=tk&X=5268744.24&Y=4570509.47 |title=Topographische Karte 1:25.000 |trans-title=Тапаграфічная карта 1:25 000 |website=BayernAtlas |publisher=Landesamt für Digitalisierung, Breitband und Vermessung Bayern |accessdate=2026-08-11 |lang=de }}</ref> [[Дзяржаўнае ўпраўленне лічбавізацыі, шырокапалосных сетак і геадэзіі Баварыі|Дзяржаўнага ўпраўлення лічбавізацыі, шырокапалосных сетак і геадэзіі Баварыі]] адзначаюць усе пяць Дзяцей Вацмана з вышыннымі адзнакамі. Да Дзяцей Вацмана прасцей за ўсё дабрацца з поўначы з боку Вацманкара (часткова па сцежках, часткова па бездаражы і з участкамі скалалажання). Узімку яны з’яўляюцца папулярным маршрутам для лыжных тураў. На поўдзень вяршыні абрываюцца ў даліну Айсбахталь стромкімі сценамі вышынёй звыш 1000 метраў. Рэдкім, але высока ацэненым сярод знаўцаў рэгіёна маршрутам з’яўляецца поўны траверс усіх Дзяцей Вацмана. Вацманская лыжная седлавіна ўяўляе сабой не самы нізкі пункт паміж 5-м Дзіцем і Мітэльшпіцэ, а малапрыкметную выемку непасрэдна ля падножжа ўсходняй сцяны Мітэльшпіцэ на вышыні 2428 м. Самы нізкі пункт паміж Дзяцьмі Вацмана і Вялікім Вацманам уласнай назвы не мае. ==== Грунштайн ==== {{Некалькі выяў | align = right | total_width = 500 | caption_align = center | image1 = Jenner Blick nach Schönau.JPG | caption1 = Краявід з вяршыні [[Енер (гара)|Енер]] на Грунштайн, на паўночны ўскраек [[Кёнігсзэ]] і камуну [[Шонаў-ам-Кёнігсзэ]]. | image2 = Grünstein 160706.jpg | caption2 = Грунштайн, від ля падножжа з Шонаў-ам-Кёнігсзэ. }} Грунштайн ({{lang-de|Grünstein}}, {{lang-bar|Greastoa}}) з вышынёй 1304 м з’яўляецца самай нізкай і адначасова самай лёгкай для ўзыходжання вяршыняй масіву Вацман. Яна ўзвышаецца непасрэдна над камунай [[Шонаў-ам-Кёнігсзэ]]. Да вяршыні можна дабрацца па турыстычных сцежках або ад аўтастаянкі Хамерштыль, або ад санна-[[бобслей]]най трасы Кёнігсзэ. Крыху ніжэй за вяршыню знаходзіцца горны прытулак Грунштайнхютэ ({{lang-de2|Grünsteinhütte}}), які абслугоўваецца. Дзякуючы адносна нізкім патрабаванням да альпінісцкай падрыхтоўкі і панарамнаму віду на Берхтэсгадэнскую катлавіну, Грунштайн з’яўляецца папулярным месцам сярод турыстаў. 21 чэрвеня 2009 года пачалося будаўніцтва [[Вія-ферата|вія-фераты]] на Грунштайн. Праз восем тыдняў працы былі завершаны, і адбылося адкрыццё маршруту, які атрымаў назву «Ісідор» ({{lang-de2|Isidor-Klettersteig}}, у гонар Ісідора Грасля)<ref>{{cite web |url=https://www.sueddeutsche.de/reise/watzmann-gruenstein-isidor-klettersteig-1.28413 |title=Neuer Klettersteig am Grünstein: Isidor hat es in sich |trans-title=Новая вія-ферата на Грунштайне: Ісідор — гэта нешта асаблівае. |website=sueddeutsche.de |date=2009-09-24 |accessdate=2026-08-11 |language=de }}</ref>. Гэты маршрут вядзе на вяршыню і мае катэгорыю складанасці «C». Акрамя таго, існуе больш складаны варыянт катэгорыі «D/E» з пачаткам правей, які прыкладна праз траціну даўжыні асноўнага маршруту злучаецца з варыянтам «Ісідор» праз падвесны мост<ref>{{cite web |url=https://www.bergsteigen.com/touren/klettersteig/gruenstein-klettersteig-mit-var-isidor/ |title=Grünstein Klettersteig mit Var. Isidor |website=bergsteigen.at |date=2018-12-11 |accessdate=2026-08-11 |language=de }}</ref>. З 2011 года дзейнічае трэці пункт пачатку маршруту — так званая «Разбойніцкая лесвіца» ({{lang-de2|Räuberleiter}}). Яна таксама мае катэгорыю «D/E», аднак даўжэйшая за папярэдні складаны варыянт, з якім яна злучаецца крыху ніжэй за падвесны мост. ==== Хіршвізэ ==== Хіршвізэ ({{lang-de|Hirschwiese}}, таксама вядомая як Хіршвіскопф ({{lang-de2|Hirschwieskopf}}), вышыня якой складае 2114 м, — самая паўднёвая вяршыня масіву Вацман. Яна ўяўляе сабой працяг скальнага грэбня, які спускаецца ад Вацман-Зюдшпіцэ і дасягае свайго самага нізкага пункта ў седлавіне Шонфельдшартэ ({{lang-de2|Schönfeldscharte}}). Ад Трышубеля ({{lang-de2|Trischübel}}, 1765 м) — седлавіны паміж Вацманам і плато [[Штайнэрнес-Меер]] — маркіраваная сцежка вядзе праз стромкія травяністыя схілы на невялікае вяршыннае [[плато]]. На ім размешчаны два пікі, якія знаходзяцца ў некалькіх хвілінах хады адзін ад аднаго. Гара вельмі часта наведваецца турыстамі дзякуючы сваёй лёгкай даступнасці і выдатнаму віду, асабліва на сам Вацман. ==== Іншыя вяршыні ==== Дзякуючы сваёй кампактнасці і невялікай плошчы масіў Вацман налічвае зусім няшмат дадатковых вяршынь: * Вялікі Хахелькопф ({{lang-de2|Großer Hachelkopf}}, 2066 м) — найвышэйшая з групы Хахелькопфаў ({{lang-de2|Hachelköpfe}}), грэбня, які адгаліноўваецца ад Хіршвізэ на ўсход і спускаецца праз Бургштальштайн да [[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|царквы Святога Варфаламея]]. Пад’ём на яго з Хіршвізэ праходзіць па бездаражы і патрабуе вялікіх намаганняў. З-за сваёй аддаленасці і малой вядомасці вяршыня наведваецца рэдка, аднак адтуль адкрываецца добры від на ўсходнюю сцяну Вацмана. * Грысшпіцэ ({{lang-de2|Grießspitze}}, 2257 м) — адзінае прыкметнае ўзвышэнне заходне-паўднёва-заходняга грэбня Вацман-Зюдшпіцэ, якое разам з паўднёвым грэбнем Зюдшпіцэ аблямоўвае плато Шонфельд ({{lang-de2|Schönfeld}}). Вяршыня дасягальная толькі па бездаражы з выкарыстаннем навыкаў скалалажання, таму ўзыходжанні на яе адбываюцца рэдка. * Мосланеркопф ({{lang-de2|Mooslahnerkopf}}, 1815 м) — строга кажучы, гэта не самастойная вяршыня, а толькі другараднае ўзвышэнне ў грэбні, які спускаецца ад Малога Вацмана на ўсход. Да яе можна дайсці па сцежцы ад горнай пашы {{iw|Кюройнтальм||de|Kührointalm}} без тэхнічных скалалазных цяжкасцей. З вяршыні адкрываецца ўражальны краявід уніз на [[Кёнігсзэ|Каралеўскае возера]]. Мосланеркопф лічыцца адной з найпрыгажэйшых аглядавых пляцовак [[Берхтэсгадэнскі край|Берхтэсгадэнскага края]]. Грэбень, які вядзе ад яго на захад да Жонкі Вацмана, з’яўляецца тэхнічна самым простым маршрутам на яе: ён лягчэйшы за маркіраваны стандартны маршрут ад Кюройнтальма праз марэну Кедэрбіхель. * Фальцкёпфль ({{lang-de2|Falzköpfl}}, 1928 м) — не самастойная, другарадная вяршыня, але добра бачная здалёк на шырокім схіле, які спускаецца на поўнач у даліну ад Вацман-Хохэка. На Фальцкёпфлі знаходзіцца [[Вацманхаўс]] — найважнейшы горны прытулак для альпіністаў на Вацмане. * Шапбахрыдэль ({{lang-de2|Schapbachriedel}}, 1329 м) — укрыты лесам узгорак у паўночнай частцы масіву Вацман, непасрэдна на паўднёвы захад ад Грунштайна. Нягледзячы на большую вышыню, Шапбахрыдэль, у адрозненне ад Грунштайна, амаль невядомы сярод турыстаў. Ён цалкам пакрыты лесам, таму не мае добрага віду на даліну і не абсталяваны маркіраванымі турыстычнымі сцежкамі. === Ледавікі і снежнікі === На Вацмане цэлы год захоўваюцца некалькі [[снежнік]]аў і [[Ледавіковае поле|ледавіковых палёў]]. Найбуйнейшым з іх з’яўляецца ледавік Вацман. Аднак дзякуючы сваёй лёгкай даступнасці ад [[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|царквы Святога Варфаламея]] найбольшую вядомасць атрымаў [[фірн]]авы басейн так званай Ледзяной капліцы. ==== Ледавік Вацман ==== [[Файл:Watzmanngletscher.jpg|міні|злева|<center>Рэшткі ледавіка Вацман, лета 2017.</center>]] Ледавік Вацман ({{lang-de|Watzmanngletscher}}) — адзін з чатырох [[ледавік]]оў, якія захаваліся ў [[Баварскія Альпы|Баварскіх Альпах]]{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=15}}, а таксама самы нізкі з іх (размешчаны на сярэдняй вышыні ўсяго 2060 метраў{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=19}}). Разам з [[Блаўайс (ледавік)|Блаўайсам]] ён адносіцца да найменшых з іх у рэгіёне (да 2022 года ў групу таксама ўваходзіў [[Паўднёвы Шнеефернер]]){{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=15}}. Нягледзячы на тое, што ледавік бачны ўжо з [[Берхтэсгадэн (абшчына)|Берхтэсгадэна]], ягоная класіфікацыя доўгі час выклікала дыскусіі. Гэта звязана з ягонай незвычайнай рэакцыяй на [[Глабальнае пацяпленне|кліматычныя змены]]: у [[Адступанне ледавікоў з 1850 года|перыяд пацяплення]] да 1949 года ён практычна растаў і распаўся на асобныя [[фірн]]авыя плямы. Аднак з 1949 па 1980 год, калі ўсе астатнія баварскія ледавікі імкліва гублялі масу, Вацман нечакана пачаў расці{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=19}}{{sfn|Mayer|Hagg|Weber|Lambrecht|2021|p=28–29}}. Менавіта таму з 1959 года Камісія па гляцыялогіі Баварскай акадэміі навук зноў разглядае яго як паўнавартасны ледавік, аднак сярод шэрагу навукоўцаў гэты статус дагэтуль застаецца спрэчным праз невялікія памеры і нізкую хуткасць руху. Ледавік размешчаны на ўсход ад грэбня паміж вяршынямі Хохэк і Мітэльшпіцэ, у верхняй частцы [[Ледавіковы цырк|цырка]] Вацманкар. Сёння ён у значнай ступені пакрыты каменным [[друз]]ам, які даволі добра абараняе лёд ад [[Інсаляцыя|прамых сонечных прамянёў]]. Скарачэнне плошчы ледавіка адбываецца павольна, а страта масы выяўляецца галоўным чынам у прасяданні ягонай паверхні. У 2018 годзе ягоная плошча складала 4,8 [[Гектар|га]] пры сярэдняй таўшчыні 2,9 м{{sfn|Mayer|Hagg|Weber|Lambrecht|2021|p=30–31}}, максімальнай таўшчыні 10 м і аб’ёме {{num|140000|м³}} (для параўнання: у 2009 годзе аб’ём складаў {{num|600000|м³}}). Да 2007 года ледавіковае поле губляла ў сярэднім 1 м таўшчыні штогод. У канцы 2025 года плошча ледавіка скарацілася да 2,5 га — усяго за два гады ён страціў амаль палову сваёй тэрыторыі<ref>{{cite web |url=https://badw.de/die-akademie/presse/pressemitteilungen/pm-einzelartikel/detail/neue-vermessung-zeigt-beschleunigten-gletscherschwund.html |title=Neue Vermessung zeigt beschleunigten Gletscherschwund |type=Прэс-рэліз 07/2026 |publisher=[[Баварская акадэмія навук|Bayerische Akademie der Wissenschaften]] |date=2026-03-19 |accessdate=2026-08-06 |lang=de }}</ref>. Гэтаму спрыяе той факт, што ледавік Вацман ужо шмат гадоў не мае зоны акумуляцыі, у якой сабраны ўзімку снег мог бы захоўвацца на працягу ўсяго лета{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=15}}. Акрамя таго, у апошнія гады рэшткі ледавіка цалкам пазбаўляюцца [[Снежны полаг|снежнага полага]] ўжо да сярэдзіны лета, праз што лёд застаецца безабаронным перад выпраменьваннем{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=15}}. Цалкам верагодна, што праз некалькі гадоў ледавік Вацман знікне назаўжды{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=25}}. На самім ледзяным полі і на захад ад яго ляжаць абломкі транспартнага самалёта [[Junkers Ju 52]], які разбіўся ў кастрычніку 1940 года. ==== Ледзяная капліца ==== [[Файл:Eiskapelle.JPG|міні|справа|<center>Ледзяная капліца да абрушэння,<br/>лета 2009.</center>]] Фірнавы басейн Ледзяной капліцы ({{lang-de|Eiskapelle}}), імаверна, з’яўляецца самым нізкім круглагадовым [[снежнік]]ам у Альпах. Падчас першай поўнай [[Тапаграфічная здымка|тапаграфічнай здымкі]] баварскіх ледавікоў, праведзенай [[Себасцьян Фінстэрвальдэр|Себасцьянам Фінстэрвальдэрам]] у 1892 годзе, ён яшчэ ўяўляў сабой самастойны невялікі ледавік, аднак у перыяд паміж 1920 і 1950 гадамі страціў свой [[ледавіковы язык]] і сёння з’яўляецца толькі снежнікам{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=21}}. Ягоны ніжні край знаходзіцца на вышыні 930 метраў у верхняй частцы даліны Айсбахталь. Да яго можна дайсці пешшу прыкладна за гадзіну ад царквы Святога Варфаламея на возеры [[Кёнігсзэ]]. Наведвальнікаў настойліва папярэджваюць пра небяспеку ўваходу ўнутр: падзенне лёду тут ужо прыводзіла да гібелі людзей. Снежнік жывіцца за кошт [[Лавіна|лавін]]{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=21}}, якія вясной абрынаюцца з усходняй сцяны Вацмана і запасяцца ў куце скальнай сцяны. Унутры яго ўтвараецца калідорападобная поласць — уласна Ледзяная капліца<ref>{{cite web |url=https://www.umweltatlas.bayern.de/mapapps/resources/reports/sb_geotope/generateBericht.pdf?additionallayerfieldvalue=172R025 |title=Geotop-Steckbrief Eiskapelle |publisher=Баварскае дзяржаўнае ўпраўленне аховы навакольнага асяроддзя |lang=de |format=PDF }}</ref>. Яна фарміруецца дзякуючы таму, што даждзевыя і адталыя воды летам прамываюць шахты ў задняй частцы фірнавага поля, а на каменным ложы пад ім утвараецца сетка ручаёў, якія выплаўляюць хады знізу. Як толькі сістэма хадоў становіцца скразной, узнікае магутная паветраная цяга, якая асабліва ўлетку значна пашырае пячору. Узімку цыркуляцыя паветра спыняецца<ref name="Geotope Nr. 100">{{cite web |url=https://www.lfu.bayern.de/geologie/bayerns_schoenste_geotope/100/index.htm |title=Bayerns schönste Geotope Nr. 100: Watzmannostwand mit Eiskapelle |publisher=[[Баварскае зямельнае ведамства па ахове навакольнага асяроддзя|Bayerisches Landesamt für Umwelt]] |accessdate=2026-08-11 |lang=de }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.lfu.bayern.de/geologie/bayerns_schoenste_geotope/100/doc/100_schautafel.pdf |title=Informationsblatt zur Watzmann-Ostwand und Eiskapelle |publisher=[[Баварскае зямельнае ведамства па ахове навакольнага асяроддзя|Bayerisches Landesamt für Umwelt]] |format=pdf |accessdate=2026-08-11 |lang=de }}</ref>. Раней лічылася, што рэгулярнае жыўленне лавінамі цалкам дастаткова для Ледзяной капліцы<ref name="Geotope Nr. 100"/>, аднак у верасні 2025 года яе скляпенне значна абвалілася з-за ўзмоцненага раставання ў папярэднія гады, што стала вынікам [[Глабальнае пацяпленне|глабальнага пацяплення]]. Ці сфарміруецца гэтая дедзяная пячора зноў — застаецца пад пытаннем<ref>{{cite news |title=Die Eiskapelle am Watzmann existiert nicht mehr |trans-title=Ледзяная капліца на Вацмане больш не існуе |newspaper=Mittelbayerische Zeitung |date=2025-09-10 |language=de }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.br.de/nachrichten/bayern/eiskapelle-am-watzmann-eingestuerzt-bedeutung-fuer-bayern,UwNlhiT |title=Die Eiskapelle am Watzmann: So bedeutend war sie für Bayern |trans-title=Ледзяная капліца на Вацмане: наколькі яна была важная для Баварыі |newspaper=BR24 |date=2025-09-14 |language=de }}</ref><ref>{{cite press release |title=Einzigartiges Geotop ist in Folge des Klimawandels verschwunden: Eiskapelle am Watzmann eingestürzt |trans-title=Унікальны геатоп знік у выніку змянення клімату: Ледзяная капліца на Вацмане абрынулася |publisher=Nationalpark Berchtesgaden |date=2025-09-09 |url=https://www.nationalpark-berchtesgaden.bayern.de/service/presse/pressemitteilungen/pressemitteilung.htm?PMNr=36/25 |language=de }}</ref><ref>{{cite news |title=Betretung lebensgefährlich: Eiskapelle am Watzmann eingestürzt |trans-title=Уваход небяспечны для жыцця: Ледзяная капліца на Вацмане абрынулася |publisher=Bayerischer Rundfunk |date=2025-09-09 |url=https://www.br.de/nachrichten/bayern/betretung-lebensgefaehrlich-eiskapelle-am-watzmann-eingestuerzt,UwJdAx3 |language=de |type=відэаматэрыял }}</ref>. ==== Шольхорн ==== На самой усходняй сцяне, у так званым [[Ледавіковы цырк|ледавіковым цырку]] Шольхорна ({{lang-de2|Schöllhornkar}}), знаходзіцца яшчэ адно [[ледавіковае поле]] — лёд Шольхорна ({{lang-de2|Schöllhorneis}}), праз якое праходзіць альпінісцкі маршрут Кедэрбаха ({{lang-de2|Kederbacher-Weg}}). Цырк і ледавіковае поле носяць імя жыхара Мюнхена Крысціяна Шольхорна — першай ахвяры ўсходняй сцяны. 26 траўня 1890 года на верхнім краі гэтага ледавіковага поля ён сарваўся ў [[рандклюфт]] і атрымаў смяротныя траўмы. Яшчэ адзін невялікі безыменны снежнік таксама размешчаны на ўсходняй сцяне, на некалькі соцень метраў ніжэй за Мітэльшпіцэ. == Флора і фауна == [[Файл:Königssee 270604.jpg|міні|справа|[[Чацвярцічны перыяд|Чацвярцічны]] [[конус вынасу]] ракі Айсбах, пераважна пакрыты лесам. На беразе возера [[Кёнігсзэ]], ля падножжа ўсходняга схілу масіву Вацман, бачна [[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|капліца Святога Варфаламея]].]] Дзякуючы значным перападам вышынь і вялікай [[Біялагічная разнастайнасць|экалагічнай разнастайнасці]], Вацман вызначаецца асабліва багатым відавым складам расліннага і жывёльнага свету. У нізінах дамінуюць горныя [[Букавы лес|букавыя лясы]], якія вышэй пераходзяць у [[Субальпійскі пояс|субальпійскія]] [[мяшаныя лясы]]. Верхні лясны ярус утвораны [[Іглічны лес|іглічнымі]] пародамі, перш за ўсё [[елка]]й, [[лістоўніца]]й і {{bt-bellat|Хвоя кедравая еўрапейская{{!}}еўрапейскай кедравай хвояй|Pinus cembra}}. Гэтыя натуральныя лясы, асабліва на лёгкадаступным паўночным баку масіву, былі заменены [[монакультура]]мі елкі дзеля задавальнення вялікай патрэбы ў драўніне для Берхтэсгадэнскіх саляварняў. Мяжа дрэў знаходзіцца на вышыні каля 2000 м, [[мяжа лесу]] — крыху ніжэй. Вышэй дамінуюць пустэчы з карлікавых хмызнякоў (напрыклад, з удзелам [[рададэндран]]а віду {{bt-bellat||Rhododendron hirsutum}}), зараснікі {{bt-bellat|Хвоя горная{{!}}хвоі горнай|Pinus mugo}} і {{bt-bellat|Вольха зялёная{{!}}вольхі зялёнай|Alnus viridis}}, лугавыя супольнасці (з блакітнай сеслерыяй і рознымі відамі [[Асака|асакі]]), а таксама расліннасць скальных расколін і камяністых асыпаў. У [[Берхтэсгадэн (нацыянальны парк)|Нацыянальным парку Берхтэсгадэн]], і ў прыватнасці на Вацмане, сустракаюцца шматлікія віды раслін Усходніх Альпаў, якія адсутнічаюць у астатняй баварскай частцы Альпаў. Сярод іх [[цыкламен]] {{bt-bellat||Cyclamen purpurascens}}, [[чэмер]] {{bt-bellat||Helleborus niger}}, [[ворлікі]] {{bt-bellat||Aquilegia einseleana}}, [[першацвет]] {{bt-bellat||Primula clusiana}}, [[каменяломнік]] {{bt-bellat||Saxifraga burseriana}}, [[праломнік]] {{bt-bellat||Androsace hausmannii}}, [[ламатагоніум]] {{bt-bellat||Lomatogonium carinthiacum}}, [[баршчэўнік]] {{bt-bellat||Heracleum austriacum}} і [[старасцень]] {{bt-bellat||Senecio abrotanifolius}}. Жывёльны свет усяго Нацыянальнага парку Берхтэсгадэн вызначаецца наяўнасцю розных [[Капытныя|капытных]], такіх як {{bt-bellat|Казуля еўрапейская{{!}}казуля|Capreolus capreolus}}, {{bt-bellat|высакародны алень|Cervus elaphus}} і {{bt-bellat|сарна|Rupicapra rupicapra}}. Акрамя таго, тут жывуць тыповыя альпійскія віды: [[заяц-бяляк]], [[глушэц]] і [[цецярук]], а таксама {{bt-bellat|Курапатка тундравая{{!}}тундравая курапатка|Lagopus muta}} і {{bt-bellat|Рабчык (від птушак){{!}}рабчык|Tetrastes bonasia}}, {{bt-bellat|беркут|Aquila chrysaetos}}, {{bt-bellat|Саламандра альпійская{{!}}альпійская саламандра|Salamandra atra}} і {{bt-bellat|Гадзюка звычайная{{!}}звычайная гадзюка|Vipera berus}}. {{bt-bellat|Альпійскі сурок|Marmota marmota}} сустракаецца толькі ў ваколіцах перавала Трышубель ({{lang-de2|Trischübel}}). [[Альпійскі горны казёл|Альпійскага казярога]] можна сустрэць на Вацмане толькі зрэдку: ён перыядычна мігруе сюды з гор [[Хагенгебірге]] і плато Рот. Мноства іншых відаў жывёл насяляе розныя вышынныя паясы Вацмана. <gallery mode="packed" heights=200px> Auerhahn mg-k (retuschiert).jpg|[[Глушэц]] на [[Такаванне|такаванні]] сярод зараснікаў [[Хвоя горная|горнай хвоі]] Вацмана. Kamzík.jpg|[[Сарна]] сярод [[Альпійскія лугі|лугоў]] на Вацмане. </gallery> == Альпінізм == [[Файл:Watzmannhaus von Watzmann aus.jpg|міні|справа|<center>[[Вацманхаўс]]</center>]] Упершыню ўзыходжанне на Мітэльшпіцэ было здзейснена ў жніўні 1800 года [[Славенцы|славенскім]] святаром і даследчыкам [[Валянцін Станіч|Валянцінам Станічам]], хоць іншыя крыніцы называюць годам першага ўзыходжання 1799 год. Праз некалькі дзён пасля таго, як Станіч дасягнуў вяршыні [[Гросглокнер]]а (на наступны дзень пасля яе першага ў гісторыі пакарэння), ён падняўся і на найвышэйшы пункт Вацмана з боку Хохэка<ref>{{cite journal |last=Peterlin-Neumaier |first=Tatjana |date=2002 |title=Ein Jubiläum auch des Göll |trans-title=Юбілей таксама і для Гёля |url=https://www.sport.uni-mainz.de/physio/pdffiles/Hsymp05/Goell-NPB.pdf |journal=Nationalpark Berchtesgaden |volume=6 |issue=2 |page=24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031034759/https://www.sport.uni-mainz.de/physio/pdffiles/Hsymp05/Goell-NPB.pdf |archive-date=2022-10-31 |url-status=dead |language=de }}</ref>. Першае ўзыходжанне на Зюдшпіцэ здзейсніў у 1832 годзе {{iw|Петэр Карл Турвізер||de|Peter Karl Thurwieser}} праз плато Шонфельд. Першы траверс Вялікага Вацмана (Хохэк, Мітэльшпіцэ, Зюдшпіцэ) здзейснілі ў 1868 годзе горныя правадыры з Рамзаў {{iw|Іаган Грыль (альпініст)|Іаган Грыль|de|Johann Grill}} і Іаган Пунц. Гэтыя ж двое альпіністаў у 1852 годзе першымі дасягнулі і вяршыні Малога Вацмана. Усходняя сцяна Вацмана была ўпершыню пройдзена ў 1881 годзе таксама Іаганам Грылем разам з ягоным кліентам Ота Шукам. З 1888 па 1905 год Грыль быў першым гаспадаром [[Вацманхаўс]]а. Гэты горны прытулак Альпійскага клуба размешчаны на поўнач пад Хохэкам, на вышыні 1930 м на ўзвышшы Фальцкёпфль, і з’яўляецца важнай апорнай базай для траверса горнага масіву. === Траверс Вацмана === [[Файл:Hocheck Mittelspitze 1900.jpg|міні|злева|<center>Мітэльшпіцэ і Хохэк</center>]] [[Файл:Übergang-Mittelspitze.jpg|міні|справа|<center>Альпіністы на Мітэльшпіцэ</center>]] Падчас траверса грэбня Вацмана альпіністы звычайна пераадольваюць тры вяршыні галоўнага хрыбта — Хохэк, Мітэльшпіцэ і Зюдшпіцэ, рухаючыся пераважна з поўначы на поўдзень. Часта гэты маршрут праходзяць у два этапы. У першы дзень ажыццяўляецца пад’ём да прытулку [[Вацманхаўс]], каб на другі дзень, пасля начоўкі, прайсці ўсе тры вяршыні і спусціцца ў даліну Вімбахгрыс. Спуск туды ідзе з перападам вышынь звыш 1400 метраў па стромкай сцежцы, якая перасякае розныя альпійскія формы рэльефу і вызначаецца высокай небяспекай зрываў і [[каменяпад]]аў. Праз сам Вімбахгрыс, што ўяўляе сабой велізарны паток каменнага друзу, можна вярнуцца да зыходных пунктаў. Для экстранных выпадкаў на вяршыні Хохэк абсталявана драўляная хованка для [[бівак]]а{{пераход|Аварыйная хованка}}. Агульны час праходжання траверса, у залежнасці ад навыкаў, фізічнай падрыхтоўкі і працягласці прывалаў, звычайна складае ад 12 да 15 гадзін. [[Экстрэмальны спорт|Спартсмен-экстрэмал]] з Рамзаў [[Антон Пальцэр]] утрымлівае рэкордны час — 2 гадзіны 47 хвілін. 26 чэрвеня 2020 года ён прабег маршрут ад моста Вімбахбруке да прытулку Вацманхаўс за 49 хвілін, далей да Хохэка — за 32 хвіліны, ад Хохэка да Зюдшпіцэ — за 24 хвіліны, а ад Зюдшпіцэ назад да Вімбахбруке — за 62 хвіліны<ref>{{cite web |url=https://www.bgland24.de/bgland/region-berchtesgaden/ramsau-bei-berchtesgaden-ort478523/ramsau-berchtesgaden-profi-berglaeufer-toni-palzer-holt-sich-rekord-watzmann-ueberschreitung-13813516.html |title="Einmal Hölle und zurück" am Watzmann: Palzer holt sich Rekord in Fabelzeit zurück |website=bgland24.de |date=2020-06-27 |lang=de |access-date=2026-08-06 }}</ref>. Пры неспрыяльным надвор’і і недастатковай фізічнай падрыхтоўцы праходжанне траверса можа заняць больш за 15 гадзін. Акрамя таго, з-за вялікай папулярнасці маршруту часта ўзнікаюць затрымкі, бо ў асобныя дні на яго выходзіць больш за сотню альпіністаў. На ўчастку ад Хохэка да Мітэльшпіцэ складанасць умераная, аднак паміж Мітэльшпіцэ і Зюдшпіцэ патрабуецца пераадоленне скалалазных участкаў да II [[Катэгорыя складанасці (скалалажанне)|катэгорыі складанасці]]. Дрэннае надвор’е істотна павышае патрабаванні: выгладжаныя тысячамі ног скалы з-за снегу, дажджу або туману становяцца надзвычай слізкімі. Сталёвыя тросы спрашчаюць праходжанне ключавых участкаў, але на маршруце ёсць і вельмі адкрытыя (экспанаваныя) пасажы без стацыянарнай страхоўкі. Таму гэты маршрут не з’яўляецца [[вія-ферата]]й у прамым сэнсе, хоць многія турысты і выкарыстоўваюць для праходжання спецыяльны страховачны камплект. === Усходняя сцяна Зюдшпіцэ === [[Файл:Bartholomae-2005.jpg|міні|справа|[[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|Царква Святога Варфаламея]] на фоне ўсходняй сцяны Вацмана.]] Усходняя сцяна Паўднёвага піка Вацмана (Зюдшпіцэ), вядомая таксама як сцяна Варфаламея ({{lang-de|Bartholomäwand}}) — адна з самых знакамітых скальных сцен у Альпах. Доўгі час яе статус найвышэйшай сцяны Усходніх Альпаў заставаўся прадметам дыскусій сярод альпіністаў і даследчыкаў. Прычынай таму сталі звесткі з даведніка Альпійскага клуба «Юлійскія Альпы» ({{lang-de2|Julische Alpen}}), дзе вышыня заходняй сцяны гары [[Ёф-ды-Мантазіа]] (2754 м) пазначалася як 1900 метраў, што фармальна перавышала прынятыя для Вацмана 1800 метраў. Аднак пазней было даказана, што лічба ў 1900 метраў для Ёф-ды-Мантазіа адлюстроўвае агульны перапад вышынь ад даліны да вяршыні, у той час як вышыня непасрэдна самой стромай скальнай сцяны складае толькі каля 1400 метраў. Маючы вышыню каля 1800 метраў, усходняя сцяна Вацмана ўпэўнена пераўзыходзіць усе іншыя буйныя скальныя ўтварэнні Усходніх Альпаў{{sfn|Akademischer Alpenverein München|1901|p=82–83}}. Сярод яе бліжэйшых «канкурэнтаў»: * паўночная сцяна [[Трыглаў|Трыглава]] ([[Юлійскія Альпы]]) — каля 1500 м; * паўднёвая сцяна [[Бірнхорн]]а ([[Леагангскія горы]]) — каля 1400–1500 м; * паўночная сцяна [[Хохванер]]а ([[Ветэрштайн]]) — каля 1400–1500 м; * паўночная сцяна [[Шэрмберг]]а ([[Мёртвыя горы (Паўночныя Вапняковыя Альпы)|Мёртвыя горы]]) — каля 1400 м; * паўночная сцяна [[Хохштадэль|Хохштадэля]] ([[Гайльтальскія Альпы]]) — каля 1300–1400 м. Такім чынам, за Вацманам афіцыйна замацаваўся статус найвышэйшай скальнай сцяны Усходніх Альпаў. Большы перапад вышынь маюць толькі пакатыя горныя схілы (напрыклад, усходні схіл на [[Гросэс-Вісбаххорн]] вышынёй 2400 м), якія тапаграфічна не класіфікуюцца як сцены. Гістарычная і спартыўная значнасць гэтага аб’екта была прызнана даўно: яшчэ ў 1922 годзе часопіс Нямецкага і Аўстрыйскага альпійскіх клубаў уключыў усходнюю сцяну Вацмана, разам са сценамі Трыглава і Хохштадэля, у тройку найвышэйшых ва Усходніх Альпах{{sfn|Sinek|1922}}. У ранейшыя часы, да правядзення дакладных вымярэнняў, яе часам нават называлі «найвышэйшай пройдзенай скальнай сцяной усіх Альпаў»{{sfn|Akademischer Alpenverein München|1901|p=82–83}}. Сёння ўсходняя сцяна Вацмана разам з размешчанай ля яе падножжа Ледзяной капліцай уключана [[Баварскае зямельнае ведамства па ахове навакольнага асяроддзя|Баварскім зямельным ведамствам па ахове навакольнага асяроддзя]] ў афіцыйны {{iw|Спіс 100 найпрыгажэйшых геатопаў Баварыі|спіс «100 найпрыгажэйшых геатопаў Баварыі»|de|Liste der „Schönsten Geotope Bayerns“}}<ref name="Geotope Nr. 100"/><ref>{{cite web |url=https://www.umweltatlas.bayern.de/standortauskunft/rest/reporting/sb_geotope/generate?additionallayerfieldvalue=172R025 |title=Eiskapelle W von St. Bartholomä |website=umweltatlas.bayern.de |publisher=[[Баварскае зямельнае ведамства па ахове навакольнага асяроддзя|Bayerisches Landesamt für Umwelt]] |lang=de }}</ref>. ==== Складанасці і небяспекі ==== [[Файл:Eiskapelle 5 mit Watzmann.jpg|міні|справа|Усходняя сцяна і Ледзяная капліца ля падножжа]] З моманту гістарычнага першага праходжання ў 1881 годзе (здзейсненага [[Іаган Грыль (альпініст)|Іаганам Грылем]] і Ота Шукам) усходняя сцяна стала месцам гібелі больш чым 100 чалавек<ref>{{cite web |url=http://www.bergwacht-berchtesgaden.de/50355593ea1265c0b/0000009e01134f514/0000009db11126501/index.html |title=100. Todesopfer in der Watzmann-Ostwand |work=Bergwacht Berchtesgaden |date=2010-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101025005023/http://www.bergwacht-berchtesgaden.de/50355593ea1265c0b/0000009e01134f514/0000009db11126501/index.html |archive-date=2010-10-25 |url-status=dead |access-date=2015-09-14}}</ref><ref name="Watzmann extrem">{{cite web |url=https://www.berchtesgadener-anzeiger.de/region-und-lokal/lokales-berchtesgadener-land_artikel,-watzmann-extrem-_arid,226735.html |title=Watzmann extrem |work=Berchtesgadener Anzeiger |access-date=2026-08-06 |lang=de }}</ref>. Па колькасці ахвяр яна нават пераўзыходзіць сумна вядомую {{iw|Паўночная сцяна Айгера|паўночную сцяну Айгера|de|Eiger-Nordwand}}. Аднак такая трагічная статыстыка тлумачыцца не столькі экстрэмальнай складанасцю рэльефу, колькі вельмі высокай папулярнасцю маршруту сярод турыстаў, якія не маюць дастатковай альпінісцкай падрыхтоўкі. З тэхнічнага пункту гледжання сцяна не лічыцца экстрэмальна складанай. На самым папулярным маршруце — «Берхтэсгадэнскім шляху» ({{lang-de|Berchtesgadener Weg}}), які быў адкрыты ў 1947 годзе {{iw|Іозеф Ашаўэр (альпініст)|Іозефам Ашаўэрам|de|Josef Aschauer}} і Гельмутам Шустэрам, — пераважае лёгкі скальны (I–II [[Катэгорыя складанасці (скалалажанне)|катэгорыі складанасці]] паводле [[Міжнародны саюз альпінісцкіх асацыяцый|UIAA]]) і пешаходны рэльеф. Пераадоленне III катэгорыі патрабуецца толькі на адным 80-метровым участку і ў некалькіх кароткіх месцах. Галоўная небяспека ўсходняй сцяны крыецца ў яе каласальных маштабах і спецыфіцы альпійскага асяроддзя, да якіх немагчыма паўнавартасна падрыхтавацца на [[скаладром]]ах. Тут патрабуецца сур’ёзная фізічная і псіхалагічная вынослівасць, а з-за складанага арыентавання і геаграфічных асаблівасцей масіва часта застаецца незаўважаным набліжэнне [[Навальніца|навальнічных]] [[Атмасферны фронт|франтоў]] з захаду. У выпадку пагаршэння ўмоў надвор’я спуск (асабліва пасля праходжання сярэдзіны сцяны) становіцца такім жа складаным і небяспечным, як і далейшы ўздым на вяршыню. Існуе высокая небяспека каменяпадаў, асабліва ў пагодлівыя выхадныя дні, калі на маршруце адначасова знаходзіцца вялікая колькасць звязак, што можа справакаваць падзенне камянёў на тых, хто ідзе ніжэй. У зімовы і вясновы перыяды, калі скалы пакрываюцца лёдам і снегам, узнікае высокая [[Лавіна|лавінная]] небяспека. У гэты час усходняя сцяна, як і траверс усяго масіва, даступныя выключна альпіністам самага высокага ўзроўню, якія дасканала ведаюць мясцовасць. Асабліва крытычным перыядам з’яўляюцца травень і чэрвень — час актыўнага раставання снягоў. Шматтонныя масы старога [[фірн]]у могуць нечакана саслізнуць з нахіленых уніз скальных паліц і збіць людзей. З-за гэтай прыроднай з’явы мясцовыя горныя гіды пачынаюць рэгулярна вадзіць групы на сцяну толькі пасля поўнага раставання небяспечных снежных масіваў. ==== Маршруты ==== [[Файл:20150823 Watzmann-Ostwand, Nationalpark Berchtesgaden (DSC01925).jpg|міні|справа|Пасечаная прыступкападобная паверхня Ўсходняй сцяны.]] Дзякуючы таму, што ўсходняя сцяна Вацмана моцна расчлянёная і мае адносна пакаты рэльеф (у параўнанні з вертыкальнымі сценамі іншых альпійскіх пікаў), на ёй пракладзена мноства варыятыўных альпінісцкіх маршрутаў, якія вядуць да Зюдшпіцэ. Акрамя класічнага «Берхтэсгадэнскага шляху», найбольш вядомымі з’яўляюцца: * Шлях Кедэрбахера ({{lang-de2|Kederbacherweg}}). Названы ў гонар першапраходцы [[Іаган Грыль (альпініст)|Іагана Грыля]], які насіў мянушку Кедэрбахер. Цікава, што падчас гістарычнага першага ўзыходжання ягоная звязка ў верхняй частцы сцяны пайшла да Мітэльшпіцэ, хаця сёння гэты маршрут традыцыйна выводзіць менавіта на Зюдшпіцэ; * Зальцбургскі шлях ({{lang-de2|Salzburger Weg}}); * Мюнхенскі шлях ({{lang-de2|Münchner Weg}}); * Франкфурцкі шлях ({{lang-de2|Frankfurter Weg}}); * Польскі шлях ({{lang-de2|Polenweg}}); * Шлях памяці Франца Распа ({{lang-de2|Franz-Rasp-Gedächtnisweg}}). Большасць з гэтых маршрутаў маюць шматлікія адгалінаванні, што патрабуе ад альпіністаў павышанай увагі пры выбары лініі ўздыму. ==== Значныя ўзыходжанні і рэкорды ==== [[Файл:Watzmann-Hocheck Gipfelkreuz.jpg|міні|справа|Вяршынны крыж на піку Хохэк, за ім праз даліну — хрыбет [[Хохкальтэр]].]] Гісторыя пакарэння ўсходняй сцяны Вацмана адзначана шэрагам выбітных альпінісцкіх дасягненняў. Так, у ноч з 28 лютага на 1 сакавіка 1953 года [[Герман Буль|Германам Булем]] была здзейснена першае сапраўднае зімовае праходжанне. На пераадоленне складанага «Зальцбургскага шляху» па занесенай глыбокім снегам сцяне (ад [[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|царквы Святога Варфаламея]] да Зюдшпіцэ) Булю спатрэбілася ўсяго каля дзевяці гадзін. Пасля гэтага ён дадаткова прайшоў траверсам увесь грэбень Вацмана праз Мітэльшпіцэ і Хохэк. Гэты экстрэмальны адзіночны паход стаў для альпініста этапам падрыхтоўкі да паспяховай экспедыцыі на [[Васьмітысячнікі|васьмітысячнік]] [[Нангапарбат]] у тым жа годзе. Рэкорд па найбольшай колькасці праходжанняў належыць мясцоваму горнаму гіду Хайнцу Цэмбшу ({{lang-de2|Heinz Zembsch}}) — 410 паспяховых узыходжанняў (па стане на верасень 2015 года)<ref name="Watzmann extrem" />. Да яго неафіцыйным «гаспадаром» усходняй сцяны лічыўся Франц Расп ({{lang-de2|Franz Rasp}}), які першым прайшоў у адзіночку адразу некалькі складаных маршрутаў. Расп трагічна загінуў 1 студзеня 1988 года разам з напарнікам падчас свайго 295-га праходжання сцяны. З 12 кастрычніка 2018 года рэкорд самага хуткага ўзыходжання ўтрымлівае Філіп Райтэр ({{lang-de2|Philipp Reiter}}). Ён падняўся ад царквы Святога Варфаламея па «Берхтэсгадэнскім шляху» на Зюдшпіцэ ўсяго за 1 гадзіну 53 хвіліны<ref>{{cite web |url=https://www.alpin.de/home/news/27168/artikel_watzmann__philipp_reiter_stellt_neuen_ostwand-rekord_auf.html |title=Watzmann: Philipp Reiter stellt neuen Ostwand-Rekord auf |publisher=alpin.de |date=2018-10-23 |lang=de }}</ref>. ==== Аварыйная хованка ==== [[Файл:Ostwand biwak 20111005.jpg|міні|справа|Бівачная хованка на ўсходняй сцяне]] Для забеспячэння бяспекі альпіністаў у верхняй частцы ўсходняй сцяны, на вышыні 2380 метраў (непасрэдна пад масіўным скальным выступам — {{lang-de|Massiger Pfeiler}}), усталявана спецыяльная {{iw|бівачная хованка||de|Biwakschachtel}}. Яна выконвае функцыю аварыйнага прытулку і прызначана для выратавання жыццяў турыстаў, пераважна ў выпадках рэзкага пагаршэння надвор’я на маршруце. === Заходні схіл === Заходні схіл Вацмана ({{lang-de|Westflanke}}) абрываецца ў даліну Вімбахталь паміж вяршынямі Шутэлальпельшнайд ({{lang-de2|Schüttalpelschneid}}) і Грысшпіцэ ({{lang-de2|Griesspitze}}) з перападам вышынь да 1700 метраў. На вышыні каля 2000 метраў праходзіць выразная геалагічная мяжа паміж рамзаўскім даламітам і [[Дахштайнскі вапняк|дахштайнскім вапняком]]. Вышэй за гэтую мяжу схіл у цэлым супастаўны з усходняй сцяной, але адрозніваецца крыху большай пакатасцю. У ніжняй частцы масіў перасякаюць дзве магутныя сістэмы [[Кулуар (геамарфалогія)|кулуараў]]. Скальныя пароды тут вельмі крохкія, а паверхня шчыльна пакрыта зараснікамі {{bt-bellat|Хвоя горная{{!}}горнай хвоі|Pinus mugo}}, што робіць маршруты па заходнім схіле вельмі знясільваючымі і патрабуе ад альпіністаў бездакорных навыкаў арыентавання. Яшчэ каля 1900 года заходняя сцяна Вацмана выклікала значную цікавасць сярод альпіністаў і неаднаразова пакаралася па розных маршрутах. Аднак гэтыя спробы нярэдка суправаджаліся трагічнымі выпадкамі і гібеллю людзей{{sfn|von Frerichs|1903|pp=319–321}}. Сёння розныя варыянты праходжання праз заходні схіл выкарыстоўваюцца даволі рэдка, прычым пераважна як шлях для спуску. === Іншыя скалалазныя маршруты === Акрамя ўжо згаданых маршрутаў па ўсходняй сцяне, на Вацмане існуе мноства іншых, пераважна высакагорных і тэхнічна складаных альпінісцкіх ліній. Большасць з іх засяроджана на заходняй сцяне Малога Вацмана, якая амаль вертыкальна ўзвышаецца над ледавіковым цыркам Вацманкар. Гэты масіўны абрыў выдатна праглядаецца з пешаходнай сцежкі, што вядзе да прытулку [[Вацманхаўс]]. На гэтым участку пракладзены дзясяткі скалалазных маршрутаў розных [[Катэгорыя складанасці (скалалажанне)|катэгорый складанасці]]. Сярод іх асабліва вылучаецца ''Закрышэ-Эк'' ({{lang-de|Sakrische Eck}}, літаральна — «Чартоўскі вугал») — першы ў [[Берхтэсгадэнскі край|Берхтэсгадэнскім краі]] маршрут, які атрымаў VII катэгорыю складанасці паводле міжнароднай шкалы [[Міжнародны саюз альпінісцкіх асацыяцый|UIAA]]. Яшчэ адзін значны кластар скалалазных маршрутаў знаходзіцца на паўднёвых абрывах пікаў, вядомых як «Дзеці Вацмана». Асобнай увагі заслугоўвае маляўнічы ''маршрут Відэра'' ({{lang-de2|Wiederroute}}). Ён пачынаецца ад цырка Вацманкар і вядзе праз так званую малую ўсходнюю сцяну непасрэдна на Мітэльшпіцэ, уяўляючы сабой вельмі ўражлівы скальны ўздым (катэгорыя складанасці UIAA III-). Што да маршрутаў па іншых сценах масіву — напрыклад, па паўночнай сцяне Хахелькопфа, якую Франц Расп у свой час прайшоў сола, — яны звычайна патрабуюць занадта працяглых падыходаў, і таму застаюцца па-за ўвагай большасці сучасных скалалазаў. == У культуры і мастацтве == === Легенда пра Вацмана === [[Файл:Familie Watzmann.jpg|міні|справа|<center>''«Вацманава сям’я»''<br />Паштоўка XIX стагоддзя.</center>]] Паводле легенды, калісьці гэтай зямлёй кіраваў жорсткі кароль Вацэ ({{lang-de2|Waze}}), або Вацман ({{lang-de2|Wazemann}}), які разам са сваёй жонкай і дзецьмі сеяў вакол страх і жах. Калі ён на сваім кані растаптаў сялянскую сям’ю, сялянка пракляла яго, пажадаўшы, каб Бог ператварыў караля і ягоную сям’ю ў камень. Пасля гэтага зямля расступілася, пачала вывяргаць агонь і ператварыла жорсткага кіраўніка разам з сям’ёй у скалы. У некаторых варыянтах легенды таксама дадаецца, што азёры [[Кёнігсзэ]] і [[Оберзэ (Берхтэсгадэнскія Альпы)|Оберзэ]] ўтварыліся са злітай разам крыві каралеўскай сям’і, а сабакі Вацмана сарваліся ў прорву на гары [[Гросэр-Хундстод|Хундстод]] ({{lang-de|Hundstod}}, літаральна — «сабачая смерць»)<ref name="Bechstein">{{cite book |author=Ludwig Bechstein |author-link=Людвіг Бехштайн |chapter=König Watzmann |title=Sagen und Geschichten aus deutschen Gauen |url=https://www.projekt-gutenberg.org/antholog/saggesch/chap062.html |edition=3 |publisher=Loewes Verlag |via=Projekt Gutenberg-DE |lang=de }}</ref>. Уражанне выбудаванай у шэраг «сям’і», як гэта часта малююць на фатаграфіях і карцінах, узнікае пры поглядзе на масіў з поўначы. Злева направа ўзвышаюцца Жонка Вацмана, Дзеці і Вялікі Вацман, які ўтвораны з галоўных вяршынь масіву. === Выяўленчае мастацтва === [[Файл:Caspar David Friedrich - The Watzmann (1824-25).jpg|міні|справа|[[Каспар Давід Фрыдрых]]. ''«[[Вацман (карціна)|Вацман]]»'' (каля 1824–1825).]] У XIX стагоддзі гара Вацман стала папулярным матывам для многіх нямецкіх мастакоў, сярод якіх [[Аўгуст Леў-старэйшы]], [[Іаган Маціяс Ранфтль]], [[Юліус Ланге (мастак)|Юліус Ланге]], [[Генрых Райнгольд (мастак)|Генрых Райнгольд]], [[Ота Шэфенакер]] і [[Людвіг Рыхтэр]]. Адзін з самых вядомых твораў на гэту тэму належыць пэндзлю [[Каспар Давід Фрыдрых|Каспара Давіда Фрыдрыха]] (карціна «[[Вацман (карціна)|Вацман]]»). Аднак і сучасныя мастакі таксама звяртаюцца да вобраза гэтай гары, якая стала вядомым турыстычным і рэкламным сімвалам Берхтэсгадэна<ref>{{cite web |url=http://www.rfo.de/mediathek/Der_Watzmann:_Ausstellung_in_Berchtesgaden-6830.html |title=Der Watzmann: Ausstellung in Berchtesgaden |author=Christian Holzner |date=2010-06-25 |publisher=Regionalfernsehen Oberbayern |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219182524/http://www.rfo.de/mediathek/Der_Watzmann:_Ausstellung_in_Berchtesgaden-6830.html |archive-date=2014-02-19 |lang=de }} — Тэлевізійны сюжэт з нагоды юбілейнага года «Берхтэсгадэн: 200 гадоў у складзе Баварыі» пра групавую выставу сучасных выяўленчых мастакоў рэгіёна ў «Галерэі Гангхоф».</ref>. === Літаратура === Легенда пра Вацмана неаднаразова станавілася асновай для літаратурных пераказаў, напрыклад, у творах [[Людвіг Бехштайн|Людвіга Бехштайна]]<ref name="Bechstein"/>. [[Людвіг Гангхофер]] выкарыстаў матывы легенды ў сваім рамане «Марцінсклаўзэ» ({{lang-de|Die Martinsklause}}, літаральна — «Скіт Святога Марціна»), каб звязаць іх з гістарычна пацверджаным фактам першага засялення Берхтэсгадэна {{iw|Рэгулярныя канонікі Святога Аўгусціна|рэгулярнымі канонікамі-аўгусцінцамі|de|Augustiner-Chorherren}} ў пачатку XII стагоддзя<ref>{{cite web |url=https://www.projekt-gutenberg.org/ganghofe/martinsk/martinsk.html |title=Die Martinsklause |author=Ludwig Ganghofer |authorlink=Людвіг Гангхофер |work=Projekt Gutenberg |language=de |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-08-05 |url-status=live }} — Поўны тэкст выдання 1929 года.</ref>. З 1982 па 1985 год гара дала назву аўстрыйскаму [[Сатыра|сатырычнаму]] часопісу ''Watzmann'', які выдаваўся [[карыкатурыст]]ам Гельмутам Фоглем. === Музыка === «Вацман кліча» ({{lang-de|Der Watzmann ruft}}) — назва [[Канцэптуальны альбом|канцэптуальнага альбома]] 1974 года, створанага [[Вольфганг Амброс|Вольфгангам Амбросам]], [[Манфрэд Таўхен|Манфрэдам Таўхенам]] і [[Ёзі Пракапец]]ам<ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0313765/ |title=Der Watzmann ruft |work=[[IMDb]] }}</ref>. Самі аўтары вызначаюць яго жанр як «рустыкал» ({{lang-de2|Rustical}}) — [[неалагізм]], утвораны ад спалучэння слоў ''Musical'' («мюзікл») і ''rustikal'' («вясковы»). Пазней гэты альбом быў перапрацаваны ў паўнавартасны [[мюзікл]]<ref>{{cite web |url=https://steiermark.orf.at/magazin/stories/3182059/ |title=Der Watzmann nahm in Graz Abschied |work=steiermark.ORF.at |date=2022-11-14 |lang=de |access-date=2026-08-05}}</ref>. === Дакументальнае кіно === Некалькі эпізодаў тэлевізійнага [[Дакументальнае кіно|дакументальнага серыяла]] «У крайняй небяспецы — горныя выратавальнікі ў дзеянні» ({{lang-de|In höchster Not – Bergretter im Einsatz}}), які пачаў выходзіць з 2025 года, прысвечаны аперацыям па пошуку і выратаванні параненых, знясіленых і зніклых без вестак людзей на Вацмане<ref>{{cite web |url=https://www.ardmediathek.de/serie/in-hoechster-not-bergretter-im-einsatz/staffel-1/Y3JpZDovL2JyLmRlL2Jyb2FkY2FzdFNlcmllcy9GMjAyNFdPMDA0MjM3QTA/1 |title=In höchster Not |work=ARD-Mediathek}}</ref>. == Крыніцы == === Зноскі === {{reflist|2}} === Бібліяграфія === {{refbegin|30em}} * {{cite book |editor=Akademischer Alpenverein München |year=1901 |title=VIII. Jahresbericht des Akademischen Alpenvereins (E. V.) München 1899/1900 |trans-title=VIII штогадовая справаздача Акадэмічнага альпійскага клуба Мюнхена 1899/1900 |url=https://bibliothek.alpenverein.de/webOPAC/02_AV-Sektionsschriften/Akademischer_Alpenverein_Muenchen_erst_ab_1938_DAV-Sektion_nach1950keineDAVSektionmehr/Jahresberichte/AkademischerAlpenvereinMuenchen1899-1900-web.pdf |location=München |publisher=Selbstverlag des Akademischen Alpenvereins München |language=de }} * {{cite book |author=Deutscher Alpenverein |date=2013 |title=BY 21, Nationalpark Berchtesgaden : Watzmann ; Naturverträgliche Skirouten |url=https://d-nb.info/1046976613 |series=Alpenvereinskarte Bayerische Alpen |edition=Wegmarkierung und Skirouten, 2nd |location=München |publisher=Landesamt für Vermessung u. Geoinformation |isbn=978-3-937530-46-8 |language=de }} * {{cite book |last=Höfler |first=Horst |date=2001 |title=Watzmann. Mythos und wilder Berg |series=Bergmonografie |volume=6 |location=Zürich |publisher=AS-Verlag |isbn=3-905111-61-6 |language=de }} * {{cite book |last=Kühnhauser |first=Bernhard |date=2011 |title=Berchtesgadener Alpen mit Hochkönig |url=https://bibliothek.alpenverein.de/webOPAC/01_Alpenvereins-Publikationen/07_AV-Fuehrer/Berchtesgadener_Alpen/BerchtesgadenerAlpen_KuehnhauserBernhard_20_Auflage_2011.pdf |series=Berchtesgadener Alpen alpin |edition=20 |location=München |publisher=Bergverlag Rother GmbH |isbn=978-3-7633-1127-9 }} * {{cite report |last1=Mayer |first1=Christoph |last2=Hagg |first2=Wilfried |last3=Lambrecht |first3=Astrid |date=2012 |title=Bayerische Gletscher im Klimawandel – ein Statusbericht |url=https://geo.badw.de/fileadmin/user_upload/Files/GLAZ/pdf/Bayerische_Gletscher_im_Klimawandel_2012.pdf |location=München |publisher=Bayerisches Staatsministerium für Umwelt und Gesundheit (StMUG), [[Баварская акадэмія навук|Bayerische Akademie der Wissenschaften (BAdW)]] |format=PDF |language=de }} * {{cite report |last1=Mayer |first1=Christoph |last2=Hagg |first2=Wilfried |last3=Weber |first3=Markus |last4=Lambrecht |first4=Astrid |date=2021 |title=Zukunft ohne Eis – Zweiter Bayerischer Gletscherbericht: Klimawandel in den Alpen |url=https://badw.de/fileadmin/akademie/1_3_Politikberatung/Bayerischer_Gletscherbericht_2021_bf_low-DS_n.pdf |location=München |publisher=[[Баварскае дзяржаўнае міністэрства навакольнага асяроддзя і абароны правоў спажыўцоў|Bayerisches Staatsministerium für Umwelt und Verbraucherschutz (StMUV)]], [[Баварская акадэмія навук|Bayerische Akademie der Wissenschaften (BAdW)]] |format=PDF |language=de }} * {{cite book |last=Pusch |first=Wolfgang |date=2010 |title=Watzmann |url=http://d-nb.info/992706696/04 |edition=1st |location=München |publisher=Bergverlag Rother |isbn=978-3-7633-7052-8 |language=de }} * {{cite book |last=Rasp |first=Franz |date=2013 |title=Watzmann-Ostwand: Alle Routen für Bergsteiger und Kletterer (Gebietsführer) |location=Oberhaching |publisher=Bergverlag Rother |isbn=3-7633-4141-2 |language=de }} * {{cite book |last=Schöner |first=Hellmut |date=1943 |title=Zweitausend Meter Fels – Ein Watzmann-Ostwand-Buch |location=Salzburg |publisher=Das Bergland-Buch |language=de }} * {{cite journal |last=Sinek |first=Ludwig |date=1922 |title=Von den drei höchsten Felswänden der Ostalpen |trans-title=Пра тры найвышэйшыя скальныя сцены Усходніх Альпаў |url=https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=oav&datum=1922&page=80 |journal=Zeitschrift des Deutschen und Österreichischen Alpenvereins |volume=LIII |pages=74–90 |language=de |via=[[ANNO — AustriaN Newspapers Online]] }} * {{cite journal |last=von Frerichs |first=Wilhelm |date=1903 |title=Der Watzmann |url=https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=oav&datum=1903&page=327 |journal=Zeitschrift des Deutschen Alpenvereins / Zeitschrift des Deutschen und (des) Österreichischen Alpenvereins |volume=XXXIV |pages=298–330 |language=de |via=[[ANNO — AustriaN Newspapers Online]] }} {{refend}} == Спасылкі == {{commonscat|Watzmann}} * {{commonscat-inline|Watzmannstock}} * {{wikivoyage|Watzmannstock}} * {{cite web |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10017 |title=Watzmann |website=peakbagger.com |lang=en }} * {{cite web |url=https://geofinder.ch/2222 |title=Watzmann |website=geofinder.ch |lang=de }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-16}} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні Альп]] [[Катэгорыя:Горы Баварыі]] [[Катэгорыя:Горы Германіі]] [[Катэгорыя:Берхтэсгадэнскія Альпы]] ivucvsg6nt14i9e2j8z2f5m1ju05hbk 0 813993 5209975 5193051 2026-10-01T15:34:14Z DBatura 73587 /* Перадгісторыя */ 5209975 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Хавіджу |частка = [[Грамадзянская вайна ў Іраку]] |выява = Hawija offensive.svg |подпіс = Карта аперацыі ў раёне Хавіджы. |дата = 20 верасня — 8 кастрычніка 2017 |месца = [[Хавіджа]], [[Ірак]] |прычына = |вынік = перамога Ірака і саюзнікаў |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Ірак}}<br>[[File:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Сілы народнай мабілізацыі]]<br>'''пры падтрымцы''':<br/>{{Сцягафікацыя|Іран}}<ref name="Leading Role">{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/iran-backed-militia-leading-role-operation-iraq-hawija/4047101.html |title=Iran-backed Militia Taking Leading Role in Operation for Iraq's Hawija |author=Dlshad Anwar |publisher=[[Voice of America]] |date=27 September 2017|access-date=1 October 2017}}</ref><br>{{Сцягафікацыя|ЗША}} |праціўнік2 = [[Выява:ShababFlag.svg|border|22px]] [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]] |камандзір1 = Абдэль Эмір Яралах<ref name="army"/><br />[[Каіс аль-Хазалі]]<ref name="eject"/><br />Акрам аль-Каабі<ref name="eject"/><br />Абдул Муштак<ref name="Leading Role"/> |камандзір2 =Кусай Хасан Валі аль-Баяты («Абу Хайсам»)<ref name="next battle"/><br />Гейт Ібрагім Мурат<ref name="next battle"/><br />Абу Насер аз-Завбаі {{KIA}}<ref name="nasser">{{cite news|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-airstrike-kills-isis-wali-hawija-near-kirkuk/ |title=Iraqi airstrike kills ISIS Wali of Hawija near Kirkuk |author=Loaa Adel |work=Iraqi Times |date=29 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref><br />Абдула аль-Таджыкі {{KIA}}<ref>{{cite news|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iss-baghdadis-close-member-five-snipers-killed-airstrike-kirkuk/ |title=IS's Baghdadi's close member, five snipers, killed in airstrike in Kirkuk |author=Nehal Mostafa |work=Iraqi Times |date=7 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref> |сілы1 =42 000 чалавек |сілы2 =2000 чалавек |страты1 = ''невядома'' |страты2 = 942 забітых (заявы ўладаў)<ref name="Over300">{{cite web|title=Over 300 Islamic State militants killed in Hawija offensive: Commander|date=7 October 2017|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/300-islamic-state-militants-killed-hawija-offensive-commander/|publisher=Iraqi News|access-date=7 October 2017}}</ref>,<br />1000 палонных<ref name="pledged"/> |агульныя страты = }} '''Бітва за Хавіджу''' — эпізод [[Грамадзянская вайна ў Іраку|грамадзянскай вайны ў Іраку 2011—2017 гадоў]], у ходзе якога ўрадавая армія разам з саюзнікамі правяла наступальную аперацыю ў раёне горада Хавіджа супраць баевікоў [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref>{{cite news|title=Iraqi forces launch offensive to retake Hawija from IS |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41346427 |access-date=21 September 2017|work=[[BBC News]]|date=21 September 2017}}</ref>. == Перадгісторыя == Хавіджа размешчаная за 50 кіламетраў на захад ад горада [[Кіркук]]. З моманту [[Уварванне ў Ірак (2003)|амерыканскага ўварвання]] была апорай [[Іракскія паўстанцы|суніцкіх паўстанцаў]]<ref name=BBC>{{cite news|title=Iraqi forces launch offensive to retake Hawija from IS|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41346427|access-date=21 September 2017|work=[[BBC]]|date=16 September 2017}}</ref>. У 2013 годзе сілавікі расстралялі мірную дэманстрацыю, што абумовіла сімпатыю мясцовага насельніцтва да [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref>{{cite news|title=Battle to remove ISIL from Hawija could unlock further sectarian tensions|url=https://www.thenationalnews.com/world/battle-to-remove-isil-from-hawija-could-unlock-further-sectarian-tensions-1.626394|author=Florian Nehouf|access-date=22 September 2017|work=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]|date=7 September 2017}}</ref>, і, як следства, у 2014 годзе групоўка хутка захапіла горад<ref name=BBC/>. У ліпені 2016 года падчас [[Бітва за Масул (2016—2017)|наступлення на Масул]] горад апынуўся ізаляваны ад асноўных сіл баевікоў<ref>{{cite news|title=Almost everybody is against a Kurdish referendum|url=https://www.economist.com/news/briefing/21728899-once-america-and-iran-agree-almost-everybody-against-kurdish-referendum|access-date=21 September 2017|newspaper=[[The Economist]]|date=16 September 2017}}</ref>, але яго штурм неаднаразова адкладваўся з-за розных міжканфесійных праблем і рознагалоссяў з нагоды ўдзелу [[Пешмерга|Пешмергі]] і апалчэння [[Сілы народнай мабілізацыі|Сіл народнай мабілізацыі]]<ref>{{cite news|title=Abadi blames Peshmerga fragmentation for delay in Hawija op|url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/060920175|access-date=21 September 2017|work=[[Rudaw Media Network]]|date=6 September 2017}}</ref>. == Сілы == З боку ўрадавай арміі і яе саюзнікаў у баях вакол Хавіджы прынімала ўдзел 42 тысячы чалавек<ref>{{cite web|title=Iraq Brought About 42K Fighters Near Daesh Controlled Hawija For Hawija Operation|url=https://isis.liveuamap.com/en/2017/13-september-iraq-brought-about-42k-fighters-near-daesh-controlled|publisher=LiveuaMap|access-date=13 September 2017}}</ref>. Ад [[Узброеныя сілы Ірака|Узброеных сіл Ірака]] былі прыцягнуты 9-я дывізія, Аддзел рэагавання на надзвычайныя сітуацыі, Сілы спецыяльных аперацый<ref name="liberation">{{cite web |url=https://ctc.usma.edu/posts/the-hawija-offensive-a-liberation-exposes-faultlines |title=The Hawija Offensive: A Liberation Exposes Faultlines |author=Derek Henry Flood |work=[[Combating Terrorism Center]] |date=18 October 2017 |access-date=25 October 2017 |archive-date=3 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103143744/https://ctc.usma.edu/the-hawija-offensive-a-liberation-exposes-faultlines/ |url-status=dead }}</ref> і авіяцыя<ref name="nasser">{{cite news|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-airstrike-kills-isis-wali-hawija-near-kirkuk/ |title=Iraqi airstrike kills ISIS Wali of Hawija near Kirkuk |author=Loaa Adel |work=Iraqi Times |date=29 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>, падтрыманыя паліцыяй<ref name="liberation"/>. Ад Сіл народнай мабілізацыі адзначыліся: [[Асаіб Ахль аль-Хак]], [[Харакат Ан-Нуджаба]]<ref name="eject">{{cite news|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2017/10/iraqi-troops-iranian-backed-militias-eject-islamic-state-from-hawija.php |title=Iraqi troops, Iranian-backed militias eject Islamic State from Hawija |author=Bill Roggio |work=[[Long War Journal]] |date=5 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>, [[Арганізацыя Бадра]]<ref name="harbipress">[http://www.harbipress.com/news.php?News=24034 آخر التطورات الميدانية لعمليات قادمون يا حويجة حتى الساعة] Harbi Press (in Arabic) 3 October 2017 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012231047/http://www.harbipress.com/news.php?News=24034|date=12 October 2017}}</ref>, Куват аль-Шахід ас-Садр аль-Аваль, Ліва аль-Таф<ref name="harbipress"/>, 16-я туркменская брыгада<ref>{{Cite web |url=http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192 |title=بالفيديو: لواء 16 الحشد الشعبي قوة التركمان تعلن استعدادها الكامل للمشاركة في عمليات تحريرى الحويجة - تقارير وتحقيقات |access-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703162349/http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192 |archive-date=2018-07-03 |url-status=usurped }}</ref>. Асобнае апалчэнне прадставіла племя Аль-Абайдзі<ref>{{Cite web |title=Arab tribe in Iraq mobilizes more than 5,000 fighters to prevent ISIS regrouping |url=https://shafaq.com/en/Iraq/arab-tribe-in-iraq-mobilizes-more-than-5-000-fighters-to-prevent-isis-regrouping |access-date=2026-06-11 |website=Shafaq News {{!}} Latest breaking news in Iraq and the world |language=en}}</ref>. З паветра аперацыю падтрымлівалі [[ВПС ЗША]]<ref name="liberation"/>. Кантынгент ІДІЛ у раёне Хавіджы налічваў 2000 байцоў<ref name="ISIS surrenders Hawija">{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2017/10/05/1-000-isis-militants-surrender-iraq-wins-islamic-state-loses-key-iraqi-town-1-000-militants-surrende/736901001/ |title=1,000 ISIS militants surrender as Iraq retakes key town of Hawija |author=Jim Michaels|work=USA Today}}</ref><ref name="who">{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/blogs/middleeast/2017/09/iraq-control-hawija-isil-170923130430306.html|title=Iraq: Who will control Hawija after ISIL?|author=Osama bin Javaid|publisher=Al Jazeera|date=September 23, 2017|access-date=September 23, 2017}}</ref>, у тым ліку баевікі з батальёна Саладзіна<ref name="next battle">{{cite news|url=https://www.alaraby.co.uk/english/indepth/2017/9/1/Hawija-The-next-battle-in-Iraqs-war-against-IS |title=Hawija: The next battle in Iraq's war against the Islamic State group |author=Gareth Browne |work=The New Arab |date=2 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref> і спецатрада «Шукальнікі пакутніцтва»<ref name="pledged">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/10/08/world/middleeast/isis-iraq-surrender.html |title=ISIS Fighters, Having Pledged to Fight or Die, Surrender en Masse |author=Rod Nordland |work=[[The New York Times]] |date=8 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>. == Баявыя дзеянні == 20 верасня ўрадавыя войскі з паўночна-заходняга напрамку пачалі наступленне на Хавіджу, адбіўшы чатыры вёскі пад Аль-Шыркатам<ref>{{cite web|url=http://isis.liveuamap.com/en/2017/21-september-the-iraqi-army-and-the-pmu-control-4-villages|title=The Iraqi army and the PMU control 4 villages in North-East of Sharqat|publisher=LiveuaMap|access-date=5 October 2017}}</ref>. На наступны дзень пад іх кантроль перайшло па меншай меры 11 вёсак у раёне Хавіджы<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-make-significant-advance-towards-hawija-map/|title=Iraqi forces make significant advance towards Hawija: map|date=21 September 2017|access-date=5 October 2017|archive-date=14 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414143334/https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-make-significant-advance-towards-hawija-map/|url-status=dead}}</ref>. 22 верасня апалчэнцы і вайскоўцы вызвалілі яшчэ 15 вёсак<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-liberate-140km2-territory-north-hawija/|title=Iraqi forces liberate 140km2 of territory north of Hawija|date=22 September 2017|access-date=5 October 2017|archive-date=14 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414114404/https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-liberate-140km2-territory-north-hawija/|url-status=dead}}</ref>. 24-га УС Ірака абвясцілі аб завяршэнні першай фазы аперацыі. На той момант яны адбілі ўсе раёны на поўнач ад ракі Аль-Заб, а таксама некаторыя іншыя раёны на захад ад [[Тыгр (рака)|ракі Тыгр]] і ў паўночных гарах Махуль<ref name="end Phase 1">{{cite web|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-forces-end-phase-1-hawija-offensive/|title=Iraqi forces end phase 1 of Hawija offensive: command|author=Mohammed Mostafa|date=2 September 2017|access-date=27 September 2017}}</ref>. 29 верасня іракскія сілы пачалі другі этап наступлення, захапіўшы чатыры вёскі і ўвайшоўшы ў горад Аль-Абасі<ref name="phase 2 starts">{{cite web|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/40-militants-killed-second-phase-hawija-offensive-starts/|title=More than 40 IS militants killed, as second phase of Hawija offensive starts|author=Nehal Mostafa|publisher=Iraqi News|date=29 September 2017|access-date=29 September 2017}}</ref>. Тым жа часам у ходзе баёў пад Хавіджай загінуў снайпер-ас [[Абу Тахсін Аль-Салхі]], які меў на момант гібелі 384 забітых<ref name="gulf">{{cite web |url=http://www.gulf-times.com/story/565643/Anti-IS-sheikh-sniper-killed-in-battle-for-Iraq-s-Hawija|title=Anti-IS 'sheikh sniper' killed in battle for Iraq's Hawija|work=Gulf Times |date=30 September 2017 |accessdate=1 October 2017}}</ref> 4 кастрычніка ўрадавая армія пачынае непасрэдны штурм Хавіджы<ref>{{cite web|url=https://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/irak-les-forces-gouvernementales-ont-penetre-dans-hawija-fief-de-l-ei_1949286.html|title=Les forces irakiennes entrent dans Hawija, le dernier bastion nordiste de l'EI|date=4 October 2017|access-date=5 October 2017}}</ref>, з ходу захапіўшы некалькі кварталаў<ref name="army">{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/iraqi-army-allied-shiite-forces-islamic-state-hawija/4056700.html |title=Iraqi Army, Allied Shiite Forces Enter IS-held Hawija |author=Rikar Hussein |publisher=[[Voice of America]] |date=4 October 2017|access-date=9 October 2017}}</ref>. На наступны дзень іракскія сілы бяруць большую частку горада, уключаючы цэнтр<ref>{{cite web|url=https://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/les-forces-irakiennes-reprennent-le-centre-de-hawija-a-l-ei_1949607.html|title=L'EI perd son dernier grand centre urbain en Irak|date=5 October 2017|access-date=5 October 2017}}</ref><ref>{{cite web|author=Reuters in Baghdad |url=https://www.theguardian.com/world/2017/oct/05/iraqi-army-claims-recapture-islamic-state-isis-held-areas-hawija |title=Hawija: Iraqi army says it has recaptured one of last Isis enclaves &#124; World news |work=The Guardian |date=5 October 2017 |access-date=2018-04-30}}</ref>. 8 кастрычніка была разбіта апошняя група баевікоў<ref name=Basnews>{{cite web|url=http://www.basnews.com/index.php/en/news/iraq/383868|title=Map: Remaining Iraqi Territories Under Control of IS|date=8 October 2017|publisher=Basnews|access-date=8 October 2017}}</ref>. Як адзначалі вайскоўцы ў канцы баёў, у ходзе аперацыі баевікі масава здаваліся ў палон, у той час як раней ісламісты заўжды змагаліся на смерць<ref name="surrender en masse">{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/isis-fighters-surrender-en-mass-iraq-2017-10|title=ISIS fighters, once bent on martyrdom, surrender en masse from last Iraqi stronghold|author=Alex Lockie|website=[[Business Insider]]|date=9 October 2017|access-date=20 October 2017}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі грамадзянскай вайны ў Іраку]][[Катэгорыя:Верасень 2017 года]][[Катэгорыя:Кастрычнік 2017 года]] 5r5c4c5n1q4j4miynagn6ciy82im9lk 5209976 5209975 2026-10-01T15:35:56Z DBatura 73587 /* Баявыя дзеянні */ 5209976 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Хавіджу |частка = [[Грамадзянская вайна ў Іраку]] |выява = Hawija offensive.svg |подпіс = Карта аперацыі ў раёне Хавіджы. |дата = 20 верасня — 8 кастрычніка 2017 |месца = [[Хавіджа]], [[Ірак]] |прычына = |вынік = перамога Ірака і саюзнікаў |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Ірак}}<br>[[File:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Сілы народнай мабілізацыі]]<br>'''пры падтрымцы''':<br/>{{Сцягафікацыя|Іран}}<ref name="Leading Role">{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/iran-backed-militia-leading-role-operation-iraq-hawija/4047101.html |title=Iran-backed Militia Taking Leading Role in Operation for Iraq's Hawija |author=Dlshad Anwar |publisher=[[Voice of America]] |date=27 September 2017|access-date=1 October 2017}}</ref><br>{{Сцягафікацыя|ЗША}} |праціўнік2 = [[Выява:ShababFlag.svg|border|22px]] [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]] |камандзір1 = Абдэль Эмір Яралах<ref name="army"/><br />[[Каіс аль-Хазалі]]<ref name="eject"/><br />Акрам аль-Каабі<ref name="eject"/><br />Абдул Муштак<ref name="Leading Role"/> |камандзір2 =Кусай Хасан Валі аль-Баяты («Абу Хайсам»)<ref name="next battle"/><br />Гейт Ібрагім Мурат<ref name="next battle"/><br />Абу Насер аз-Завбаі {{KIA}}<ref name="nasser">{{cite news|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-airstrike-kills-isis-wali-hawija-near-kirkuk/ |title=Iraqi airstrike kills ISIS Wali of Hawija near Kirkuk |author=Loaa Adel |work=Iraqi Times |date=29 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref><br />Абдула аль-Таджыкі {{KIA}}<ref>{{cite news|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iss-baghdadis-close-member-five-snipers-killed-airstrike-kirkuk/ |title=IS's Baghdadi's close member, five snipers, killed in airstrike in Kirkuk |author=Nehal Mostafa |work=Iraqi Times |date=7 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref> |сілы1 =42 000 чалавек |сілы2 =2000 чалавек |страты1 = ''невядома'' |страты2 = 942 забітых (заявы ўладаў)<ref name="Over300">{{cite web|title=Over 300 Islamic State militants killed in Hawija offensive: Commander|date=7 October 2017|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/300-islamic-state-militants-killed-hawija-offensive-commander/|publisher=Iraqi News|access-date=7 October 2017}}</ref>,<br />1000 палонных<ref name="pledged"/> |агульныя страты = }} '''Бітва за Хавіджу''' — эпізод [[Грамадзянская вайна ў Іраку|грамадзянскай вайны ў Іраку 2011—2017 гадоў]], у ходзе якога ўрадавая армія разам з саюзнікамі правяла наступальную аперацыю ў раёне горада Хавіджа супраць баевікоў [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref>{{cite news|title=Iraqi forces launch offensive to retake Hawija from IS |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41346427 |access-date=21 September 2017|work=[[BBC News]]|date=21 September 2017}}</ref>. == Перадгісторыя == Хавіджа размешчаная за 50 кіламетраў на захад ад горада [[Кіркук]]. З моманту [[Уварванне ў Ірак (2003)|амерыканскага ўварвання]] была апорай [[Іракскія паўстанцы|суніцкіх паўстанцаў]]<ref name=BBC>{{cite news|title=Iraqi forces launch offensive to retake Hawija from IS|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41346427|access-date=21 September 2017|work=[[BBC]]|date=16 September 2017}}</ref>. У 2013 годзе сілавікі расстралялі мірную дэманстрацыю, што абумовіла сімпатыю мясцовага насельніцтва да [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref>{{cite news|title=Battle to remove ISIL from Hawija could unlock further sectarian tensions|url=https://www.thenationalnews.com/world/battle-to-remove-isil-from-hawija-could-unlock-further-sectarian-tensions-1.626394|author=Florian Nehouf|access-date=22 September 2017|work=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]|date=7 September 2017}}</ref>, і, як следства, у 2014 годзе групоўка хутка захапіла горад<ref name=BBC/>. У ліпені 2016 года падчас [[Бітва за Масул (2016—2017)|наступлення на Масул]] горад апынуўся ізаляваны ад асноўных сіл баевікоў<ref>{{cite news|title=Almost everybody is against a Kurdish referendum|url=https://www.economist.com/news/briefing/21728899-once-america-and-iran-agree-almost-everybody-against-kurdish-referendum|access-date=21 September 2017|newspaper=[[The Economist]]|date=16 September 2017}}</ref>, але яго штурм неаднаразова адкладваўся з-за розных міжканфесійных праблем і рознагалоссяў з нагоды ўдзелу [[Пешмерга|Пешмергі]] і апалчэння [[Сілы народнай мабілізацыі|Сіл народнай мабілізацыі]]<ref>{{cite news|title=Abadi blames Peshmerga fragmentation for delay in Hawija op|url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/060920175|access-date=21 September 2017|work=[[Rudaw Media Network]]|date=6 September 2017}}</ref>. == Сілы == З боку ўрадавай арміі і яе саюзнікаў у баях вакол Хавіджы прынімала ўдзел 42 тысячы чалавек<ref>{{cite web|title=Iraq Brought About 42K Fighters Near Daesh Controlled Hawija For Hawija Operation|url=https://isis.liveuamap.com/en/2017/13-september-iraq-brought-about-42k-fighters-near-daesh-controlled|publisher=LiveuaMap|access-date=13 September 2017}}</ref>. Ад [[Узброеныя сілы Ірака|Узброеных сіл Ірака]] былі прыцягнуты 9-я дывізія, Аддзел рэагавання на надзвычайныя сітуацыі, Сілы спецыяльных аперацый<ref name="liberation">{{cite web |url=https://ctc.usma.edu/posts/the-hawija-offensive-a-liberation-exposes-faultlines |title=The Hawija Offensive: A Liberation Exposes Faultlines |author=Derek Henry Flood |work=[[Combating Terrorism Center]] |date=18 October 2017 |access-date=25 October 2017 |archive-date=3 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103143744/https://ctc.usma.edu/the-hawija-offensive-a-liberation-exposes-faultlines/ |url-status=dead }}</ref> і авіяцыя<ref name="nasser">{{cite news|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-airstrike-kills-isis-wali-hawija-near-kirkuk/ |title=Iraqi airstrike kills ISIS Wali of Hawija near Kirkuk |author=Loaa Adel |work=Iraqi Times |date=29 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>, падтрыманыя паліцыяй<ref name="liberation"/>. Ад Сіл народнай мабілізацыі адзначыліся: [[Асаіб Ахль аль-Хак]], [[Харакат Ан-Нуджаба]]<ref name="eject">{{cite news|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2017/10/iraqi-troops-iranian-backed-militias-eject-islamic-state-from-hawija.php |title=Iraqi troops, Iranian-backed militias eject Islamic State from Hawija |author=Bill Roggio |work=[[Long War Journal]] |date=5 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>, [[Арганізацыя Бадра]]<ref name="harbipress">[http://www.harbipress.com/news.php?News=24034 آخر التطورات الميدانية لعمليات قادمون يا حويجة حتى الساعة] Harbi Press (in Arabic) 3 October 2017 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012231047/http://www.harbipress.com/news.php?News=24034|date=12 October 2017}}</ref>, Куват аль-Шахід ас-Садр аль-Аваль, Ліва аль-Таф<ref name="harbipress"/>, 16-я туркменская брыгада<ref>{{Cite web |url=http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192 |title=بالفيديو: لواء 16 الحشد الشعبي قوة التركمان تعلن استعدادها الكامل للمشاركة في عمليات تحريرى الحويجة - تقارير وتحقيقات |access-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703162349/http://www.wr-news.net/arabic/reports/2192 |archive-date=2018-07-03 |url-status=usurped }}</ref>. Асобнае апалчэнне прадставіла племя Аль-Абайдзі<ref>{{Cite web |title=Arab tribe in Iraq mobilizes more than 5,000 fighters to prevent ISIS regrouping |url=https://shafaq.com/en/Iraq/arab-tribe-in-iraq-mobilizes-more-than-5-000-fighters-to-prevent-isis-regrouping |access-date=2026-06-11 |website=Shafaq News {{!}} Latest breaking news in Iraq and the world |language=en}}</ref>. З паветра аперацыю падтрымлівалі [[ВПС ЗША]]<ref name="liberation"/>. Кантынгент ІДІЛ у раёне Хавіджы налічваў 2000 байцоў<ref name="ISIS surrenders Hawija">{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2017/10/05/1-000-isis-militants-surrender-iraq-wins-islamic-state-loses-key-iraqi-town-1-000-militants-surrende/736901001/ |title=1,000 ISIS militants surrender as Iraq retakes key town of Hawija |author=Jim Michaels|work=USA Today}}</ref><ref name="who">{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/blogs/middleeast/2017/09/iraq-control-hawija-isil-170923130430306.html|title=Iraq: Who will control Hawija after ISIL?|author=Osama bin Javaid|publisher=Al Jazeera|date=September 23, 2017|access-date=September 23, 2017}}</ref>, у тым ліку баевікі з батальёна Саладзіна<ref name="next battle">{{cite news|url=https://www.alaraby.co.uk/english/indepth/2017/9/1/Hawija-The-next-battle-in-Iraqs-war-against-IS |title=Hawija: The next battle in Iraq's war against the Islamic State group |author=Gareth Browne |work=The New Arab |date=2 September 2017|access-date=8 October 2017}}</ref> і спецатрада «Шукальнікі пакутніцтва»<ref name="pledged">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/10/08/world/middleeast/isis-iraq-surrender.html |title=ISIS Fighters, Having Pledged to Fight or Die, Surrender en Masse |author=Rod Nordland |work=[[The New York Times]] |date=8 October 2017|access-date=8 October 2017}}</ref>. == Баявыя дзеянні == 20 верасня ўрадавыя войскі з паўночна-заходняга напрамку пачалі наступленне на Хавіджу, адбіўшы чатыры вёскі пад Аль-Шыркатам<ref>{{cite web|url=http://isis.liveuamap.com/en/2017/21-september-the-iraqi-army-and-the-pmu-control-4-villages|title=The Iraqi army and the PMU control 4 villages in North-East of Sharqat|publisher=LiveuaMap|access-date=5 October 2017}}</ref>. На наступны дзень пад іх кантроль перайшло па меншай меры 11 вёсак у раёне Хавіджы<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-make-significant-advance-towards-hawija-map/|title=Iraqi forces make significant advance towards Hawija: map|date=21 September 2017|access-date=5 October 2017|archive-date=14 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414143334/https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-make-significant-advance-towards-hawija-map/|url-status=dead}}</ref>. 22 верасня апалчэнцы і вайскоўцы вызвалілі яшчэ 15 вёсак<ref>{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-liberate-140km2-territory-north-hawija/|title=Iraqi forces liberate 140km2 of territory north of Hawija|date=22 September 2017|access-date=5 October 2017|archive-date=14 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414114404/https://www.almasdarnews.com/article/iraqi-forces-liberate-140km2-territory-north-hawija/|url-status=dead}}</ref>. 24-га УС Ірака абвясцілі аб завяршэнні першай фазы аперацыі. На той момант яны адбілі ўсе раёны на поўнач ад ракі Аль-Заб, а таксама некаторыя іншыя раёны на захад ад [[Тыгр (рака)|ракі Тыгр]] і ў паўночных гарах Махуль<ref name="end Phase 1">{{cite web|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraqi-forces-end-phase-1-hawija-offensive/|title=Iraqi forces end phase 1 of Hawija offensive: command|author=Mohammed Mostafa|date=2 September 2017|access-date=27 September 2017}}</ref>. 29 верасня іракскія сілы пачалі другі этап наступлення, захапіўшы чатыры вёскі і ўвайшоўшы ў горад Аль-Абасі<ref name="phase 2 starts">{{cite web|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/40-militants-killed-second-phase-hawija-offensive-starts/|title=More than 40 IS militants killed, as second phase of Hawija offensive starts|author=Nehal Mostafa|publisher=Iraqi News|date=29 September 2017|access-date=29 September 2017}}</ref>. Тым жа часам у ходзе баёў пад Хавіджай загінуў снайпер-ас [[Абу Тахсін Аль-Салхі]], які меў на момант гібелі 384 забітых<ref name="gulf">{{cite web |url=http://www.gulf-times.com/story/565643/Anti-IS-sheikh-sniper-killed-in-battle-for-Iraq-s-Hawija|title=Anti-IS 'sheikh sniper' killed in battle for Iraq's Hawija|work=Gulf Times |date=30 September 2017 |accessdate=1 October 2017}}</ref>. 4 кастрычніка ўрадавая армія пачынае непасрэдны штурм Хавіджы<ref>{{cite web|url=https://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/irak-les-forces-gouvernementales-ont-penetre-dans-hawija-fief-de-l-ei_1949286.html|title=Les forces irakiennes entrent dans Hawija, le dernier bastion nordiste de l'EI|date=4 October 2017|access-date=5 October 2017}}</ref>, з ходу захапіўшы некалькі кварталаў<ref name="army">{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/iraqi-army-allied-shiite-forces-islamic-state-hawija/4056700.html |title=Iraqi Army, Allied Shiite Forces Enter IS-held Hawija |author=Rikar Hussein |publisher=[[Voice of America]] |date=4 October 2017|access-date=9 October 2017}}</ref>. На наступны дзень іракскія сілы бяруць большую частку горада, уключаючы цэнтр<ref>{{cite web|url=https://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/les-forces-irakiennes-reprennent-le-centre-de-hawija-a-l-ei_1949607.html|title=L'EI perd son dernier grand centre urbain en Irak|date=5 October 2017|access-date=5 October 2017}}</ref><ref>{{cite web|author=Reuters in Baghdad |url=https://www.theguardian.com/world/2017/oct/05/iraqi-army-claims-recapture-islamic-state-isis-held-areas-hawija |title=Hawija: Iraqi army says it has recaptured one of last Isis enclaves &#124; World news |work=The Guardian |date=5 October 2017 |access-date=2018-04-30}}</ref>. 8 кастрычніка была разбіта апошняя група баевікоў<ref name=Basnews>{{cite web|url=http://www.basnews.com/index.php/en/news/iraq/383868|title=Map: Remaining Iraqi Territories Under Control of IS|date=8 October 2017|publisher=Basnews|access-date=8 October 2017}}</ref>. Як адзначалі вайскоўцы ў канцы баёў, у ходзе аперацыі баевікі масава здаваліся ў палон, у той час як раней ісламісты заўжды змагаліся на смерць<ref name="surrender en masse">{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/isis-fighters-surrender-en-mass-iraq-2017-10|title=ISIS fighters, once bent on martyrdom, surrender en masse from last Iraqi stronghold|author=Alex Lockie|website=[[Business Insider]]|date=9 October 2017|access-date=20 October 2017}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі грамадзянскай вайны ў Іраку]][[Катэгорыя:Верасень 2017 года]][[Катэгорыя:Кастрычнік 2017 года]] pfh4zwov8ty1ze4ylyx8ceksmbv8mod 0 814098 5209999 5208019 2026-10-01T16:05:20Z DBatura 73587 /* Расійскі напрамак */ 5209999 wikitext text/x-wiki [[File:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (M. Mironaŭ, 1910).jpg|міні|Фотаздымак арыгінала Крыжа Ефрасінні Полацкай, 1910 год.]] '''Знікненне і пошукі крыжа Ефрасінні Полацкай''' — праблема лёсу арыгінальнай версіі [[Крыж Еўфрасінні Полацкай|Крыжа Ефрасінні Полацкай]], значнай беларускай сярэднявечнай рэліквіі. Артэфакт знік у 1941 годзе ў пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] з будынка [[Магілёўскі абласны камітэт КПБ|Магілёўскага абкама]]. Паводле розных версій, святыня ці то згубілася ў ходзе эвакуацыі і трапіла ў [[Расія|Расію]], ці то апынулася пасля савецкай эвакуацыі альбо выкрадання немцамі ў [[ЗША]], ці то выкрадзена дырэктарам [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей|магілёўскага музея]] [[Іван Сяргеевіч Мігулін|Іванам Мігуліным]] разам са змоўшчыкамі, ці то замуравана духавенствам у сцяну. З [[Распад СССР|распадам СССР]] тэма знікнення крыжа набыла яшчэ большую актуальнасць. Беларускія гісторыкі, грамадскія дзеячы, дыпламаты і супрацоўнікі КДБ, пры падтрымцы прадстаўнікоў ЗША, Расіі і [[Інтэрпол]]а, праводзілі пошукі рэліквіі. Прапрацоўваліся розныя версіі. Аднак канкрэтных вынікаў пошукі так і не далі. Беларускае грамадства, асабліва [[праваслаўе ў Беларусі|праваслаўнае насельніцтва]], спадзяецца на вяртанне крыжа, паколькі для краіны значнасць рэліквіі ў рэлігійным, нацыянальна-культурным, гістарычным і палітычным плане вялікая. Улады і апазіцыя сыходзяцца ў меркаванні з грамадзянамі ў асаблівым для нацыі статусе крыжа. Яго вобраз выкарыстоўваецца ў [[гістарычная палітыка Беларусі|гістарычным наратыве]] і [[ідэалогія беларускай дзяржавы|дзяржаўнай ідэалогіі]]. == Значэнне праблемы == [[File:Магілёўскі абласны мастацкі музей. Захаваная спадчына. 136.jpg|міні|злева|Экспазіцыя Крыжа Ефрасінні Полацкай у былым пакоі-сейфе, з якой ён знік у 1941 годзе.]] Крыж выкананы ў 1161 годзе [[Лазар Богша|Лазарам Богшам]] па замове [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]]{{sfn|Арбузов|2011|с=79}}. Большую частку сваёй гісторыі захоўваўся ў [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскай царкве]] ў [[Полацк]]у. У 1921 годзе святыня рэквізавана і знаходзілася ў мясцовым фінаддзеле. Праз сем гадоў дырэктар Беларускага дзяржаўнага музея [[Вацлаў Ластоўскі]] адправіўся з экспедыцыяй у Полацк, каб адшукаць рэліквію. Знойдзены крыж адправілі ў [[Мінск]], а затым у [[Магілёў]], дзе ён захоўваўся ў пакоі-сейфе [[Магілёўскі абласны камітэт КПБ|Магілёўскага абкама]] і гаркама партыі. У 1941 года, калі пачалася [[Вялікая Айчынная вайна]], артэфакт бясследна знік{{sfn|Арбузов|2011|с=73}}. У тыя дні з Магілёва зніклі і іншыя каштоўнасці. Паводле спісу за снежань 1944 года, акрамя крыжа (запісаны пад № 3), знікла і [[Слуцкае Евангелле|Слуцкае Евангелле 1581 года]] (№ 21){{sfn|Арбузов|2011|с=78}}, а таксама 20 іншых Евангелляў, залаты і сярэбраны ключы Магілёва, сярэбраныя пячаткі, дадзеныя гораду [[Магдэбургскае права|Магдэбургскім правам]], залатыя ўпрыгожванні, знойдзеныя на раскопках [[Пампеі]], сярэбраная булава [[кароль Рэчы Паспалітай|караля Рэчы Паспалітай]] [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], абразы [[Бялыніцкі абраз Божай Маці|Бялыніцкай Маці Божай]], Спаскай Маці Божай і іншыя, троннае крэсла [[Кацярына Вялікая|Кацярыны II]], сані [[Напалеон Банапарт|Напалеона]], карціны [[Уладзімір Лукіч Баравікоўскі|Уладзіміра Баравікоўскага]], калекцыі [[Беларускі народны касцюм|беларускага адзення]]{{sfn|Селицкая|2010|loc=Вместе с Крестом находились золото Помпеи, тронное кресло Екатерины IIи сани Наполеона}}. Былі вылучана некалькі версій далейшага лёсу рэліквіі<ref>Кирилл Калечиц. [https://mlyn.by/15032025/krest-evfrosinii-poloczkoj-gde-on-teorii-i-dogadki/ Крест Ефросинии Полоцкой: где он? Теории и догадки] // Мінская праўда, 15 марта 2025</ref><ref name="марозава"/>: * «'''Расійская'''». Падчас эвакуацыі каштоўнасцяў вопіс вырабляўся альбо карава і ў спешцы, альбо зусім не праводзіўся. Як следства, экспанат быў вывезены ў [[РСФСР]] і, не маючы дакументальнага суправаджэння, згубіўся. * «'''Заходняя'''». Святыня не была вывезена і трапіла ў рукі немцаў, якія вывезлі яе з Беларусі. Пад канец вайны ім маглі завалодаць амерыканскія ваенныя, праз якіх крыж трапіў у прыватныя рукі. Паводле іншай інфармацыі, ён апынуўся на Захадзе не праз немцаў, а праз савецкія ўлады. Сярод магчымых месцаў знаходжання — Фонд Моргана. * «'''Беларуская'''». Крыж надзейна схавалі ў Беларусі, умураваўшы ў сцяну альбо іншым спосабам. На сённяшні дзень ні адна з гэтых версій пакуль не знайшла пацверджання{{sfn|Арбузов|2011|с=77}}<ref name="марозава"/>. Адносна важнасці артэфакта гісторык [[Анатоль Арбузаў]] пісаў{{sfn|Арбузов|2011|с=77}}:{{Цытата|Крыж Ефрасінні Полацкай — не проста каштоўнасць, не проста шэдэўр ювелірнага мастацтва, гэта — не толькі нацыянальная святыня беларускага народа, але і праваслаўная святыня, каштоўная рэліквія сусветнага хрысціянства. Пошукі працягваюцца, і вельмі хочацца верыць, што святыня ўсё ж вернецца ў Беларусь. Так павінна быць па законе Справядлівасці.}} Як і [[Бурштынавы пакой]], крыж увайшоў у дзясятку самых каштоўных зніклых прадметаў мастацтваў. Хоць у 1990-я гады створана копія, нічым не адрозная ад арыгінала, зыходнік вабіў знатакоў і вернікаў сваім духоўным і гістарычным напаўненнем. Для Беларусі ён меў вялікае значэнне, бо святыню вырабіла беларуская святая для сваіх жа землякоў. Крыж задумваўся Ефрасінняй Полацкай як абаронца і захавальнік народа [[Полацкае княства|Полацкага княства]]. Рэліквія ўпісвала Беларусь і беларусаў у еўрапейскую гісторыю, так як Лазар Богша не толькі зрабіў яго па канонах сярэднявечнага еўрапейскага мастацтва, але і прыўнёс у твор мясцовы каларыт, які вылучаў яго сярод падобных рэліквій. Факт аднаўлення крыжа ў незалежнай Беларусі сведчыць пра важнасць яго для праваслаўнага насельніцтва краіны, якое спадзяецца на вяртанне экспаната{{sfn|Арбузов|2011|с=79}}<ref name="марозава"/>. Як паказваў гісторык [[Міхаіл Васілевіч Стралец|Міхаіл Стралец]], у нацыянальнай памяці Беларусі не існуе артэфакта, які мог бы параўнацца з ім па ўзроўні сімвалічнай, сакральнай і палітычнай значнасці. Шмат у чым такі статус экспанат набыў за кошт надпісу-завяшчання, выразаным на бакавых тарцах самой Еўфрасініяй Полацкай<ref name="нг"/>: {{Цытата|У лета 6669 (1161 год ад нараджэння Хрыстова) пакладае Еўфрасіння сумленны крыж у манастыры сваім, у царкве Святога Спаса. Ды не вынясецца з манастыра ніколі ж, бо ні прадаць, ні аддаць. Калі хто гэтага не паслухае, знясе яго з манастыра, хай не будзе яму памочнікам сумленны Крыж ні ў гэты век, ні ў будучы і хай будзе пракляты Святою Жыватворчай...}} Гэта заклён, накіраваны супраць любой формы адчужэння манастырскай уласнасці, у ментальнасці наступных пакаленняў атрымаў фатальны характар. Уся далейшая шматвяковая гісторыя перасоўванняў і канчатковай страты святыні ўспрымаецца вернікамі праз прызму парушэння гэтага запавету<ref name="нг"/>. У пачатку 1990-х гадоў, пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] і здабыцця [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] незалежнасці, тэма пошуку крыжа Еўфрасінні Полацкай стала адным з галоўных лейтматываў грамадскіх, навуковых і палітычных дыскусій. Маладая дзяржава, якая апынулася ў сітуацыі недахопу кансалідуючых ідэалагем, мела патрэбу ў гістарычных сімвалах, здольных пацвердзіць яе ўкараненне ў еўрапейскім гістарычным працэсе. Так, напрыклад, прэзідэнт [[Аляксандр Лукашэнка]], выступаючы ў студзені 2025-га, прызнаў, што пошук крыжа Еўфрасінні ў пачатку 1990-х гадоў быў найважнейшай тэмай. Лукашэнка падкрэсліў, што без захавання матэрыяльнай і духоўнай спадчыны продкаў не можа быць ні нацыі, ні дзяржавы. У гэтай оптыцы Крыж Еўфрасінні Полацкай інтэгруецца ў [[канцэпцыя гісторыі беларускай дзяржаўнасці|наратыў аб тысячагадовай беларускай дзяржаўнасці]]. У [[ідэалогія беларускай дзяржавы|дзяржідэалогіі]] выкарыстоўваецца вобраз крыжа як прыклад уключэння беларусаў у сусветную гісторыю са сваімі эксклюзіўнымі архітэктурнымі і мастацкімі формамі. Дадзеныя ідэі падзяляюць таксама грамадзянская супольнасць, [[беларуская дэмакратычная апазіцыя|апазіцыя]], інтэлігенцыя і дзеячы сучаснага мастацтва<ref name="нг">Михаил Стрелец. [https://www.ng.ru/ng_religii/2026-07-07/8_9532_symbolism.html Сила креста Евфросинии Полоцкой] // Независимая газета, 7 июля 2026</ref>. == Паказанні Івана Мігуліна== [[File:Магілёўскія відарысы 05.jpg|міні|Былы будынак Магілёўскага абкама КП(б)Б. Першапачаткова — [[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Магілёў)|Пазямельна-сялянскі банк]]. У міжваенны перыяд тут знаходзіўся абласны краязнаўчы музей, які пазней быў перамешчаны ў іншы будынак, а стары перадалі пад абкам. Цяпер — [[Магілёўскі абласны мастацкі музей імя П. В. Масленікава]].]] Як сцвярджаў былы дырэктар [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей|Магілёўскага абласного музея]] [[Іван Сяргеевіч Мігулін|Іван Мігулін]] (пам. у 1995), у будынку абкама падчас акупацыі была размешчана нямецкая ваенная часць. Доўгі час на так званы «пакой-сейф» фашысты не звярталі ўвагі. Але аднойчы адзін салдат дабраўся па лесвіцы да акна з кратамі і ўбачыў, што за ім нешта блішчыць, пасля чаго немцы зрэзалі цяжкія дзверы аўтагенам і вывезлі ўсе каштоўнасці ў невядомым кірунку{{sfn|Арбузов|2011|с=73—74}}. Хоць былы дырэктар не вельмі хацеў распаўсюджвацца пра лёс крыжа, але, пасля палемічных публікацый у газетах «[[Веснік Магілёва]]» і «[[Савецкая Беларусь (газета)|Советская Белоруссия]]», 20 верасня 1991 года ў першым выданні Мігулін паведаміў, што на другі дзень вайны ён вырашыў вывезці самыя каштоўныя экспанаты музея, уключаючы крыж, загарад. Нечакана дырэктар быў арыштаваны камендантам горада як панікёр. Толькі ўмяшанне знаёмага зампаліта выратавала яго. Пасля чаго Мігулін у складзе апалчэння ўдзельнічаў у [[Абарона Магілёва (1941)|абароне горада]]. 29 чэрвеня мужчына вярнуўся ў будынак абкама, але яго не пусціў нарад [[Міліцыя СССР|міліцыі]]. Ён пайшоў да чэкістаў, і тыя паведамілі, што ўсе работнікі музея эвакуіраваліся. Мігулін спытаў у чэкістаў: што рабіць з музейнай маёмасцю? Невядомы маёр загадаў ахоўваць каштоўнасці. Аднак дырэктар у той жа дзень сеў з сям’ёй у цягнік і паехаў у тыл, вырашыўшы, што каштоўнасці ўжо вывезены, і не знайшоўшы час праверыць, ці так гэта на самай справе. У 1944 годзе, на другі дзень вызвалення, дырэктар вярнуўся і сустрэўся з настаўнікам Лукоўнікавым, які да вайны быў членам музейнага савета. Той распавёў, што будынак музея быў спалены ў апошнія дні абароны горада згодна з указам [[Іосіф Сталін|Сталіна]] ад 3 ліпеня «Знішчыць усе матэрыяльныя і культурныя каштоўнасці, якія застаюцца нявывезенымі». Упершыню гэтую гісторыю ён выклаў на партсходзе 19 кастрычніка 1949 года, пасля праверкі музея спецыяльнай камісіяй. Тады дырэктара абвінавацілі ў тым, што той «кінуў на волю лёсу вялікія дзяржаўныя каштоўнасці і дэзерціраваў у тыл», і абвясцілі строгую вымову з занясеннем ва ўліковую картку{{sfn|Селицкая|2010|loc=Однорукий директор музея поделил сокровища с чекистами?}}{{sfn|Селицкая|2003|loc=Что сказал директор?}}. У наступным яго версія крытыкавалася. Па-першае, часу для эвакуацыі рэліквіі з Магілёва ў першыя дні вайны хапала. Па-другое, старыя браняваныя (да таго ж абсалютна цэлыя) дзверы ў будынку знялі толькі ў канцы 90-х гадоў, а іншыя, кратаваныя, стаяць да гэтага часу{{sfn|Арбузов|2011|с=74}}. Са слоў магілёўскіх старажылаў, якія публічна заявілі ў эпоху [[Галоснасць|галоснасці]]{{sfn|Селицкая|2010|loc=Однорукий директор музея поделил сокровища с чекистами?}}, у чэрвені ў будынак увайшла група людзей у форме [[НКУС]] (альбо пераапранутых бандытаў). Адкрыўшы пакой-сейф, яны склалі каштоўнасці ў загадзя падрыхтаваныя мяшкі і кудысьці павезлі{{sfn|Арбузов|2011|с=74}}. Нібыта Мігулін падзяліў з імі музейныя скарбы, што ён сам абвяргаў на старонках «Магілёўскага весніка», бо ваяваў у апалчэнні, а пасля адразу ж з’ехаў з горада. Як той дадаў, па дарозе ён выкінуў з акна вагона ключы ад браняванага пакоя-сейфа і спаслаўся на тое, што яго алібі можа пацвердзіць тагачасны намеснік Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР [[Іван Фролавіч Клімаў|Іван Клімаў]]{{sfn|Селицкая|2010|loc=Однорукий директор музея поделил сокровища с чекистами?}}. Тым не менш, новы дырэктар Іван Скварцоў у газеце «Магілёўскія ведамасці» за 1 сакавіка 1997 года распавёў, што Мігулін у прыватных размовах адкрыта выхваліўся наяўным у яго багаццем, а адзін раз, нават прынёс вельмі рэдкую брашуру пра горад, выдадзеную ў 1928 годзе. Калі ж у яго спыталі, адкуль узялася гэтак рэдкая кніга, адказаў, што з яго асабістай бібліятэкі. Хоць да таго сцвярджаў, што ўсе яго рэчы згарэлі разам з кватэрай у гады вайны{{sfn|Селицкая|2003|loc=Что сказал директор?}}. Людміла Сяліцкая ў выданні «[[Камсамольская праўда]]» прымеціла, што пасля вызвалення Беларусі дырэктарам было складзена два спісы страчаных экспанатаў. Першы прадстаўлены 22 снежня 1944 года, дзе фігуравала 89 пазіцый{{sfn|Селицкая|2010|loc=Вместе с Крестом находились золото Помпеи, тронное кресло Екатерины IIи сани Наполеона}}. 17 верасня 1947 года Мігулін склаў другі вопіс музейных страт і пералічыў усяго 24 пазіцыі. Усё гэта наводзіць падазрэнні на Мігуліна, як і досыць мяккае пакаранне за пакіданне экспанатаў{{sfn|Селицкая|2010|loc=Однорукий директор музея поделил сокровища с чекистами?}}. У сваю чаргу ў пацверджанне слоў Мігуліна расійскі даследчык Мікалай Пятроўскі, чый артыкул 6 красавіка 2000 года перадрукавалі «Магілёўскія ведамасці», паказваў, што падчас знаёмства з адным з фондаў «[[Штаб рэйхсляйтэра Розенберга|Аператыўнага штаба Розенберга]]», які знаходзіцца цяпер у Цэнтральным дзяржаўным архіве Кіева, ён наткнуўся на шматзначны запіс, дзе згаданы нейкі «магілёўскі срэбны скарб». Нібыта ён знаходзіцца ў [[Смаленск]]у ў [[Служба бяспекі (Трэці рэйх)|СД]], аднак афіцыйна ўжо перададзена Штабу, а менавіта зондэркамандзе «Смаленск». Скарб складаецца з 369 асобных прадметаў, упакаваных у 4 вялікіх скрыні{{sfn|Селицкая|2003|loc=Чекисты идут по следу}}. == Правядзенне пошукаў == === Першыя спробы === Адразу пасля заканчэння Вялікай Айчыннай вайны вялося расследаванне аб знікненні скарбаў, але рэальных вынікаў яно не дало<ref name="смартпресс"/>. У 1960-я магілёўскі абласны музей звярнуўся ў [[Эрмітаж]] з запытам пра лёс крыжа Ефрасінні. У адказе паведамлялася, што рэліквія трапіла ў калекцыю мільянераў Морганаў і знаходзіцца ў [[Нью-Ёрк]]у. Аднак гэтаму няма дакументальных пацверджанняў{{sfn|Арбузов|2011|с=74}}. 10 красавіка 1970 года ў кабінеце ў намесніка Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Івана Клімава для размовы аб знікненні крыжа былі запрошаны два дырэктары магілёўскага музея — даваенны, Іван Мігулін, пры якім крыж знік, і новы, Іван Скварцоў, які напісаў запыт у Эрмітаж. Туды ж накіраваліся гісторык [[Адам Мальдзіс]] і археолаг [[Георгій Васільевіч Штыхаў|Георгій Штыхаў]]. Мігулін, па словах Мальдзіса, выглядаў узнятым: яго кій бесперапынна шаркаў па падлозе. Падчас сустрэчы Мігулін акцэнтаваў увагу на тым, што перад прыходам немцаў у будынку гаспадарылі адны партыйцы, «масквічы нейкія». Пасля гэтага Клімаў камусьці патэлефанаваў, а затым звярнуўся да экс-дырэктара{{sfn|Селицкая|2010|loc=Как профессор Адам Мальдис впервые догадался, что Крест в России?}}: {{Цытата|Ведаеш, дзед, ніводнаму твайму слову не веру. Я вось пагаварыў з адным таварышам, з якім разам адказваў у 1941-м за эвакуацыю Магілёва. Ты ж не прыйшоў да мяне і не патлумачыў, што крыж каштуе даражэй, чым які-небудзь станок... А Морган... Можа, потым усё патрапіла і да Моргана. Паспрабуем на ўсялякі выпадак падрыхтаваць паперы нашаму паслу ў ЗША.}} У першыя хвіліны Мальдзіс не зразумеў, чаму высокі начальнік пасля таямнічага званка наверх раптам страціў цікавасць да крыжа. Але неўзабаве здагадаўся, у чым справа. Таму што адразу пасля гэтага загадкавага званка на ўсе спробы працягнуць пошукі крыжа было накладзена сакрэтнае табу{{sfn|Селицкая|2010|loc=Как профессор Адам Мальдис впервые догадался, что Крест в России?}}. Не дапамог нават чэкіст з Магілёва Дзямідаў, які спачатку паабяцаў новаму дырэктару музея Івана Скварцова дапамогу, бо таго раптоўна перавялі ў іншы горад{{sfn|Арбузов|2011|с=74—75}}. Пошукі на афіцыйным узроўні, па сутнасці, апынуліся, замарожанымі на доўгія 20 гадоў{{sfn|Селицкая|2010|loc=Как профессор Адам Мальдис впервые догадался, что Крест в России?}}. Усё ж у канцы 1970-х гадоў супрацоўнікі [[КДБ СССР]] правялі апытанне грамадзян, якія маглі нешта ведаць пра лёс крыжа і ўсіх музейных каштоўнасцяў. Спецслужбіст Іван Юркін, які тады толькі пачынаў сваю кар’еру, адзначыў<ref name="смартпресс">[https://smartpress.by/idea/istoriya/49185/ Тайна Креста Евфросинии Полоцкой: где находится реликвия сегодня?] // Смартпресс, 4 августа 2023</ref>: {{Цытата|Часам складвалася ўражанне, што людзі проста пераказваюць тое, што чулі ад іншых, дадаючы нейкія нязначныя дэталі. Пры праверцы сведчанняў, нітка вышуку абрывалася альбо мы наогул ўпіраліся ў тупік.}} === Амерыканскі напрамак === [[File:Adam Maldzis.jpg|міні|злева|Адам Мальдзіс.]] Доктар філалагічных навук, прафесар [[Адам Мальдзіс]] рабіў неаднаразовыя спробы знайсці крыж, шмат разоў падымаў гэтае пытанне ў прэсе. Паводле яго расследаванняў, крыж не быў выкрадзены нямецкімі войскамі, як заяўлялі савецкія партыйныя дзеячы{{sfn|Арбузов|2011|с=78}}. Тым не менш, у штотыднёвіку «[[Літаратура і мастацтва]]» Мальдзіс у сваім артыкуле «Сляды продкаў» настойваў менавіта на амерыканскай версіі. Яшчэ ў 1974 годзе{{sfn|Арбузов|2011|с=76}} [[Беларусы ў ЗША|беларускія амерыканцы]] [[Вітаўт Кіпель]] і [[Вітаўт Тумаш]] зацікавіліся прапановай вучонага і звярнуліся ў Нью-Ёрку да супрацоўнікаў [[Бібліятэка і музей Моргана|морганаўскай бібліятэкі і калекцыі твораў мастацтваў]]. Зварот быў складзены ад [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|Беларускага інстытута навукі і мастацтва]], што зрэшты ні да чаго не прывяло{{sfn|Арбузов|2011|с=75}}. Падчас святаў, прысвечаных 500-годдзю ўсходнеславянскага першадрукара [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], Мальдзіс выпадкова сустрэўся ў Полацку з доктарам гістарычных навук, супрацоўнікам [[Эрмітаж]]а [[Барыс Віктаравіч Сапуноў|Барысам Сапуновым]]. Аказалася, што пецябруржац у 1960-я як раз пісаў адказ у краязнаўчы музей горада Магілёва. Сапуноў пацвердзіў, што крыж Ефрасінні быў закуплены ў калекцыю Морганаў на аўкцыёне ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]] адразу ж пасля вайны. А гэта азначае, што ў беларусаў як быццам і няма юрыдычных правоў на рэліквію. Праз некалькі тыдняў пасля размовы Сапуновым, Мальдзіс у якасці члена беларускай дэлегацыі прыбыў на чарговую сесію [[ААН]] у Нью-Ёрку. Паміж справай гісторык наведаў фонд Моргана і сустрэў з рускай эмігранткай Яўгеніяй Зазоўскай, якая ведала славянскімі рукапісамі і рэдкімі выданнямі ў бібліятэцы Моргана. Мальдзіс звярнуўся да яе з просьбай паглядзець каталог музейных фондаў. Зазоўская адказала, што пра існаванне такога каталога ёй не вядома. Хоць у 1974 годзе, калі з лёсам крыжа разбіраўся Тумаш, ён знаёміўся з каталогам фонда{{sfn|Арбузов|2011|с=76}}. [[File:Pierpont Morgan Library.jpg|міні|Бібліятэка-музей Моргана ў Нью-Ёрку.]] Разам з тым даследчык сустрэўся з [[Антон Антонавіч Шукелойць|Антонам Шукелойцем]]. У гады нямецкай акупацыі той узначальваў Мінскі гісторыка-мастацкі музей. Шукелойць выказаў свой пункт гледжання: нацыянальную святыню хутчэй вывезлі на ўсход, магчыма, раздзялілі. Нью-ёркскія пошукі завяршыліся ў кастрычніку 1990 года візітам у Морганаўскі фонд [[Міністэрства замежных спраў БССР|міністра замежных спраў БССР]] [[Пётр Кузьміч Краўчанка|Пятра Краўчанкі]]. Суправаджалі міністра Адам Мальдзіс і супрацоўнік беларускага прадстаўніцтва ААН. Паводле Антоля Арбузава, дырэктару фонду быў перададзены афіцыйны запыт аб Крыжы Ефрасінні Полацкай. Праз некаторы час МЗС Беларусі прыйшоў афіцыйны адказ, з якога вынікала, што ў самім фондзе яго няма. Таксама адзначалася, што сям’я Морганаў мае і прыватныя калекцыі, аднак за іх, як вынікала з дасланага дакумента, адміністрацыя адказваць не можа{{sfn|Арбузов|2011|с=76—77}}. Ва ўспамінах Краўчанкі гэтая гісторыя трохі адрозніваецца. Першапачаткова ўсю працу праводзіў Мальдзіс. Ужо ў першыя тыдні знаходжання ў Нью-Ёрку ён наведаў бібліятэкі, музеі, архівы, правёў шмат сустрэч з прадстаўнікамі беларускай эміграцыі. Гэтыя наведванні і сабраная інфармацыя далі меркаваць, што многія адказы на пытанні, якія ўзнікаюць, можна знайсці ў экспазіцыях і запасніках музея фонду Моргана. Навукоўцу ўдалося пазнаёміцца і ўсталяваць добры кантакт з Зазоўскай. Яна распавяла яму, што ў запасніках музея захоўваюцца больш за 300 сярэднявечных еўрапейскіх крыжоў. Але тэрмін камандзіроўкі Мальдыса паступова падыходзіў да канца. Пошукам страчанай рэліквіі прыйшлося займацца самому міністру. Краўчанка звязаўся з дырэктарам гэтага музея, афіцыйна паведаміў яму пра сваё жаданне азнаёміцца з экспазіцыяй. Праўда прыйшлося прымяніць дыпламатычную хітрасць паказаўшы, што яго цікавяць не крыжы, а сярэднявечныя кніжныя мініяцюры. Дырэктар даў згоду, і неўзабаве Краўчанка апынуўся ў Фондзе Моргана<ref name="борисов"/>. У ненадакучлівай гутарцы факт існавання калекцыі крыжоў пацвердзіўся. Але яе апісання і класіфікацыі ў музеі не было. Краўчанка паказаў здымак святыні. Дырэктар заявіў, што дасць яму адказ праз два тыдні, але так і не звязаўся з ім. Тады Краўчанка запрасіў некалькі уплывовых [[СМІ ЗША|амерыканскіх журналістаў]] і распавёў ім усю гэтую гісторыю з Фондам Моргана. Пасля гэтай сустрэчы ў прэсе з’явілася шэраг публікацый, якія ў пэўнай ступені аказалі ціск на сямейства мільярдэраў. У гэтых артыкулах, вядома, не сцвярджалася, што крыж Еўфрасінні Полацкай знаходзіцца ў Морганаў, але выказвалася меркаванне, што зацягванне з адказам ускосна гэта прадугледжвае<ref name="борисов"/>. У тым жа годзе свае пошукі пачаў журналіст [[Аляксандр Міхайлавіч Лукашук|Алесь Лукашук]]. Ён сустрэўся з мастацкім экспертам [[Ракфелер-цэнтр|Ракфелераўскага цэнтра]] Аліў Брагозі, якая, выслухаўшы апісанне рэліквіі, запэўніла, што падобнага крыжа ў мастацкай калекцыі [[Ракфелеры|Ракфелераў]] няма і ніколі не было. Спецыялістка параіла беларусу звярнуцца ў прыватнае нью-ёркскае агенцтва, якое выдае сусветны каталог выкрадзеных твораў мастацтва. Але, як высветлілася, гэты каталог фіксуе толькі рэчы, якія знаходзіліся ў вышуку пасля 1945 года. Некалькі іншых спробаў, зробленых Лукашукам (напрыклад, наведванне фонду Моргана), таксама не ўвянчаліся поспехам{{sfn|Арбузов|2011|с=75}}. ===Расійскі напрамак === [[Файл:Село Воробьёво.jpg|міні|Ленінскія горы ў 1940-я.]] У 1995 годзе<ref>{{артыкул|загаловак=КГБ ищет крест Ефросиньи Полоцкой|выданне=Витебский Курьер М|год=1995|чысло=15|месяц=9|нумар=37|старонкі=3}}</reF> пошукамі заняўся супрацоўнік упраўлення [[КДБ Беларусі|Камітэта дзяржбяспекі]] па [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] Сяргей Багдановіч. Ён прапрацоўваў расійскую версію. Згодна з чуткамі, што хадзілі тады, магілёўскія скарбы забрала група НКУС на чале з капітанам Віктарам Пудзіным. Багдановіча зацікавіла сведчанне 75-гадовага жыхара Магілёва Пятра Паддубскага. Ветэран распавёў супрацоўніку, што ў разгар баёў яго, выпускніка сельгастэхнікума, які меў правы кіроўцы, выклікаў да сябе начальнік гарадскога гарнізона Ваяводзін, каб забраць і вывезці важны груз. 13 ліпеня Паддубскі, падчас выканання работ, пачуў вокліч: «Які крыж прыгожы!». Машыну з грузам узялі пад ахову шасцёра супрацоўнікаў НКУС на чале з маёрам і загадалі ехаць у бок банка, дзе яшчэ два аўтамабілі загружаліся мяшкамі з грашыма. На наступную раніцу на ўскраіне горада ў кабіну да Паддубскага падсеў першы сакратар ЦК КПБ [[Панцеляймон Кандрацьевіч Панамарэнка| Панцеляймон Панамарэнка]]. Пасля яны рушылі ў Маскву. У сталіцы груз быў здадзены ўпраўленню кадраў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] на [[Ленінскія горы|Ленінскіх гарах]]{{sfn|Селицкая|2003|loc=Чекисты идут по следу}}. Як устанавіў Багдановіч, словы Паддубскага маюць ускоснае пацверджанне ва ўспамінах Панамарэнкі і Ваяводзіна. З меркаваннем калегі пагадзіўся тагачасны кіраўнік Цэнтра інфармацыі і грамадскіх сувязяў КДБ Беларусі Генадзь Сенюкоў. 19 чэрвеня 1997 года на старонках «[[Звязда (газета)|Звязды]]» спецслужбіст выказаў здагадку, што святыня апынулася ў правінцыйным расійскім музеі або архіве{{sfn|Селицкая|2003|loc=Чекисты идут по следу}}. У КДБ лічылі, што правесці пошукі і вяртанне рэліквіі з Расіі будзе проста, за кошт добрых [[беларуска-расійскія адносіны|двухбаковых адносін]]. Аднак у 1997 годзе [[Дзяржаўная дума Расійскай Федэрацыі|Дзярждума]] падрыхтавала закон аб рэстытуцыях, згодна з якім усе змешчаныя на тэрыторыі РФ каштоўнасці з’яўляюцца ўласнасцю краіны і вяртанню іншым дзяржавам не падлягаюць. Тым не менш, спецслужбісты працягвалі працу. Сфармаваны пры Камітэце па пытаннях бяспекі [[Саюзная дзяржава|Саюзнай дзяржавы]] штаб па пошуку святыні пад кіраўніцтвам генерал-маёра КДБ Івана Юркіна выказаў намер ініцыяваць зварот да прэзідэнтаў дзвюх краін з просьбай аб садзейнічанні ў правядзенні вышуковых работ. Як меркавалася, крыж разам з іншымі каштоўнасцямі мог быць эвакуіраваны ў музейныя запаснікі Масквы, [[Самара|Самары]], [[Уфа|Уфы]] або [[Яраслаўль|Яраслаўля]], трапіць у калекцыю [[Лаўрэнцій Паўлавіч Берыя|Лаўрэнція Берыі]], альбо нават быць вывезены за мяжу як аплата па ленд-лізу, альбо, па прыбыцці ў Маскву, магчыма, трапіць у прыватныя калекцыі чыноўнікаў з [[Міністэрства дзяржаўнай бяспекі СССР|Наркамата дзяржбяспекі]], або перададзены ў дар [[Свяшчэнны сінод Рускай праваслаўнай царквы|Свяшчэннаму Сіноду]]. Таксама прапрацоўваліся версіі аб крадзяжы святыні Іванам Мігуліным, бо па чутках у кватэрах яго сыноў у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] і Маскве меліся рэчы са збораў магілёўскага музея{{sfn|Селицкая|2003|loc=Вектор поиска определяет штаб}}. КДБ атрымаў велізарны стос адмоўных адказаў з Цэнтральнага аператыўнага архіва, [[Расійскі фонд культуры|фонду культуры]], Эрмітажа, Аб’яднанага дзяржаўнага музея Масквы, Прэзідыума [[Акадэмія навук Расіі|Акадэміі навук]], [[Гохран Расіі|Гохрана]], [[Цэнтрабанк Расіі|цэнтральнага банка]], [[Міністэрства фінансаў Расійскай Федэрацыі|Міністэрства фінансаў]], камітэта каштоўных металаў і каштоўных камянёў, Бранскага, Смаленскага і Пскоўскага архіваў, [[Цэнтральны архіў Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Цэнтральнага архіва МА]]. Увесну 1999 года рабіўся запыт у [[Генеральная пракуратура Расіі|Генпракуратуру]] з нагоды канфіскаваных рэчаў пасля арышту Берыі, але, як аказалася, па справе Берыі стаяў грыф сакрэтнасці. У той жа час Юркін афіцыйна папрасіў кіраўніцтва [[ФСБ РФ]] правесці гутарку з сынамі экс-дырэктара гутарку. Аднак яны не ўспомнілі нічога істотнага{{sfn|Селицкая|2003|loc=Вектор поиска определяет штаб}}. У чэрвені 2001 года была створана спецыялізаваная група для вышукаў крыжа з супрацоўнікаў спецслужбаў дзвюх дзяржаў{{sfn|Селицкая|2003|loc=Вектор поиска определяет штаб}}. У наступныя гады гэтую працу курыраваў палкоўнік Аляксей Гарохаў, работнік Камітэта па пытаннях бяспекі Саюза Беларусі і Расіі{{sfn|Арбузов|2011|с=77}}. Іван Юркін, будучы ўжо ў адстаўцы, працягваў шукаць інфармацыю пра беларускую рэліквію. На жнівень 2023 года ім выяўлена новая зачэпка. 25 чэрвеня 1941 года з горада эвакуіравалі архіўныя дакументы. У 9-ы вагон пагрузілі партархіў Магілёўскага абкама, справы і матэрыялы Мінскага і Беластоцкага абкамаў, некаторых раённых камітэтаў [[Заходняя Беларусь|заходніх абласцей БССР]] і некалькі скрынь воінскіх часцей. Юркін выказаў здагадку, што ў скрынях былі музейныя каштоўнасці з пакоя-сейфа, а іх уяўная прыналежнасць да вайсковых часцей – гэта маскіроўка. Партархіў суправаджалі тры работніка архіва з сем’ямі: загадчык партархівам ЦК КП(б)Б Фёдар Папоў, яго намеснік Рай і інструктар Галавач, таксама была ахова. На памежных беларускіх станцыях вагоны ў Маскву не прапускалі без спецыяльнага дазволу, таму шлях да сталіцы заняў 10 дзён. За ўвесь гэты час ва ўспамінах не зафіксавана ніякіх інцыдэнтаў. У Маскве вагоны не разгружалі, яны былі апламбаваныя і пад аховай. Кіраўнік спраў ЦК ВКП(б) Крупін распарадзіўся адправіць беларускі архіў ва Уфу, куды ён і прыбыў 10 ліпеня. Успаміны, напісаныя рукой Папова, абрываюцца ў 4-й частцы са згадваннем невядомых скрынь у пачатку апавядання. Ён планаваў расказаць пра іх далейшы лёс, таму што ў Магілёў яны не вярнуліся ў адрозненне ад архіва. Аднак загадчык памёр, не дапісаўшы запісы<ref name="смартпресс"/>. === Іншыя мерапрыемствы === Вясной 1991 года па ініцыятыве Пятра Краўчанкі пададзена афіцыйная заяўка на пошук Крыжа Еўфрасінні Полацкай у [[Інтэрпол]], якая 26 чэрвеня была зарэгістраваная пад № 34-1130 у камп’ютарным цэнтры арганізацыі ў г. [[Ліён]]е ([[Францыя]])<ref name="борисов">Александр Медельцов. [https://borisov-spas.by/novosti-pravoslavnyx-smi/v-poiskah-kresta-evfrosinii-polotskoy.html В поисках Креста Евфросинии Полоцкой] // Кафедральный собор Воскресения Христова г.Борисова, 13 сентября 2013</ref>. Шмат гадоў праз даследчык Сяргей Крапівін знайшоў у архівах стэнаграмы выказванняў кіраўніка Беларускай ССР [[Панцеляймон Кандрацьевіч Панамарэнка|Панцеляймона Панамарэнкі]], якія ўскосна паказваюць на тое, што савецкае кіраўніцтва ведала, дзе знаходзіцца крыж. Верагодней за ўсё, крыж быў вывезены падчас эвакуацыі ў [[Масква|Маскву]], затым, магчыма, быў прададзены ў ЗША ў якасці разлікаў па [[ленд-ліз]]у або, магчыма, так і застаўся ў сталіцы Расіі{{sfn|Арбузов|2011|с=78}}. Акрамя таго, развівалася полацкая версія, згодна з якой крыж у ХХ стагоддзі нікуды не вывозіўся. Калі ў 1920-я савецкая ўлада праводзіла кампанію па канфіскацыі царкоўных каштоўнасцяў, полацкае духавенства аддало копію. Гэта сцвярджэнне грунтуецца на апісанні рэліквіі, зробленым Вацлавам Ластоўскім і апублікаваным у «[[Запісы БІНіМ|Запісах]]». Як вопытны гісторык, збіральнік музейных экспанатаў ён павінен быў ведаць, што крыж зроблены з кіпарыса. У акце ж прыёмкі-перадачы фігуруе дубовае дрэва. Акрамя таго, навуковец фіксуе факт замены некаторых каштоўных камянёў шкельцамі. Адсюль і здагадка, што духавенства вырабіла копію, каб захаваць арыгінал ад экспрапрыяцыі{{sfn|Демидовец|2023|с=35}}<ref name="марозава">Марозава, С.В. [https://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/41/%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%B6_%D0%B5%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%BD%D1%96_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B9_-_%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%80%D1%8D%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B2%D1%96%D1%8F_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%9E.html Крыж Ефрасінні Полацкай - галоўная нацыянальная рэліквія беларусаў] / С.В. Марозава // Роль женщин в укреплении местных сообществ: Материалы Республиканской научной конференции (Путришки, 12 февраля 2011 г.). - Гродно, 2011. - С. 13-18.</ref>. Падобная схема раней пракручвалася падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]]{{sfn|Арбузов|2011|с=77}}. Па іншых дадзеных, крыж з іншымі каштоўнасцямі быў спецыяльна патоплены чырвонаармейцамі, якія трапілі ў акружэнне ў глухім возеры на [[Краснапольскі раён|Краснапольшчыне]], каб каштоўнасці не дасталіся немцам. Таксама хадзілі чуткі, што крыж пахаваны ў глыбокім шурфе або ў падзямеллі пад будынкам самога магілёўскага музея, дзе відавочцы таксама нібыта назіралі ў першыя дні вайны правядзенне апалчэнцамі нейкіх таямнічых работ{{sfn|Селицкая|2003|loc=Чекисты идут по следу}}. У кастрычніку 2024 года [[Міністэрства культуры Беларусі|Мінкульт]], склаў па ініцыятыве [[Генеральная пракуратура Беларусі|Генеральнай пракуратуры]], пералік культурных каштоўнасцей, перамешчаных з тэрыторыі БССР у гады Вялікай Айчыннай вайны і падлягаюць вяртанню. У спіс уключылі 694 прадметы культуры, уключаючы Крыж Ефрасінні Полацкай<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/353365 Генпрокуратура хочет вернуть в Беларусь Крест Ефросиньи Полоцкой, слуцкие пояса и сани Наполеона] // Наша Ніва, 15.10.2024</ref>. == Памяць == У 2013 годзе ў Магілёўскім абласным мастацкім музеі імя П. В. Масленікава адбылося адкрыццё пастаянна дзеючай экспазіцыя «Таямніца крыжа», прысвечанай згубленаму крыжу Еўфрасінні Полацкай. Экспазіцыя была размешчана ў браняваным пакоі-сейфе, з якой ён і знік у 1941 годзе<ref>[https://maslenikov.by/mystery-of-the-cross/ Таямнічы водбліск стагоддзяў] // Мастацкі музей імя П. В. Масленікава</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Демидовец|2023|Демидовец, В. В. [https://libeldoc.bsuir.by/bitstream/123456789/52819/1/Demidovec_Taina.pdf Тайна креста Евфросинии Полоцкой] / В. В. Демидовец // Информационные технологии и управление : материалы 59-ой научной конференции аспирантов, магистрантов и студентов, Минск, 17–21 апреля 2023 года / Белорусский государственный университет информатики и радиоэлектроники ; редкол.: Л. Ю. Шилин [и др.]. – Минск, 2023. – С. 35.}} * {{h|Арбузов|2011|Арбузов, А. Т. [https://rep.bntu.by/items/54a4f193-ecae-4bcd-baad-6df935d04c16/full Белорусский талисман - всемирная реликвия] [крест Евфросинии Полоцкой] / А. Т. Арбузов // Научные труды кафедры "История, мировая и отечественная культура" БНТУ. – Минск : БНТУ, 2011. - С. 66-80.}} * {{артыкул|спасылка=https://www.sb.by/articles/tayna-svyatogo-kresta.html|выданне=СБ. Беларусь сегодня|загаловак=Тайна святого Креста|год=2003|чысло=28|месяц=февраля|аўтар=Людмила Селицкая|ref=Селицкая}} * {{артыкул|аўтар=Людмила Селицкая|спасылка=https://www.kp.ru/daily/24617.3/784167/|загаловак=Вместе с Крестом находились золото Помпеи, тронное кресло Екатерины II и сани Наполеона|выданне=Комсомольская правда|чысло=30|месяц=декабря|год=2010|ref=Селицкая}} {{ВС}} {{Кандыдат у добрыя артыкулы}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} [[Катэгорыя:Ефрасіння Полацкая]][[Катэгорыя:Магілёў у гады Вялікай Айчыннай вайны]][[Катэгорыя:Нявырашаныя праблемы]][[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] nslcpa7lx4tim4ld391ao45sozdtbvc 0 814806 5210218 5201178 2026-10-02T07:29:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210218 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Бука}} {{НП}} '''Бука''' — часовая сталіца [[Бугенвіль (востраў)|Аўтаномнага рэгіёна Бугенвіль]] і яго раёна {{iw|Паўночны Бугенвіль (раён)|Паўночны Бугенвіль||North Bougainville District}} на ўсходзе [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Адміністрацыйна падпарадкоўваецца {{iw|Мясцовае самакіраванне ў Папуа — Новай Гвінеі|мясцоваму самакіраванню||Local-level governments of Papua New Guinea}} {{iw|Сельскае мясцовае самакіраванне Бука|||Buka Rural LLG}}. == Геаграфія == Горад размешчаны на поўдні [[Бука (востраў)|вострава Бука]] і паўночным беразе [[Бука (праліў)|праліва Бука]]. З захаду да горада прымыкаюць джунглі, у ваколіцах горада маецца некалькі вапняковых пячор. == Транспарт == У горадзе маецца пабудаваны ў 1943 годзе акупацыйнымі японскімі войскамі аэрапорт {{iw|Бука (аэрапорт)|Бука|en|Buka Airport}}. Па праліве курсіруюць водныя таксі.<ref>[https://www.thenational.com.pg/bougainville-expects-resurgence-in-tourism/ Bougainville expects resurgence in tourism] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220101072030/https://www.thenational.com.pg/bougainville-expects-resurgence-in-tourism/ |date=1 студзеня 2022 }} {{ref|en}}</ref>, якія злучаюць Буку з паселішчам [[Какапаа]] (Какапау), што знаходзіцца праз праліў на [[Бугенвіль (востраў)|востраве Бугенвіль]], і густанаселеным астраўком [[Сахана]] на захадзе праліва. Галоўная траса горада на поўдні ідзе ўздоўж праліва, а на паўночным усходзе падыходзіць да аэрапорта і злучаецца з кальцавой дарогай, якая апяразвае востраў. == Гісторыя == Еўрапейцы адкрылі востраў Бука ў 1768 годзе<ref>{{Cite journal|last1=McAlpine|first1=J. R.|last2=Saunders|first2=J. C.|last3=Speight|first3=J. G.|last4=Heyligers|first4=P. C.|last5=Scott|first5=R. M.|date=2010|title=No. 20 Lands of Bougainville and Buka Islands, Territory of Papua and New Guinea|url=http://www.publish.csiro.au/CR/LRS20|journal=CSIRO Land Research Surveys|volume=2010|issue=1|pages=1–196|doi=10.1071/lrs20|isbn=978-0643006515|doi-access=free|access-date=2022-01-01|archive-date=2017-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170608023422/http://www.publish.csiro.au/CR/LRS20|url-status=live}}</ref>. Паводле іншай версіі, судна англічаніна Картэрэта адкрыла яго ў 1767 годзе, за год да адкрыцця вострава Бугенвіль экспедыцыяй [[Луі Антуан дэ Бугенвіль|Луі дэ Бугенвіля]].<ref name="tokpisin">{{cite web|title=Autonomous Region of Bougainville|url=https://www.tokpisin.info/autonomous-region-bougainville/|website=Tok Pisin English Dictionary|lang=en|access-date=2022-01-05|archive-date=2022-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220105065352/https://www.tokpisin.info/autonomous-region-bougainville/|url-status=live}}</ref>. У 1899 годзе (паводле іншай версіі, у кастрычніку 1886 года<ref name="tokpisin"/>) яго анексавала [[Германская імперыя]], уключыўшы яго ў [[Германская Новая Гвінея|Германскую Новую Гвінею]]. Сталіцай Бугенвіля Бука стала ў 1990-я гады, пасля таго як яго ранейшая сталіца, [[Арава (Папуа — Новая Гвінея)|Арава]], была практычна цалкам разбурана ў выніку [[Канфлікт на Бугенвілі|Бугенвільскай грамадзянскай вайны]]. У будучыні ўрад Бугенвіля мае намер вярнуць сталіцу ў Араву.<ref>{{cite book |title=The Report: Papua New Guinea 2016 |date=2016 |publisher=Oxford Business Group |isbn=978-1-910068-64-9 |pages=52 |url=https://books.google.com/books?id=mT83DwAAQBAJ&q=bougainville+capital+city&pg=PA52 |language=en }} {{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=mT83DwAAQBAJ&q=bougainville+capital+city&pg=PA52 |title=Источник |access-date=2022-01-01 |archive-date=2022-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220101072027/https://books.google.com/books?id=mT83DwAAQBAJ&q=bougainville+capital+city&pg=PA52 |url-status=unfit }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] enojdpxecijhyhz8o4vc2uius850lqi 0 814840 5210379 5201905 2026-10-02T11:22:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210379 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Вабаг''' ({{lang-en|Wabag}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Энга]]. Горад размешчаны на поўначы цэнтральнай часткі краіны, на беразе ракі Лай, на вышыні 2182 м над узроўнем мора.<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/19/Wabag.html|title=Wabag, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EUOfZbK8?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/19/Wabag.html|archivedate=2013-02-17}}</ref>.<br /> <br /> Праз Вабаг праходзіць Горная шаша, якая злучае яго з горадам [[Маўнт-Хаген]]. Вабаг развіваецца як цэнтр гандлю рэгіёна; у ваколіцах горада вырошчваюць каву. Еўрапейцы ўпершыню наведалі гэтую мясцовасць толькі ў 1934 годзе. У 1938—1939 гадах тут была пабудавана ўзлётна-пасадачная паласа<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/687900/Wabag «Wabag.»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130513160931/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/687900/Wabag |date=13 мая 2013 }} ''Encyclopædia Britannica Online''. Retrieved 4 November 2009.</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 3485 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=304268371|title=Wabag|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EUOg39ie?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-17}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 4300 || 4072 || 3485 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-18}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 4pxnkm6uap577qwdqaqb1o59ffkre8b 0 814938 5210098 5202611 2026-10-01T23:34:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210098 wikitext text/x-wiki [[Файл:El Inmigrante.jpg|thumb|Помнік імігранту ў [[Вілья-дэль-Сера]] ў [[Мантэвідэа]]. У мясцовым філіяле Цэнтра Максіма Горкага ўдзельнічалі ў тым ліку беларускія перасяленцы і іх нашчадкі]] '''Беларусы Уругвая''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] ва [[Уругвай|Уругваі]]. Выхадцы з беларускіх земляў траплялі ў краіну ў складзе міграцыйных плыняў з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], а найбольш выразная беларуская эканамічная эміграцыя пачалася ў міжваенны перыяд, калі ва Уругвай перасяляліся жыхары [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], што знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]].<ref name="Koval2021">Коваль В. У. [https://elib.belstu.by/bitstream/123456789/44092/1/5.%20%D0%9A%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C.pdf Эканамічная эміграцыя беларусаў у Бразілію, Парагвай, Уругвай (1918—1939 гг.)] // ''Труды БГТУ. Сер. 6, История, философия''. — 2021. — № 2 (251). — С. 24—28.</ref> Асобнай дакладнай статыстыкі беларусаў за большую частку XX стагоддзя няма. Уругвайскія крыніцы доўгі час класіфікавалі ўсходнееўрапейскіх перасяленцаў пераважна паводле дзяржаўнай прыналежнасці або краіны нараджэння, таму да катэгорыі «рускіх» маглі трапляць таксама беларусы, украінцы і прадстаўнікі іншых народаў Расійскай імперыі і СССР.<ref name="Vidart1969">Vidart D., Pi Hugarte R. [https://anaforas.fic.edu.uy/jspui/bitstream/123456789/9985/1/Nuestra_tierra_39.pdf ''El legado de los inmigrantes II'']. — Montevideo: Nuestra Tierra, 1969. — 60 p. — (Nuestra Tierra; 39).</ref> == Гісторыя == === Выхадцы з беларускіх земляў да міжваеннага перыяду === Славянская міграцыя ва Уругвай стала прыкметнай на мяжы XIX і XX стагоддзяў. У 1900-я і 1910-я гады ў краіну прыязджалі выхадцы з Расійскай імперыі, але тагачасны ўлік не дазваляе надзейна вызначыць сярод іх колькасць беларусаў.<ref>Мосейкина М. Н., Саравия Бианчимано Х. А. [https://doi.org/10.31857/S0044748X24070054 Патриотизм и связь с Родиной русской семьи Росликов в Уругвае] // ''Латинская Америка''. — 2024. — № 7. — С. 78—89.</ref> Адным з ранніх добра задакументаваных эпізодаў, звязаных з беларускімі землямі, стала яўрэйская сельскагаспадарчая каланізацыя ў дэпартаменце [[Пайсанду (дэпартамент)|Пайсанду]]. Паводле ўругвайскіх этнографаў Даніэля Відарта і Рэнса Пі Угартэ, у 1914 годзе 38 яўрэйскіх сем’яў, якія перад гэтым жылі ў штаце [[Рыу-Гранды-ду-Сул]] у Бразіліі, пасяліліся каля станцыі Парвенір і заснавалі калонію «19 красавіка» ({{lang-es|Colonia 19 de Abril}}); яны былі часткай групы прыкладна з 500 сем’яў, што паходзілі з Беларусі і [[Бесарабія|Бесарабіі]].<ref name="Vidart1969" /> [[Універсітэт Рэспублікі (Уругвай)|Універсітэт Рэспублікі]] ў пазнейшым даследаванні датуе ўзнікненне калоніі 1915 годам і гаворыць прыкладна пра 45 яўрэйскіх сем’яў, якія да гэтага спрабавалі пасяліцца ў калоніі Куатру-Ірманс у Бразіліі; іх паходжанне апісваецца шырэй — як Галіцыя, Бесарабія і навакольныя землі.<ref name="Rossi2000">Rossi V., Favre E., Figari M. і інш. [https://www.colibri.udelar.edu.uy/jspui/bitstream/20.500.12008/45469/1/RossiVirginia.pdf ''La Colonia 19 de Abril: una experiencia de extensión universitaria desde la EEMAC'']. — Montevideo: Facultad de Agronomía, Universidad de la República, 2000. — 72 p.</ref> Таму гэтую групу нельга цалкам атаясамліваць з этнічнымі беларусамі, аднак яна з’яўляецца адным з ранніх задакументаваных прыкладаў перасялення ва Уругвай людзей з беларускіх земляў. Сельскагаспадарчая калонія сутыкнулася з засухамі, шкоднікамі і гаспадарчымі цяжкасцямі. Паводле Відарта і Пі Угартэ, у 1930 годзе заставалася каля паловы першапачатковых сем’яў, у 1935 годзе — пяць, а да 1940 года ўсе першапачатковыя каланісты пакінулі паселішча.<ref name="Vidart1969" /> === Міжваенная беларуская эміграцыя === Асноўная беларуская эканамічная міграцыя ва Уругвай прыпала на 1920—1930-я гады. Яе складалі пераважна жыхары Заходняй Беларусі, якія мелі грамадзянства Польшчы; арганізацыя і кантроль эміграцыі знаходзіліся ў кампетэнцыі польскага Эміграцыйнага ўпраўлення, Міністэрства працы і сацыяльнага забеспячэння, Эміграцыйнага сіндыката і Міністэрства замежных спраў.<ref name="Koval2021" /> Уругвай быў адным з альтэрнатыўных кірункаў для тых жыхароў Заходняй Беларусі, якія не маглі выехаць у [[Аргенціна|Аргенціну]] або [[Бразілія|Бразілію]]. На маштабы перасялення адмоўна паўплываў [[Вялікая дэпрэсія|сусветны эканамічны крызіс]], а колькасць беларусаў ва Уругваі была значна меншай, чым у Аргенціне.<ref name="Koval2021" /> Беларускія эканамічныя эмігранты звычайна не мелі папярэдняга досведу нацыянальнай самаарганізацыі, таму асобнае беларускае грамадскае жыццё развівалася слаба. Значная частка беларусаў уключалася ў супольныя арганізацыі з украінцамі, рускімі і іншымі славянскімі перасяленцамі.<ref name="Koval2021" /><ref name="Vidart1969" /> === Беларуска-ўкраінскае асяроддзе === Адным з асяродкаў грамадскай актыўнасці выхадцаў з Заходняй Беларусі Вольга Коваль называе культурны асяродак, звязаны з імем [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]].<ref name="Koval2021" /> У 1928 годзе ў Мантэвідэа было заснавана Украінскае рабочае таварыства імя Тараса Шаўчэнкі; разам з Украінскім культурна-асветным таварыствам імя Івана Франко і рабочым таварыствам «Воля» яно ў 1938 годзе ўвайшло ва Украінскі культурны цэнтр.<ref name="EUUruguay">{{Cite web |url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CU%5CR%5CUruguay.htm |title=Uruguay |website=Internet Encyclopedia of Ukraine |publisher=Canadian Institute of Ukrainian Studies |language=en |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> Члены гэтага асяроддзя ўдзельнічалі ў мерапрыемствах Асацыяцыі дапамогі вызваленчаму руху ў Заходняй Украіне і Заходняй Беларусі.<ref name="EUUruguay" /> Такім чынам, таварыства імя Шаўчэнкі і створаны пазней Украінскі культурны цэнтр былі ўкраінскімі арганізацыямі, але адначасова служылі адным з асяродкаў кантактаў беларускіх міжваенных эмігрантаў. === Цэнтр Максіма Горкага === [[Файл:Casa Blanca , San Javier.JPG|thumb|Дом-музей «Каса-Бланка» ў [[Сан-Хаўер (Уругвай)|Сан-Хаўеры]], прысвечаны гісторыі ўсходнеславянскай іміграцыі]] У 1940-я гады частка прасавецкіх славянскіх арганізацый Мантэвідэа сканцэнтравалася вакол Культурнага цэнтра імя [[Максім Горкі|Максіма Горкага]] ({{lang-es|Centro Cultural Máximo Gorki}}). У даследаванні Відарта і Пі Угартэ 1969 года ён непасрэдна характарызуецца як арганізацыя, што аб’ядноўвала «рускіх, украінцаў і беларусаў».<ref name="Vidart1969" /> Цэнтр атрымаў юрыдычны статус у 1949 годзе і размяшчаўся на вуліцы Charrúa ў Мантэвідэа; меў таксама філіял у рабочым раёне [[Вілья-дэль-Сера]].<ref name="Porrini2023">Rodríguez Ravera T. La otra Europa habitando la Villa del Cerro: tensiones políticas, asociacionismo y cultura (1957—1973) // ''El Cerro, una comunidad obrera en crisis (1957—1973)'' / coord. R. Porrini Beracochea. — Montevideo: Universidad de la República, CSIC, 2023. — ISBN 978-9974-0-2035-1.</ref> У філіяле ў Вілья-дэль-Сера ўдзельнічалі імігранты і нашчадкі рускіх, беларусаў і ўкраінцаў; у 1969 годзе ён меў больш за 100 членаў.<ref name="Porrini2023" /> Цэнтр Максіма Горкага ўваходзіў у Славянскі саюз Уругвая разам з польскім цэнтрам імя Адама Міцкевіча, Чэхаславацкім гуртком, Балгарскім культурным таварыствам і югаслаўскім аб’яднаннем «Братства». Славянскі саюз арганізоўваў культурныя імпрэзы, танцы, лекцыі, распаўсюджваў перыёдыку і меў радыёперадачу ''La voz eslava'' («Славянскі голас»).<ref name="Martinez2013">Martínez V. [https://sitiosdememoria.uy/sites/default/files/2020-01/Virginia%20Martinez%20-%202013%20-%20Los%20rusos%20de%20San%20Javier.pdf ''Los rusos de San Javier'']. — Montevideo, 2013. — С. 96.</ref> Падобнае культурнае асяроддзе існавала і ў [[Сан-Хаўер (Уругвай)|Сан-Хаўеры]] ў дэпартаменце [[Рыа-Негра (дэпартамент)|Рыа-Негра]], дзе дзейнічаў асобны Цэнтр Максіма Горкага. У ім працавалі бібліятэка, сцэна, курсы рускай мовы і танцавальны ансамбль «Калінка».<ref name="Martinez2013" /> Сан-Хаўер быў заснаваны пераважна расійскімі перасяленцамі, таму сам па сабе не з’яўляецца беларускім паселішчам; яго значэнне для гісторыі беларусаў звязана з шырэйшым усходнеславянскім культурным асяроддзем краіны. === Іншыя асяродкі === Беларусы былі прадстаўлены не толькі ў Мантэвідэа. На пачатку XXI стагоддзя Славянскі культурны цэнтр у [[Сальта (Уругвай)|Сальта]] аб’ядноўваў нашчадкаў рускіх, украінскіх, беларускіх і польскіх перасяленцаў.<ref>{{Cite web |url=https://elpueblodigital.uy/elida-herasimchuck-nueva-presidenta-de-la-union-de-inmigrantes/ |title=Élida Herasimchuck nueva presidenta de la Unión de Inmigrantes |website=El Pueblo |language=es |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> Усходнеславянскія супольнасці існавалі таксама ў Сан-Хаўеры, [[Янг (Уругвай)|Янгу]], [[Фрай-Бентас]]е, Пайсанду і іншых гарадах. Іх склад гістарычна быў змяшаным, а таму ў пазнейшай мясцовай памяці беларускае, украінскае і рускае паходжанне асобных сем’яў не заўсёды выразна размяжоўваецца.<ref name="Porrini2023" /><ref name="Vidart1969" /> == Рээміграцыя і асіміляцыя == У 1950-я гады частка ўсходнееўрапейскіх перасяленцаў і іх сем’яў выехала з Уругвая ў СССР. Такія выпадкі вядомыя і сярод сем’яў беларускага паходжання: у 1927 годзе прадзеды Марыі Міхальчук перасяліліся з СССР у Мантэвідэа, а ў 1953 годзе сям’я вярнулася ў Беларусь; іх унук Глеб, які нарадзіўся ва Уругваі, пазней імкнуўся вярнуцца ў краіну свайго нараджэння.<ref name="Mikhalchuk2026">{{Cite web |url=https://www.montevideo.com.uy/Tiempo-libre/Es-bielorrusa-su-abuelo-uruguayo-fue-encarcelado-por-la-KGB-y-ahora-vive-en-Maldonado-uc955743 |title=Es bielorrusa, su abuelo uruguayo fue encarcelado por la KGB, y ahora vive en Maldonado |author=Calvo, Clemente |website=Montevideo Portal |date=20 сакавіка 2026 |language=es |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> Наступныя пакаленні ўсходнееўрапейскіх перасяленцаў хутка пераходзілі на [[Іспанская мова|іспанскую мову]] і інтэграваліся ва ўругвайскае грамадства. Дадатковай праблемай для вывучэння беларускага кампанента з’яўляецца тое, што нацыянальнасць і месца нараджэння ў старой статыстыцы не супадалі: напрыклад, асоба, народжаная ў Беларусі ў часы Расійскай імперыі, Польшчы або СССР, магла ў дакументах фігураваць адпаведна як расійскі, польскі або савецкі імігрант.<ref name="Vidart1969" /> == Сучаснасць == Культурны цэнтр Максіма Горкага ў Мантэвідэа працягвае дзейнічаць. У 2019 годзе прадстаўніца цэнтра Анаі Папоў, гаворачы пра 70-годдзе яго юрыдычнага прызнання, падкрэсліла, што гістарычная супольнасць цэнтра была не толькі рускай, але таксама беларускай і ўкраінскай; у юбілейную праграму ўваходзілі рускія, беларускія і ўкраінскія танцы.<ref>{{Cite web |url=https://noticiaslatam.lat/20190817/que-centro-cultural-eslavo-de-suramerica-cumple-70-anos-1088406105.html |title=¿Qué centro cultural eslavo de Suramérica cumple 70 años? |website=Sputnik Mundo |date=17 жніўня 2019 |language=es |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> Пра захаванне асобнай беларускай прысутнасці сведчаць і сучасныя палявыя даследаванні. У 2023 годзе Інстытут славяназнаўства Расійскай акадэміі навук правёў лінгвістычную экспедыцыю да ўсходнееўрапейскіх супольнасцей Аргенціны і Уругвая; сярод даследаваных груп асобна названы беларусы, побач з рускімі, украінцамі, харватамі, славенцамі, чарнагорцамі і венграмі.<ref name="Pilipenko2025">Пилипенко Г. П. [https://doi.org/10.31857/S0869544X25010098 Обзор экспедиции к восточноевропейским переселенческим сообществам в Аргентине и Уругвае] // ''Славяноведение''. — 2025. — № 1. — С. 108—117.</ref> Даследаваліся двухмоўе, пераключэнне моўных кодаў і ступень валодання мовай продкаў.<ref name="Pilipenko2025" /> Разам з нашчадкамі гістарычнай эміграцыі ў XXI стагоддзі ва Уругвай прыязджаюць новыя мігранты непасрэдна з Беларусі. Адзін з задакументаваных выпадкаў — пераезд у 2022 годзе Марыі Міхальчук з сям’ёй у дэпартамент [[Мальданада (дэпартамент)|Мальданада]]; яе сямейная гісторыя адначасова звязвае сучасную беларускую міграцыю з міжваеннай эміграцыяй ва Уругвай.<ref name="Mikhalchuk2026" /> Дакладнай ацэнкі агульнай колькасці сучасных беларусаў Уругвая няма. Паводле [[Нацыянальнае ўпраўленне міграцыі Уругвая|Нацыянальнага ўпраўлення міграцыі]], у 2025 годзе права на жыхарства ва Уругваі было нададзена двум грамадзянам Беларусі; гэтыя даныя паказваюць толькі колькасць новых рашэнняў за адзін год і не адлюстроўваюць колькасці ўсёй беларускай супольнасці або нашчадкаў ранейшай эміграцыі.<ref name="DNM2025">{{Cite web |url=https://www.gub.uy/ministerio-interior/sites/ministerio-interior/files/2026-04/Residencias%20concedidas%202025.pdf |title=Residencias concedidas 2025 |publisher=Dirección Nacional de Migración, Ministerio del Interior |year=2026 |language=es |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> У Мантэвідэа дзейнічае ганаровае консульства Рэспублікі Беларусь, якое ў 2026 годзе ўзначальвае ганаровы консул Себасцьян Асіс Андрэюк. Пасольства Беларусі, акрэдытаванае ва Уругваі, знаходзіцца ў [[Бразіліа]].<ref>{{Cite web |url=https://www.gub.uy/ministerio-relaciones-exteriores/comunicacion/publicaciones/belarus |title=Belarús |publisher=Ministerio de Relaciones Exteriores de Uruguay |date=15 студзеня 2026 |language=es |access-date=17 верасня 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.gub.uy/ministerio-relaciones-exteriores/comunicacion/publicaciones/misiones-diplomaticas-permanentes |title=Misiones Diplomáticas Permanentes |publisher=Ministerio de Relaciones Exteriores de Uruguay |date=23 верасня 2025 |language=es |access-date=17 верасня 2026 |url-status=dead }}</ref> == Літаратура == * Коваль В. У. Эканамічная эміграцыя беларусаў у Бразілію, Парагвай, Уругвай (1918—1939 гг.) // ''Труды БГТУ. Сер. 6, История, философия''. — 2021. — № 2 (251). — С. 24—28. * Пилипенко Г. П. Обзор экспедиции к восточноевропейским переселенческим сообществам в Аргентине и Уругвае // ''Славяноведение''. — 2025. — № 1. — С. 108—117. — DOI: 10.31857/S0869544X25010098. * Vidart D., Pi Hugarte R. ''El legado de los inmigrantes II''. — Montevideo: Nuestra Tierra, 1969. — 60 p. — (Nuestra Tierra; 39). * Porrini Beracochea R. (coord.). ''El Cerro, una comunidad obrera en crisis (1957—1973)''. — Montevideo: Universidad de la República, CSIC, 2023. — 182 p. — ISBN 978-9974-0-2035-1. * Martínez V. ''Los rusos de San Javier''. — Montevideo, 2013. * Rossi V., Favre E., Figari M. і інш. ''La Colonia 19 de Abril: una experiencia de extensión universitaria desde la EEMAC''. — Montevideo: Facultad de Agronomía, Universidad de la República, 2000. — 72 p. * ''Los rusos en el Uruguay: historia y actualidad''. — Montevideo, 2009. — 229 p. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларусы Уругвая| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Уругвай]] [[Катэгорыя:Народы Уругвая]] q3lusj6htp4y29q4clb8v6299ivspj2 0 815036 5210028 5203390 2026-10-01T17:25:30Z Ciepiersia 162280 /* Аздабленне завес */ вікіфікацыя 5210028 wikitext text/x-wiki '''Беларуская каваная дзвярная фурнітура''' — традыцыйны комплекс каваных вырабаў, якія прымацоўваліся да [[Дзверы|дзвярэй]] для паляпшэння іх функцыянальнасці або вонкавага выгляду. Гэты комплекс з’яўляецца праявай [[Беларускае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]] і як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]] дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджання ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі. == Агульнае апісанне == [[Файл:Крывіцкі касьцёл апостала Андрэя й кляштар трынітарыяў 1776–1796 гг. 08.JPG|міні|250px|Драўляныя дзверы ў [[Касцёл Святога апостала Андрэя і кляштар трынітарыяў|Касцёле Святога апостала Андрэя]] ў [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]]. Можна бачыць дэкаратыўныя плешкі цвікоў.]] [[Файл:Крэва. Руіны замка (27).jpg|250px|міні|Дзверы ў [[Крэўскі замак|Крэўскім замку]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл. С. 103</ref>. Можна сказаць, што асноўная частка каваных металічных вырабаў у беларускай народнай архітэктуры канцэнтравалася на ўваходных дзвярах. З аднаго боку, на дзвярах, што знаходзіліся ў пастаянным руху, яны былі патрэбныя больш, чым у іншых месцах, з другога — адначасова аздаблялі ўваход у будынак<ref name="Сах75">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 75</ref>. Для жыллёвых, гаспадарчых, грамадскіх пабудоў адкоўвалі клямкі, завесы, крукі, зашчапкі, накладныя падвясныя замкі<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 100</ref>. Усе гэтыя вырабы мелі агульныя рысы з вырабамі суседніх народаў — украінцаў, літоўцаў, палякаў, латышоў і рускіх, а таксама часам пераймалі стылі і тэхналогіі еўрапейскага кавальскага мастацтва, але валодалі таксама і ўласнымі прыкметамі. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу. Вонкавыя дзверы многіх палацаў і храмаў у XVII—XVIII стагоддзяў акрамя разных упрыгожанняў маюць шматлікія металічныя аздобы. Найбольш пашыраны ў той час былі каваныя дэкаратыўныя цвікі, пляшкі якіх зроблены ў выглядзе разнастайных разетак. Гэтыя цвікі ў вялікай колькасці забіваліся ў палотны дзвярэй, прычым пляшкі іх стваралі разнастайныя ўзоры, а канцы загіналіся на супрацьлеглай частцы дзвярнога палатна, тым самым значна павялічваючы яго трываласць. Металічныя каваныя завесы ў гэты час паступова замянілі старадаўні спосаб навешвання дзвярэй на калаўроце<ref name=":4">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 166.</ref>. == Дзвярныя завесы == [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6158.jpg|міні|250px|Каваныя завесы і дэкаратыўныя пласціны на дзвярах у [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім замку]].]] {{main|Завеса}} Археалагічныя раскопкі на тэрыторыі Беларусі пацвярджаюць, што ўжо ў XIV—XVIII стагоддзях існавалі разнастайныя каваныя дэталі для дзвярэй, у тым ліку дзвярныя завесы і завесы<ref name=":1">Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)]</ref>. Пры гэтым на беларускіх землях сяляне доўгі час карысталіся старадаўнім спосабам навешвання дзвярэй на калаўроце (на бегунах, на пятцы) і толькі з канца XIX стагоддзя сталі пашырацца металічныя завесы<ref name="Сах76">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 76</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. === Класіфікацыя завес === [[Файл:1999. Stamp of Belarus 0325.jpg|міні|250px|left|Каваная стужкавая завеса на паштовай марцы Беларусі, 1999 год.]] [[Файл:Баранавічы. Забудова. 2021 (47).jpg|міні|Аднабаковыя стужкавыя завесы на дзвярах [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Баранавічы)|Касцёла Узвіжання Святога Крыжа]] ў [[Баранавічы|Баранавічах]]]] [[Файл:Вялікія Шылавічы. Праваслаўная царква (11).jpg|250px|міні|Раздвоеная завеса на дзвярах [[Царква ў гонар Казанскага абраза Маці Божай (Вялікія Шылавічы)|Царквы ў гонар Казанскага абраза Маці Божай]] у [[Вялікія Шылавічы|Вялікіх Шылавічах]] [[Слонімскі раён|Слонімскага раёна]]]] Усю разнастайнасць дзвярных завес можна звесці да двух асноўных тыпаў: двухбаковыя і аднабаковыя<ref name="Сах76" />. У сваю чаргу яны могуць быць стужкавымі, крыжападобнымі, шчытападобнымі і раздвоенымі<ref name="Сах76" />. Аднабаковыя стужкавыя завесы адкоўваліся з доўгай паласы металу і гарызантальна мацаваліся шрубамі ці цвікамі да палотнішча дзвярэй. Адзін канец завесы скручваўся ў трубку і надзяваўся на крук («гак»), убіты ў дзвярны вушак ці шула варотаў, на другім прабівалася некалькі дзірак для цвікоў<ref name="Сах76" />, а саму стужку металу нярэдка фігурна раскоўвалі<ref name=":2">{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. Раздвоеныя ці S-падобныя завесы сустракаюцца радзей. Іх рабілі з кароткага кавалка гладкай паласы жалеза, які амаль ад самай утулкі рассякалі ўздоўж надво і разгіналі канцы ў процілеглыя бакі, звычайна ў выглядзе простых паўдужак. Але нярэдка адгалінаванням надавалі выразна выяўленую форму літары S<ref name="Сах87">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 87</ref>. [[Файл:Струбніца. Краявіды 46.jpg|250px|міні|Крыжападобная завеса на дзвярах [[Касцёл Святой Тройцы (Струбніца)|Касцёла Святой Тройцы]] ў [[Струбніца|Струбніцы]] [[Мастоўскі раён|Мастоўскага раёна]]]] Крыжападобныя завесы прадстаўляюць сабой кароткі адрэзак металічнай паласы з утулкай для навешвання на адным канцы і вертыкальна падкладзенай (звычайна прыкляпанай) папярочкай такой жа ці большай шырыні — на другім. Роля такой папярочкі-падкладкі не столькі функцыянальная, колькі дэкаратыўная, таму нярэдка яе краі па-рознаму фігурна апрацоўвалі<ref name="Сах89">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 89</ref>. Да гэтага ж віду можна аднесці і завесы з рассечанымі надвое канцамі гарызантальна прымацаванай паласы, якія загіналіся пад прамым вуглом уверх і ўніз, павялічваючы трываласць мацавання<ref name="Сах89"/>. Шчытападобныя завесы падобныя да крыжападобных, але ў іх паласа раскоўвалася ў выглядзе шырокай прамавугольнай ці авальнай пласціны з дзіркамі для цвікоў па краі. Часам можна бачыць розныя фігурныя вырашэнні яе абрысаў, напрыклад, у выглядзе гарызантальна выцягнутага ліста, цюльпанападобнага авала з двума кароценькімі адгалінаваннямі-завіткамі і іншых простых матываў<ref name="Сах89"/>. Двухбаковыя завесы прадстаўляюць сабой два шарнірна злучаныя рычагі — аднолькавыя (сіметрычныя) ці, радзей, розныя (асіметрычныя) па форме і памерах<ref name="Сах89"/>. === Аздабленне завес === [[Файл:Belarus-Mstsibava-Church of Saint John the Baptist-Front door-Hidge.jpg|міні|250px|left|Каваная завеса на дзвярах [[Касцёл Святога Міхаіла (Гнезна)|Касцёла Святога Міхаіла]] ў [[Гнезна (Ваўкавыскі раён)|Гнезне]]]] [[Файл:032-038 Холхлово, снято 4 декабря 2004.jpg|250px|міні|Каваная завеса ў [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Хоўхлава)|Касцёле Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Хоўхлава|Хоўхлаве]]]] [[Файл:043-072 Вселюб, снято 5 февраля 2005.jpg|міні|250px|Дэкаратыўная каваная завеса дзвярэй у [[Касцёл Святога Казіміра (Уселюб)|Касцёле Святога Казіміра]] ва [[Уселюб]]е [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]]]] Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам сустракаецца больш адмысловае афармленне канцоў: у выглядзе трызубца, двух завіткоў, скіраваных ўнутр ці ў процілеглыя бакі, і іншае<ref name=":3">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 79</ref>. Нярэдка такое канструкцыйна-мастацкае вырашэнне дапаўнялася выбіваным дэкорам на палотнішчы завесы: [[зубіла]]м ці [[Барадок|прабойнікам]] насякалі нескладаныя ўзоры геаметрычнага характару — палоскі, крыжыкі, зігзагі, трохвугольнікі, ланцужкі скобак, кропак і іншае<ref name=":3" />. Папулярнасцю сярод кавалёў карысталася вінтападобнае скручванне тонка раскаваных завес — [[тарсіраванне]], што стварала просты, але эфектны дэкор<ref name=":3" />. === Выбітныя ўзоры === [[Файл:Cimkavičy, Śviatoha Michała. Цімкавічы, Сьвятога Міхала (1908) (7).jpg|міні|250px|left|Каваныя дэкаратыўныя завесы ў [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|Касцёле Святога Міхаіла Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]]]] [[Файл:Слабодка._Мастацкія_завесы_касцёла._Пачатак_19_ст_(04).jpg|міні|250px|Дзверы цэнтральнага ўвахода [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] Часам такія завесы ўвогуле ператвараліся арыгінальныя дэкаратыўныя аздобы дзвярэй. Адмысловыя вырашэнні можна бачыць на дзвярах драўляных палескіх цэркваў: [[Царква Святога прарока Ільі (Велямічы)|Велямічах]] ([[Столінскі раён]]), [[Корчыцы|Вялікіх Корчыцах]] ([[Кобрынскі раён]]), [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Олтушы]] і [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Ляхаўцы)|Ляхаўцах]] ([[Маларыцкі раён]])<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. Незвычайны дэкор аздабляў дзверы былога [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|касцёла Міхала Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] (згарэў у 1985 годзе). Высокімі мастацкімі якасцямі адметныя завесы на дзвярах [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]], якія пачатку XX ст. адкаваў мясцовы майстар [[Антон Петкун]]<ref name=":2" />. == Дэкор дзвярных палотнаў == [[Файл:Ružany church of St. Peter and St. Paul 006.Jpeg|міні|250px|left|Цэльнаметалічныя дзверы ў [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]]. Вонкавы бок.]] [[Файл:059-020 Ивашковцы, снято 19 июня 2005.jpg|міні|250px|Жалезныя дзверы ў [[Івашкаўцы (Смаргонскі раён)|Івашкаўцах]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6157.jpg|міні|250px|left|Дзверы з металічным каваным дэкорам і ручкай-[[антаба]]й ва ўнутраным двары [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]].]] Самы распаўсюджаны спосаб арнаментацыі палотнаў дзвярных палотнаў быў пашыраны ў архітэктуры гарадоў і мястэчак, у аздабленні культавых пабудоў з часоў сярэднявечча, а з канца XIX стагоддзя пачынае сустракацца і ў вёсцы<ref name="Сах76" />. Набраныя з вузкіх дошчачак ромбам ці «ў ёлачку» дзверы дэкаравалі паўкруглымі ці гранёнымі плешкамі каваных цвікоў<ref name="Сах75" />. Акрамя гэтага дзверы ўпрыгожвалі каванымі палосамі жалеза для ўмацавання і невялікімі каванымі вырабамі, размешчаных паводле задуманага майстрам арнаменту ў дэкаратыўных мэтах. У [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]] можна ўбачыць рэдкі прыклад цэльнаметалічных дзвярэй<ref name=":5">Шэстак Ю. Т. [https://pdf.core.ac.uk/corefilesystem/pdf/1298/512030197.pdf?se=2026-09-19T08%3A53%3A21Z&sp=r&sv=2026-06-06&sr=b&rscd=inline%3B%20filename%3D%22512030197.pdf%22&rsct=application/pdf&sig=qUIP8mVC00HxBIHI237fBaHvkePZA0KI9GWkvGPj/FA%3D#4#3 ДЗВЕРЫ ЦАРКВЫ СВ. ПЯТРА І ПАЎЛА І КАСЦЁЛА СВ. ТРОІЦЫ Ў РУЖАНАХ] С. 146</ref>. Большасць вонкава падобных вырабаў мела драўляную аснову, абабітую металам. Цалкам зробленыя з жалеза дзверы абыходзіліся дорага і звычайна прызначаліся для храмаў з абарончымі элементамі, самым раннім зафіксаваным прыкладам чаго ў нашым рэгіёне можна лічыць уваход у [[Свята-Дабравешчанская царква (Супрасль)|Свята-Дабравешчанскую царкву]] XVI стагоддзя ў [[Супрасль|Супраслі]]<ref>[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусов, О. А.]] Двери и их атрибуты на примере памятников белорусского зодчества / PolotskSU О. А. Трусов // [[Архитектура и строительство|Строительство и архитектура Белоруссии]]. — 1988. — № 3. — C. 32-36.</ref>. Палатно набранае з 10-ці металічных лістоў рознага памеру з абвязкай па контуры<ref name=":5" />. Вонкавы дэкор адначасова служыць для замацавання гэтых кавалкаў паміж сабой: 14 вузкіх палос жалеза пакладзены ўнахлёст і прыбіты каванымі цвікамі, чые галоўкі раскляпаны ў плешкі, а на перакрыжаваннях — аздоблены чатырохпялёсткавымі кветкамі<ref name=":5" />. У цэнтры знаходзіцца самы выразны элемент упрыгожвання ў выглядзе кветкі 16х16 см, набранай з трох кавалкаў метала, паверхня якіх арнаментавана, як і дэкаратыўная накладка на ключавіну. Дзверы адчыняюцца ў памяшканне крыпты. З сярэдзіны можна бачыць дадатковае ўзмацненне: дзве перакрыжаваныя паласы з метала 35х20 мм<ref name=":5" />. Для замыкання прадугледжана засаўка, якая звонку прыводзілася ў рух ключом. Дзверы навешаны на 3 стужкавыя завесы: 2 даўжэйшыя і 1 кароткую — і гакі, якія ўваходзяць другім канцом у сцяну. Умуроўка элементаў мацавання адбывалася паралельна з узвядзеннем будынка і няма ніякіх слядоў, што гакі некалі адтуль вымаліся<ref name=":5" />. Можна адзначыць, што такі тып вырабаў быў характэрны для доўгага перыяду, але паступова страціў папулярнасць з адыходам барока<ref><nowiki>{{нп3|Ян Тайхман|Tajchman, J.|pl|Jan Tajchman}}</nowiki> Drewniane drzwi zabytkowe na terenie polski (Systematyka i problematyka konserwatorska) / J. Tajchman // <nowiki>{{нп3|Ochrona Zabytków|Ochrona zabytków|pl|Ochrona Zabytków}}</nowiki>. — 1991. — № 4. — S. 269—277. С. 273</ref>. Падобна, што дзверы, якія разглядаюцца, былі зроблены адразу ў 1762 годзе<ref name=":5" />. == Клямкі == {{main|Клямка}} [[Файл:Клямка_на_варотах.jpg|міні|250пкс|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]] Клямкі пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў. Іх форма з XVIII стагоддзі і да нашых дзён практычна не змянілася<ref name=":1" />. На рубяжы XIX—XX стагоддзяў амаль усе дзверы ў горадзе і вёсцы ўпрыгожвалі фігурныя каваныя дзвярныя клямкі<ref name=":6">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 167—168.</ref>. Клямкі такога тыпу выкарыстоўваюцца і сёння<ref name=":6" />. Канструкцыйна клямкі практычна аднолькавыя як па ўсёй Беларусі, так і за яе межамі: у Польшчы, Літве, Украіне і іншых краінах<ref>{{нп3|Раман Райнфус|Reinfuss, R.|ru|Райнфус, Роман}} Ludowe kowalstwo artystyczne w Polsce / Roman Reinfuss ; Polska Akademia Nauk, Instytut Sztuki. — Wrocław [etc.] : Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1983. — 287 s., [80] s. tabl.</ref><ref name="Карыбуцяк24">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 24.</ref><ref>[[Сафія Мікалаеўна Банькоўская|Боньковська, С. М.]] Ковальство на Україні (ХІХ — початок ХХ ст.) / С. М. Боньковська; відп. ред. Р. В. Захарчук-Чугай ; Академія наук України, Ін-т мистецтвознавства, фольклору та етнографії ім. М. Т. Рильського. — Київ : Наукова думка, 1991. — 109 c. — Рэжым доступу: Національна бібліотека України імені В. І. Вернадського. — Дата доступу: 21.09.2026. С. 60—62</ref>. Па будове клямка — гэта прымацаваная знадворку да дзвярэй дугападобная ручка з плоска раскаванымі канцамі, якімі яна мацуецца да дзвярэй. У верхнім прабіта квадратная ці прамавугольная дзірка, праз яе і палатно дзвярэй прасоўваецца лапаткападобныя рычажок (слясак, слюсак, язык), на які націскаюць вялікім пальцам, каб з унутранага боку прыўзняць металічную [[Засаўка|штабку]] (западня, западзень)<ref name=":2" /><ref name="Сах90">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 90</ref>. Пры гэтым верхні канец дужкі-клямкі нярэдка па-рознаму раскоўвалі — хоць бы ў выглядзе звычайнага лісточка. Ён можа таксама раздвойвацца, закручвацца завіткі, нагадваць трыліснік, завяршацца крыжыкам, a то сілуэтамі конскіх ці птушыных галовак — яўна мэтаю абярэга на ўваходзе жыллё<ref name=":2" />. Ніжні канец раскоўвалі нязначна, звычайна пад адзін цвік<ref name="Сах90"/>. На паўднёвым усходзе Беларусі пераважаюць клямкі іншай канструкцыі — у выглядзе масіўнага рычага, прасунутага скрозь дзвярны вушак ці шула ў варотах<ref name=":2" />. Сярод іх трапляюцца цікавыя вырашэнні выглядзе фігурак вужоў ці галовак бараноў, прычым не плоскія сілуэтныя, а пластычныя, аб’ёмныя, часта досыць вобразныя. Несумненна, такое вырашэнне мае даўняе сімвалічнае паходжанне<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 103</ref>. На а Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]<ref>[[Мікалай Міхайлавіч Нікольскі|Нікольскі, М. М.]] Жывёлы ў звычаях, абрадах і вераннях беларускага сялянства / М. М. Нікольскі ; Ін-т гісторыі, Секцыя этнаграфіі. — Менск : Выд-ва Бел. акад. навук, 1933. — 136 с. — (Працы секцыі этнаграфіі; вып. 3).</ref>. == Замкі, ключы і ключавіны == {{main|Ключ (інструмент)|Замок (прылада)|Ключавіна}} [[Файл:Магілёўскі_абласны_краязнаўчы_музей._Замкая_гара._Мсціслаў._Металічныя_дэталі_дзвярэй.jpg|злева|міні|250пкс|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. Дзверы пасля рэстаўрацыі 02.jpg|міні|250px|Дзвярная ручка і ключавіна ў форме сэрца на дзвярах [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Касцёла Божага Цела]] ў [[Нясвіж]]ы]] Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. Пры раскопках [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]] была сабрана вялікая калекцыя кавальскіх вырабаў, сярод якіх ёсць прадметы дзвярной гарнітуры, уключаючы замкі, ручку ад дзверцаў і фрагменты дзвярных лічын<ref>Терентьев И. В. [https://libr.msu.by/bitstream/123456789/10244/1/1067n.pdf#1#1 АССОРТИМЕНТ КУЗНЕЧНОЙ ПРОДУКЦИИ (БЫТОВЫЕ ИЗДЕЛИЯ) С ТЕРРИТОРИИ ЗАМКОВОЙ ГОРЫ г. МСТИСЛАВЛЬ]</ref>. Пры [[Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне|раскопках]] [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна|Гродне]] былі знойдзены шматлікія ключы ад уразных і навясных замкоў, накладкі на замочныя шчыліны, замкі розных канструкцый і іх часткі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Mikalaj_Varonin/Drievnieje_Hrodno_po_matierialam_archieolohicieskich_raskopok_1932-1949_hh-rus.html|title=Николай Воронин. Древнее Гродно (по материалам археологических раскопок 1932-1949 гг.)|website=knihi.com|access-date=2026-09-19}}</ref>. У культавых пабудовах і багатых палацах вонкавыя дзверы мелі вялікія спружынныя замкі, якія замыкаліся каванымі ключамі<ref name=":4" />. Вушкі такіх замкоў аздабляліся дэкаратыўнымі накладкамі, прычым найбольш распаўсюджанымі былі розныя варыянты сэрцападобнай формы. Адзін такі замок быў знойдзены падчас раскопак [[Заслаўскі замак|Заслаўскага замка]] ў 1979 годзе і датуецца першай паловай XVII стагоддзя<ref name=":4" />. Падчас раскопак [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]] вучоныя знайшлі цэлую звязку ключоў (13 штук) гэтага ж часу<ref name=":4" />. У народным побыце самай распаўсюджаным спосабам замкання дзвярэй была простая канструкцыя з каванай жалезнай засаўкі даўжынёю каля 30 см з зубчастым верхнім краем (завала), якая гарызантальна прасоўвалася ў двух прабоях, убітых у дзвярны вушак з унутранага боку памяшкання, інадзейна фіксавала зачыненыя ўваходныя дзверы<ref name="Сах96">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 96</ref>. Знутры [[Засаўка|засаўку]] можна было пасоўваць проста рукой, знадворку — толькі спецыяльным [[Ключ (інструмент)|ключом]], выкаваным з кавалка круглага стрыжня. Адзін яго канец загіналі ў колца, на другім свабодна мацавалі адкідны плоскі язычок. Гэтым канцом ключ прасоўвалі праз дзірку ў дзвярным вушак, язычок звісаў уніз, чапляў зубчасты край завалы і пасоўваў яе ўправа-ўлева<ref name="Сах97">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 97</ref>. Радзей сустракаюцца ўнутраныя накладныя замкі са спружынным механізмам. Яны складаюцца з каробкі, у якой мацуецца механізм, дзвюх ручак, адна з якіх выводзіцца на знадворны бок дзвярэй, і накладкі-{{нп3|Ключавіна|ключавіны||Escutcheon (furniture)}}, што са знадворнага боку акаймоўвае дзірку ў дзвярах для прасоўвання [[Ключ (інструмент)|ключа]]<ref name="Сах98">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 98</ref>. Найбольш пашыраная форма ключавін ў- сэрцападобная. Значную групу складаюць таксама ключавіны, у аснове якіх ляжыць прамавугольнік<ref name="Сах98"/>. === Выбітныя ўзоры === У калекцыі Нацыянальнага гісторыка-культурнага музея-запаведніка «Нясвіж» захоўваецца ўразны дзвярны замок ручной мастацкай коўкі<ref>Інвентарны нумар КП-6952</ref>, які прадстаўляе сабой узор высокага кавальскага майстэрства эпохі Рэчы Паспалітай<ref name=":7">{{Cite web|url=https://niasvizh.by/posetitelyam/arkhiv/zamok-vreznoy-kp-6953/#accordion-m-10|title=Замок врезной (КП 6953) — музей-заповедник «Несвиж»|website=niasvizh.by|access-date=2026-09-19}}</ref>. Яго памеры 20*24 см, а поўная вышыня з дэталямі 29,5 см. Замак мае складаную для свайго часу інжынерную структуру і мацаваўся да драўлянай асновы чатырма каванымі шрубамі<ref name=":7" />. Непасрэдна над свідравінай для ключа (замочнай шчылінай) усталявана прыгожая дэкаратыўная накладка ({{нп3|ключавіна|||Escutcheon (furniture)}}) ў форме лісціка<ref name=":7" />. == Дзвярныя ручкі == {{main|Дзвярная ручка|Антаба}} [[Файл:Нясвіж._Гістарычная_забудова_(87).jpg|міні|250пкс|left|Ручка-[[антаба]] на варотах [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]. Можна бачыць жалезны дэкор дзвярэй.]] [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (12).jpg|250px|міні|Дзвярная ручка на дзвярах [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] Паводле даследаванняў, самыя раннія дзвярныя запаўненні на тэрыторыі Беларусі, знойдзеныя пры раскопках у Бярэсце і Віцебску, мелі жалезныя ручкі-[[Антаба|антабы]]<ref name=":8">Шэстак Ю. Т. [https://rep.bstu.by/xmlui/bitstream/handle/data/27124/140-146.pdf?sequence=1&isAllowed=y#4#2 ДОЙЛІДСТВА МІНУЛЫХ СТАГОДДЗЯЎ: МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ ВЫРАБУ ДЗВЯРЭЙ]</ref>. Гэта прамое ўказанне на выкарыстанне антаб ужо ў XII—XIII стагоддзях<ref name=":8" />. У інвентарным апісанні брамы [[равелін]]а [[Слуцкія замкі|Слуцкай цытадэлі]] згадваецца «антабка жалезная для замыкання» (antabka zelazna do zamykania). Гэта дакументальнае сведчанне таго, што антабы выкарыстоўваліся не толькі як стукалкі, але і як элементы замыкальнага механізму на варотах крэпасці<ref>Inwentarz fortec i zamków w Słucku, 1687. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3834/2. Надрукаваны ў: Mikulski W., Zawadzki J. Opisy zamków białoruskich. Warszawa, 1999; Rewizja miasta Słuck, 1765. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3839/a. Інвентар 1765 г. слова ў слова паўтарае: Inwentarz miasta Słuck, 1767. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3841/1.</ref><ref>Волкаў М. [https://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/BHR19.pdf#118#15 Слуцкая цытадэль XVII—XVIII ст.]</ref>. == Іншыя вырабы == Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў<ref name=":1" />. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}} * Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)] {{навігацыя}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] thika9xgm3xcg9a27ktl0eh8rv6wktj 5210029 5210028 2026-10-01T17:25:49Z Ciepiersia 162280 /* Аздабленне завес */ вікіфікацыя 5210029 wikitext text/x-wiki '''Беларуская каваная дзвярная фурнітура''' — традыцыйны комплекс каваных вырабаў, якія прымацоўваліся да [[Дзверы|дзвярэй]] для паляпшэння іх функцыянальнасці або вонкавага выгляду. Гэты комплекс з’яўляецца праявай [[Беларускае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]] і як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]] дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджання ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі. == Агульнае апісанне == [[Файл:Крывіцкі касьцёл апостала Андрэя й кляштар трынітарыяў 1776–1796 гг. 08.JPG|міні|250px|Драўляныя дзверы ў [[Касцёл Святога апостала Андрэя і кляштар трынітарыяў|Касцёле Святога апостала Андрэя]] ў [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]]. Можна бачыць дэкаратыўныя плешкі цвікоў.]] [[Файл:Крэва. Руіны замка (27).jpg|250px|міні|Дзверы ў [[Крэўскі замак|Крэўскім замку]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл. С. 103</ref>. Можна сказаць, што асноўная частка каваных металічных вырабаў у беларускай народнай архітэктуры канцэнтравалася на ўваходных дзвярах. З аднаго боку, на дзвярах, што знаходзіліся ў пастаянным руху, яны былі патрэбныя больш, чым у іншых месцах, з другога — адначасова аздаблялі ўваход у будынак<ref name="Сах75">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 75</ref>. Для жыллёвых, гаспадарчых, грамадскіх пабудоў адкоўвалі клямкі, завесы, крукі, зашчапкі, накладныя падвясныя замкі<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 100</ref>. Усе гэтыя вырабы мелі агульныя рысы з вырабамі суседніх народаў — украінцаў, літоўцаў, палякаў, латышоў і рускіх, а таксама часам пераймалі стылі і тэхналогіі еўрапейскага кавальскага мастацтва, але валодалі таксама і ўласнымі прыкметамі. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу. Вонкавыя дзверы многіх палацаў і храмаў у XVII—XVIII стагоддзяў акрамя разных упрыгожанняў маюць шматлікія металічныя аздобы. Найбольш пашыраны ў той час былі каваныя дэкаратыўныя цвікі, пляшкі якіх зроблены ў выглядзе разнастайных разетак. Гэтыя цвікі ў вялікай колькасці забіваліся ў палотны дзвярэй, прычым пляшкі іх стваралі разнастайныя ўзоры, а канцы загіналіся на супрацьлеглай частцы дзвярнога палатна, тым самым значна павялічваючы яго трываласць. Металічныя каваныя завесы ў гэты час паступова замянілі старадаўні спосаб навешвання дзвярэй на калаўроце<ref name=":4">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 166.</ref>. == Дзвярныя завесы == [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6158.jpg|міні|250px|Каваныя завесы і дэкаратыўныя пласціны на дзвярах у [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім замку]].]] {{main|Завеса}} Археалагічныя раскопкі на тэрыторыі Беларусі пацвярджаюць, што ўжо ў XIV—XVIII стагоддзях існавалі разнастайныя каваныя дэталі для дзвярэй, у тым ліку дзвярныя завесы і завесы<ref name=":1">Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)]</ref>. Пры гэтым на беларускіх землях сяляне доўгі час карысталіся старадаўнім спосабам навешвання дзвярэй на калаўроце (на бегунах, на пятцы) і толькі з канца XIX стагоддзя сталі пашырацца металічныя завесы<ref name="Сах76">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 76</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. === Класіфікацыя завес === [[Файл:1999. Stamp of Belarus 0325.jpg|міні|250px|left|Каваная стужкавая завеса на паштовай марцы Беларусі, 1999 год.]] [[Файл:Баранавічы. Забудова. 2021 (47).jpg|міні|Аднабаковыя стужкавыя завесы на дзвярах [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Баранавічы)|Касцёла Узвіжання Святога Крыжа]] ў [[Баранавічы|Баранавічах]]]] [[Файл:Вялікія Шылавічы. Праваслаўная царква (11).jpg|250px|міні|Раздвоеная завеса на дзвярах [[Царква ў гонар Казанскага абраза Маці Божай (Вялікія Шылавічы)|Царквы ў гонар Казанскага абраза Маці Божай]] у [[Вялікія Шылавічы|Вялікіх Шылавічах]] [[Слонімскі раён|Слонімскага раёна]]]] Усю разнастайнасць дзвярных завес можна звесці да двух асноўных тыпаў: двухбаковыя і аднабаковыя<ref name="Сах76" />. У сваю чаргу яны могуць быць стужкавымі, крыжападобнымі, шчытападобнымі і раздвоенымі<ref name="Сах76" />. Аднабаковыя стужкавыя завесы адкоўваліся з доўгай паласы металу і гарызантальна мацаваліся шрубамі ці цвікамі да палотнішча дзвярэй. Адзін канец завесы скручваўся ў трубку і надзяваўся на крук («гак»), убіты ў дзвярны вушак ці шула варотаў, на другім прабівалася некалькі дзірак для цвікоў<ref name="Сах76" />, а саму стужку металу нярэдка фігурна раскоўвалі<ref name=":2">{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. Раздвоеныя ці S-падобныя завесы сустракаюцца радзей. Іх рабілі з кароткага кавалка гладкай паласы жалеза, які амаль ад самай утулкі рассякалі ўздоўж надво і разгіналі канцы ў процілеглыя бакі, звычайна ў выглядзе простых паўдужак. Але нярэдка адгалінаванням надавалі выразна выяўленую форму літары S<ref name="Сах87">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 87</ref>. [[Файл:Струбніца. Краявіды 46.jpg|250px|міні|Крыжападобная завеса на дзвярах [[Касцёл Святой Тройцы (Струбніца)|Касцёла Святой Тройцы]] ў [[Струбніца|Струбніцы]] [[Мастоўскі раён|Мастоўскага раёна]]]] Крыжападобныя завесы прадстаўляюць сабой кароткі адрэзак металічнай паласы з утулкай для навешвання на адным канцы і вертыкальна падкладзенай (звычайна прыкляпанай) папярочкай такой жа ці большай шырыні — на другім. Роля такой папярочкі-падкладкі не столькі функцыянальная, колькі дэкаратыўная, таму нярэдка яе краі па-рознаму фігурна апрацоўвалі<ref name="Сах89">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 89</ref>. Да гэтага ж віду можна аднесці і завесы з рассечанымі надвое канцамі гарызантальна прымацаванай паласы, якія загіналіся пад прамым вуглом уверх і ўніз, павялічваючы трываласць мацавання<ref name="Сах89"/>. Шчытападобныя завесы падобныя да крыжападобных, але ў іх паласа раскоўвалася ў выглядзе шырокай прамавугольнай ці авальнай пласціны з дзіркамі для цвікоў па краі. Часам можна бачыць розныя фігурныя вырашэнні яе абрысаў, напрыклад, у выглядзе гарызантальна выцягнутага ліста, цюльпанападобнага авала з двума кароценькімі адгалінаваннямі-завіткамі і іншых простых матываў<ref name="Сах89"/>. Двухбаковыя завесы прадстаўляюць сабой два шарнірна злучаныя рычагі — аднолькавыя (сіметрычныя) ці, радзей, розныя (асіметрычныя) па форме і памерах<ref name="Сах89"/>. === Аздабленне завес === [[Файл:Belarus-Mstsibava-Church of Saint John the Baptist-Front door-Hidge.jpg|міні|250px|left|Каваная завеса на дзвярах [[Касцёл Святога Міхаіла (Гнезна)|Касцёла Святога Міхаіла]] ў [[Гнезна (Ваўкавыскі раён)|Гнезне]]]] [[Файл:032-038 Холхлово, снято 4 декабря 2004.jpg|250px|міні|left|Каваная завеса ў [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Хоўхлава)|Касцёле Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Хоўхлава|Хоўхлаве]]]] [[Файл:043-072 Вселюб, снято 5 февраля 2005.jpg|міні|250px|Дэкаратыўная каваная завеса дзвярэй у [[Касцёл Святога Казіміра (Уселюб)|Касцёле Святога Казіміра]] ва [[Уселюб]]е [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]]]] Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам сустракаецца больш адмысловае афармленне канцоў: у выглядзе трызубца, двух завіткоў, скіраваных ўнутр ці ў процілеглыя бакі, і іншае<ref name=":3">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 79</ref>. Нярэдка такое канструкцыйна-мастацкае вырашэнне дапаўнялася выбіваным дэкорам на палотнішчы завесы: [[зубіла]]м ці [[Барадок|прабойнікам]] насякалі нескладаныя ўзоры геаметрычнага характару — палоскі, крыжыкі, зігзагі, трохвугольнікі, ланцужкі скобак, кропак і іншае<ref name=":3" />. Папулярнасцю сярод кавалёў карысталася вінтападобнае скручванне тонка раскаваных завес — [[тарсіраванне]], што стварала просты, але эфектны дэкор<ref name=":3" />. === Выбітныя ўзоры === [[Файл:Cimkavičy, Śviatoha Michała. Цімкавічы, Сьвятога Міхала (1908) (7).jpg|міні|250px|left|Каваныя дэкаратыўныя завесы ў [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|Касцёле Святога Міхаіла Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]]]] [[Файл:Слабодка._Мастацкія_завесы_касцёла._Пачатак_19_ст_(04).jpg|міні|250px|Дзверы цэнтральнага ўвахода [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] Часам такія завесы ўвогуле ператвараліся арыгінальныя дэкаратыўныя аздобы дзвярэй. Адмысловыя вырашэнні можна бачыць на дзвярах драўляных палескіх цэркваў: [[Царква Святога прарока Ільі (Велямічы)|Велямічах]] ([[Столінскі раён]]), [[Корчыцы|Вялікіх Корчыцах]] ([[Кобрынскі раён]]), [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Олтушы]] і [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Ляхаўцы)|Ляхаўцах]] ([[Маларыцкі раён]])<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. Незвычайны дэкор аздабляў дзверы былога [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|касцёла Міхала Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] (згарэў у 1985 годзе). Высокімі мастацкімі якасцямі адметныя завесы на дзвярах [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]], якія пачатку XX ст. адкаваў мясцовы майстар [[Антон Петкун]]<ref name=":2" />. == Дэкор дзвярных палотнаў == [[Файл:Ružany church of St. Peter and St. Paul 006.Jpeg|міні|250px|left|Цэльнаметалічныя дзверы ў [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]]. Вонкавы бок.]] [[Файл:059-020 Ивашковцы, снято 19 июня 2005.jpg|міні|250px|Жалезныя дзверы ў [[Івашкаўцы (Смаргонскі раён)|Івашкаўцах]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6157.jpg|міні|250px|left|Дзверы з металічным каваным дэкорам і ручкай-[[антаба]]й ва ўнутраным двары [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]].]] Самы распаўсюджаны спосаб арнаментацыі палотнаў дзвярных палотнаў быў пашыраны ў архітэктуры гарадоў і мястэчак, у аздабленні культавых пабудоў з часоў сярэднявечча, а з канца XIX стагоддзя пачынае сустракацца і ў вёсцы<ref name="Сах76" />. Набраныя з вузкіх дошчачак ромбам ці «ў ёлачку» дзверы дэкаравалі паўкруглымі ці гранёнымі плешкамі каваных цвікоў<ref name="Сах75" />. Акрамя гэтага дзверы ўпрыгожвалі каванымі палосамі жалеза для ўмацавання і невялікімі каванымі вырабамі, размешчаных паводле задуманага майстрам арнаменту ў дэкаратыўных мэтах. У [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]] можна ўбачыць рэдкі прыклад цэльнаметалічных дзвярэй<ref name=":5">Шэстак Ю. Т. [https://pdf.core.ac.uk/corefilesystem/pdf/1298/512030197.pdf?se=2026-09-19T08%3A53%3A21Z&sp=r&sv=2026-06-06&sr=b&rscd=inline%3B%20filename%3D%22512030197.pdf%22&rsct=application/pdf&sig=qUIP8mVC00HxBIHI237fBaHvkePZA0KI9GWkvGPj/FA%3D#4#3 ДЗВЕРЫ ЦАРКВЫ СВ. ПЯТРА І ПАЎЛА І КАСЦЁЛА СВ. ТРОІЦЫ Ў РУЖАНАХ] С. 146</ref>. Большасць вонкава падобных вырабаў мела драўляную аснову, абабітую металам. Цалкам зробленыя з жалеза дзверы абыходзіліся дорага і звычайна прызначаліся для храмаў з абарончымі элементамі, самым раннім зафіксаваным прыкладам чаго ў нашым рэгіёне можна лічыць уваход у [[Свята-Дабравешчанская царква (Супрасль)|Свята-Дабравешчанскую царкву]] XVI стагоддзя ў [[Супрасль|Супраслі]]<ref>[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусов, О. А.]] Двери и их атрибуты на примере памятников белорусского зодчества / PolotskSU О. А. Трусов // [[Архитектура и строительство|Строительство и архитектура Белоруссии]]. — 1988. — № 3. — C. 32-36.</ref>. Палатно набранае з 10-ці металічных лістоў рознага памеру з абвязкай па контуры<ref name=":5" />. Вонкавы дэкор адначасова служыць для замацавання гэтых кавалкаў паміж сабой: 14 вузкіх палос жалеза пакладзены ўнахлёст і прыбіты каванымі цвікамі, чые галоўкі раскляпаны ў плешкі, а на перакрыжаваннях — аздоблены чатырохпялёсткавымі кветкамі<ref name=":5" />. У цэнтры знаходзіцца самы выразны элемент упрыгожвання ў выглядзе кветкі 16х16 см, набранай з трох кавалкаў метала, паверхня якіх арнаментавана, як і дэкаратыўная накладка на ключавіну. Дзверы адчыняюцца ў памяшканне крыпты. З сярэдзіны можна бачыць дадатковае ўзмацненне: дзве перакрыжаваныя паласы з метала 35х20 мм<ref name=":5" />. Для замыкання прадугледжана засаўка, якая звонку прыводзілася ў рух ключом. Дзверы навешаны на 3 стужкавыя завесы: 2 даўжэйшыя і 1 кароткую — і гакі, якія ўваходзяць другім канцом у сцяну. Умуроўка элементаў мацавання адбывалася паралельна з узвядзеннем будынка і няма ніякіх слядоў, што гакі некалі адтуль вымаліся<ref name=":5" />. Можна адзначыць, што такі тып вырабаў быў характэрны для доўгага перыяду, але паступова страціў папулярнасць з адыходам барока<ref><nowiki>{{нп3|Ян Тайхман|Tajchman, J.|pl|Jan Tajchman}}</nowiki> Drewniane drzwi zabytkowe na terenie polski (Systematyka i problematyka konserwatorska) / J. Tajchman // <nowiki>{{нп3|Ochrona Zabytków|Ochrona zabytków|pl|Ochrona Zabytków}}</nowiki>. — 1991. — № 4. — S. 269—277. С. 273</ref>. Падобна, што дзверы, якія разглядаюцца, былі зроблены адразу ў 1762 годзе<ref name=":5" />. == Клямкі == {{main|Клямка}} [[Файл:Клямка_на_варотах.jpg|міні|250пкс|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]] Клямкі пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў. Іх форма з XVIII стагоддзі і да нашых дзён практычна не змянілася<ref name=":1" />. На рубяжы XIX—XX стагоддзяў амаль усе дзверы ў горадзе і вёсцы ўпрыгожвалі фігурныя каваныя дзвярныя клямкі<ref name=":6">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 167—168.</ref>. Клямкі такога тыпу выкарыстоўваюцца і сёння<ref name=":6" />. Канструкцыйна клямкі практычна аднолькавыя як па ўсёй Беларусі, так і за яе межамі: у Польшчы, Літве, Украіне і іншых краінах<ref>{{нп3|Раман Райнфус|Reinfuss, R.|ru|Райнфус, Роман}} Ludowe kowalstwo artystyczne w Polsce / Roman Reinfuss ; Polska Akademia Nauk, Instytut Sztuki. — Wrocław [etc.] : Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1983. — 287 s., [80] s. tabl.</ref><ref name="Карыбуцяк24">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 24.</ref><ref>[[Сафія Мікалаеўна Банькоўская|Боньковська, С. М.]] Ковальство на Україні (ХІХ — початок ХХ ст.) / С. М. Боньковська; відп. ред. Р. В. Захарчук-Чугай ; Академія наук України, Ін-т мистецтвознавства, фольклору та етнографії ім. М. Т. Рильського. — Київ : Наукова думка, 1991. — 109 c. — Рэжым доступу: Національна бібліотека України імені В. І. Вернадського. — Дата доступу: 21.09.2026. С. 60—62</ref>. Па будове клямка — гэта прымацаваная знадворку да дзвярэй дугападобная ручка з плоска раскаванымі канцамі, якімі яна мацуецца да дзвярэй. У верхнім прабіта квадратная ці прамавугольная дзірка, праз яе і палатно дзвярэй прасоўваецца лапаткападобныя рычажок (слясак, слюсак, язык), на які націскаюць вялікім пальцам, каб з унутранага боку прыўзняць металічную [[Засаўка|штабку]] (западня, западзень)<ref name=":2" /><ref name="Сах90">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 90</ref>. Пры гэтым верхні канец дужкі-клямкі нярэдка па-рознаму раскоўвалі — хоць бы ў выглядзе звычайнага лісточка. Ён можа таксама раздвойвацца, закручвацца завіткі, нагадваць трыліснік, завяршацца крыжыкам, a то сілуэтамі конскіх ці птушыных галовак — яўна мэтаю абярэга на ўваходзе жыллё<ref name=":2" />. Ніжні канец раскоўвалі нязначна, звычайна пад адзін цвік<ref name="Сах90"/>. На паўднёвым усходзе Беларусі пераважаюць клямкі іншай канструкцыі — у выглядзе масіўнага рычага, прасунутага скрозь дзвярны вушак ці шула ў варотах<ref name=":2" />. Сярод іх трапляюцца цікавыя вырашэнні выглядзе фігурак вужоў ці галовак бараноў, прычым не плоскія сілуэтныя, а пластычныя, аб’ёмныя, часта досыць вобразныя. Несумненна, такое вырашэнне мае даўняе сімвалічнае паходжанне<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 103</ref>. На а Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]<ref>[[Мікалай Міхайлавіч Нікольскі|Нікольскі, М. М.]] Жывёлы ў звычаях, абрадах і вераннях беларускага сялянства / М. М. Нікольскі ; Ін-т гісторыі, Секцыя этнаграфіі. — Менск : Выд-ва Бел. акад. навук, 1933. — 136 с. — (Працы секцыі этнаграфіі; вып. 3).</ref>. == Замкі, ключы і ключавіны == {{main|Ключ (інструмент)|Замок (прылада)|Ключавіна}} [[Файл:Магілёўскі_абласны_краязнаўчы_музей._Замкая_гара._Мсціслаў._Металічныя_дэталі_дзвярэй.jpg|злева|міні|250пкс|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. Дзверы пасля рэстаўрацыі 02.jpg|міні|250px|Дзвярная ручка і ключавіна ў форме сэрца на дзвярах [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Касцёла Божага Цела]] ў [[Нясвіж]]ы]] Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. Пры раскопках [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]] была сабрана вялікая калекцыя кавальскіх вырабаў, сярод якіх ёсць прадметы дзвярной гарнітуры, уключаючы замкі, ручку ад дзверцаў і фрагменты дзвярных лічын<ref>Терентьев И. В. [https://libr.msu.by/bitstream/123456789/10244/1/1067n.pdf#1#1 АССОРТИМЕНТ КУЗНЕЧНОЙ ПРОДУКЦИИ (БЫТОВЫЕ ИЗДЕЛИЯ) С ТЕРРИТОРИИ ЗАМКОВОЙ ГОРЫ г. МСТИСЛАВЛЬ]</ref>. Пры [[Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне|раскопках]] [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна|Гродне]] былі знойдзены шматлікія ключы ад уразных і навясных замкоў, накладкі на замочныя шчыліны, замкі розных канструкцый і іх часткі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Mikalaj_Varonin/Drievnieje_Hrodno_po_matierialam_archieolohicieskich_raskopok_1932-1949_hh-rus.html|title=Николай Воронин. Древнее Гродно (по материалам археологических раскопок 1932-1949 гг.)|website=knihi.com|access-date=2026-09-19}}</ref>. У культавых пабудовах і багатых палацах вонкавыя дзверы мелі вялікія спружынныя замкі, якія замыкаліся каванымі ключамі<ref name=":4" />. Вушкі такіх замкоў аздабляліся дэкаратыўнымі накладкамі, прычым найбольш распаўсюджанымі былі розныя варыянты сэрцападобнай формы. Адзін такі замок быў знойдзены падчас раскопак [[Заслаўскі замак|Заслаўскага замка]] ў 1979 годзе і датуецца першай паловай XVII стагоддзя<ref name=":4" />. Падчас раскопак [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]] вучоныя знайшлі цэлую звязку ключоў (13 штук) гэтага ж часу<ref name=":4" />. У народным побыце самай распаўсюджаным спосабам замкання дзвярэй была простая канструкцыя з каванай жалезнай засаўкі даўжынёю каля 30 см з зубчастым верхнім краем (завала), якая гарызантальна прасоўвалася ў двух прабоях, убітых у дзвярны вушак з унутранага боку памяшкання, інадзейна фіксавала зачыненыя ўваходныя дзверы<ref name="Сах96">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 96</ref>. Знутры [[Засаўка|засаўку]] можна было пасоўваць проста рукой, знадворку — толькі спецыяльным [[Ключ (інструмент)|ключом]], выкаваным з кавалка круглага стрыжня. Адзін яго канец загіналі ў колца, на другім свабодна мацавалі адкідны плоскі язычок. Гэтым канцом ключ прасоўвалі праз дзірку ў дзвярным вушак, язычок звісаў уніз, чапляў зубчасты край завалы і пасоўваў яе ўправа-ўлева<ref name="Сах97">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 97</ref>. Радзей сустракаюцца ўнутраныя накладныя замкі са спружынным механізмам. Яны складаюцца з каробкі, у якой мацуецца механізм, дзвюх ручак, адна з якіх выводзіцца на знадворны бок дзвярэй, і накладкі-{{нп3|Ключавіна|ключавіны||Escutcheon (furniture)}}, што са знадворнага боку акаймоўвае дзірку ў дзвярах для прасоўвання [[Ключ (інструмент)|ключа]]<ref name="Сах98">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 98</ref>. Найбольш пашыраная форма ключавін ў- сэрцападобная. Значную групу складаюць таксама ключавіны, у аснове якіх ляжыць прамавугольнік<ref name="Сах98"/>. === Выбітныя ўзоры === У калекцыі Нацыянальнага гісторыка-культурнага музея-запаведніка «Нясвіж» захоўваецца ўразны дзвярны замок ручной мастацкай коўкі<ref>Інвентарны нумар КП-6952</ref>, які прадстаўляе сабой узор высокага кавальскага майстэрства эпохі Рэчы Паспалітай<ref name=":7">{{Cite web|url=https://niasvizh.by/posetitelyam/arkhiv/zamok-vreznoy-kp-6953/#accordion-m-10|title=Замок врезной (КП 6953) — музей-заповедник «Несвиж»|website=niasvizh.by|access-date=2026-09-19}}</ref>. Яго памеры 20*24 см, а поўная вышыня з дэталямі 29,5 см. Замак мае складаную для свайго часу інжынерную структуру і мацаваўся да драўлянай асновы чатырма каванымі шрубамі<ref name=":7" />. Непасрэдна над свідравінай для ключа (замочнай шчылінай) усталявана прыгожая дэкаратыўная накладка ({{нп3|ключавіна|||Escutcheon (furniture)}}) ў форме лісціка<ref name=":7" />. == Дзвярныя ручкі == {{main|Дзвярная ручка|Антаба}} [[Файл:Нясвіж._Гістарычная_забудова_(87).jpg|міні|250пкс|left|Ручка-[[антаба]] на варотах [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]. Можна бачыць жалезны дэкор дзвярэй.]] [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (12).jpg|250px|міні|Дзвярная ручка на дзвярах [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] Паводле даследаванняў, самыя раннія дзвярныя запаўненні на тэрыторыі Беларусі, знойдзеныя пры раскопках у Бярэсце і Віцебску, мелі жалезныя ручкі-[[Антаба|антабы]]<ref name=":8">Шэстак Ю. Т. [https://rep.bstu.by/xmlui/bitstream/handle/data/27124/140-146.pdf?sequence=1&isAllowed=y#4#2 ДОЙЛІДСТВА МІНУЛЫХ СТАГОДДЗЯЎ: МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ ВЫРАБУ ДЗВЯРЭЙ]</ref>. Гэта прамое ўказанне на выкарыстанне антаб ужо ў XII—XIII стагоддзях<ref name=":8" />. У інвентарным апісанні брамы [[равелін]]а [[Слуцкія замкі|Слуцкай цытадэлі]] згадваецца «антабка жалезная для замыкання» (antabka zelazna do zamykania). Гэта дакументальнае сведчанне таго, што антабы выкарыстоўваліся не толькі як стукалкі, але і як элементы замыкальнага механізму на варотах крэпасці<ref>Inwentarz fortec i zamków w Słucku, 1687. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3834/2. Надрукаваны ў: Mikulski W., Zawadzki J. Opisy zamków białoruskich. Warszawa, 1999; Rewizja miasta Słuck, 1765. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3839/a. Інвентар 1765 г. слова ў слова паўтарае: Inwentarz miasta Słuck, 1767. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3841/1.</ref><ref>Волкаў М. [https://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/BHR19.pdf#118#15 Слуцкая цытадэль XVII—XVIII ст.]</ref>. == Іншыя вырабы == Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў<ref name=":1" />. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}} * Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)] {{навігацыя}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] b7epibla59ri2h1lc59qqe9hhi3s61g 0 815293 5210321 5205863 2026-10-02T10:51:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210321 wikitext text/x-wiki [[Файл:POL Kłuszyn 1610.jpg|міні|Бітва пад Клушынам. Гравюра 17 ст.]] '''Бітва пад Клушынам''' — бітва 4 ліпеня 1610 г. падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайны Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў]] у раёне вёскі [[Клушына (Смаленская вобласць)|Клушына]] на ўсходзе Смаленшчыны. Бітва вялася ў асноўным польскімі войскамі пад камандаваннем [[Гетман польны каронны|палявога гетмана кароны]] [[Станіслаў Жалкеўскі|Станіслава Жолкеўскага]] падмацаванага ротамі ВКЛ пад кіраўніцтвам [[Аляксандр Гасеўскі|А. Гасеўскага]] супраць [[Маскоўская дзяржава|маскоўскі]]<nowiki/>х войскаў пад камандаваннем князя Дзмітрыя Шуйскага і [[Швецыя|шведскага]] корпуса еўрапейскіх наймітаў пад камандаваннем [[Якаб Понтусан Дэлагардзі|Якуба Панусана дэ ла Гардзі]]. Атака войскаў Жолкеўскага разбіла маскоўскія войскі, а затым прымусіла замежнікаў, якія падтрымлівалі Шуйскага, спыніць баявыя дзеянні. Бітва скончылася панічным уцёкам Д. Шуйскага і тых маскоўцаў, хто выжыў. Гэта прывяло да капітуляцыі заблакаванай арміі [[Grzegorz Wałujew|Рыгора Валуева]] ў [[Царова-Займішча (Смаленская вобласць)|Царовым займішчы]] (каля 8000 чалавек), звяржэннея [[Сямібаяршчына|Сямібаяршчынай]] [[Васіль Шуйскі|Васіля Шуйскага]] і абвяшчэння царом і вялікім князем маскоўскім [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]]. == Перад бітвай == Улетку 1610 года [[Вялікае Княства Літоўскае|літоўска-]] [[Карона Каралеўства Польскага|каронныя]] войскі, [[Аблога Смаленска (1609—1611)|якія абклалі Смаленск,]] атрымалі вестку пра магутнае шведска-расейскае войска пад камандаваннем Дзмітрыя Шуйскага, якое сканцэнтравалася пад [[Калуга|Калугай]], каб прыйсці на дапамогу абложаным<ref>{{Кніга|загаловак=Henryk Wisner: Zygmunt III Waza. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2006, s. 143–144. ISBN 978-83-04-04801-0}}</ref>. Варожыя сілы, ацэньваемыя ў 30 000 чалавек расейцаў пад камандаваннем Дзмітрыя Шуйскага і 5000 наёмных замежных войскаў (немцы, французы, валоны і інш.) пад камандаваннем [[Якаб Понтусан Дэлагардзі|Якаба дэ ла Гардзі]] і [[Evert Horn|Эверта Горна]] мелі колькасную значную перавагу над польскімі войскамі. Летась афіцэры і жаўнеры шведскага корпус абвучылі і з сіламі паўночна-расейскіх апалчэнцаў Шуйскіх адціснулі складзеныя збольшага з наймітаў палкі [[Ян Пётр Сапега|Я.П. Сапегі]] гетмана [[Ілжэдзмітрый II|Ілжэдзмітрыя ІІ]] з пошначы ад Масквы. Па прычыне, таго што большасць сілаў Рэчы Паспалітай пад Смаленскам складала шляхецкая кавалерыя, якая была непрыстасаваная і не жадала ўдзельнічаць у штурмах. Ведаючы аб пастаянных перамогі войска ВКЛ у бітвах са [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)|шведскімі войскамі у Інфлянтах]], магчымасць знішчыць частку шведскіх наймітаў ў складзе асноўных сіл [[Васіль Шуйскі|Васіля Шуйскага]] была вельмі прывабнай для [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], які бачыў гэту вайну як частку свайго змагання за вяртанне кароны ў Швецыі. 6 чэрвеня са Смаленскага лагера выйшаў [[Гетман польны каронны|палявы гетман каронны]] [[Станіслаў Жалкеўскі]], узяўшы з сабой 1630 кавалерыі і 597 пяхотнікаў. Аблогавымі работамі Смаленска застаўся кіраваць брацлаўскі ваявода Ян Патоцкі. Жалкеўскі спадзяваўся, што па дарозе возьме пад сваё камандаванне частку сіл, якія дзейнічалі здалёк ад [[Смаленск|Смаленска]]. На момант яго ад'езду невялікія падраздзяленні жаўнераў з Рэчы Паспалітай ваявалі з расінанамі на мяжы: полк Марціна Казаноўскага колькасцю 800 салдат знаходзіўся каля [[Вязьма|Вязьмы]], а полк Людвіка Вейгера колькасцю 700 салдат пад камандаваннем Самуэля Дунікоўскага — пад Царавым Займішчы куды сканцэнтраваліся войскі Валуева у спробе дапамагчы Беламу. Неўзабаве М. Казаноўскі злучыўся з [[Аляксандр Збароўскі|Аляксандрам Збароўскім]], які прыбыў да караля з [[Ілжэдзмітрый II|войска Ілжэдзмітрыя ІІ]], а яго полк налічваў 1500 салдат. Пад [[Белы (горад)|Белай]] пад камандаваннем [[Веліж|веліжскага]] старосты палкоўніка [[Аляксандр Гасеўскі|Аляксандра Корвіна Гасеўскага]] знаходзілася 1000 [[Запарожскія казакі|запарожскіх казакоў]] і некалькі сотняў літвінаў. Жалкеўскі, які ішоў супраць шведска-расійскага войска, загадаў усім гэтым часткам сканцэнтравацца каля [[Szujsk|Шуйска (]][[Шуйскае (Смаленская вобласць)|в. Шуйскае]][[Szujsk|)]]. Расійскія войскі князя [[Iwan Chowański (Wielka Smuta)|Івана Хаванскага]], князя [[Jakub Boratyński|Якова Баратынскага]] і замежныя войскі пад камандаваннем [[Evert Horn|Эверта Горна,]] размешчаныя пад Белай, змагаліся супраць Гасеўскага, якому ўдалося адбіць ворага ад замка, але ён быў пазбаўлены харчавання і меў патрэбу ў дапамозе. Да Царскага Займішча набліжалася 8-тысячны авангард войска Дзмітрыя Шуйскага пад камандаваннем [[Hrehory Wałujew|ваяводы Рыгора Валуева]] і князя [[Fiodor Jelecki|Фёдара Ялецкага]]. Гэтым войскам было даручана пабудаваць умацаванні і спыніць там сілы Жалкеўскага. Аднак, калі б Жалкеўскі абыйшоў войскі Валуева і Ялецкага, тыя мусілі адступіць дзеля выканання асноўнай задачы - падтрымаць смаленскі гарнізон. Шведска-расійскае камандаванне меркавала, што польскія войскі, знясіленыя атакамі, будуць лёгка акружаныя. З гэтай мэтай Дзмітрый Шуйскі рушыў з асноўнымі сіламі з базы ў [[Мажайск|Мажайску]] . Адразу за ім з замежнымі войскамі наступаў шведскі генерал [[Якаб Понтусан Дэлагардзі|Якаб Понтус дэ ла Гардзі]], але пазней ён пакінуў яго з-за спрэчак з царом Васілём Шуйскім аб памеры яго жалавання. Расейцы мелі намер знішчыць войска Жалкеўскага, ачысціць мяжу ад польскіх войскаў і вызваліць абложаны Смаленск. Спачатку Жалкеўскі меў намер ісці ў Вязьму і ўжо адправіў туды абоз, але, пачуўшы пра цяжкае становішча Гасеўскага, змяніў кірунак маршу, павярнуў вазы і накіраваўся на Белы, што за 150 кіламетраў ад Смаленска. Гетман прыбыў 14 чэрвеня, але рускія войскі, якія змагаліся супраць Гасеўскага, пачуўшы пра яго паход, адышлі да [[Ржэў|Ржэва]] і пераправіліся праз [[Волга|Волгу]]. Тым часам войскі Эверта Горна далучыліся да войска Дзмітрыя Шуйскага. Затым войскі Гасеўскага рушылі ў Шуйск, дзе разбілі ўмацаваны лагер. Неўзабаве да іх далучыліся два палкі запарожскіх казакоў пад камандаваннем салдат [[Збаражскія|князя Збаражскага]], Пяскоўскага і Іваніша. Пасля двухдзённага адпачынку гетман таксама адправіўся ў раён канцэнтрацыі і 22 чэрвеня прыбыў у Шуйск. Калі войскі Ялецкага і Валуева, якія стаялі за дзве мілі адтуль, пачалі будаваць умацаванні, каб перакрыць шлях Жаўкейскага на Мажайск і Маскву, гетман 23 чэрвеня рушыў супраць іх на Царава Займішча. Там на наступны дзень Жалкеўскі загнаў рускіх за умацаванні. Аднак з набліжэннем асноўных сіл Шуйскага рабіла становішча польскіх войскаў было неспрыяльным. Бачачы нарастаючае хваляванне сярод сваіх салдат, гетман вырашыў часткай сіл блакаваць Валуева і Ялецкага, а з астатнімі рушыў супраць Шуйскага, каб знішчыць яго ў генеральнай бітве<ref>{{Кніга|загаловак=Jerzy Besala: Wielcy Hetmani Rzeczypospolitej. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1983, s. 35–37. ISBN 83-03-00160-4}}</ref>. Войскі Рэчы Паспалітай, якое блакавала Валуева ў Царава Займішчы, налічвала да 7500 чалавек. З іх 4 тысячы запарожскіх казакоў і 1 тыс. пяхоты. Раз'езд выведкі даставіў гетману дадзеныя аб размяшчэнні ворага 3 ліпеня, наймітаў, якія ўцяклі, пацвердзілі і на падставе якіх ен вырашыў скарыстацца з падзелу маскоўскіх палкоў і знішчыць іх паасобку.<ref>{{Кніга|загаловак=R. Szczęśniak, Kłuszyn 1610, Warszawa 2004, s. 50–59}}</ref> Пасля склікання ваеннай раду, ў той жа дзень, за дзве гадзіны да ўзыходу сонца, войска выправілася з Царова Займішча. Армія захоўвала абсалютную цішыню, таму абложаныя расіяне не зразумелі, што асноўныя сілы пакінулі лагер. Гетман, маскіруючы свой ад'езд, пакінуў пад валамі да 4000 чалавек і большую частку гармат. [[Файл:Battle of Klushino 1610.PNG|міні|Шыман Багушовіч. Бітва пад Клушына. Малюнак 1620-я г.]] Для паходу Жалкеўскі ўзяў з сабой 2500 кавалерыстаў, 400 запарожскіх вершнікаў, 200 пяхотнікаў і 2 лёгкія гарматы. Упэўнены ў сваёй колькаснай перавазе, Шуйскі нават не пасылаў наперад раз'езды, перакананы, што Жолкеўскі ўсё яшчэ абкладае войскі Валуева і Ялецкага ў Царовым Займішчы. Дэ ла Гардзі таксама быў да таго ўпэўнены ў перамозе, што нават дэклараваў, што памятае, як яго ўзялі ў палон у [[Валміера|Вольмары]] і ён атрымаў ад Жолкеўскага рысінае футра, а цяпер меў намер аддаць палоннаму Жолкеўскаму ўзамен [[Собаль|сабалінае]] футра. == Бітва == [[Файл:Kluszyn.png|міні|План бітвы пад Клушынам ]] Насуперак прагнозам рускіх і шведскіх камандзіраў, Жалкеўскі хутка набліжаўся да іх пазіцый. З-за вузкай і гразкай дарогі войскі Рэчы Паспалітай рухалася доўгай калонай, даўжынёй у шмат кіламетраў. Пасля 4-мільнага начнога маршу чало польскай маршавай калоны (полк Збароўскага), на сваё здзіўленне, апынуўся насупраць ворага, які спаў і не ўсведамляў пагрозы. У сваіх мемуарах Жалкеўскі пісаў, што калі б астатнія войскі прыбылі своечасова, яны маглі б атакаваць ворага, большасць салдат якога была яшчэ голая. Выхад з марша на поле было значна затрымана двума [[Фальканет|фальканетамі]], якія загразлі ў балаціне і заблакавалі дарогу. Больш за тое, кавалерыя, якая часта пераходзіла ў галоп, пакідала далёка ззаду павольна ідучую пяхоту. Каля 3-й гадзіны ночы 4 ліпеня першыя каронныя і літоўскія войскі, стомленыя маршам, дасягнулі Клушына. Армія Шуйскага размясцілася бівакам за агароджай вёскі Прачыстае ў двух лагерах — справа, з поўначы, стаялі шведскія палкі пад камандаваннем дэ ла Гардзі, якія складаліся са шведаў, [[Французы|французаў]], [[Немцы|немцаў]], [[Іспанцы|іспанцаў]], [[Фламандцы|фламандцаў]], [[Англічане|англічан]] і [[Шатландцы|шатландцаў]], а злева, з поўдня, — расейскія войскі. 19–20 тысяч маскоўскіх войскаў і 3300 шведскіх салдат. Усяго ў войска Шуйскага было 11 гармат. Жалкеўскі прыйшоў да высновы, што найпрасцейшым шляхам будзе перамагчы шматлікія, але дрэнна ўзброеныя і падрыхтаваныя расійскія войскі, якія складаліся з [[Паспалітае рушэнне|паспалітага рушання (апалчэння)]] сялян, прызначаных для вырабу кабыл і засек ды земляных работ. Паколькі яго кавалерыя значна апярэдзіла пяхоту і артылерыю, гетман вырашыў, што для атакі на шведаў яму трэба будзе пачакаць прыбыцця пяхоты, бо трэба будзе штурмаваць умацаванні. Жалкеўскі таксама мог адразу атакаваць спячы лагер, але расцягнутая калона польскіх войскаў прымусіла б падраздзяленняў уступаць у бой па меры таго, як яны дасягала б поля бою, а не канцэнтраваным ударам усёй моцы. З-за значнай колькаснай перавагі праціўніка і пагрозы паразы польскіх войскаў, Жалкеўскі пачакаў, пакуль усё яго войска зойме прызначаныя пазіцыі. Драўляныя кабылы, рагаткі, тыны, равы і воўчыя ямы - былі сур'ёзнай перашкодай для польскай кавалерыі; за імі знаходзіліся варожыя табары, якія складалі яго лінію абароны. Плот, які аддзяляў вёску Прэчыстае, што знаходзілася бліжэй да польскіх пазіцый, ад Пірнёва, быў часткова разабраны і спалены. Разборка і падпальванне платоў, што дало польскай кавалерыі магчымасць атакаваць, працягвалася амаль гадзіну. Тады трэба было спаліць вёску Прэчыстае, якая перакрывала палякам доступ да ворага. Пажар у будынках насцярожыў рускіх і шведаў. На правым крыле, дзе размяшчалася шведская армія, пяхота стаяла ў першым эшалоне, прыкрываючыся напаўабгарэлымі платамі. На левым крыле арміі Шуйскага стаяла змяшаная руская пяхота і кавалерыя. Цэнтр каралеўскага войска, у які ўваходзілі палкі [[Хмільнык|старасты Хмяльніцкага]] [[Mikołaj Struś (1560-1612)|Мікалая Струся]] і Аляксандра Збароўскага, якія складаліся ў асноўным з гусараў, стаяў у дзве лініі супраць маскоўцаў. Падобным чынам, правы фланг, у два эшалоны, стаяў супраць расіян і складаўся з казачых харугваў пад камандаваннем капітана Самуэля Дунікоўскага (полк Людвіка Вейгера) і палка Марціна Казаноўскага. Насупраць шведскай арміі стаяла левае крыло з Жалкеўскім кавалерыйскім палком пад камандаваннем валынскага князя [[Януш Парыцкі|Януша Парыцкага]] (у складзе якой ваяваў [[Самуіл Іванавіч Маскевіч|Самуэль Маскевіч]]), таксама размешчаным у два эшалоны. Злева ад палка Парыцкага, ля хмызняковай агароджы, стаяла казацкая пяхота (400 запарожскіх казакоў з [[Пагрэбішчэ|Пагрэбішча]], з маёнтка князёў Збаражскіх) пад камандаваннем Пяскоўскага. У тыле польскага фарміравання знаходзіўся моцны рэзерв, які складаўся з некалькіх кавалерыйскіх харугваў. Пяхота з 200 чалавек з 2 фальканетамі ўсё яшчэ была ў дарозе. Лічачы, што разгром расейсскіх войскаў вырашыць лёс шведскай арміі, Жалкеўскі загадаў атакаваць рускіх да світання. Пасля 3 ці 5 гадзін баёў войскі Рэчы Паспалітай прымусілі рускіх адступіць да Клушына. У гэты перыяд гусары атакавалі шмат разоў — паводле [[Самуіл Іванавіч Маскевіч|Самуэля Маскевіча,]] некаторыя [[Харугва (вайсковая адзінка)|харугвы]] атакавалі ад 8 да 10 разоў<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.vostlit.info/Texts/rus12/Maskevic/frametext1.htm|загаловак=Дзеннік Самуіла Маскевіча (рус.)}}</ref>. Жалкеўскі, неаднаразова кідаючы сцягі ў атаку, спрабаваў пераканаць маскоўцаў, што іх атакуе велізарная маса кавалерыі. Прафесійныя жаўнеры Рэчы Паспалітай значна пераўзыходзілі па падрыхтоўцы расійскія войскі, якія складаліся з простага апалчэння [[Баяры|баяраў]] і прыдворных, пяхотных стралкоў і дрэнна ўзброеных сялян. [[Райтарыя|Найміты-]]<nowiki/>рэйтары, якія служылі ў расейскай арміі, таксама не маглі параўнацца з палякамі і літвінамі. Менавіта іх няўдалы [[Караколь (тактыка кавалерыі)|караколь]] стаў вырашальным момантам бітвы. Удар у яго фланг кавалерыі Рэчы Паспалітай (у якім з ВКЛ былі ротмістры і асобныя рыцары ў ротах [[Андрэй Млоцкі|Андрэя Млоцкага]], Пятра Баркоўскага, а ў прайшоўшых [[Ілжэдзмітрый II|Дзмітраяды]] палках А. Збароўскага і Людвіга Панятоўскага (роты [[Януш Тышкевіч|Януша Скумін Тышкевіча]], [[Аляксандр Гасеўскі|Аляксандра Гасеўскага]] і Януша Парыцкага)<ref>{{Кніга|спасылка=https://sieswpl.publisherspanel.com/resources/html/article/details?id=635371|аўтар=Якубаў В.У.|загаловак=УДЗЕЛ ГРАМАДЗЯН ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА Ў ВАЕННЫХ КАМПАНІЯХ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ НА ТЭРЫТОРЫІ МАСКОЎСКАЙ ДЗЯРЖАВЫ 1609–1613 ГГ. // Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej 2025 №18 с. 10-11}}</ref> прымусіў рэйтараў уцякаць. Пры адступленні яны збілі шыхты сваей пяхоты і на іх храбтах вершнікі Рэчы Паспалітай прарвалася за варожую агарожу. Неўзабаве ўсе маскоўцы пачалі ўцякаць — хто ў адкрытае поле, а адтуль у лес, хто ва ўмацаваны лагер<ref>{{Кніга|загаловак=T. Bohun, Moskwa 1612, Warszawa 2005, s. 33–35}}</ref>. Польская кавалерыя правага крыла кінулася пераследваць уцякаючых рускіх. Толькі частка рускай пяхоты, якая стаяла ў будынках вёскі Пірнева, усё яшчэ захавала баяздольнасць.<ref>{{Кніга|спасылка=http://www.radoslawsikora.republika.pl/materialy/Kluszyn.pdf|загаловак=Radoslaw Sikora, Battle of Kluszyn|archive-url=https://web.archive.org/web/20120228205927/http://www.radoslawsikora.republika.pl/materialy/Kluszyn.pdf|archive-date=28 лютага 2012}}</ref> У той час на левым крыле кавалерыя Парыцкага, якая стрымлівала шведаў атакамі, панесла значныя страты, бо не змагла знішчыць агароджы, якія абараняла пяхота. Кавалерыя Рэчы Паспалітай магла атакаваць там толькі з асобнымі харугвамі праз шчыліны ў плеце. Пяхота, якая стаяла ля плота, нанесла палякам значныя страты – [[мушкецёры]] стралялі па атакуючых вершніках з блізкай адлегласці, а пікінёры калолі коней. Сітуацыя на левым флангу рэзка змянілася, калі прыбыла польская пяхота з гарматамі. Да гэтага часу польскі і шведскі бакі страцілі каля 100 салдат на левым флангу. [[Файл:Kłuszyn 1610.JPG|міні|Атака роты крылатых гусараў на малюнку бітвы пад Клушынам пэнзля Шымона Багушовіча 1620-я]] Галіцын і Мезецкі сабралі некалькі сотняў вершнікаў з раскіданых у бітве падраздзяленняў і вярнуліся ў лагер, дзе спрабавалі ўгаварыць Шуйскага працягваць барацьбу. Дэ ла Гардзі і Горн таксама вярнуліся, але не змаглі адгаварыць свае войскі ад капітуляцыі. Убачыўшы, што шведскія войскі здаліся, Шуйскі непрыкметна пакінуў лагер і ўцёк у лясы, накіроўваючыся да Калугі. Неўзабаве тое ж самае зрабілі іншыя камандзіры, а за імі і астатнія рускія войскі. Войскі Жолкеўскага рушылі ў пагоню за ўцекачамі. Паколькі большасць польскіх салдат пайшла ў пакінуты рускі лагер, каб забраць здабычу, толькі невялікая колькасць пераследвала рускіх, але, нягледзячы на гэта, яны нанеслі ім большыя страты, чым у папярэдняй бітве. У лагеры войска Шуйскага палякі знайшлі шматлікія скарбы, такія як залатыя і сярэбраныя пасудзіны, адзенне, [[Собаль|сабаліныя]] футра і сотні вазоў, а таксама грошы, прызначаныя для аплаты працы замежных войскаў, у памеры 20 000. [[Фларын (манета)|флорынаў]] і 30 тысяч рублёў . Пераможцы таксама захапілі некалькі дзясяткаў харугваў, у тым ліку і харугву Шуйскага з пазалотай, а таксама ўсю яго зброю: шлем, [[Шабля|шаблю]] і булаву. Велізарную здабычу павялічылі карэта Шуйскага і шматлікія павозкі. Бітва працягвалася каля пяці гадзін. Паводле Жолкеўскага, у ёй загінула 1200 шведскіх салдат і яшчэ больш рускіх. Паводле некаторых польскіх крыніц, у бітве загінула каля 17 тысяч салдатаў рускай і шведскай армій. ''У справаздачы аб паспяховым паходзе польскага войска на Маскву'' гаворыцца, што шведскае войска страціла 700 чалавек, а расійскае — да 2000. Шведскі гісторык Відэкінг сцвярджае, што ў войску Дэ ла Гардзі загінула 500 чалавек, а ў войску Шуйскага — невядомая колькасць. Усім кіраўнікам разбітага войска ўдалося ўцячы. Дэ ла Гардзі, паводле Луны, уцёк у замак Ачэпаў, дзе яго цалкам абрабавалі, збілі палкамі і выгналі; з Горнам абышліся падобным чынам, паводле іншых крыніц шведам дазволілі і яны адышлі ў баявым парадку захаваўшы дысцыпліну. Паводле Жолкеўскага, страты яго сіл склалі больш за 100 забітых таварышаў. Колькасць забітых паштальёнаў звычайна складала 2-3 забітых на кожнага загінулага таварыша. Акрамя таго, польскае войска страціла 400 коней забітымі. Таксама была значная колькасць параненых<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.vostlit.info/Texts/rus11/Zolkevskij_1871/text1.phtml?id=2213|загаловак=СТАНИСЛАВ ЖОЛКЕВСКИЙ. НАЧАЛО И УСПЕХ МОСКОВСКОЙ ВОЙНЫ (рус.)}}</ref>. == Пасля бітвы == У той жа дзень Жалкеўскі вярнуўся ў Царава Займішча і ўгаварыў Валуева здацца, паказаўшы яму палонных. Войска Рэчы Паспалітай прадэманстравала незвычайную вынослівасць, бо пасля бяссоннай ночы і стомнага маршу яно правяло надзвычай цяжкую бітву, якая доўжылася шмат гадзін, а потым тым жа шляхам вярнулася ў зыходны пункт. Пасля заключэння пагаднення паміж правадырамі, якое прадугледжвала ўзвядзенне на царскі трон сына [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта]] Вазы - [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава]], сілы Жалкеўскага былі ўзмоцнены прыкладна 8 тысячамі салдат Валуева, які перайшоў на службу да Рэчы Паспалітай. Войска другога расейскага правадыра, князя Ялецкага, гетман паслаў да караля пад Смаленск. Паражэнне войска Шуйскага вырашальным чынам паспрыяла падзенню цара [[Васіль Шуйскі|Васіля Шуйскага]]. Усе яго ворагі, у тым ліку і [[Ілжэдзмітрый II|другі Самазванец]], паўсталі і пайшлі супраць яго. Імкнучыся скарыстацца сваёй перамогай, гетман 12 ліпеня рушыў на [[Масква|Маскву]], ігнаруючы нават параненых, якіх везлі на павозках і якія памерлі з-за цяжкіх умоў падчас паходу. Жалкеўскага падтрымлівала і насельніцтва Масквы і наваколля, бо яно чула пра пагадненне, заключанае паміж Жалкеўскім і Валуевым, якое прадугледжвала прызначэнне Уладзіслава на царскі трон. Універсалы, разасланыя насельніцтву, абяцалі доўгачаканы мір грамадству, стомленаму шматгадовай Смутай. У Расіі, якая была пагружана ў хаос, гэта была вырашальная сіла, таму Ілжэдзмітры ІІ, які наблізіўся да Масквы з гетманам ў войску якога быў [[Ян Пётр Сапега|Я.П. Сапега]] пабаяўся заступаць дарогу, але застаўся пад Масквой. Жалкеўскі таксама ведаў, што баяры і прыдворныя, якім пагражалі як сацыяльныя хваляванні, так і Самазванец, лёгка прызнаюць Уладзіслава новым царом. Як і прадказваў Жолкеўскі, група баяраў і прыдворных на чале з [[Zachar Lapunow|Захарам Ляпунавым]] 27 ліпеня зрынула Васіля Шуйскага, змясціўшы яго ў манастыр {{Скарочаная зноска|Podhorodecki|1988}} . Уладу ў краіне ўзяла група з сямі найбольш уплывовых баяраў. 3 жніўня Жолкеўскі стаяў ля сцен Масквы, дзе яго ўрачыста сустрэлі новыя ўлады. Перамовы пачаліся 5 жніўня і завяршыліся пагадненнем 27 жніўня, паводле якога князь Уладзіслаў быў прызнаны царом Расіі пры ўмове прыняцця ім [[Праваслаўе|праваслаўя]]. Новы цар павінен быў прарваць аблогу Смаленска і вярнуць захопленыя да гэтага часу рускія замкі. На наступны дзень на Дзявочым полі пад Масквой натоўпы жыхароў прысягнулі на вернасць Уладзіславу. Польскія і літоўскія войскі ўвайшлі ў маскоўскія сцены 12 верасня, а 8 кастрычніка Жолкеўскі прыбыў у [[Маскоўскі Крэмль|Крэмль]] . Цар Васіль Шуйскі і яго браты Дзмітрый Шуйскі і [[Iwan Szujski (ok. 1566–ok. 1638)|Іван Шуйскі]] сталі палоннымі гетмана. Заключанае пагадненне праіснавала нядоўга, не столькі з-за ўключаных у яго ўмоў, якія загадвалі каронным і літоўскім войскам адысці са Смаленска, колькі з-за амбіцый Жыгімонта Вазы, які хацеў царскую карону для сябе, каб пазней, аб'яднанымі сіламі Рэчы Паспалітай і Расіі, вярнуць сабе спадчынны шведскі трон. Значным было таксама жаданне караля распаўсюдзіць панаванне [[Каталіцтва|каталіцкай рэлігіі]] на Расею і Швецыю. Больш за тое, існавалі цалкам абгрунтаваныя асцярогі, што Уладзіслаў будзе забіты неўзабаве пасля ўзыходжання на трон, як і [[Ілжэдзмітрый I|першы Ілжэдзмітры]]. Таму падпісанае без дазволу караля пагадненне з баярамі стала прычынай яго канфлікту з С. Жалкеўскім і вяртання яго у Рэч Паспалітую. == Зноскі == [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] f77ux9eo0s2jxi6mtggvzky26ml1uh8 4 815407 5210045 5209442 2026-10-01T19:15:00Z Rabbi Mendl 19651 /* Узнагароды */ Спонсар не мае магчымасць перавесці грашовыя сродкі ў Беларусь. 5210045 wikitext text/x-wiki '''Вікі любіць славутасці''' вяртаецца ў Беларусь — упершыню з 2012 года! [[File:Комплекс Мирского замка.JPG|thumb|300px]] Фатаграфуйце аб'екты культурнай спадчыны, каб зафіксаваць іх бягучы стан, праілюстраваць артыкулы Вікіпедыі і папоўніць калекцыю свабодных ведаў. Праект нацэлены на запаўненне вялікага прабелу ў ілюстраванні: недахопу якасных фатаграфій славутасцей, «адыходзячай натуры» у глыбінцы нашай краіны. Аўтары лепшых здымкаў атрымаюць прызы! Культурная спадчына шматгранна. Гэта старыя будынкі і элементы іх аздаблення, памятныя мясціны, мемарыялы, скульптурныя помнікі, музейныя экспанаты і нават традыцыйныя абрады і рытуалы. Мы сабралі іх у адзіны рэестр, забяспечыўшы па магчымасці каардынатамі і адрасамі і прапануем вам прыняць удзел у '''папаўненні гэтага рэестра''' шляхам: * фотадакументавання аб'ектаў культурнай спадчыны * дадання зробленых фатаграфій у спісы помнікаў і артыкулы Вікіпедыі * удакладнення спісаў помнікаў * пошуку і дадання новых аб'ектаў, якія маюць гістарычную каштоўнасць == Што трэба зрабіць? == Удзел у конкурсе вельмі просты: * абярыце [[:voy:ru:Культурное наследие Беларуси|цікавы для вас рэгіён]], а ў ім раён ці горад. Альбо [https://uladzcz.github.io/wlm-belarus знайдзіце аб'екты на мапе] * сфатаграфуйце аб'екты са спісу * запампуйце фатаграфіі па спасылках з спісу (для кожнага аб 'екта — свая спасылка). Пераканайцеся, што вы заліваеце свае фатаграфіі аб'ектаў менавіта праз кнопку заліўкі ўказаных аб'ектаў, каб ваша фатаграфія не ілюстравала памылкова нейкі другі артыкул! Для зручнасці спіс падзелены па рэгіёнах, а рэгіёны падзелены па раёнах. Загружайце менавіта праз спасылкі ў спісе, бо загружанае праз звычайны Майстар не трапіць у праект, прынамсі без дадатковых для гэтага дзеянняў. * удакладняйце інфармацыю ў спісах: дадайце каардынаты, праверце назвы і даты; гэта дапаможа нам стварыць самы поўны і функцыянальны рэестр культурнай спадчыны Беларусі * таксама патрэбны фатаграфіі-банеры (фармат 7:1), якія можна будзе выкарыстоўваць у спісах помнікаў у якасці загалоўкаў; для загрузкі выкарыстоўвайце спасылкі са спісаў. Адзначыць свой магчымы ўдзел можна на старонцы [[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць славутасці 2026/Удзельнікі]]. == Правілы == * '''Фотаздымкі:''' уласныя, пад свабоднай ліцэнзіяй, пампаваць на ВікіСховішча ў перыяд конкурсу, з 1 па 31 кастрычніка 2026 года * '''Якасць здымкаў:''' фатаграфіі павінны паказваць аб'ект культурнай спадчыны і рабіць гэта прыгожа — уявіце, напрыклад, што вашымі здымкамі будуць праілюстраваны артыкул ці кніга. Імкніцеся загружаць фатаграфіі ў '''максімальным дазволе''', якое забяспечвае ваша камера. * '''Колькасць здымкаў:''' мы імкнемся як мага лепш захаваць аб'екты культурнай спадчыны і таму вітаем іх здымку ў розных ракурсах - будынка або помніка цалкам і асобных яго дэталяў, а таксама інтэр'ераў, калі яны гістарычныя. У той жа час, наш галоўны колькасны паказчык - не колькасць фатаграфій, а колькасць сфатаграфаваных аб'ектаў. Па гэтай прычыне мы заклікаем удзельнікаў загружаць '''толькі сюжэтна розныя фатаграфіі''': тыя, якія прыўносяць новыя рысы ў выяву аб'екта, які здымаецца. * '''Апрацоўка здымкаў:''' наш конкурс мастацкі і адначасова "дакументальны". Мы вітаем і сюжэтныя здымкі, на якіх аб'ект культурнай спадчыны служыць адным з “герояў”, і больш тэхнічныя, якія проста паказваюць мастацкае вырашэнне будынка ці помніка. Для тэхнічных фатаграфій мы заклікаем удзельнікаў абмяжоўвацца самай мінімальнай апрацоўкай і не ўносіць у фатаграфіі колькі-небудзь істотных змен. У выпадку мастацкіх здымкаў апрацоўка дапушчальная, але тады яе варта згадаць у апісанні, а то і запампаваць неапрацаваны здымак таго ж аб'екта. Калі вы выкарыстоўваеце для апрацоўкі нейрасеткавыя сродкі (ШІ), абавязкова дадайце пра гэта ў апісанні. Пры адборы фатаграфій журы арыентуецца не столькі на наяўнасць апрацоўкі, колькі на яе якасць і рэалістычнасць той выявы, якая атрымалася на выхадзе. * '''Аб'екты для фатаграфавання:''' любыя з [[:voy:ru:Культурное наследие Беларуси|прапанаваных спісаў]]; вы таксама можаце прапанаваць аб'екты да дадання ў спісы, калі яны валодаюць прыкметамі культурнай спадчыны (напрыклад, пералічаны ў праекце «Глобус Беларусі») і пабудаваны/створаны да 1990 года. * '''Удзельнікі:''' усё жадаючыя. Калі ласка, пры рэгістрацыі ў любым з вікі-праектаў не забудзьцеся пазначыць адрас электроннай пошты. [[Катэгорыя:Праект:Вікіпедыя:Вікі любіць славутасці]] fzx5gpn3pz65v77vfnuv8z9gvau8g0g 5210046 5210045 2026-10-01T19:16:00Z Rabbi Mendl 19651 Спонсар не мае магчымасці перавесці грошавыя сродкі ў Беларусь 5210046 wikitext text/x-wiki '''Вікі любіць славутасці''' вяртаецца ў Беларусь — упершыню з 2012 года! [[File:Комплекс Мирского замка.JPG|thumb|300px]] Фатаграфуйце аб'екты культурнай спадчыны, каб зафіксаваць іх бягучы стан, праілюстраваць артыкулы Вікіпедыі і папоўніць калекцыю свабодных ведаў. Праект нацэлены на запаўненне вялікага прабелу ў ілюстраванні: недахопу якасных фатаграфій славутасцей, «адыходзячай натуры» у глыбінцы нашай краіны. Культурная спадчына шматгранна. Гэта старыя будынкі і элементы іх аздаблення, памятныя мясціны, мемарыялы, скульптурныя помнікі, музейныя экспанаты і нават традыцыйныя абрады і рытуалы. Мы сабралі іх у адзіны рэестр, забяспечыўшы па магчымасці каардынатамі і адрасамі і прапануем вам прыняць удзел у '''папаўненні гэтага рэестра''' шляхам: * фотадакументавання аб'ектаў культурнай спадчыны * дадання зробленых фатаграфій у спісы помнікаў і артыкулы Вікіпедыі * удакладнення спісаў помнікаў * пошуку і дадання новых аб'ектаў, якія маюць гістарычную каштоўнасць == Што трэба зрабіць? == Удзел у конкурсе вельмі просты: * абярыце [[:voy:ru:Культурное наследие Беларуси|цікавы для вас рэгіён]], а ў ім раён ці горад. Альбо [https://uladzcz.github.io/wlm-belarus знайдзіце аб'екты на мапе] * сфатаграфуйце аб'екты са спісу * запампуйце фатаграфіі па спасылках з спісу (для кожнага аб 'екта — свая спасылка). Пераканайцеся, што вы заліваеце свае фатаграфіі аб'ектаў менавіта праз кнопку заліўкі ўказаных аб'ектаў, каб ваша фатаграфія не ілюстравала памылкова нейкі другі артыкул! Для зручнасці спіс падзелены па рэгіёнах, а рэгіёны падзелены па раёнах. Загружайце менавіта праз спасылкі ў спісе, бо загружанае праз звычайны Майстар не трапіць у праект, прынамсі без дадатковых для гэтага дзеянняў. * удакладняйце інфармацыю ў спісах: дадайце каардынаты, праверце назвы і даты; гэта дапаможа нам стварыць самы поўны і функцыянальны рэестр культурнай спадчыны Беларусі * таксама патрэбны фатаграфіі-банеры (фармат 7:1), якія можна будзе выкарыстоўваць у спісах помнікаў у якасці загалоўкаў; для загрузкі выкарыстоўвайце спасылкі са спісаў. Адзначыць свой магчымы ўдзел можна на старонцы [[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць славутасці 2026/Удзельнікі]]. == Правілы == * '''Фотаздымкі:''' уласныя, пад свабоднай ліцэнзіяй, пампаваць на ВікіСховішча ў перыяд конкурсу, з 1 па 31 кастрычніка 2026 года * '''Якасць здымкаў:''' фатаграфіі павінны паказваць аб'ект культурнай спадчыны і рабіць гэта прыгожа — уявіце, напрыклад, што вашымі здымкамі будуць праілюстраваны артыкул ці кніга. Імкніцеся загружаць фатаграфіі ў '''максімальным дазволе''', якое забяспечвае ваша камера. * '''Колькасць здымкаў:''' мы імкнемся як мага лепш захаваць аб'екты культурнай спадчыны і таму вітаем іх здымку ў розных ракурсах - будынка або помніка цалкам і асобных яго дэталяў, а таксама інтэр'ераў, калі яны гістарычныя. У той жа час, наш галоўны колькасны паказчык - не колькасць фатаграфій, а колькасць сфатаграфаваных аб'ектаў. Па гэтай прычыне мы заклікаем удзельнікаў загружаць '''толькі сюжэтна розныя фатаграфіі''': тыя, якія прыўносяць новыя рысы ў выяву аб'екта, які здымаецца. * '''Апрацоўка здымкаў:''' наш конкурс мастацкі і адначасова "дакументальны". Мы вітаем і сюжэтныя здымкі, на якіх аб'ект культурнай спадчыны служыць адным з “герояў”, і больш тэхнічныя, якія проста паказваюць мастацкае вырашэнне будынка ці помніка. Для тэхнічных фатаграфій мы заклікаем удзельнікаў абмяжоўвацца самай мінімальнай апрацоўкай і не ўносіць у фатаграфіі колькі-небудзь істотных змен. У выпадку мастацкіх здымкаў апрацоўка дапушчальная, але тады яе варта згадаць у апісанні, а то і запампаваць неапрацаваны здымак таго ж аб'екта. Калі вы выкарыстоўваеце для апрацоўкі нейрасеткавыя сродкі (ШІ), абавязкова дадайце пра гэта ў апісанні. Пры адборы фатаграфій журы арыентуецца не столькі на наяўнасць апрацоўкі, колькі на яе якасць і рэалістычнасць той выявы, якая атрымалася на выхадзе. * '''Аб'екты для фатаграфавання:''' любыя з [[:voy:ru:Культурное наследие Беларуси|прапанаваных спісаў]]; вы таксама можаце прапанаваць аб'екты да дадання ў спісы, калі яны валодаюць прыкметамі культурнай спадчыны (напрыклад, пералічаны ў праекце «Глобус Беларусі») і пабудаваны/створаны да 1990 года. * '''Удзельнікі:''' усё жадаючыя. Калі ласка, пры рэгістрацыі ў любым з вікі-праектаў не забудзьцеся пазначыць адрас электроннай пошты. [[Катэгорыя:Праект:Вікіпедыя:Вікі любіць славутасці]] 3p47huohijs22ncpc9q7kt51q1sg5av 5210047 5210046 2026-10-01T19:16:33Z Rabbi Mendl 19651 /* Што трэба зрабіць? */ удакладненне 5210047 wikitext text/x-wiki '''Вікі любіць славутасці''' вяртаецца ў Беларусь — упершыню з 2012 года! [[File:Комплекс Мирского замка.JPG|thumb|300px]] Фатаграфуйце аб'екты культурнай спадчыны, каб зафіксаваць іх бягучы стан, праілюстраваць артыкулы Вікіпедыі і папоўніць калекцыю свабодных ведаў. Праект нацэлены на запаўненне вялікага прабелу ў ілюстраванні: недахопу якасных фатаграфій славутасцей, «адыходзячай натуры» у глыбінцы нашай краіны. Культурная спадчына шматгранна. Гэта старыя будынкі і элементы іх аздаблення, памятныя мясціны, мемарыялы, скульптурныя помнікі, музейныя экспанаты і нават традыцыйныя абрады і рытуалы. Мы сабралі іх у адзіны рэестр, забяспечыўшы па магчымасці каардынатамі і адрасамі і прапануем вам прыняць удзел у '''папаўненні гэтага рэестра''' шляхам: * фотадакументавання аб'ектаў культурнай спадчыны * дадання зробленых фатаграфій у спісы помнікаў і артыкулы Вікіпедыі * удакладнення спісаў помнікаў * пошуку і дадання новых аб'ектаў, якія маюць гістарычную каштоўнасць == Што трэба зрабіць? == Удзел у конкурсе вельмі просты: * абярыце [[:voy:ru:Культурное наследие Беларуси|цікавы для вас рэгіён]], а ў ім раён ці горад. Альбо [https://uladzcz.github.io/wlm-belarus знайдзіце аб'екты на мапе] * сфатаграфуйце аб'екты са спісу * запампуйце фатаграфіі па спасылках з спісу (для кожнага аб 'екта — свая спасылка). Пераканайцеся, што вы заліваеце свае фатаграфіі аб'ектаў менавіта праз кнопку заліўкі ўказаных аб'ектаў, каб ваша фатаграфія не ілюстравала памылкова нейкі другі артыкул! Для зручнасці спіс падзелены па рэгіёнах, а рэгіёны падзелены па раёнах. Загружайце менавіта праз спасылкі ў спісе, бо загружанае праз звычайны Майстар не трапіць у праект, прынамсі без дадатковых для гэтага дзеянняў. * удакладняйце інфармацыю ў спісах: дадайце каардынаты, праверце назвы і даты; гэта дапаможа нам стварыць самы поўны і функцыянальны рэестр культурнай спадчыны Беларусі * таксама патрэбны фатаграфіі-банеры (фармат 7:1), якія можна будзе выкарыстоўваць у спісах помнікаў у якасці загалоўкаў; для загрузкі выкарыстоўвайце спасылкі са спісаў. Адзначыць свой магчымы ўдзел патрэбна на старонцы [[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць славутасці 2026/Удзельнікі]]. == Правілы == * '''Фотаздымкі:''' уласныя, пад свабоднай ліцэнзіяй, пампаваць на ВікіСховішча ў перыяд конкурсу, з 1 па 31 кастрычніка 2026 года * '''Якасць здымкаў:''' фатаграфіі павінны паказваць аб'ект культурнай спадчыны і рабіць гэта прыгожа — уявіце, напрыклад, што вашымі здымкамі будуць праілюстраваны артыкул ці кніга. Імкніцеся загружаць фатаграфіі ў '''максімальным дазволе''', якое забяспечвае ваша камера. * '''Колькасць здымкаў:''' мы імкнемся як мага лепш захаваць аб'екты культурнай спадчыны і таму вітаем іх здымку ў розных ракурсах - будынка або помніка цалкам і асобных яго дэталяў, а таксама інтэр'ераў, калі яны гістарычныя. У той жа час, наш галоўны колькасны паказчык - не колькасць фатаграфій, а колькасць сфатаграфаваных аб'ектаў. Па гэтай прычыне мы заклікаем удзельнікаў загружаць '''толькі сюжэтна розныя фатаграфіі''': тыя, якія прыўносяць новыя рысы ў выяву аб'екта, які здымаецца. * '''Апрацоўка здымкаў:''' наш конкурс мастацкі і адначасова "дакументальны". Мы вітаем і сюжэтныя здымкі, на якіх аб'ект культурнай спадчыны служыць адным з “герояў”, і больш тэхнічныя, якія проста паказваюць мастацкае вырашэнне будынка ці помніка. Для тэхнічных фатаграфій мы заклікаем удзельнікаў абмяжоўвацца самай мінімальнай апрацоўкай і не ўносіць у фатаграфіі колькі-небудзь істотных змен. У выпадку мастацкіх здымкаў апрацоўка дапушчальная, але тады яе варта згадаць у апісанні, а то і запампаваць неапрацаваны здымак таго ж аб'екта. Калі вы выкарыстоўваеце для апрацоўкі нейрасеткавыя сродкі (ШІ), абавязкова дадайце пра гэта ў апісанні. Пры адборы фатаграфій журы арыентуецца не столькі на наяўнасць апрацоўкі, колькі на яе якасць і рэалістычнасць той выявы, якая атрымалася на выхадзе. * '''Аб'екты для фатаграфавання:''' любыя з [[:voy:ru:Культурное наследие Беларуси|прапанаваных спісаў]]; вы таксама можаце прапанаваць аб'екты да дадання ў спісы, калі яны валодаюць прыкметамі культурнай спадчыны (напрыклад, пералічаны ў праекце «Глобус Беларусі») і пабудаваны/створаны да 1990 года. * '''Удзельнікі:''' усё жадаючыя. Калі ласка, пры рэгістрацыі ў любым з вікі-праектаў не забудзьцеся пазначыць адрас электроннай пошты. [[Катэгорыя:Праект:Вікіпедыя:Вікі любіць славутасці]] iznlqg1xjb5ed03j2lfqg81w2ofh59v 5210050 5210047 2026-10-01T19:43:43Z Rabbi Mendl 19651 афармленне 5210050 wikitext text/x-wiki '''Вікі любіць славутасці''' вяртаецца ў Беларусь — упершыню з 2012 года! [[File:Комплекс Мирского замка.JPG|thumb|300px]] Фатаграфуйце аб'екты культурнай спадчыны, каб зафіксаваць іх бягучы стан, праілюстраваць артыкулы Вікіпедыі і папоўніць калекцыю свабодных ведаў. Праект нацэлены на запаўненне вялікага прабелу ў ілюстраванні: недахопу якасных фатаграфій славутасцей, «адыходзячай натуры» у глыбінцы нашай краіны. Культурная спадчына шматгранна. Гэта старыя будынкі і элементы іх аздаблення, памятныя мясціны, мемарыялы, скульптурныя помнікі, музейныя экспанаты і нават традыцыйныя абрады і рытуалы. Мы сабралі іх у адзіны рэестр, забяспечыўшы па магчымасці каардынатамі і адрасамі і прапануем вам прыняць удзел шляхам: * фотадакументавання аб'ектаў культурнай спадчыны * дадання зробленых фатаграфій у спісы помнікаў і артыкулы Вікіпедыі * удакладнення спісаў помнікаў * пошуку і дадання новых аб'ектаў, якія маюць гістарычную каштоўнасць == Што трэба зрабіць? == Удзел у конкурсе вельмі просты: * абярыце [[:voy:ru:Культурное наследие Беларуси|цікавы для вас рэгіён]], а ў ім раён ці горад. Альбо [https://uladzcz.github.io/wlm-belarus знайдзіце аб'екты на мапе] * сфатаграфуйце аб'екты са спісу * запампуйце фатаграфіі па спасылках з спісу (для кожнага аб 'екта — свая спасылка). Пераканайцеся, што вы заліваеце свае фатаграфіі аб'ектаў менавіта праз кнопку заліўкі ўказаных аб'ектаў, каб ваша фатаграфія не ілюстравала памылкова нейкі другі артыкул! Для зручнасці спіс падзелены па рэгіёнах, а рэгіёны падзелены па раёнах. Загружайце менавіта праз спасылкі ў спісе, бо загружанае праз звычайны Майстар не трапіць у праект, прынамсі без дадатковых для гэтага дзеянняў. * удакладняйце інфармацыю ў спісах: дадайце каардынаты, праверце назвы і даты; гэта дапаможа нам стварыць самы поўны і функцыянальны рэестр культурнай спадчыны Беларусі * таксама патрэбны фатаграфіі-банеры (фармат 7:1), якія можна будзе выкарыстоўваць у спісах помнікаў у якасці загалоўкаў; для загрузкі выкарыстоўвайце спасылкі са спісаў. Адзначыць свой магчымы ўдзел патрэбна на старонцы [[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць славутасці 2026/Удзельнікі]]. == Правілы == * '''Фотаздымкі:''' уласныя, пад свабоднай ліцэнзіяй, пампаваць на ВікіСховішча ў перыяд конкурсу, з 1 па 31 кастрычніка 2026 года * '''Якасць здымкаў:''' фатаграфіі павінны паказваць аб'ект культурнай спадчыны і рабіць гэта прыгожа — уявіце, напрыклад, што вашымі здымкамі будуць праілюстраваны артыкул ці кніга. Імкніцеся загружаць фатаграфіі ў '''максімальным дазволе''', якое забяспечвае ваша камера. * '''Колькасць здымкаў:''' мы імкнемся як мага лепш захаваць аб'екты культурнай спадчыны і таму вітаем іх здымку ў розных ракурсах - будынка або помніка цалкам і асобных яго дэталяў, а таксама інтэр'ераў, калі яны гістарычныя. У той жа час, наш галоўны колькасны паказчык - не колькасць фатаграфій, а колькасць сфатаграфаваных аб'ектаў. Па гэтай прычыне мы заклікаем удзельнікаў загружаць '''толькі сюжэтна розныя фатаграфіі''': тыя, якія прыўносяць новыя рысы ў выяву аб'екта, які здымаецца. * '''Апрацоўка здымкаў:''' наш конкурс мастацкі і адначасова "дакументальны". Мы вітаем і сюжэтныя здымкі, на якіх аб'ект культурнай спадчыны служыць адным з “герояў”, і больш тэхнічныя, якія проста паказваюць мастацкае вырашэнне будынка ці помніка. Для тэхнічных фатаграфій мы заклікаем удзельнікаў абмяжоўвацца самай мінімальнай апрацоўкай і не ўносіць у фатаграфіі колькі-небудзь істотных змен. У выпадку мастацкіх здымкаў апрацоўка дапушчальная, але тады яе варта згадаць у апісанні, а то і запампаваць неапрацаваны здымак таго ж аб'екта. Калі вы выкарыстоўваеце для апрацоўкі нейрасеткавыя сродкі (ШІ), абавязкова дадайце пра гэта ў апісанні. Пры адборы фатаграфій журы арыентуецца не столькі на наяўнасць апрацоўкі, колькі на яе якасць і рэалістычнасць той выявы, якая атрымалася на выхадзе. * '''Аб'екты для фатаграфавання:''' любыя з [[:voy:ru:Культурное наследие Беларуси|прапанаваных спісаў]]; вы таксама можаце прапанаваць аб'екты да дадання ў спісы, калі яны валодаюць прыкметамі культурнай спадчыны (напрыклад, пералічаны ў праекце «Глобус Беларусі») і пабудаваны/створаны да 1990 года. * '''Удзельнікі:''' усё жадаючыя. Калі ласка, пры рэгістрацыі ў любым з вікі-праектаў не забудзьцеся пазначыць адрас электроннай пошты. [[Катэгорыя:Праект:Вікіпедыя:Вікі любіць славутасці]] oakg2ue6obzlttqth6fi0fhamehf93l 5210056 5210050 2026-10-01T20:10:29Z JerzyKundrat 174 /* Правілы */ аўтапераклад — зло 5210056 wikitext text/x-wiki '''Вікі любіць славутасці''' вяртаецца ў Беларусь — упершыню з 2012 года! [[File:Комплекс Мирского замка.JPG|thumb|300px]] Фатаграфуйце аб'екты культурнай спадчыны, каб зафіксаваць іх бягучы стан, праілюстраваць артыкулы Вікіпедыі і папоўніць калекцыю свабодных ведаў. Праект нацэлены на запаўненне вялікага прабелу ў ілюстраванні: недахопу якасных фатаграфій славутасцей, «адыходзячай натуры» у глыбінцы нашай краіны. Культурная спадчына шматгранна. Гэта старыя будынкі і элементы іх аздаблення, памятныя мясціны, мемарыялы, скульптурныя помнікі, музейныя экспанаты і нават традыцыйныя абрады і рытуалы. Мы сабралі іх у адзіны рэестр, забяспечыўшы па магчымасці каардынатамі і адрасамі і прапануем вам прыняць удзел шляхам: * фотадакументавання аб'ектаў культурнай спадчыны * дадання зробленых фатаграфій у спісы помнікаў і артыкулы Вікіпедыі * удакладнення спісаў помнікаў * пошуку і дадання новых аб'ектаў, якія маюць гістарычную каштоўнасць == Што трэба зрабіць? == Удзел у конкурсе вельмі просты: * абярыце [[:voy:ru:Культурное наследие Беларуси|цікавы для вас рэгіён]], а ў ім раён ці горад. Альбо [https://uladzcz.github.io/wlm-belarus знайдзіце аб'екты на мапе] * сфатаграфуйце аб'екты са спісу * запампуйце фатаграфіі па спасылках з спісу (для кожнага аб 'екта — свая спасылка). Пераканайцеся, што вы заліваеце свае фатаграфіі аб'ектаў менавіта праз кнопку заліўкі ўказаных аб'ектаў, каб ваша фатаграфія не ілюстравала памылкова нейкі другі артыкул! Для зручнасці спіс падзелены па рэгіёнах, а рэгіёны падзелены па раёнах. Загружайце менавіта праз спасылкі ў спісе, бо загружанае праз звычайны Майстар не трапіць у праект, прынамсі без дадатковых для гэтага дзеянняў. * удакладняйце інфармацыю ў спісах: дадайце каардынаты, праверце назвы і даты; гэта дапаможа нам стварыць самы поўны і функцыянальны рэестр культурнай спадчыны Беларусі * таксама патрэбны фатаграфіі-банеры (фармат 7:1), якія можна будзе выкарыстоўваць у спісах помнікаў у якасці загалоўкаў; для загрузкі выкарыстоўвайце спасылкі са спісаў. Адзначыць свой магчымы ўдзел патрэбна на старонцы [[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць славутасці 2026/Удзельнікі]]. == Правілы == * '''Фотаздымкі:''' уласныя, пад свабоднай ліцэнзіяй, пампаваць на ВікіСховішча ў перыяд конкурсу, з 1 па 31 кастрычніка 2026 года * '''Якасць здымкаў:''' фатаграфіі павінны паказваць аб'ект культурнай спадчыны і рабіць гэта прыгожа — уявіце, напрыклад, што вашымі здымкамі будуць праілюстраваны артыкул ці кніга. Імкніцеся загружаць фатаграфіі ў '''максімальным разрозненні''', якое забяспечвае ваша камера. * '''Колькасць здымкаў:''' мы імкнемся як мага лепш захаваць аб'екты культурнай спадчыны і таму вітаем іх здымку ў розных ракурсах - будынка або помніка цалкам і асобных яго дэталяў, а таксама інтэр'ераў, калі яны гістарычныя. У той жа час, наш галоўны колькасны паказчык - не колькасць фатаграфій, а колькасць сфатаграфаваных аб'ектаў. Па гэтай прычыне мы заклікаем удзельнікаў загружаць '''толькі сюжэтна розныя фатаграфіі''': тыя, якія прыўносяць новыя рысы ў выяву аб'екта, які здымаецца. * '''Апрацоўка здымкаў:''' наш конкурс мастацкі і адначасова "дакументальны". Мы вітаем і сюжэтныя здымкі, на якіх аб'ект культурнай спадчыны служыць адным з “герояў”, і больш тэхнічныя, якія проста паказваюць мастацкае вырашэнне будынка ці помніка. Для тэхнічных фатаграфій мы заклікаем удзельнікаў абмяжоўвацца самай мінімальнай апрацоўкай і не ўносіць у фатаграфіі колькі-небудзь істотных змен. У выпадку мастацкіх здымкаў апрацоўка дапушчальная, але тады яе варта згадаць у апісанні, а то і запампаваць неапрацаваны здымак таго ж аб'екта. Калі вы выкарыстоўваеце для апрацоўкі нейрасеткавыя сродкі (ШІ), абавязкова дадайце пра гэта ў апісанні. Пры адборы фатаграфій журы арыентуецца не столькі на наяўнасць апрацоўкі, колькі на яе якасць і рэалістычнасць той выявы, якая атрымалася на выхадзе. * '''Аб'екты для фатаграфавання:''' любыя з [[:voy:ru:Культурное наследие Беларуси|прапанаваных спісаў]]; вы таксама можаце прапанаваць аб'екты да дадання ў спісы, калі яны валодаюць прыкметамі культурнай спадчыны (напрыклад, пералічаны ў праекце «Глобус Беларусі») і пабудаваны/створаны да 1990 года. * '''Удзельнікі:''' усё жадаючыя. Калі ласка, пры рэгістрацыі ў любым з вікі-праектаў не забудзьцеся пазначыць адрас электроннай пошты. [[Катэгорыя:Праект:Вікіпедыя:Вікі любіць славутасці]] bb3v491qgtoodvmzdakg00b3rqakmy9 4 815422 5210087 5205703 2026-10-01T21:44:10Z Rabbi Mendl 19651 /* 2026 */ афармленне 5210087 wikitext text/x-wiki Старонка адзначэння ўдзелу ў «[[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць славутасці 2026|Вікі любіць славутасці 2026]]». == 2026 == тут бы, можа, не зашкодзілі подпісы (праз кнопку на панэлі або <nowiki>--~~~~</nowiki>) * [[User:Actroix|Actroix]] * [[User:AzimsV|AzimsV]] * [[User:Bebebebababa|Bebebebababa]] * [[User:Denis Klim|Denis Klim]] * [[User:Dina Panayotis|Dina Panayotis]] * [[User:EwgeniyK|EwgeniyK]] * [[User:Igor Tkachiov|Igor Tkachiov]] * [[User:Tess Mattew|Tess Mattew]] ofyfjqikpsrigrglsktogq7dagwestw 5210088 5210087 2026-10-01T21:45:06Z Rabbi Mendl 19651 /* 2026 */ афармленне 5210088 wikitext text/x-wiki Старонка адзначэння ўдзелу ў «[[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць славутасці 2026|Вікі любіць славутасці 2026]]». == 2026 == Подпісы ўдзельнікаў (праз кнопку на панэлі або <nowiki>--~~~~</nowiki>) * [[User:Actroix|Actroix]] * [[User:AzimsV|AzimsV]] * [[User:Bebebebababa|Bebebebababa]] * [[User:Denis Klim|Denis Klim]] * [[User:Dina Panayotis|Dina Panayotis]] * [[User:EwgeniyK|EwgeniyK]] * [[User:Igor Tkachiov|Igor Tkachiov]] * [[User:Tess Mattew|Tess Mattew]] 0gxn5z3oucqipcu0wfvt7nsiubysi30 5210089 5210088 2026-10-01T21:45:38Z Rabbi Mendl 19651 /* 2026 */ афармленне 5210089 wikitext text/x-wiki Старонка адзначэння ўдзелу ў «[[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць славутасці 2026|Вікі любіць славутасці 2026]]». == 2026 == Удзельнікі (праз кнопку на панэлі або <nowiki>--~~~~</nowiki>) * [[User:Actroix|Actroix]] * [[User:AzimsV|AzimsV]] * [[User:Bebebebababa|Bebebebababa]] * [[User:Denis Klim|Denis Klim]] * [[User:Dina Panayotis|Dina Panayotis]] * [[User:EwgeniyK|EwgeniyK]] * [[User:Igor Tkachiov|Igor Tkachiov]] * [[User:Tess Mattew|Tess Mattew]] 9d0knjgedsu5wrnw143s6taydfdetn5 0 815476 5210090 5207927 2026-10-01T21:52:35Z IshaBarnes 124956 вычытка 5210090 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Сядзібна-паркавы комплекс |Краіна = Беларусь |Стан = Руіны |lat_dir =N|lat_deg =52|lat_min =52|lat_sec =3.5 |lon_dir =E|lon_deg =25|lon_min =41|lon_sec =5.05 }} '''Сядзібна-паркавы комплекс Грудопаль''' — рэшткі [[сядзіба|сядзібы]] роду [[Юндзілы (род)|Юндзілаў]], знаходзяцца за 5 км на паўночны захад ад вёскі [[Дабромысль]] побач з шашой {{Таблічка-by|Р|43}} [[Івацэвічы]] — [[Слуцк]]. Вёска Грудопаль існавала побач з сядзібай да 1990 года. Парк з'яўляецца [[Помнікі прыроды мясцовага значэння Брэсцкай вобласці|помнікам прыроды мясцовага значэння]]. == Гісторыя == Маёнтак Грудопаль належаў [[Юндзілы (род)|роду Юндзілаў]] з XVI стагоддзя.<ref>{{крыніцы/Замкі, палацы, паркі Берасцейшчыны Х — XX стагоддзяў|Грудопаль|}}</ref> У канцы XVIII стагоддзя у Грудопалі быў пабудаваны [[палац]]. Разам з палацам быў закладзены вялікі [[пейзажны парк]], у ім пабудавана фамільная [[капліца]]-[[пахавальня]]. Пасля нацыянальна-вызваленчага [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]] усе маёнткі Юндзілаў былі канфіскаваны і перададзены расійскім арыстакратам Варанцовым, пасля царскай амністыі зноў вернуты Юндзілам. У 1914—1920 гадах палац быў моцна абрабаваны. Пасля [[Другая сусветная вайна|2-й сусветнай вайны]] сядзібна-паркавы ансамбль у Грудопалі выкарыстоўваўся ў якасці бальніцы для хворых [[туберкулёз]]ам. У канцы 1960-х гадоў ён быў перададзены мясцоваму лясніцтву пад [[пчальнік]]. У 1970-х палац разам з ўсімі гаспадарчымі і вытворчымі пабудовамі быў разбураны. У 1979 годзе капліца-пахавальня былых гаспадароў маёнтка была раскапана і апаганена. У 1986 годзе была прадухілена спроба высекчы старадаўнія дрэвы парка на дровы для мясцовых жыхароў. У сучасны перыяд ад колішняга ансамбля засталіся парк плошчай каля 10 га, 2 уязныя алеі, сістэма абмялелых равоў, руіны капліцы-пахавальні. Паўночна-ўсходні фрагмент паркавага ансамбля быў высечаны, зараз на гэтым месцы размяшчаецца [[севазварот]]ны ўчастак Дабромысльскага лясніцтва Баранавіцкага лясгаса, а паўночныя плошчы парку займаюць сасновыя пасадкі гэтага лясніцтва. На заходніх, паўднёвых і ўсходніх межах парку размяшчаюцца палеткі калгаса «40 гадоў Кастрычніка». == Апісанне == Палац быў драўляны аднапавярховы, прамавугольны ў плане, накрыты гладкім гонтавым дахам. Палац меў унутры набор традыцыйных памяшканняў: залу для прыёмаў гасцей, сталовую, салон, спальні, бібліятэку, рабочыя кабінеты. Цэнтральны фасад быў вылучаны ганкам. Побач з палацам месцілася [[афіцына]], а па-за межамі парку размяшчаўся шэраг гаспадарчых пабудоў, у тым ліку [[бровар]]. Цэнтр парку складае крыху асіметрычны квадрат плошчай каля 9 га. Паркавы партэр размешчаны бліжэй да цэнтра. Межы парку густа параслі кустовымі пародамі. Галоўная кампазіцыйная вось арыентавана да старадаўняга тракту Брэст — Слуцк — Мінск. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Замкі, палацы, паркі Берасцейшчыны Х — XX стагоддзяў|Грудопаль|}} [[Катэгорыя:Славутасці Івацэвіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Палацава-паркавыя і сядзібна-паркавыя ансамблі Беларусі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Беларусі, знішчаныя савецкай уладай]] l366z4czmfayh5cvwx6f8m80g9zmwh5 0 815681 5210030 5207819 2026-10-01T17:44:50Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5210030 wikitext text/x-wiki {{Таксон |regnum = Расліны |rang = Разнавіднасць |parent = Brassica oleracea |latin = Brassica oleracea var. sabellica |author = [[L.]] |image file = Boerenkool.jpg |image title = Грунколь |image descr = |commons = Brassica oleracea var. sabellica |grin = 319629 }} '''Грунко́ль'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/sis1999/%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C|title=грунколь - Слоўнік іншамоўных слоў (А. Булыка, 1999, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-28}}</ref> ({{Іншамоўны тэкст|лацінская|Brassica oleracea var. sabellica}}) — аднагадовая расліна, [[Падвід|разнавіднасць]] [[Капуста агародная|агароднай капусты]]. Зялёныя або фіялетавыя кучаравыя лісты не ўтвараюць качана. У ежу ўжываюцца асноўным лісты, сцябло звычайна лічыцца надта цвёрдым. Грунколь таксама вырошчваюць у якасці [[Кармавыя культуры|кармавой культуры]] і ў дэкаратыўных мэтах.<ref name="CWB">{{sfn0|Cabbage and Kale Fact Sheet||}}</ref> У грунколі шмат [[Вітаміны|вітамінаў]] [[Вітамін K|K]] і [[Вітамін C|C]]; яна багата [[Кальцый|кальцыем]].<ref name="CWB" /> == Кулінарыя == Грунколь добра замарожваецца і пасля ўздзеяння марозу становіцца саладзейшай і больш духмянай.<ref name="CWB" /><ref>{{кніга | назва = Taylor's Guide to Heirloom Vegetables | выдадзена = {{Не перакладзена 3|Houghton Mifflin Harcourt|Houghton Mifflin|en|Houghton Mifflin Harcourt}} | месца = Boston | isbn = 0-395-70818-4 | старонкі = 200 | спасылка = https://books.google.com/books?id=wTYcr8mgXbcC&lpg=PA200&dq=kale%20frost&pg=PA200#v=onepage&q&f=false | аўтар = Watson, Benjamin | год = 1996 }}</ref> У [[Нідэрланды|Нідэрландах]] грунколь змешваюць з [[Бульбяное пюрэ|бульбяным пюрэ]], гатуючы традыцыйную страву [[стампот]], якую раз-пораз падаюць з [[Сасіска|сасіскамі]]. У [[Японія|Японіі]] грунколь папулярна як харчовы дадатак, звычайна ў выглядзе напою — [[аадзіру]]. У [[Турцыя|Турцыі]] і на чарнаморскім узбярэжжы з грунколі робяць суп. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Cite web |url = http://www.northerngardening.com/NGB_articles/cabbage_kale.htm |title = Cabbage and Kale Fact Sheet |author = Cathy Wilkinson Barash |work = The National Garden Bureau |access-date = 2016-01-08 |lang = en |ref = Cabbage and Kale Fact Sheet |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304202121/http://www.northerngardening.com/NGB_articles/cabbage_kale.htm |archive-date = 2016-03-04 |url-status = dead }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Капуста]] [[Катэгорыя:Капуставыя]] 00dgm63ge7knebe10z2mb0dxifoamvn 0 815811 5210127 5208908 2026-10-02T03:26:44Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}}, + {{ізаляваны артыкул}} 5210127 wikitext text/x-wiki [[Файл:Amani.jpg|thumb|2 амані 1920 года]] '''Амані''' — назва залатых [[манета|манет]] [[Афганістан]]а, якія выпускаліся ад эпохі феадалізму да 1925 (вартасць 5, 2, 1 і ​1/2 амані). Агульная маса 4,6 г, чыстага [[золата]] 4,1 г. Складала 30 рупій. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Амані|||}} {{няма катэгорый|date=2026-10-02}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-02}} 8zsrjwscg8akjd5kswljpbliith03bs 0 815818 5210126 5208933 2026-10-02T03:26:36Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5210126 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Амбала''' — горад на поўначы [[Індыя|Індыі]], штат [[Хар’яна]]. Транспартны вузел. Гандлёвы цэнтр. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Бавоўнапрадзільная, мукамольная, шкляная прамысловасць. Вытворчасць дакладных і хірургічных інструментаў, оптыкі, навуковага абсталявання. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Амбала|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{няма катэгорый|date=2026-10-02}} nl2fr5wr6xd5klpytcdmsnlq8v8pvbl 0 815824 5210124 5208955 2026-10-02T03:26:26Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5210124 wikitext text/x-wiki '''Афрадызіяка''' — рэчывы, якія стымулююць палавую цягу і актыўнасць. Традыцыйна гэта сродкі расліннага і жывёльнага паходжання. Сродкі [[народная медыцына|народнай медыцыны]]: цыбуля, яйкі, [[сельдэрэй]], [[мёд]], [[шакалад]], [[амбра]], гарчыца, крабы, [[вустрыцы]], [[жэньшэнь]], бабровы струмень, залаты корань; фармакалагічныя сродкі: палавыя гармоны, псіхастымулятары, адаптагены. Радзей да афрадызіякаў адносяць эратычныя фатаграфіі, відарысы, кнігі, кіна- і відэафільмы і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Афрадызіяка|||}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-02}} [[Катэгорыя:Сексуальнасць чалавека]] jnmbfzhqme2yg8njqo7s76d2xjo7x0r 0 815826 5210123 5208960 2026-10-02T03:26:23Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5210123 wikitext text/x-wiki '''Абразіўная апрацоўка''' — апрацоўка [[метал]]аў, [[каштоўныя камяні|каштоўных камянёў]], [[горныя пароды|горных парод]], [[шкло|шкла]], [[драўніна|драўніны]], пластмас і іншых матэрыялаў зразаннем тонкага слоя абразіўным інструментам. Асноўнае прызначэнне — забеспячэнне павышанай дакладнасці і якасці паверхні, што апрацоўваецца. Можа выкарыстоўвацца таксама для чарнавой абдзіркі паверхняў, рэзкі, знімання вялікіх прыпускаў. Да абразіўнай апрацоўкі адносяцца [[паліраванне]], [[шліфаванне]], [[ханінгаванне]], даводка, прыцірка, абразіўна-імпульсная апрацоўка, суперфінішаванне і г.д. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абразіўная апрацоўка|||}} {{няма катэгорый|date=2026-10-02}} ntkkggeojg4v5b1k323qwpw8d16x0v5 0 815827 5210122 5208970 2026-10-02T03:26:20Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5210122 wikitext text/x-wiki '''Абразіўныя матэрыялы''', ''абразівы'' — прыродныя ці штучныя матэрыялы павышанай [[цвёрдасць|цвёрдасці]], якія выкарыстоўваюцца для [[абразіўная апрацоўка|абразіўнай апрацоўкі]] і вырабу абразіўных інструментаў. Да прыродных абразіўных матэрыялаў адносяцца алмаз, [[граніт]], кварц, [[карунд]], [[крэмень]], наждак; да штучных — электракарунд, карбід крэмнію, карбід бору, кубічны нітрыд бору (эльбор, кубаніт), штучны алмаз (мае значна большую цвёрдасць, стабільнасць уласцівасцяў, іншыя высокія тэхналагічныя якасці). Мікрацвёрдасць абразіўных матэрыялаў ад 18—26 ГПа (электракарунд) да 100 ГПа (сінтэтычны алмаз), іх трываласць на сцісканне адпаведна ад 760 да 2000 МПа. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абразіўныя матэрыялы|||}} {{няма катэгорый|date=2026-10-02}} 1f7fyfzkmc016r74w9t6l267ppazhea 0 815848 5210125 5209118 2026-10-02T03:26:29Z KrBot 24355 + {{тупіковы артыкул}}, + {{ізаляваны артыкул}} 5210125 wikitext text/x-wiki {{хв}} {{тупіковы артыкул|date=2026-10-02}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-02}} aj4qgwzyv773ngqqy0z7ekz7we3ii8s 0 815854 5210121 5209140 2026-10-02T03:26:13Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5210121 wikitext text/x-wiki '''Абсарбцыйная мікраскапія''' — метад мікраскапіі біялагічных аб’ектаў, заснаваны на рэгістрацыі мікраспектрафатометрамі выбіральнага паглынання [[святло|святла]] ўнутрыклетачнымі структурамі. Выкарыстоўваецца для выяўлення, вызначэння канцэнтрацыі і вывучэння размеркавання ў клетках ці іх арганоідах [[бялкі|бялкоў]], [[нуклеінавыя кіслоты|нуклеінавых кіслот]], [[стэроіды|стэроідаў]], цытахромаў, [[гемаглабін]]у, некаторых [[вітамін]]аў, хларафілаў і іншых рэчываў, якім уласцівы спецыфічныя спектры паглынання. Магчымасці абсарбцыйнай мікраскапіі павялічваюцца пры выкарыстанні фарбавальнікаў, якія спецыфічна звязваюцца з рознымі рэчывамі клетак. Уласная і выкліканая (абумоўленая фарбавальнікамі) [[люмінесцэнцыя]] ўнутрыклетачных злучэнняў вызначаецца пры дапамозе люмінесцэнтнага мікраспектральнага аналізу і фотаметрычных зондаў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абсарбцыйная мікраскапія|||}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-02}} [[Катэгорыя:Аналітычная хімія]] qw53lkrw2ftut6uhk3mq3tzl6miw95c 0 815858 5210120 5209202 2026-10-02T03:26:05Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5210120 wikitext text/x-wiki '''Авізм''' (ад {{lang-la|ovum}} — яйцо) — кірунак у [[біялогія|біялогіі]] 17—18 стагоддзяў, прадстаўнікі якога (авісты; італьянскія вучоныя [[Марчэла Мальпігі]] і [[Антоніа Валіснеры]], швейцарскія [[Шарль Банэ]] і [[Альбрэхт фон Галер]] і іншыя) лічылі, што ў жаночай палавой клетцы (яйцы) ёсць дарослы арганізм у мікраскапічным выглядзе, развіццё яго зводзіцца толькі да павелічэння ў памерах. Быў больш пашыраны, чым анімалькулізм, і з’яўляўся адным з цячэнняў у вучэнні аб прэфармацыі (прэфармізм). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Авізм|||}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-02}} [[Катэгорыя:Гісторыя біялогіі]] man1dkjtmhn2fgdzcq9u4zbzkwlibb2 0 815874 5210034 5209378 2026-10-01T17:58:56Z ~2026-52964-73 174908 зрабіў раздзел біяграфіі і напісаў нешта з яго жыцця 5210034 wikitext text/x-wiki {{хв|не артыкул}} '''Міхаі́л Васі́левіч Драпа́ты''' (нар. 21 лістопада 1982, [[Камянец-Падольскі]], [[Хмяльніцкая вобласць]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінская ССР]]) генерал-маёр, Галоўнакамандуючы [[Узброеныя сілы Украіны|Узброенымі сіламі Украіны]] (з 2026 года).<ref name=":1">{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-09-30}}</ref> ==Біяграфія== Нарадзіўся 21 лістапада 1982 года ў Камянцы-Падольскім. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> Ён быў выпускніком Інстытута танкавых войскаў НТУ «ХПІ» (2004). У тым жа годзе пачаў службу ў 72 асобная механізаваная брыгада. <ref>{{Cite web|lang=uk-UA|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий {{!}} Міністерство оборони України|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://suspilne.media/kharkiv/1370456-ce-nas-ucen-ce-nas-vipusknik-naukovij-kerivnik-mihajla-drapatogo-pro-jogo-navcanna-v-ntu-hpi/|title=Науковий керівник Михайла Драпатого — про його навчання в НТУ «ХПІ»|first=Марія Солодовнік, Анастасія|last=Хушану|website=Суспільне {{!}} Новини|date=2026-08-04|access-date=2026-10-01}}</ref> Кавалер Крыжа баявых заслуг (27 ліпеня 2022), ордэна Багдана Хмяльніцкага I (21 ліпеня 2022), II (15 сакавіка 2018) і III (22 жніўня 2016) ступенів. <ref name=":1" /> iq4s96fhxlcz75qxonqtfaafyfioy2x 5210084 5210034 2026-10-01T21:35:17Z ~2026-52964-73 174908 Я дадаў новыя раздзелы, удакладніў некаторыя рэчы, напісаў больш падрабязна 5210084 wikitext text/x-wiki {{хв|не артыкул}} '''Міхаі́л Васі́левіч Драпа́ты''' (нар. 21 лістопада 1982, [[Камянец-Падольскі]], [[Хмяльніцкая вобласць]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінская ССР]]) генерал-маёр, Галоўнакамандуючы [[Узброеныя сілы Украіны|Узброенымі сіламі Украіны]] (з 2026 года).<ref name=":1">{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-09-30}}</ref> ==Біяграфія== Нарадзіўся 21 лістапада 1982 года ў Камянцы-Падольскім. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> Паводле яго слоў, пакуль яго бацькі працавалі рабочымі ў Расіі, ён жыў з бабуляй і дзядулем. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://gordonua.com/ukr/section-bulvar/news-simya-bula-rozirvana-shcho-vidomo-pro-batkiv-drapatoho-yakoho-vykhovuvaly-babusya-i-didus-10-08-2026.html|title="Сім’я була розірвана". Що відомо про батьків Драпатого, якого виховували бабуся і дідусь|first=Галина|last=Гришина|website=Гордон {{!}} Gordon|date=2026-08-10|access-date=2026-10-01}}</ref> У 2004 годзе ён быў выпускніком Інстытута танкавых войскаў [[Нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт «Харкаўскі політэхнічны інстытут»|НТУ «ХПІ»]] ([[Харкаў]]) і пачаў службу ў [[72 асобная механізаваная брыгадзе|72 асобнай механізаванай брыгадзе]]. <ref>{{Cite web|lang=uk-UA|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий {{!}} Міністерство оборони України|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://suspilne.media/kharkiv/1370456-ce-nas-ucen-ce-nas-vipusknik-naukovij-kerivnik-mihajla-drapatogo-pro-jogo-navcanna-v-ntu-hpi/|title=Науковий керівник Михайла Драпатого — про його навчання в НТУ «ХПІ»|first=Марія Солодовнік, Анастасія|last=Хушану|website=Суспільне {{!}} Новини|date=2026-08-04|access-date=2026-10-01}}</ref> У 2014 годзе ён камандаваў 2-м батальёнам гэтай брыгады. Менавіта там ён праславіўся тым, што на пачатку расійска-ўкраінскай вайны ён праехаў на сваёй [[БМП]] праз барыкады [[Марыупаль|Марыупаля]]. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://suspilne.media/1360866-drapatij-stane-golovnokomanduvacem-sil-oboroni-so-pro-nogo-vidomo/|title=Драпатий стане головнокомандувачем ЗСУ: що про нього відомо|first=Тетяна|last=Войтюк|website=Суспільне {{!}} Новини|date=2026-07-21|access-date=2026-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3q4mze7oD4A|title=Мариуполь! 7 рота 72 омбр профі!|last=Збройні Сили України|date=2015-06-14|access-date=2026-10-01}}</ref> У тым жа годзе ён здолеў вывесці сваё падраздзяленне з акружэння. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> Паводле яго слоў, з ім выйшлі ажно 260 чалавек. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.obozrevatel.com/ukr/shou-oboz/vid-legendarnogo-prorivu-na-bmp-u-mariupoli-do-golovkoma-yak-za-12-rokiv-zminivsya-mihajlo-drapatij-ta-ridkisni-kadri-jogo-simi.htm|title=Михайло Драпатий став головнокомандувачем ЗСУ - як за 12 років він змінився та кадри сімʼї|first=Катерина|last=Галущенко|website=OBOZ.UA|date=2026-07-22|access-date=2026-10-01}}</ref> Затым ён служыў у 30-й асобнай механізаванай брыгадзе, а з 2016 па 2019 год ён быў галоўным у 56-й асобнай мотастралковай брыгады. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://suspilne.media/1360866-drapatij-stane-golovnokomanduvacem-sil-oboroni-so-pro-nogo-vidomo/|title=Драпатий стане головнокомандувачем ЗСУ: що про нього відомо|first=Тетяна|last=Войтюк|website=Суспільне {{!}} Новини|date=2026-07-21|access-date=2026-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> З 2022 па 2024 год, падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|уварванне Расіі ва Украіну]], ён кіраваў [[аператыўным умацаваннем войскаў «Херсон»]]. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> У маі 2024 года ён стаў кіраўніком [[Аператыўна-тактычнай групы «Харкаў»,]] а пазней, у верасні 2024 года, — кіраўніком яшчэ адной — [[Аператыўна-тактычнай групы «Луганск»]]. А 29 лістапада ён узначаліў [[Сухапутныя войскі Украіны|Сухапутныя войскі Узброеных сіл Украіны]]. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> У 2025 годзе, 26 студзеня, ён пачаў камандаваць [[Аператыўна-стратэгічнай групай войскаў «Хорціца»]]. У тым жа годзе, 3 чэрвеня, ён стаў кіраўніком [[Аб'яднаных сіл Узброеных сіл Украіны]], а праз больш чым чатыры месяцы, 20 кастрычніка, — кіраўніком [[Групоўкі аб'яднаных сіл]]. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> 22 ліпеня 2026 года ён стаў Галоўнакамандуючым [[Узброеныя сілы Украіны|Узброеных Сіл Украіны]]. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> ==Сям'я== Мае сястру. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://gordonua.com/ukr/section-bulvar/news-simya-bula-rozirvana-shcho-vidomo-pro-batkiv-drapatoho-yakoho-vykhovuvaly-babusya-i-didus-10-08-2026.html|title="Сім’я була розірвана". Що відомо про батьків Драпатого, якого виховували бабуся і дідусь|first=Галина|last=Гришина|website=Гордон {{!}} Gordon|date=2026-08-10|access-date=2026-10-01}}</ref> Одражений на Юлії Драпатій. У іх былі сын Іван і дачка Ганна. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.obozrevatel.com/ukr/shou-oboz/vid-legendarnogo-prorivu-na-bmp-u-mariupoli-do-golovkoma-yak-za-12-rokiv-zminivsya-mihajlo-drapatij-ta-ridkisni-kadri-jogo-simi.htm|title=Михайло Драпатий став головнокомандувачем ЗСУ - як за 12 років він змінився та кадри сімʼї|first=Катерина|last=Галущенко|website=OBOZ.UA|date=2026-07-22|access-date=2026-10-01}}</ref> ==Узнагароды== Кавалер Крыжа баявых заслуг (27 ліпеня 2022), [[ордэна Багдана Хмяльніцкага]] I (21 ліпеня 2022), II (15 сакавіка 2018) і III (22 жніўня 2016) ступеняў. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> ==Крыніцы== 2s3p617pawvviuewlqbuvu59e20huoj 5210092 5210084 2026-10-01T22:03:01Z ~2026-52964-73 174908 /* Біяграфія */ Я ўзяў адтуль некаторыя рэчы і напісаў іх у раздзеле пра сям'ю, а таксама дадаў і выправіў некаторыя рэчы. 5210092 wikitext text/x-wiki {{хв|не артыкул}} '''Міхаі́л Васі́левіч Драпа́ты''' (нар. 21 лістопада 1982, [[Камянец-Падольскі]], [[Хмяльніцкая вобласць]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінская ССР]]) генерал-маёр, Галоўнакамандуючы [[Узброеныя сілы Украіны|Узброенымі сіламі Украіны]] (з 2026 года).<ref name=":1">{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-09-30}}</ref> ==Біяграфія== Нарадзіўся 21 лістапада 1982 года ў Камянцы-Падольскім. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> Паводле яго слоў, ён жыў з бабуляй і дзядулем. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://gordonua.com/ukr/section-bulvar/news-simya-bula-rozirvana-shcho-vidomo-pro-batkiv-drapatoho-yakoho-vykhovuvaly-babusya-i-didus-10-08-2026.html|title="Сім’я була розірвана". Що відомо про батьків Драпатого, якого виховували бабуся і дідусь|first=Галина|last=Гришина|website=Гордон {{!}} Gordon|date=2026-08-10|access-date=2026-10-01}}</ref> У 2004 годзе ён быў выпускніком Інстытута танкавых войскаў [[Нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт «Харкаўскі політэхнічны інстытут»|НТУ «ХПІ»]] ([[Харкаў]]) і пачаў службу ў [[72 асобная механізаваная брыгадзе|72 асобнай механізаванай брыгадзе]]. <ref>{{Cite web|lang=uk-UA|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий {{!}} Міністерство оборони України|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://suspilne.media/kharkiv/1370456-ce-nas-ucen-ce-nas-vipusknik-naukovij-kerivnik-mihajla-drapatogo-pro-jogo-navcanna-v-ntu-hpi/|title=Науковий керівник Михайла Драпатого — про його навчання в НТУ «ХПІ»|first=Марія Солодовнік, Анастасія|last=Хушану|website=Суспільне {{!}} Новини|date=2026-08-04|access-date=2026-10-01}}</ref> У 2014 годзе ён камандаваў 2-м батальёнам гэтай брыгады. Менавіта там ён праславіўся тым, што на пачатку расійска-ўкраінскай вайны ён праехаў на сваёй [[БМП]] праз барыкады [[Марыупаль|Марыупаля]]. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://suspilne.media/1360866-drapatij-stane-golovnokomanduvacem-sil-oboroni-so-pro-nogo-vidomo/|title=Драпатий стане головнокомандувачем ЗСУ: що про нього відомо|first=Тетяна|last=Войтюк|website=Суспільне {{!}} Новини|date=2026-07-21|access-date=2026-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3q4mze7oD4A|title=Мариуполь! 7 рота 72 омбр профі!|last=Збройні Сили України|date=2015-06-14|access-date=2026-10-01}}</ref> У тым жа годзе ён здолеў вывесці сваё падраздзяленне з акружэння. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> Паводле яго слоў, з ім выйшлі ажно 260 чалавек. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.obozrevatel.com/ukr/shou-oboz/vid-legendarnogo-prorivu-na-bmp-u-mariupoli-do-golovkoma-yak-za-12-rokiv-zminivsya-mihajlo-drapatij-ta-ridkisni-kadri-jogo-simi.htm|title=Михайло Драпатий став головнокомандувачем ЗСУ - як за 12 років він змінився та кадри сімʼї|first=Катерина|last=Галущенко|website=OBOZ.UA|date=2026-07-22|access-date=2026-10-01}}</ref> Затым ён служыў у 30-й асобнай механізаванай брыгадзе, а з 2016 па 2019 год ён быў галоўным у 56-й асобнай мотастралковай брыгады. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://suspilne.media/1360866-drapatij-stane-golovnokomanduvacem-sil-oboroni-so-pro-nogo-vidomo/|title=Драпатий стане головнокомандувачем ЗСУ: що про нього відомо|first=Тетяна|last=Войтюк|website=Суспільне {{!}} Новини|date=2026-07-21|access-date=2026-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> З 2022 па 2024 год, падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|уварванне Расіі ва Украіну]], ён кіраваў [[аператыўным умацаваннем войскаў «Херсон»]]. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> У маі 2024 года ён стаў кіраўніком [[Аператыўна-тактычнай групы «Харкаў»,]] а пазней, у верасні 2024 года, — кіраўніком яшчэ адной — [[Аператыўна-тактычнай групы «Луганск»]]. А 29 лістапада ён узначаліў [[Сухапутныя войскі Украіны|Сухапутныя войскі Узброеных сіл Украіны]]. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> У 2025 годзе, 26 студзеня, ён пачаў камандаваць [[Аператыўна-стратэгічнай групай войскаў «Хорціца»]]. У тым жа годзе, 3 чэрвеня, ён стаў кіраўніком [[Аб'яднаных сіл Узброеных сіл Украіны]], а праз больш чым чатыры месяцы, 20 кастрычніка, — кіраўніком [[Групоўкі аб'яднаных сіл]]. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> 22 ліпеня 2026 года ён стаў Галоўнакамандуючым [[Узброеныя сілы Украіны|Узброеных Сіл Украіны]]. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> ==Сям'я== Яго бацькі былі настаўнікамі, з 90-х гадоў працавалі ў [[Расія|Расіі]], але ў 2014 годзе, пасля пачатку [[Расійска-ўкраінская вайна|расійска-ўкраінскай вайны]], пакінулі яе і вярнуліся ва [[Украіна|Украіну]]. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://gordonua.com/ukr/section-bulvar/news-simya-bula-rozirvana-shcho-vidomo-pro-batkiv-drapatoho-yakoho-vykhovuvaly-babusya-i-didus-10-08-2026.html|title="Сім’я була розірвана". Що відомо про батьків Драпатого, якого виховували бабуся і дідусь|first=Галина|last=Гришина|website=Гордон {{!}} Gordon|date=2026-08-10|access-date=2026-10-01}}</ref> Мае сястру. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://gordonua.com/ukr/section-bulvar/news-simya-bula-rozirvana-shcho-vidomo-pro-batkiv-drapatoho-yakoho-vykhovuvaly-babusya-i-didus-10-08-2026.html|title="Сім’я була розірвана". Що відомо про батьків Драпатого, якого виховували бабуся і дідусь|first=Галина|last=Гришина|website=Гордон {{!}} Gordon|date=2026-08-10|access-date=2026-10-01}}</ref> Жанаты на Юліі Драпата. У іх ёсць сын Іван і дачка Ганна. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.obozrevatel.com/ukr/shou-oboz/vid-legendarnogo-prorivu-na-bmp-u-mariupoli-do-golovkoma-yak-za-12-rokiv-zminivsya-mihajlo-drapatij-ta-ridkisni-kadri-jogo-simi.htm|title=Михайло Драпатий став головнокомандувачем ЗСУ - як за 12 років він змінився та кадри сімʼї|first=Катерина|last=Галущенко|website=OBOZ.UA|date=2026-07-22|access-date=2026-10-01}}</ref> ==Узнагароды== Кавалер Крыжа баявых заслуг (27 ліпеня 2022), [[ордэна Багдана Хмяльніцкага]] I (21 ліпеня 2022), II (15 сакавіка 2018) і III (22 жніўня 2016) ступеняў. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> ==Крыніцы== 7r4ijdch9aofvzzyr7d5dz3549cak8t 5210094 5210092 2026-10-01T22:28:00Z ~2026-52964-73 174908 /* */ зрабіў яшчэ адну спасылку на іншую старонку ў гэтай Вікіпедыі 5210094 wikitext text/x-wiki {{хв|не артыкул}} '''Міхаі́л Васі́левіч Драпа́ты''' (нар. 21 лістопада 1982, [[Камянец-Падольскі]], [[Хмяльніцкая вобласць]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінская ССР]]) генерал-маёр, Галоўнакамандуючы [[Узброеныя сілы Украіны|Узброенымі сіламі Украіны]] (з 2026 года).<ref name=":1">{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-09-30}}</ref> ==Біяграфія== Нарадзіўся 21 лістапада 1982 года ў Камянцы-Падольскім. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> Паводле яго слоў, ён жыў з бабуляй і дзядулем. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://gordonua.com/ukr/section-bulvar/news-simya-bula-rozirvana-shcho-vidomo-pro-batkiv-drapatoho-yakoho-vykhovuvaly-babusya-i-didus-10-08-2026.html|title="Сім’я була розірвана". Що відомо про батьків Драпатого, якого виховували бабуся і дідусь|first=Галина|last=Гришина|website=Гордон {{!}} Gordon|date=2026-08-10|access-date=2026-10-01}}</ref> У 2004 годзе ён быў выпускніком Інстытута танкавых войскаў [[Нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт «Харкаўскі політэхнічны інстытут»|НТУ «ХПІ»]] ([[Харкаў]]) і пачаў службу ў [[72 асобная механізаваная брыгадзе|72 асобнай механізаванай брыгадзе]]. <ref>{{Cite web|lang=uk-UA|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий {{!}} Міністерство оборони України|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://suspilne.media/kharkiv/1370456-ce-nas-ucen-ce-nas-vipusknik-naukovij-kerivnik-mihajla-drapatogo-pro-jogo-navcanna-v-ntu-hpi/|title=Науковий керівник Михайла Драпатого — про його навчання в НТУ «ХПІ»|first=Марія Солодовнік, Анастасія|last=Хушану|website=Суспільне {{!}} Новини|date=2026-08-04|access-date=2026-10-01}}</ref> У 2014 годзе ён камандаваў 2-м батальёнам гэтай брыгады. Менавіта там ён праславіўся тым, што на пачатку [[Расійска-ўкраінская вайна|расійска-ўкраінскай вайны]] ён праехаў на сваёй [[БМП]] праз барыкады [[Марыупаль|Марыупаля]]. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://suspilne.media/1360866-drapatij-stane-golovnokomanduvacem-sil-oboroni-so-pro-nogo-vidomo/|title=Драпатий стане головнокомандувачем ЗСУ: що про нього відомо|first=Тетяна|last=Войтюк|website=Суспільне {{!}} Новини|date=2026-07-21|access-date=2026-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3q4mze7oD4A|title=Мариуполь! 7 рота 72 омбр профі!|last=Збройні Сили України|date=2015-06-14|access-date=2026-10-01}}</ref> У тым жа годзе ён здолеў вывесці сваё падраздзяленне з акружэння. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> Паводле яго слоў, з ім выйшлі ажно 260 чалавек. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.obozrevatel.com/ukr/shou-oboz/vid-legendarnogo-prorivu-na-bmp-u-mariupoli-do-golovkoma-yak-za-12-rokiv-zminivsya-mihajlo-drapatij-ta-ridkisni-kadri-jogo-simi.htm|title=Михайло Драпатий став головнокомандувачем ЗСУ - як за 12 років він змінився та кадри сімʼї|first=Катерина|last=Галущенко|website=OBOZ.UA|date=2026-07-22|access-date=2026-10-01}}</ref> Затым ён служыў у 30-й асобнай механізаванай брыгадзе, а з 2016 па 2019 год ён быў галоўным у 56-й асобнай мотастралковай брыгады. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://suspilne.media/1360866-drapatij-stane-golovnokomanduvacem-sil-oboroni-so-pro-nogo-vidomo/|title=Драпатий стане головнокомандувачем ЗСУ: що про нього відомо|first=Тетяна|last=Войтюк|website=Суспільне {{!}} Новини|date=2026-07-21|access-date=2026-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> З 2022 па 2024 год, падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|уварванне Расіі ва Украіну]], ён кіраваў [[аператыўным умацаваннем войскаў «Херсон»]]. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> У маі 2024 года ён стаў кіраўніком [[Аператыўна-тактычнай групы «Харкаў»,]] а пазней, у верасні 2024 года, — кіраўніком яшчэ адной — [[Аператыўна-тактычнай групы «Луганск»]]. А 29 лістапада ён узначаліў [[Сухапутныя войскі Украіны|Сухапутныя войскі Узброеных сіл Украіны]]. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> У 2025 годзе, 26 студзеня, ён пачаў камандаваць [[Аператыўна-стратэгічнай групай войскаў «Хорціца»]]. У тым жа годзе, 3 чэрвеня, ён стаў кіраўніком [[Аб'яднаных сіл Узброеных сіл Украіны]], а праз больш чым чатыры месяцы, 20 кастрычніка, — кіраўніком [[Групоўкі аб'яднаных сіл]]. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> 22 ліпеня 2026 года ён стаў Галоўнакамандуючым [[Узброеныя сілы Украіны|Узброеных Сіл Украіны]]. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> ==Сям'я== Яго бацькі былі настаўнікамі, з 90-х гадоў працавалі ў [[Расія|Расіі]], але ў 2014 годзе, пасля пачатку [[Расійска-ўкраінская вайна|расійска-ўкраінскай вайны]], пакінулі яе і вярнуліся ва [[Украіна|Украіну]]. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://gordonua.com/ukr/section-bulvar/news-simya-bula-rozirvana-shcho-vidomo-pro-batkiv-drapatoho-yakoho-vykhovuvaly-babusya-i-didus-10-08-2026.html|title="Сім’я була розірвана". Що відомо про батьків Драпатого, якого виховували бабуся і дідусь|first=Галина|last=Гришина|website=Гордон {{!}} Gordon|date=2026-08-10|access-date=2026-10-01}}</ref> Мае сястру. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://gordonua.com/ukr/section-bulvar/news-simya-bula-rozirvana-shcho-vidomo-pro-batkiv-drapatoho-yakoho-vykhovuvaly-babusya-i-didus-10-08-2026.html|title="Сім’я була розірвана". Що відомо про батьків Драпатого, якого виховували бабуся і дідусь|first=Галина|last=Гришина|website=Гордон {{!}} Gordon|date=2026-08-10|access-date=2026-10-01}}</ref> Жанаты на Юліі Драпата. У іх ёсць сын Іван і дачка Ганна. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.obozrevatel.com/ukr/shou-oboz/vid-legendarnogo-prorivu-na-bmp-u-mariupoli-do-golovkoma-yak-za-12-rokiv-zminivsya-mihajlo-drapatij-ta-ridkisni-kadri-jogo-simi.htm|title=Михайло Драпатий став головнокомандувачем ЗСУ - як за 12 років він змінився та кадри сімʼї|first=Катерина|last=Галущенко|website=OBOZ.UA|date=2026-07-22|access-date=2026-10-01}}</ref> ==Узнагароды== Кавалер Крыжа баявых заслуг (27 ліпеня 2022), [[ордэна Багдана Хмяльніцкага]] I (21 ліпеня 2022), II (15 сакавіка 2018) і III (22 жніўня 2016) ступеняў. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> ==Крыніцы== 200d1w4fedlxz5gcrnwpxdh139kw5jz 5210095 5210094 2026-10-01T23:07:12Z ~2026-52964-73 174908 /* */ некаторыя спасылкі выдаленыя, іншыя ўстаўленыя, а некаторыя зменены 5210095 wikitext text/x-wiki {{хв|не артыкул}} '''Міхаі́л Васі́левіч Драпа́ты''' (нар. 21 лістопада 1982, [[Камянец-Падольскі]], [[Хмяльніцкая вобласць]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінская ССР]]) генерал-маёр, Галоўнакамандуючы [[Узброеныя сілы Украіны|Узброенымі сіламі Украіны]] (з 2026 года).<ref name=":1">{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-09-30}}</ref> ==Біяграфія== Нарадзіўся 21 лістапада 1982 года ў Камянцы-Падольскім. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> Паводле яго слоў, ён жыў з бабуляй і дзядулем. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://censor.net/ua/resonance/4014748/interv-yu-z-myhayilom-drapatym-2022-roku-scho-govoryv-nynishniyi-golovkom|title=Інтерв’ю з Михайлом Драпатим 2022 року, що говорив нинішній головком {{!}} Цензор.НЕТ|last=Цензор.НЕТ|website=censor.net|date=2026-07-22|access-date=2026-10-01}}</ref> У 2004 годзе ён быў выпускніком Інстытута танкавых войскаў [[Нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт «Харкаўскі політэхнічны інстытут»|НТУ «ХПІ»]] ([[Харкаў]]) і пачаў службу ў [[72 асобная механізаваная брыгадзе|72 асобнай механізаванай брыгадзе]]. <ref>{{Cite web|lang=uk-UA|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий {{!}} Міністерство оборони України|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://suspilne.media/kharkiv/1370456-ce-nas-ucen-ce-nas-vipusknik-naukovij-kerivnik-mihajla-drapatogo-pro-jogo-navcanna-v-ntu-hpi/|title=Науковий керівник Михайла Драпатого — про його навчання в НТУ «ХПІ»|first=Марія Солодовнік, Анастасія|last=Хушану|website=Суспільне {{!}} Новини|date=2026-08-04|access-date=2026-10-01}}</ref> У 2014 годзе ён камандаваў 2-м батальёнам гэтай брыгады. Менавіта там ён праславіўся тым, што на пачатку [[Расійска-ўкраінская вайна|расійска-ўкраінскай вайны]] ён праехаў на сваёй [[БМП]] праз барыкады [[Марыупаль|Марыупаля]]. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://suspilne.media/1360866-drapatij-stane-golovnokomanduvacem-sil-oboroni-so-pro-nogo-vidomo/|title=Драпатий стане головнокомандувачем ЗСУ: що про нього відомо|first=Тетяна|last=Войтюк|website=Суспільне {{!}} Новини|date=2026-07-21|access-date=2026-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3q4mze7oD4A|title=Мариуполь! 7 рота 72 омбр профі!|last=Збройні Сили України|date=2015-06-14|access-date=2026-10-01}}</ref> У тым жа годзе ён здолеў вывесці сваё падраздзяленне з акружэння (паводле яго слоў, з паўакружэння). <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://censor.net/ua/resonance/4014748/interv-yu-z-myhayilom-drapatym-2022-roku-scho-govoryv-nynishniyi-golovkom|title=Інтерв’ю з Михайлом Драпатим 2022 року, що говорив нинішній головком {{!}} Цензор.НЕТ|last=Цензор.НЕТ|website=censor.net|date=2026-07-22|access-date=2026-10-01}}</ref> Затым ён служыў у 30-й асобнай механізаванай брыгадзе, а з 2016 па 2019 год ён быў галоўным у 56-й асобнай мотастралковай брыгады. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://suspilne.media/1360866-drapatij-stane-golovnokomanduvacem-sil-oboroni-so-pro-nogo-vidomo/|title=Драпатий стане головнокомандувачем ЗСУ: що про нього відомо|first=Тетяна|last=Войтюк|website=Суспільне {{!}} Новини|date=2026-07-21|access-date=2026-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> З 2022 па 2024 год, падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|уварванне Расіі ва Украіну]], ён кіраваў [[аператыўным умацаваннем войскаў «Херсон»]]. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> У маі 2024 года ён стаў кіраўніком [[Аператыўна-тактычнай групы «Харкаў»,]] а пазней, у верасні 2024 года, — кіраўніком яшчэ адной — [[Аператыўна-тактычнай групы «Луганск»]]. А 29 лістапада ён узначаліў [[Сухапутныя войскі Украіны|Сухапутныя войскі Узброеных сіл Украіны]]. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> У 2025 годзе, 26 студзеня, ён пачаў камандаваць [[Аператыўна-стратэгічнай групай войскаў «Хорціца»]]. У тым жа годзе, 3 чэрвеня, ён стаў кіраўніком [[Аб'яднаных сіл Узброеных сіл Украіны]], а праз больш чым чатыры месяцы, 20 кастрычніка, — кіраўніком [[Групоўкі аб'яднаных сіл]]. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> 22 ліпеня 2026 года ён стаў Галоўнакамандуючым [[Узброеныя сілы Украіны|Узброеных Сіл Украіны]]. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> ==Сям'я== Яго бацькі былі настаўнікамі, з 90-х гадоў працавалі ў [[Расія|Расіі]], але ў 2014 годзе, пасля пачатку [[Расійска-ўкраінская вайна|расійска-ўкраінскай вайны]], пакінулі яе і вярнуліся ва [[Украіна|Украіну]]. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://censor.net/ua/resonance/4014748/interv-yu-z-myhayilom-drapatym-2022-roku-scho-govoryv-nynishniyi-golovkom|title=Інтерв’ю з Михайлом Драпатим 2022 року, що говорив нинішній головком {{!}} Цензор.НЕТ|last=Цензор.НЕТ|website=censor.net|date=2026-07-22|access-date=2026-10-01}}</ref> Мае сястру. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://censor.net/ua/resonance/4014748/interv-yu-z-myhayilom-drapatym-2022-roku-scho-govoryv-nynishniyi-golovkom|title=Інтерв’ю з Михайлом Драпатим 2022 року, що говорив нинішній головком {{!}} Цензор.НЕТ|last=Цензор.НЕТ|website=censor.net|date=2026-07-22|access-date=2026-10-01}}</ref> Жанаты на Юліі Драпата і у іх ёсць сын Іван і дачка Ганна. <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Kt_EzvoOjpo|title=Михайло Драпатий! Офіцерська честь - Вікна-новини - 15.08.2014|last=Вікна-новини|date=2014-08-15|access-date=2026-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://censor.net/ua/resonance/4014748/interv-yu-z-myhayilom-drapatym-2022-roku-scho-govoryv-nynishniyi-golovkom|title=Інтерв’ю з Михайлом Драпатим 2022 року, що говорив нинішній головком {{!}} Цензор.НЕТ|last=Цензор.НЕТ|website=censor.net|date=2026-07-22|access-date=2026-10-01}}</ref> ==Узнагароды== Кавалер Крыжа баявых заслуг (27 ліпеня 2022), [[ордэна Багдана Хмяльніцкага]] I (21 ліпеня 2022), II (15 сакавіка 2018) і III (22 жніўня 2016) ступеняў. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://mod.gov.ua/pro-nas/mihajlo-drapatij|title=Головнокомандувач Збройних Сил України Михайло Драпатий|website=Міністерство оборони України|access-date=2026-10-01}}</ref> ==Крыніцы== aabuxkjnxabghak46weufzvjku62chj 0 815888 5210118 5209587 2026-10-02T03:25:34Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5210118 wikitext text/x-wiki '''Авіяль''', '''авіяцыйны алюміній''' — сплаў на аснове [[алюміній|алюмінію]]. Змяшчае (у %) 0,45—0,9 [[магній|магнію]], 0,5—1,2 [[крэмній|крэмнію]], 0,2—0,6 [[медзь|медзі]], 0,15—0,35 [[марганец|марганцу]] ці хрому. Высокапластычны, каразійнаўстойлівы, здавальняючай механічнай трываласці (павышаецца [[гартаванне]]м і штучным старэннем), добра паліруецца. Ідзе на выраб складаных па форме прасаваных і штампаваных дэталяў (лопасцяў вінтоў верталётаў, элементаў будаўнічых канструкцый і іншага). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Авіяль|||}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-02}} [[Катэгорыя:Сплавы алюмінію]] cjludeusfb1j0s9p6z09hjbdmq2zocj 0 815890 5210117 5209564 2026-10-02T03:25:30Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5210117 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Кінгмен''' <ref>{{Крыніцы/БелЭн|2}} — карта Арызоны</ref>({{lang-en|Kingman}}) — горад у [[ЗША]], адміністрацыйны цэнтр акругі Махавэ штата [[Арызона]]. Плошча — 77,7 км². == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-02}} [[Катэгорыя:Гарады Арызоны]] bevt0f7osunyi9aoo9dazcteyrttq4k 0 815892 5210116 5209736 2026-10-02T03:25:24Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5210116 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Дуглас'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|2}} — карта Арызоны</ref> ({{lang-en|Douglas}}) — горад у акрузе Кочыз, штат [[Арызона]], [[ЗША]]. Плошча горада - 20,0 км². Горад названы ў гонар Джэймса Дугласа, канадскага прадпрымальніка ў галіне здабычы карысных выкапняў. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Стэн Джонс]], музыкант == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-02}} [[Катэгорыя:Гарады Арызоны]] hk6vef2zmvdvukkam89jf74hidnat2m 0 815893 5210115 5209577 2026-10-02T03:25:20Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5210115 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Маямі (значэнні)}} {{НП}} '''Маямі'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|2}} — карта Арызоны</ref> — горад у акрузе Гіла, штат [[Арызона]], [[ЗША]]. Плошча — 2,5 км². Найбуйнейшай галіной прамысловасці горада з’яўляецца горназдабыўная. Здабыча золата і срэбра, медзь. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-02}} [[Катэгорыя:Гарады Арызоны]] 33h0cafu7n6l8v6bijxtxxugmqv1aax 0 815896 5210114 5209597 2026-10-02T03:25:12Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5210114 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Арысаба}} {{НП}} '''Арысаба''' — горад у рэгіёне Альтас-Мантаньяс мексіканскага штата [[Веракрус (штат)|Веракрус]]. Адміністрацыйны цэнтр муніцыпалітэта Арысаба і цэнтр дыяцэзіі Арысаба. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-02}} [[Катэгорыя:Гарады Мексікі]] liuzetykxdrc1kzsxk48e97xua3jxni 0 815913 5209930 5209734 2026-10-01T14:18:52Z Voūk12 159072 /* Зноскі */ 5209930 wikitext text/x-wiki [[Файл:Karacena scale armour composed of helmet, breastplate, gorget, and pair of spaulders - MNK V-6-1-5 (18475).jpg|міні|Камплект крацэнавага панцыра к.17 - пач. 18 ст. (шышак, абойчык, нагруднік і пара наплечнікаў) з Нацыянальнага музея ў [[Кракаў|Кракаве]].]] '''Карацэна''' ( [[Італьянская мова|італьянскае:]] ''corazzina'' — лёгкі даспех) — арыгінальны лускаваты даспех Рэчы Папалітай, які вырабляўся з [[XVI стагоддзе|XVI]] па [[XVIII стагоддзе]]. Папулярны ў [[Сарматызм|сармацкі]] перыяд шляхецкай культуры, калі пераймаліся і апрацоўваліся ўсходнія і класічныя рымскія матывы, асабліва ў часы праўлення караля [[Ян Сабескі|Яна III Сабескага]], чые партрэты ў гэтым тыпе даспехаў захаваліся да нашых дзён. Даспех складаўся са скураной [[Кафтан|курткі,]] пакрытай металічнымі пласцінамі ў форме лускі, якая перакрывалася адна над адной. Быў прыгожым, але, у сілу вагі, адсутнасці (рэкашэцячых кулі) рабра-кіля і шматлікасці лусак, у баі абараняў горш за кірасу. Таму насіў больш рэпрэзентатыўныя, парадныя функцыі <ref>{{Кніга|загаловак=Michał Gradowski, Zdzisław Żygulski: Słownik uzbrojenia historycznego. Warszawa: PWN, 2010, s. 127-128. ISBN 978-83-01-16260-3}}</ref> <ref>{{Кніга|загаловак=Zdzisław Żygulski: Broń w dawnej Polsce na tle uzbrojenia Europy i Bliskiego Wschodu. Warszawa: PWN, 1982. ISBN 83-01-02515-8}}</ref> <ref name="Sikora">{{Cite web|lang=|url=http://www.radoslawsikora.republika.pl/materialy/karaceny.pdf|title=Wczesne karaceny w Polsce|website=|date=2010-02-09|pages=1-5}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Andrzej Swaryczewski: Płatnerze krakowscy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, s. 36-37. ISBN 83-01-07271-7}}</ref> Шляхта [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]], а потым ўсёй [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], якая шукала сваё паходжанне ад легендарных [[Сарматы|сарматаў]], узнавіла даспехі, вядомыя па старажытнарымскіх трыумфальных арках і калонах, такіх як [[Калона Траяна|калона Траяна ў Рыме]] ці арка [[Галерый|Галерэя]] ў [[Салонікі|Салоніках]]. Яшчэ адной крыніцай натхнення былі выявы рымскіх генералаў і [[Імператар|імператараў]], часта ў лускаватых даспехах, так званых ''lorica squamata''. Гэты даспех, адаптаваны рымлянамі, быў вельмі папулярны ў [[Рымскі легіён|рымскіх легіёнах]] — просты ў вырабе, рамонце, трывалы, хоць і цяжкі. Такія даспехі ўпрыгожвалі [[Гаргоны|галавой гаргоны]] або львоў. У першапачатковых даспехах луска з [[Бронза|бронзы]] або [[жалеза]] злучалася са скурай або тканінай рамянямі або шнурамі, імітуючы размяшчэнне рыбнай лускі або [[Дахоўка|дахоўкі]]. Першыя згадкі пра польскія карацэны датуюцца 1571 годам. Сярод захаваных даспехаў некаторыя былі выраблены ў першай палове [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]]. <ref name="Sikora" /> [[Файл:Schultz John III Sobieski with the Order of the Holy Spirit.jpg|міні|Д. Шульц. Ян Сабескі ў карацэне пасля 1680 г.]] Яго выраблялі з жалезнай лускі рознага памеру, плоскай або выпуклай, радзей у выглядзе [[Крышталічныя целы|крышталя]], прымацаванай да асновы з замшу аленевай або ласінай скуры двума [[Заклёпка|заклёпкамі]] з дэкаратыўнымі [[Латунь|латуннымі]] галоўкамі. <ref name="Sikora" /> Тыповая карацэна складалася з нагрудніка і наспінніка. Калі спінкі не было, нагруднік пашыраўся, каб закрываць бакі, і мацаваўся да цела [[Падцяжкі|рамянямі]], якія перасякаліся на спіне пад круглай пласцінай — умбам. Нагруднік карацэны быў цэнтрам канструкцыі, усе астатнія элементы мелі дадатковы характар: абойчык, [[Пагон|наплечнікі]], [[Карваш (наруч)|наручы]], фартух, ташкі, часам поўная абарона ног. Арыгінальнасць упрыгожвання гэтых даспехаў заключалася ў арнаментах у выглядзе гратэскных масак або львіных галоў, прымацаваных да даспехаў на плячах і каленях, і вырабленых з латуні або [[Золата|пазалочанай]] [[Медзь|медзі]]. На абойчыку (ключыцах) карацэны, як і на [[Гусарыя|гусарскіх]] даспехах, часта размяшчаўся латунны знак рыцарскага [[Крыж|крыжа]]. Часам выкарыстоўваліся змешаныя даспехі, т.зв. гібрыд, напрыклад, карацэна з [[Кальчуга|кальчужнай]] курткай, узмоцненай лускай і лускаватымі аксэсуарамі, або карацэна з пласціністым нагруднікам (напрыклад, кіраса)<ref>{{Кніга|загаловак=Michał Gradowski, Zdzisław Żygulski: Słownik uzbrojenia historycznego. Warszawa: PWN, 2010, s. 127-128. ISBN 978-83-01-16260-3}}</ref> <ref name="Sikora" /> Для гэтага тыпу даспехаў выкарыстоўваліся два віды лускаватых шлемаў: [[Гусарыя|гусарскі]] [[шышак]] або [[цюрбан]], г.зн. т.зв. ''шлем-цюрбан'' (створаны шляхам спалучэння лускаватых даспехаў з еўрапейскай лобкай (цэрвельерам) — купалападобны звон быў зроблены з прыклёпаных лускавінак да скураной падкладкі з мяккім тэкстыльным абадком розных колераў, зверху меў металічную статуэтку або рукаў з пёрамі). Па-над даспехаў накідвалі [[Леапард|леапардовую]] шкуру. Яго выкарыстоўвалі ў асноўным вышэйшыя камандзіры, у тым ліку камандзіры [[Панцарныя казакі|панцарных]] і [[Гусарыя|гусарскіх]] харугваў. Аднак гэта быў не вельмі зручны даспех у баі, і з-за вагі каля 25 кг яго звычайна выкарыстоўвалі ў якасці параднага даспеха. На практыцы ў баі часцей за ўсё выкарыстоўваўся гусарскі паўдаспех або кальчуга (панцыр) вагой каля 15 кг. == Зноскі == [[Катэгорыя:Даспехі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 12lu4awa4c8v8qx76z69i9r2nivzumt 0 815918 5210113 5209799 2026-10-02T03:24:54Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5210113 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Роанак}} {{НП}} '''Роанак''' ({{lang-en|Roanoke}}) — рака на ўсходзе [[ЗША]]. Даўжыня 725 км, плошча басейна 25 тыс. км². Вытокі на заходніх схілах [[Блу-Рыдж]] (сістэма Апалачаў), цячэ па плато [[Підмант]] і [[Прыатлантычная нізіна|Прыатлантычнай нізіне]], упадае ў [[Албемарл (заліў)|заліў Албемарл]] [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. Сярэдні гадавы расход вады 230 м³/с. ГЭС. Суднаходная ў нізоўях. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Роанак|||}} {{няма катэгорый|date=2026-10-02}} [[Катэгорыя:Рэкі Віргініі]] [[Катэгорыя:Рэкі Паўночнай Караліны]] darz33to46y7n3odl1vbsvwxywi705g 0 815922 5210075 5209811 2026-10-01T20:55:37Z JerzyKundrat 174 5210075 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Караліна Пацей''' (у замужжы '''Радзівіл'''; {{ВД-Прэамбула}}) — прадстаўніца магнацкага [[род Пацеяў|роду Пацеяў]] (герба «Цёлак»), жонка генерала-лейтэнанта войскаў ВКЛ князя [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]]. == Біяграфія == Паходзіла з уплывовага магнацкага роду Пацеяў. Нарадзілася ў 1732 годзе ў сям’і троцкага ваяводы [[Аляксандр Пацей|Аляксандра Пацея]] (пам. 1770) і Тэрэзы з Войнаў-Ясенецкіх. У 1746 годзе выйшла замуж за князя [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]] (1722—1787), які прыходзіўся родным братам вялікаму гетману літоўскаму [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Міхалу Казіміру Радзівілу «Рыбаньку»]]. Дзякуючы гэтаму шлюбу ўмацаваўся саюз паміж двума магутнымі родамі Вялікага Княства Літоўскага. У шлюбе нарадзіліся: * Ежы Альбрэхт (1750) — генерал-маёр. * Мікалай (1751) — генерал-маёр літоўскіх войскаў. * [[Ганна Алімпія Мастоўская|Ганна Алімпія]] (1754) — у шлюбе за князем Аўгустам Дамінікам Пшаздзецкім. * Францішка Тэафіла (1759) — у шлюбе за лоўчым літоўскім Міхалам Юзафам Ржэвускім. Валодала вялікімі маёнткамі, сярод якіх найбольш вядомымі былі [[Радзівілімонты]] (Навагрудскае ваяводства) і [[Жырмуны]] (Лідскі павет). Разам з мужам займалася разбудовай [[Палацава-паркавы комплекс Радзівілаў (Жырмуны)|палацава-паркавага комплексу]] ў Жырмунах. Памерла ў 1776 годзе. == Іканаграфія == Захаваўся шэраг прыкладаў іканаграфіі Ганны Караліны Радзівіл: * Графічны партрэт (гравюра на медзі), выкананы прыдворным мастаком і гравёрам Радзівілаў [[Гірш Ляйбовіч|Гіршам Ляйбовічам]] у [[Нясвіжская друкарня|Нясвіжскай друкарні]] для альбома «Icones familiae ducalis Radivillianae» (1758). * Алейны партрэт XVIII стагоддзя працы невядомага мастака, які цяпер захоўваецца ў зборах [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальнага музея ў Варшаве]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пацей Караліна}} [[Катэгорыя:Пацеі|Караліна]] [[Катэгорыя:Радзівілы|Караліна]] 5ia1r0flueldujgleq7eh5v6z6x0u0a 0 815929 5209843 5209835 2026-10-01T12:01:16Z JerzyKundrat 174 5209843 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Мікалай Радзівіл''' ({{ВД-Прэамбула}}) — ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, генерал-маёр. Прадстаўнік роду [[Радзівілы|Радзівілаў]] герба «Трубы». == Біяграфія == Паходзіў з дзятлаўскай лініі магнацкага роду Радзівілаў. Нарадзіўся ў 1751 годзе. Сын генерала-маёра войскаў ВКЛ і падкаморага літоўскага [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]] (1722—1787) і [[Караліна Радзівіл з Пацеяў|Караліны з Пацеяў]] (1732—1776). Пасля бацькі атрымаў у спадчыну [[Жырмуны]] (Лідскі павет), дзе завяршаў будаўніцтва [[палацава-паркавага комплексу (1751—1811)|палацава-паркавага комплексу]], а таксама іншыя родавыя маёнткі, уключаючы [[Бердычаў]]. У 1764 годзе разам з бацькам і братам прымаў удзел у элекцыі караля [[Станіслава Аўгуста Панятоўскага (1751—1811)|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] ад Жамойцкага княства. Абраў ваенную кар'еру. Быў шэфам рэгімента гвардыі коннай літоўскай і камандзірам 2-й Навагрудскай брыгады Нацыянальнай кавалерыі. У 1789—1791 гадах служыў у званні генерал-маёра і з'яўляўся камендантам Украінска-Падольскай дывізіі войскаў Вялікага Княства Літоўскага. За ваенныя заслугі ў 1792 годзе быў узнагароджаны найвышэйшай узнагародай Рэчы Паспалітай — ордэнам Белага Арла, а таксама баварскім ордэнам Святога Губерта. Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай адышоў ад актыўных палітычных спраў, займаўся кіраваннем маёнткамі. Памёр у 1811 годзе. Пахаваны ў радавой грабніцы ў [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа (Жырмуны)|касцёле Адшукання Святога Крыжа]] ў Жырмунах. == Сям'я == У 1782 годзе ажаніўся з графіняй Францішкай Бутлер (1767—1811). У шлюбе нарадзілася пяцёра дзяцей: * Карал (1787) * Міхал (1791) * Францішак (1800) * Мікалай (1801) * Юлія Са смерцю яго сыноў, якія не пакінулі нашчадкаў мужчынскага полу, дзятлаўска-жырмунская галіна Радзівілаў канчаткова згасла, а маёнткі перайшлі па кудзелі да іншых родаў (у прыватнасці, да [[род Солтанаў|Солтанаў]] і [[род Тышкевічаў|Тышкевічаў]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Радзівіл Мікалай}} [[Катэгорыя:Радзівілы|Мікалай]] rgl3qn6tgpraggwfiqhdbf879h091zo 5209845 5209843 2026-10-01T12:02:31Z JerzyKundrat 174 5209845 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Мікалай Радзівіл''' ({{ВД-Прэамбула}}) — ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, генерал-маёр. Прадстаўнік роду [[Радзівілы|Радзівілаў]] герба «Трубы». == Біяграфія == Паходзіў з дзятлаўскай лініі магнацкага роду Радзівілаў. Нарадзіўся ў 1751 годзе. Сын генерала-маёра войскаў ВКЛ і падкаморага літоўскага [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]] (1722—1787) і [[Караліна Радзівіл з Пацеяў|Караліны з Пацеяў]] (1732—1776). Пасля бацькі атрымаў у спадчыну [[Жырмуны]] (Лідскі павет), дзе завяршаў будаўніцтва [[Палацава-паркавы комплекс Радзівілаў (Жырмуны)|палацава-паркавага комплексу]], а таксама іншыя родавыя маёнткі, уключаючы [[Бердычаў]]. У 1764 годзе разам з бацькам і братам прымаў удзел у элекцыі караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] ад Жамойцкага княства. Абраў ваенную кар'еру. Быў шэфам рэгімента гвардыі коннай літоўскай і камандзірам 2-й Навагрудскай брыгады Нацыянальнай кавалерыі. У 1789—1791 гадах служыў у званні генерал-маёра і з'яўляўся камендантам Украінска-Падольскай дывізіі войскаў Вялікага Княства Літоўскага. За ваенныя заслугі ў 1792 годзе быў узнагароджаны найвышэйшай узнагародай Рэчы Паспалітай — ордэнам Белага Арла, а таксама баварскім ордэнам Святога Губерта. Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай адышоў ад актыўных палітычных спраў, займаўся кіраваннем маёнткамі. Памёр у 1811 годзе. Пахаваны ў радавой грабніцы ў [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа (Жырмуны)|касцёле Адшукання Святога Крыжа]] ў Жырмунах. == Сям'я == У 1782 годзе ажаніўся з графіняй Францішкай Бутлер (1767—1811). У шлюбе нарадзілася пяцёра дзяцей: * Карал (1787) * Міхал (1791) * Францішак (1800) * Мікалай (1801) * Юлія Са смерцю яго сыноў, якія не пакінулі нашчадкаў мужчынскага полу, дзятлаўска-жырмунская галіна Радзівілаў канчаткова згасла, а маёнткі перайшлі па кудзелі да іншых родаў (у прыватнасці, да [[род Солтанаў|Солтанаў]] і [[род Тышкевічаў|Тышкевічаў]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Радзівіл Мікалай}} [[Катэгорыя:Радзівілы|Мікалай]] g9cb5mqn30g4wzlc2saqrthu3efjfzk 5209846 5209845 2026-10-01T12:04:57Z JerzyKundrat 174 /* Крыніцы */ 5209846 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Мікалай Радзівіл''' ({{ВД-Прэамбула}}) — ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, генерал-маёр. Прадстаўнік роду [[Радзівілы|Радзівілаў]] герба «Трубы». == Біяграфія == Паходзіў з дзятлаўскай лініі магнацкага роду Радзівілаў. Нарадзіўся ў 1751 годзе. Сын генерала-маёра войскаў ВКЛ і падкаморага літоўскага [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]] (1722—1787) і [[Караліна Радзівіл з Пацеяў|Караліны з Пацеяў]] (1732—1776). Пасля бацькі атрымаў у спадчыну [[Жырмуны]] (Лідскі павет), дзе завяршаў будаўніцтва [[Палацава-паркавы комплекс Радзівілаў (Жырмуны)|палацава-паркавага комплексу]], а таксама іншыя родавыя маёнткі, уключаючы [[Бердычаў]]. У 1764 годзе разам з бацькам і братам прымаў удзел у элекцыі караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] ад Жамойцкага княства. Абраў ваенную кар'еру. Быў шэфам рэгімента гвардыі коннай літоўскай і камандзірам 2-й Навагрудскай брыгады Нацыянальнай кавалерыі. У 1789—1791 гадах служыў у званні генерал-маёра і з'яўляўся камендантам Украінска-Падольскай дывізіі войскаў Вялікага Княства Літоўскага. За ваенныя заслугі ў 1792 годзе быў узнагароджаны найвышэйшай узнагародай Рэчы Паспалітай — ордэнам Белага Арла, а таксама баварскім ордэнам Святога Губерта. Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай адышоў ад актыўных палітычных спраў, займаўся кіраваннем маёнткамі. Памёр у 1811 годзе. Пахаваны ў радавой грабніцы ў [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа (Жырмуны)|касцёле Адшукання Святога Крыжа]] ў Жырмунах. == Сям'я == У 1782 годзе ажаніўся з графіняй Францішкай Бутлер (1767—1811). У шлюбе нарадзілася пяцёра дзяцей: * Карал (1787) * Міхал (1791) * Францішак (1800) * Мікалай (1801) * Юлія Са смерцю яго сыноў, якія не пакінулі нашчадкаў мужчынскага полу, дзятлаўска-жырмунская галіна Радзівілаў канчаткова згасла, а маёнткі перайшлі па кудзелі да іншых родаў (у прыватнасці, да [[род Солтанаў|Солтанаў]] і [[род Тышкевічаў|Тышкевічаў]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Радзівіл Мікалай}} [[Катэгорыя:Радзівілы|Мікалай]] egnhxiql5dqwmvt3laq1ei9iv1rzbph 5209847 5209846 2026-10-01T12:06:02Z JerzyKundrat 174 /* Сям'я */ 5209847 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Мікалай Радзівіл''' ({{ВД-Прэамбула}}) — ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, генерал-маёр. Прадстаўнік роду [[Радзівілы|Радзівілаў]] герба «Трубы». == Біяграфія == Паходзіў з дзятлаўскай лініі магнацкага роду Радзівілаў. Нарадзіўся ў 1751 годзе. Сын генерала-маёра войскаў ВКЛ і падкаморага літоўскага [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]] (1722—1787) і [[Караліна Радзівіл з Пацеяў|Караліны з Пацеяў]] (1732—1776). Пасля бацькі атрымаў у спадчыну [[Жырмуны]] (Лідскі павет), дзе завяршаў будаўніцтва [[Палацава-паркавы комплекс Радзівілаў (Жырмуны)|палацава-паркавага комплексу]], а таксама іншыя родавыя маёнткі, уключаючы [[Бердычаў]]. У 1764 годзе разам з бацькам і братам прымаў удзел у элекцыі караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] ад Жамойцкага княства. Абраў ваенную кар'еру. Быў шэфам рэгімента гвардыі коннай літоўскай і камандзірам 2-й Навагрудскай брыгады Нацыянальнай кавалерыі. У 1789—1791 гадах служыў у званні генерал-маёра і з'яўляўся камендантам Украінска-Падольскай дывізіі войскаў Вялікага Княства Літоўскага. За ваенныя заслугі ў 1792 годзе быў узнагароджаны найвышэйшай узнагародай Рэчы Паспалітай — ордэнам Белага Арла, а таксама баварскім ордэнам Святога Губерта. Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай адышоў ад актыўных палітычных спраў, займаўся кіраваннем маёнткамі. Памёр у 1811 годзе. Пахаваны ў радавой грабніцы ў [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа (Жырмуны)|касцёле Адшукання Святога Крыжа]] ў Жырмунах. == Сям'я == У 1782 годзе ажаніўся з графіняй Францішкай Бутлер (1767—1811). У шлюбе нарадзіліся: * Карал (1787) * Міхал (1791) * Францішак (1800) * Мікалай (1801) Са смерцю яго сыноў, якія не пакінулі нашчадкаў мужчынскага полу, дзятлаўска-жырмунская галіна Радзівілаў канчаткова згасла, а маёнткі перайшлі па кудзелі да іншых родаў (у прыватнасці, да [[род Солтанаў|Солтанаў]] і [[род Тышкевічаў|Тышкевічаў]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Радзівіл Мікалай}} [[Катэгорыя:Радзівілы|Мікалай]] 4vyi02qojbvrg97s407fvt2upc18i4w 5210005 5209847 2026-10-01T16:25:23Z JerzyKundrat 174 5210005 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Мікалай Радзівіл''' ({{ВД-Прэамбула}}) — ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, генерал-маёр. Прадстаўнік роду [[Радзівілы|Радзівілаў]] герба «Трубы». == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1751 годзе. Сын генерала-маёра войскаў ВКЛ і падкаморага літоўскага [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]] (1722—1787) і [[Караліна Радзівіл з Пацеяў|Караліны з Пацеяў]] (1732—1776). Пасля бацькі атрымаў у спадчыну [[Жырмуны]] (Лідскі павет), дзе завяршаў будаўніцтва [[Палацава-паркавы комплекс Радзівілаў (Жырмуны)|палацава-паркавага комплексу]], а таксама іншыя родавыя маёнткі, уключаючы [[Бердычаў]]. У 1764 годзе разам з бацькам і братам прымаў удзел у элекцыі караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] ад Жамойцкага княства. Абраў ваенную кар'еру. Быў шэфам рэгімента гвардыі коннай літоўскай і камандзірам 2-й Навагрудскай брыгады Нацыянальнай кавалерыі. У 1789—1791 гадах служыў у званні генерал-маёра і з'яўляўся камендантам Украінска-Падольскай дывізіі войскаў Вялікага Княства Літоўскага. За ваенныя заслугі ў 1792 годзе быў узнагароджаны найвышэйшай узнагародай Рэчы Паспалітай — ордэнам Белага Арла, а таксама баварскім ордэнам Святога Губерта. Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай адышоў ад актыўных палітычных спраў, займаўся кіраваннем маёнткамі. Памёр у 1811 годзе. Пахаваны ў радавой грабніцы ў [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа (Жырмуны)|касцёле Адшукання Святога Крыжа]] ў Жырмунах. == Сям'я == У 1782 годзе ажаніўся з графіняй Францішкай Бутлер (1767—1811). У шлюбе нарадзіліся: * Карал (1787) * Міхал (1791) * Францішак (1800) * Мікалай (1801) Са смерцю яго сыноў, якія не пакінулі нашчадкаў мужчынскага полу, здзецельска-жырмунская галіна Радзівілаў згасла, а маёнткі перайшлі па кудзелі да іншых родаў (у прыватнасці, да [[род Солтанаў|Солтанаў]] і [[род Тышкевічаў|Тышкевічаў]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Радзівіл Мікалай}} [[Катэгорыя:Радзівілы|Мікалай]] ci0055r1etgkav9ziexe9t9yydxl1en 5210020 5210005 2026-10-01T16:57:53Z JerzyKundrat 174 /* Сям'я */ 5210020 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Мікалай Радзівіл''' ({{ВД-Прэамбула}}) — ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, генерал-маёр. Прадстаўнік роду [[Радзівілы|Радзівілаў]] герба «Трубы». == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1751 годзе. Сын генерала-маёра войскаў ВКЛ і падкаморага літоўскага [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]] (1722—1787) і [[Караліна Радзівіл з Пацеяў|Караліны з Пацеяў]] (1732—1776). Пасля бацькі атрымаў у спадчыну [[Жырмуны]] (Лідскі павет), дзе завяршаў будаўніцтва [[Палацава-паркавы комплекс Радзівілаў (Жырмуны)|палацава-паркавага комплексу]], а таксама іншыя родавыя маёнткі, уключаючы [[Бердычаў]]. У 1764 годзе разам з бацькам і братам прымаў удзел у элекцыі караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] ад Жамойцкага княства. Абраў ваенную кар'еру. Быў шэфам рэгімента гвардыі коннай літоўскай і камандзірам 2-й Навагрудскай брыгады Нацыянальнай кавалерыі. У 1789—1791 гадах служыў у званні генерал-маёра і з'яўляўся камендантам Украінска-Падольскай дывізіі войскаў Вялікага Княства Літоўскага. За ваенныя заслугі ў 1792 годзе быў узнагароджаны найвышэйшай узнагародай Рэчы Паспалітай — ордэнам Белага Арла, а таксама баварскім ордэнам Святога Губерта. Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай адышоў ад актыўных палітычных спраў, займаўся кіраваннем маёнткамі. Памёр у 1811 годзе. Пахаваны ў радавой грабніцы ў [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа (Жырмуны)|касцёле Адшукання Святога Крыжа]] ў Жырмунах. == Сям'я == У 1782 годзе ажаніўся з графіняй Францішкай Бутлер (1767—1811). У шлюбе нарадзіліся: * Караль (1787) * Міхал (1791) * Францішак (1800) * Мікалай (1801) Са смерцю яго сыноў, якія не пакінулі нашчадкаў мужчынскага полу, здзецельска-жырмунская галіна Радзівілаў згасла, а маёнткі перайшлі па кудзелі да іншых родаў (у прыватнасці, да [[род Солтанаў|Солтанаў]] і [[род Тышкевічаў|Тышкевічаў]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Радзівіл Мікалай}} [[Катэгорыя:Радзівілы|Мікалай]] o1eal9tffuwfdlkt4ics7v6vt77ta2v 5210021 5210020 2026-10-01T16:59:25Z JerzyKundrat 174 /* Крыніцы */ 5210021 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Мікалай Радзівіл''' ({{ВД-Прэамбула}}) — ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, генерал-маёр. Прадстаўнік роду [[Радзівілы|Радзівілаў]] герба «Трубы». == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1751 годзе. Сын генерала-маёра войскаў ВКЛ і падкаморага літоўскага [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]] (1722—1787) і [[Караліна Радзівіл з Пацеяў|Караліны з Пацеяў]] (1732—1776). Пасля бацькі атрымаў у спадчыну [[Жырмуны]] (Лідскі павет), дзе завяршаў будаўніцтва [[Палацава-паркавы комплекс Радзівілаў (Жырмуны)|палацава-паркавага комплексу]], а таксама іншыя родавыя маёнткі, уключаючы [[Бердычаў]]. У 1764 годзе разам з бацькам і братам прымаў удзел у элекцыі караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] ад Жамойцкага княства. Абраў ваенную кар'еру. Быў шэфам рэгімента гвардыі коннай літоўскай і камандзірам 2-й Навагрудскай брыгады Нацыянальнай кавалерыі. У 1789—1791 гадах служыў у званні генерал-маёра і з'яўляўся камендантам Украінска-Падольскай дывізіі войскаў Вялікага Княства Літоўскага. За ваенныя заслугі ў 1792 годзе быў узнагароджаны найвышэйшай узнагародай Рэчы Паспалітай — ордэнам Белага Арла, а таксама баварскім ордэнам Святога Губерта. Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай адышоў ад актыўных палітычных спраў, займаўся кіраваннем маёнткамі. Памёр у 1811 годзе. Пахаваны ў радавой грабніцы ў [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа (Жырмуны)|касцёле Адшукання Святога Крыжа]] ў Жырмунах. == Сям'я == У 1782 годзе ажаніўся з графіняй Францішкай Бутлер (1767—1811). У шлюбе нарадзіліся: * Караль (1787) * Міхал (1791) * Францішак (1800) * Мікалай (1801) Са смерцю яго сыноў, якія не пакінулі нашчадкаў мужчынскага полу, здзецельска-жырмунская галіна Радзівілаў згасла, а маёнткі перайшлі па кудзелі да іншых родаў (у прыватнасці, да [[род Солтанаў|Солтанаў]] і [[род Тышкевічаў|Тышкевічаў]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{продкі}} {{нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Радзівіл Мікалай}} [[Катэгорыя:Радзівілы|Мікалай]] 8yrt12r1vyty0hfoasqmb68jtqqvsne 5210042 5210021 2026-10-01T18:49:35Z JerzyKundrat 174 5210042 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Мікалай Радзівіл''' ({{ВД-Прэамбула}}) — ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, генерал-маёр. Прадстаўнік роду [[Радзівілы|Радзівілаў]] герба «Трубы». == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1751 годзе. Сын генерала-маёра войскаў ВКЛ і падкаморага літоўскага [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]] (1722—1787) і [[Караліна Радзівіл з Пацеяў|Караліны з Пацеяў]] (1732—1776). Пасля бацькі атрымаў у спадчыну [[Жырмуны]] (Лідскі павет), дзе завяршаў будаўніцтва [[Палацава-паркавы комплекс Радзівілаў (Жырмуны)|палацава-паркавага комплексу]], а таксама іншыя родавыя маёнткі, уключаючы [[Бердычаў]]. У 1764 годзе разам з бацькам і братам прымаў удзел у элекцыі караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] ад Жамойцкага княства. Абраў ваенную кар'еру. Быў шэфам рэгімента гвардыі коннай літоўскай і камандзірам 2-й Навагрудскай брыгады Нацыянальнай кавалерыі. У 1789—1791 гадах служыў у званні генерал-маёра і з'яўляўся камендантам Украінска-Падольскай дывізіі войскаў Вялікага Княства Літоўскага. За ваенныя заслугі ў 1792 годзе быў узнагароджаны найвышэйшай узнагародай Рэчы Паспалітай — ордэнам Белага Арла, а таксама баварскім ордэнам Святога Губерта. Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] адышоў ад актыўных палітычных спраў, займаўся кіраваннем маёнткамі. Памёр у 1811 годзе. Пахаваны ў радавой грабніцы ў [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа (Жырмуны)|касцёле Адшукання Святога Крыжа]] ў Жырмунах. == Сям'я == У 1782 годзе ажаніўся з графіняй Францішкай Бутлер (1767—1811). У шлюбе нарадзіліся: * Караль (1787) * Міхал (1791) * Францішак (1800) * Мікалай (1801) Са смерцю яго сыноў, якія не пакінулі нашчадкаў мужчынскага полу, здзецельска-жырмунская галіна Радзівілаў згасла, а маёнткі перайшлі па кудзелі да іншых родаў (у прыватнасці, да [[род Солтанаў|Солтанаў]] і [[род Тышкевічаў|Тышкевічаў]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{продкі}} {{нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Радзівіл Мікалай}} [[Катэгорыя:Радзівілы|Мікалай]] 9umyj2qggv38q7v6ceah9ll9nzvpdpz 0 815932 5209852 2026-10-01T12:29:54Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Фільм}} '''«Шагал — Малевіч»''' — расійскі мастацкі фільм рэжысёра [[Аляксандр Навумавіч Міта|Аляксандра Міты]] пра віцебскі перыяд жыцця мастака [[Марк Шагал|Марка Шагала]]. Фільм здымаўся пад працоўнай назвай «Міракль пра Шагала». Прэм’ера адбылася 3...» 5209852 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Шагал — Малевіч»''' — расійскі мастацкі фільм рэжысёра [[Аляксандр Навумавіч Міта|Аляксандра Міты]] пра віцебскі перыяд жыцця мастака [[Марк Шагал|Марка Шагала]]. Фільм здымаўся пад працоўнай назвай «Міракль пра Шагала». Прэм’ера адбылася [[3 красавіка]] [[2014]] года. Апошняя рэжысёрская праца Аляксандры Міты. == Сюжэт == Гісторыя мастака Марка Шагала ў перыяд яго вяртання ў родны [[Віцебск]] з жонкай і дачкой у статусе камісара мастацтва. Шагал адчыняе школу мастацтваў, запрашае ў яе ў якасці новага выкладчыка [[Казімір Малевіч|Казіміра Малевіча]]. Задача Малевіча — выхаваць плеяду мастакоў для прыдуманага ім кірунку ў жывапісе «супрэматызм». У карціне чатыры асноўныя лініі ўзаемаадносін: Шагал і яго жонка Бэла, Шагал і вучні, Шагал і Малевіч, Малевіч і вучні. Фільм выражае аўтарскае бачанне творчасці Марка Шагала і не з’яўляецца дакладнай біяграфіяй мастака. == У ролях == * Леанід Бічавін — Марк Шагал * Крысціна Шнайдэр — Бэла Розенфельд, жонка Шагала * Анатоль Белы — Казімір Малевіч * Сямён Шкалікаў — Навум * [[Дзмітрый Астрахан]] — рэбэ Айзік, равін * Аляксей Аўсяннікаў — Жалязняк * Якаў Ляўда — Лёва, вучань Шагала * [[Сяргей Мігіцко]] — Ізраіль Вульфавіч Вішняк * [[Таццяна Ліхачова]] — жонка Вішняка * Сямён Мендэльсон — Троцкі * Васіль Рукша — [[Амедэа Мадыльяні]] r342ljvxelykuf6ik83aefs34z4urcd 5209856 5209852 2026-10-01T12:33:59Z Autumndancer 168015 /* У ролях */ 5209856 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Шагал — Малевіч»''' — расійскі мастацкі фільм рэжысёра [[Аляксандр Навумавіч Міта|Аляксандра Міты]] пра віцебскі перыяд жыцця мастака [[Марк Шагал|Марка Шагала]]. Фільм здымаўся пад працоўнай назвай «Міракль пра Шагала». Прэм’ера адбылася [[3 красавіка]] [[2014]] года. Апошняя рэжысёрская праца Аляксандры Міты. == Сюжэт == Гісторыя мастака Марка Шагала ў перыяд яго вяртання ў родны [[Віцебск]] з жонкай і дачкой у статусе камісара мастацтва. Шагал адчыняе школу мастацтваў, запрашае ў яе ў якасці новага выкладчыка [[Казімір Малевіч|Казіміра Малевіча]]. Задача Малевіча — выхаваць плеяду мастакоў для прыдуманага ім кірунку ў жывапісе «супрэматызм». У карціне чатыры асноўныя лініі ўзаемаадносін: Шагал і яго жонка Бэла, Шагал і вучні, Шагал і Малевіч, Малевіч і вучні. Фільм выражае аўтарскае бачанне творчасці Марка Шагала і не з’яўляецца дакладнай біяграфіяй мастака. == У ролях == * [[Леанід Бічавін]] — [[Марк Шагал]] * Крысціна Шнайдэр — Бэла Розенфельд, жонка Шагала * Анатоль Белы — Казімір Малевіч * Сямён Шкалікаў — Навум * [[Дзмітрый Астрахан]] — рэбэ Айзік, равін * Аляксей Аўсяннікаў — Жалязняк * Якаў Ляўда — Лёва, вучань Шагала * [[Сяргей Мігіцко]] — Ізраіль Вульфавіч Вішняк * [[Таццяна Ліхачова]] — жонка Вішняка * Сямён Мендэльсон — Троцкі * Васіль Рукша — [[Амедэа Мадыльяні]] tq99arlscw0jdk785a7lpignzb6s0hg 0 815933 5209877 2026-10-01T12:46:00Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/154626984|Пшибыльский, Вацлав]]» 5209877 wikitext text/x-wiki '''Вацлаў Пшыбыльскі''' ( {{Lang-pl|Wacław Przybylski}} ; {{Датанараджэння|28|9|1828}}, [[Вільня]] - {{Датасмерці|25|12|1872}}, [[Бухарэст]]) - адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]], літаратар. === Паходжанне і адукацыя === Сын [[Мацей Пшыбыльскі|Мацея Пшыбыльскага]] і Ганны з Маліноўскіх. У 1845 годзе са срэбраным медалём скончыў [[Віленскі шляхецкі інстытут|Шляхецкі інстытут у Вільні]]. У час навучання ўваходзіў у таемны патрыятычны гурток [[Якуб Гейштар|Якуба Гейштара]]. Разам з Гейштарам вучыўся ў [[Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт|Пецярбургскім універсітэце]], дзе абодва ўдзельнічалі ў гуртку [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]]. У 1849 годзе скончыў філасофскі факультэт<ref name="PSB" />. === Віленскі перыяд === Пасля вяртання ў Вільню супрацоўнічаў з «Pamiętnik Naukowo-Literacki» [[Рамуальд Падбярэскі|Рамуальда Падбярэскага]]. Пасля арышту Падбярэскага ў 1851 годзе быў узяты пад нагляд паліцыі і надоўга адышоў ад нелегальнай дзейнасці<ref name="PSB" />. З 1852 года выкладаў прыродазнаўства ў Шляхецкім інстытуце. Паводле некаторых звестак, выкладаў таксама ў віленскім рабінскім вучылішчы. З 1855 года дасылаў карэспандэнцыі з Вільні ў «Gazeta Warszawska». Пісаў пра культурнае і грамадскае жыццё горада і пра гаспадарчыя пытанні, трымаючыся кансерватыўных пазіцый, у прыватнасці выступаў супраць індустрыялізацыі краю. Ладзіў для моладзі «нядзельныя ранкі»<ref name="PSB" />. У 1858 годзе наведаў Парыж, дзе сустракаўся з эмігрантамі і раіў ім скарыстацца царскай амністыяй. У Вільні належаў да кола прыхільнікаў згоды з уладамі, якіх грамадская думка асуджала за сервілізм падчас візіту [[Аляксандр II|Аляксандра II]] у 1858 годзе<ref name="PSB" />. З 1860 года вёў гарадскую хроніку ва афіцыйнай газеце «Kurier Wileński» і дасылаў «Лісты з Вільні» ў «[[Tygodnik Ilustrowany]]». Чытаў публічныя лекцыі ў [[Віленскі музей старажытнасцей|Археалагічным музеі]], у тым ліку пра [[Белавежская пушча|Белавежскую пушчу]] і [[Зубр|зубра]], а таксама арніталагічныя гутаркі. Напісаў лібрэта оперы «Ноч на могілках» на музыку Людвіка Навіцкага паводле аповесці [[Юзаф Ігнацый Крашэўскі|Юзафа Ігнацыя Крашэўскага]] «Буднік». Опера была пастаўлена ў Вільні ўзімку 1860 года<ref name="PSB" />. Пад уплывам маніфестацый 1861 года перайшоў на патрыятычныя пазіцыі. У 1861 годзе быў у ліку першых членаў віленскай таемнай арганізацыі, якая імкнулася не дапусціць радыкалізацыі Літоўскага камітэта<ref>Герасімчык В. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда. — Гродна: ЮрСаПрынт, 2018. — С. 104. — ISBN 978-985-7134-35-9.</ref>. У верасні 1861 года ў пакаранне за патрыятычныя выступленні быў пераведзены настаўнікам гімназіі ў [[Волагда|Волагду]]. Праз год пакінуў Волагду і пасяліўся ў Пецярбургу ў [[Язафат Агрызка|Язафата Агрызкі]], дапамагаў яму кіраваць друкарняй<ref name="PSB" />. === Удзел у паўстанні === Пасля пачатку паўстання прыбыў у Вільню ў распараджэнне Правінцыяльнага аддзела Літвы. У канцы лютага 1863 года быў накіраваны ў Варшаву на перамовы з Нацыянальным урадам, у сакавіку — у Пецярбург, каб наладзіць сувязь паміж урадам і Агрызкам. Потым застаўся ў Варшаве як дэлегат ад Літвы на пасяджэннях урада ў справах гэтага рэгіёна<ref name="PSB" />. Падчас урадавага крызісу ў чэрвені 1863 года ўдзельнічаў у перамовах [[Караль Маеўскі|Караля Маеўскага]] з «чырвонай» апазіцыяй. Новы ўрад прызначыў яго начальнікам горада Варшавы (псеўданімы ''Мацек'', ''Гжымала''). На гэтай пасадзе ён значна пашырыў гарадскую паўстанцкую арганізацыю, у тым ліку нацыянальную паліцыю. Некаторыя мемуарысты называюць яго таксама кіраўніком Аддзела друку, што аспрэчвае [[Оскар Авейдэ]]<ref name="PSB" />. Пасля прыходу да ўлады «чырвоных» у верасні 1863 года адышоў ад кіраўніцтва. Спрыяў узвядзенню да ўлады [[Рамуальд Траўгут|Рамуальда Траўгута]] і знайшоў для яго кватэру на вуліцы Смольнай. Траўгут даручыў яму аддзел замежных спраў і часова нагляд за таемнымі друкарнямі Варшавы. Неўзабаве пад пагрозай арышту Пшыбыльскі мусіў пакінуць краіну<ref name="PSB" />. === Камісар за мяжой === Траўгут прызначыў яго надзвычайным камісарам Нацыянальнага ўрада па-за межамі расійскага захопу. Ён меў праверыць загранічныя ўстановы ўрада, іх склад, дзейнасць і фінансы. 6 снежня 1863 года выехаў з Варшавы, пераапрануты ксяндзом. У Кракаве праверыў галіцыйскія паўстанцкія ўстановы і падтрымаў заснаванне выдання «Przyjdź Królestwo Twoje!»<ref name="PSB" />. У канцы снежня прыбыў у Парыж, на пачатку 1864 года вёў перамовы ў Італіі. 12 лютага 1864 года атрымаў паўнамоцтвы на перамовы з венграмі. Удзельнічаў у заключэнні польска-венгерскага саюзнага дагавора, які 7 сакавіка 1864 года ў Парыжы падпісалі Юзаф Ордэнга і генерал [[Дьёрдзь Клапка]]. Арганізаваў у Парыжы Рахункавую палату, разам з Каралем Рупрэхтам прызначыў [[Адам Сапега (1828—1903)|Адама Сапегу]] камісарам у Францыі і Англіі. У Познані вырашаў канфлікт камісара Юльяна Лукашэўскага з мясцовымі паўстанцкімі ўладамі. У маі 1864 года ў Дрэздэне падпісаў мемарыял «7 грамадзян», які заклікаў урад абапірацца на рэвалюцыйныя прынцыпы<ref name="PSB" />. 10 мая 1864 года ўрад [[Браніслаў Бжэзінскі|Браніслава Бжэзінскага]] вызваліў яго ад абавязкаў. Вестка пра гэта дайшла да Пшыбыльскага з некалькітыднёвым спазненнем, і ён перадаў дакументы і пячаткі Аляксандру Гутры. Паводле ацэнкі С. Кенеўіча, місія Пшыбыльскага ў канцавы перыяд паўстання не дала значных вынікаў, хоць ён і выявіў ініцыятыву<ref name="PSB" />. === Эміграцыя === З сярэдзіны 1864 года жыў у Парыжы з прыватных урокаў. Уваходзіў у «Славянскае кола». У 1866 годзе выехаў у [[Стамбул]], дзе стаў сакратаром «Карэспандэнцкага бюро» Тадэвуша Ажэхоўскага, якое фінансаваў [[Мехмед Эмін Алі-паша|Алі-паша]]. Як «Вацлаў-бей» каардынаваў працу польскіх агентаў на Балканах і вёў туркафільскую прапаганду ў Еўропе. Падчас візіту султана [[Абдул-Азіз|Абдул-Азіза]] ў Парыж (1867) падтрымліваў сувязь паміж яго світай, французскай прэсай і паліцыяй<ref name="PSB" />. Пасля 1870 года цяжка захварэў і памёр у шпіталі ў Бухарэсце. Сям'і не меў<ref name="PSB" />. == Пераклады == * Ж. Ж. Вірэй. «Фізіялогія і яе адносіны да псіхалогіі» (Вільня, 1852) * Ж. Санд. «Клаўдзія» (Вільня, 1857) * А. дэ Мюсэ. «Капрыз» (Вільня, 1857) [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Карткі без параметраў]] [[Катэгорыя:Палітыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі СПбДУ]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Бухарэсце]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1872 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 25 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1828 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 28 верасня]] ijqtx59hb04bel2kqu2r01f2g9rmlla 5209878 5209877 2026-10-01T12:46:31Z Aliaksei Lastouski 75892 Aliaksei Lastouski перанёс старонку [[Пшибыльский, Вацлав]] у [[Вацлаў Пшыбыльскі]] 5209877 wikitext text/x-wiki '''Вацлаў Пшыбыльскі''' ( {{Lang-pl|Wacław Przybylski}} ; {{Датанараджэння|28|9|1828}}, [[Вільня]] - {{Датасмерці|25|12|1872}}, [[Бухарэст]]) - адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]], літаратар. === Паходжанне і адукацыя === Сын [[Мацей Пшыбыльскі|Мацея Пшыбыльскага]] і Ганны з Маліноўскіх. У 1845 годзе са срэбраным медалём скончыў [[Віленскі шляхецкі інстытут|Шляхецкі інстытут у Вільні]]. У час навучання ўваходзіў у таемны патрыятычны гурток [[Якуб Гейштар|Якуба Гейштара]]. Разам з Гейштарам вучыўся ў [[Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт|Пецярбургскім універсітэце]], дзе абодва ўдзельнічалі ў гуртку [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]]. У 1849 годзе скончыў філасофскі факультэт<ref name="PSB" />. === Віленскі перыяд === Пасля вяртання ў Вільню супрацоўнічаў з «Pamiętnik Naukowo-Literacki» [[Рамуальд Падбярэскі|Рамуальда Падбярэскага]]. Пасля арышту Падбярэскага ў 1851 годзе быў узяты пад нагляд паліцыі і надоўга адышоў ад нелегальнай дзейнасці<ref name="PSB" />. З 1852 года выкладаў прыродазнаўства ў Шляхецкім інстытуце. Паводле некаторых звестак, выкладаў таксама ў віленскім рабінскім вучылішчы. З 1855 года дасылаў карэспандэнцыі з Вільні ў «Gazeta Warszawska». Пісаў пра культурнае і грамадскае жыццё горада і пра гаспадарчыя пытанні, трымаючыся кансерватыўных пазіцый, у прыватнасці выступаў супраць індустрыялізацыі краю. Ладзіў для моладзі «нядзельныя ранкі»<ref name="PSB" />. У 1858 годзе наведаў Парыж, дзе сустракаўся з эмігрантамі і раіў ім скарыстацца царскай амністыяй. У Вільні належаў да кола прыхільнікаў згоды з уладамі, якіх грамадская думка асуджала за сервілізм падчас візіту [[Аляксандр II|Аляксандра II]] у 1858 годзе<ref name="PSB" />. З 1860 года вёў гарадскую хроніку ва афіцыйнай газеце «Kurier Wileński» і дасылаў «Лісты з Вільні» ў «[[Tygodnik Ilustrowany]]». Чытаў публічныя лекцыі ў [[Віленскі музей старажытнасцей|Археалагічным музеі]], у тым ліку пра [[Белавежская пушча|Белавежскую пушчу]] і [[Зубр|зубра]], а таксама арніталагічныя гутаркі. Напісаў лібрэта оперы «Ноч на могілках» на музыку Людвіка Навіцкага паводле аповесці [[Юзаф Ігнацый Крашэўскі|Юзафа Ігнацыя Крашэўскага]] «Буднік». Опера была пастаўлена ў Вільні ўзімку 1860 года<ref name="PSB" />. Пад уплывам маніфестацый 1861 года перайшоў на патрыятычныя пазіцыі. У 1861 годзе быў у ліку першых членаў віленскай таемнай арганізацыі, якая імкнулася не дапусціць радыкалізацыі Літоўскага камітэта<ref>Герасімчык В. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда. — Гродна: ЮрСаПрынт, 2018. — С. 104. — ISBN 978-985-7134-35-9.</ref>. У верасні 1861 года ў пакаранне за патрыятычныя выступленні быў пераведзены настаўнікам гімназіі ў [[Волагда|Волагду]]. Праз год пакінуў Волагду і пасяліўся ў Пецярбургу ў [[Язафат Агрызка|Язафата Агрызкі]], дапамагаў яму кіраваць друкарняй<ref name="PSB" />. === Удзел у паўстанні === Пасля пачатку паўстання прыбыў у Вільню ў распараджэнне Правінцыяльнага аддзела Літвы. У канцы лютага 1863 года быў накіраваны ў Варшаву на перамовы з Нацыянальным урадам, у сакавіку — у Пецярбург, каб наладзіць сувязь паміж урадам і Агрызкам. Потым застаўся ў Варшаве як дэлегат ад Літвы на пасяджэннях урада ў справах гэтага рэгіёна<ref name="PSB" />. Падчас урадавага крызісу ў чэрвені 1863 года ўдзельнічаў у перамовах [[Караль Маеўскі|Караля Маеўскага]] з «чырвонай» апазіцыяй. Новы ўрад прызначыў яго начальнікам горада Варшавы (псеўданімы ''Мацек'', ''Гжымала''). На гэтай пасадзе ён значна пашырыў гарадскую паўстанцкую арганізацыю, у тым ліку нацыянальную паліцыю. Некаторыя мемуарысты называюць яго таксама кіраўніком Аддзела друку, што аспрэчвае [[Оскар Авейдэ]]<ref name="PSB" />. Пасля прыходу да ўлады «чырвоных» у верасні 1863 года адышоў ад кіраўніцтва. Спрыяў узвядзенню да ўлады [[Рамуальд Траўгут|Рамуальда Траўгута]] і знайшоў для яго кватэру на вуліцы Смольнай. Траўгут даручыў яму аддзел замежных спраў і часова нагляд за таемнымі друкарнямі Варшавы. Неўзабаве пад пагрозай арышту Пшыбыльскі мусіў пакінуць краіну<ref name="PSB" />. === Камісар за мяжой === Траўгут прызначыў яго надзвычайным камісарам Нацыянальнага ўрада па-за межамі расійскага захопу. Ён меў праверыць загранічныя ўстановы ўрада, іх склад, дзейнасць і фінансы. 6 снежня 1863 года выехаў з Варшавы, пераапрануты ксяндзом. У Кракаве праверыў галіцыйскія паўстанцкія ўстановы і падтрымаў заснаванне выдання «Przyjdź Królestwo Twoje!»<ref name="PSB" />. У канцы снежня прыбыў у Парыж, на пачатку 1864 года вёў перамовы ў Італіі. 12 лютага 1864 года атрымаў паўнамоцтвы на перамовы з венграмі. Удзельнічаў у заключэнні польска-венгерскага саюзнага дагавора, які 7 сакавіка 1864 года ў Парыжы падпісалі Юзаф Ордэнга і генерал [[Дьёрдзь Клапка]]. Арганізаваў у Парыжы Рахункавую палату, разам з Каралем Рупрэхтам прызначыў [[Адам Сапега (1828—1903)|Адама Сапегу]] камісарам у Францыі і Англіі. У Познані вырашаў канфлікт камісара Юльяна Лукашэўскага з мясцовымі паўстанцкімі ўладамі. У маі 1864 года ў Дрэздэне падпісаў мемарыял «7 грамадзян», які заклікаў урад абапірацца на рэвалюцыйныя прынцыпы<ref name="PSB" />. 10 мая 1864 года ўрад [[Браніслаў Бжэзінскі|Браніслава Бжэзінскага]] вызваліў яго ад абавязкаў. Вестка пра гэта дайшла да Пшыбыльскага з некалькітыднёвым спазненнем, і ён перадаў дакументы і пячаткі Аляксандру Гутры. Паводле ацэнкі С. Кенеўіча, місія Пшыбыльскага ў канцавы перыяд паўстання не дала значных вынікаў, хоць ён і выявіў ініцыятыву<ref name="PSB" />. === Эміграцыя === З сярэдзіны 1864 года жыў у Парыжы з прыватных урокаў. Уваходзіў у «Славянскае кола». У 1866 годзе выехаў у [[Стамбул]], дзе стаў сакратаром «Карэспандэнцкага бюро» Тадэвуша Ажэхоўскага, якое фінансаваў [[Мехмед Эмін Алі-паша|Алі-паша]]. Як «Вацлаў-бей» каардынаваў працу польскіх агентаў на Балканах і вёў туркафільскую прапаганду ў Еўропе. Падчас візіту султана [[Абдул-Азіз|Абдул-Азіза]] ў Парыж (1867) падтрымліваў сувязь паміж яго світай, французскай прэсай і паліцыяй<ref name="PSB" />. Пасля 1870 года цяжка захварэў і памёр у шпіталі ў Бухарэсце. Сям'і не меў<ref name="PSB" />. == Пераклады == * Ж. Ж. Вірэй. «Фізіялогія і яе адносіны да псіхалогіі» (Вільня, 1852) * Ж. Санд. «Клаўдзія» (Вільня, 1857) * А. дэ Мюсэ. «Капрыз» (Вільня, 1857) [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Карткі без параметраў]] [[Катэгорыя:Палітыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі СПбДУ]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Бухарэсце]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1872 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 25 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1828 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 28 верасня]] ijqtx59hb04bel2kqu2r01f2g9rmlla 5209880 5209878 2026-10-01T12:47:05Z Aliaksei Lastouski 75892 5209880 wikitext text/x-wiki '''Вацлаў Пшыбыльскі''' ( {{Lang-pl|Wacław Przybylski}} ; {{Датанараджэння|28|9|1828}}, [[Вільня]] - {{Датасмерці|25|12|1872}}, [[Бухарэст]]) - адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]], літаратар. === Паходжанне і адукацыя === Сын [[Мацей Пшыбыльскі|Мацея Пшыбыльскага]] і Ганны з Маліноўскіх. У 1845 годзе са срэбраным медалём скончыў [[Віленскі шляхецкі інстытут|Шляхецкі інстытут у Вільні]]. У час навучання ўваходзіў у таемны патрыятычны гурток [[Якуб Гейштар|Якуба Гейштара]]. Разам з Гейштарам вучыўся ў [[Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт|Пецярбургскім універсітэце]], дзе абодва ўдзельнічалі ў гуртку [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]]. У 1849 годзе скончыў філасофскі факультэт<ref name="PSB" />. === Віленскі перыяд === Пасля вяртання ў Вільню супрацоўнічаў з «Pamiętnik Naukowo-Literacki» [[Рамуальд Падбярэскі|Рамуальда Падбярэскага]]. Пасля арышту Падбярэскага ў 1851 годзе быў узяты пад нагляд паліцыі і надоўга адышоў ад нелегальнай дзейнасці<ref name="PSB" />. З 1852 года выкладаў прыродазнаўства ў Шляхецкім інстытуце. Паводле некаторых звестак, выкладаў таксама ў віленскім рабінскім вучылішчы. З 1855 года дасылаў карэспандэнцыі з Вільні ў «Gazeta Warszawska». Пісаў пра культурнае і грамадскае жыццё горада і пра гаспадарчыя пытанні, трымаючыся кансерватыўных пазіцый, у прыватнасці выступаў супраць індустрыялізацыі краю. Ладзіў для моладзі «нядзельныя ранкі»<ref name="PSB" />. У 1858 годзе наведаў Парыж, дзе сустракаўся з эмігрантамі і раіў ім скарыстацца царскай амністыяй. У Вільні належаў да кола прыхільнікаў згоды з уладамі, якіх грамадская думка асуджала за сервілізм падчас візіту [[Аляксандр II|Аляксандра II]] у 1858 годзе<ref name="PSB" />. З 1860 года вёў гарадскую хроніку ва афіцыйнай газеце «Kurier Wileński» і дасылаў «Лісты з Вільні» ў «[[Tygodnik Ilustrowany]]». Чытаў публічныя лекцыі ў [[Віленскі музей старажытнасцей|Археалагічным музеі]], у тым ліку пра [[Белавежская пушча|Белавежскую пушчу]] і [[Зубр|зубра]], а таксама арніталагічныя гутаркі. Напісаў лібрэта оперы «Ноч на могілках» на музыку Людвіка Навіцкага паводле аповесці [[Юзаф Ігнацый Крашэўскі|Юзафа Ігнацыя Крашэўскага]] «Буднік». Опера была пастаўлена ў Вільні ўзімку 1860 года<ref name="PSB" />. Пад уплывам маніфестацый 1861 года перайшоў на патрыятычныя пазіцыі. У 1861 годзе быў у ліку першых членаў віленскай таемнай арганізацыі, якая імкнулася не дапусціць радыкалізацыі Літоўскага камітэта<ref>Герасімчык В. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда. — Гродна: ЮрСаПрынт, 2018. — С. 104. — ISBN 978-985-7134-35-9.</ref>. У верасні 1861 года ў пакаранне за патрыятычныя выступленні быў пераведзены настаўнікам гімназіі ў [[Волагда|Волагду]]. Праз год пакінуў Волагду і пасяліўся ў Пецярбургу ў [[Язафат Агрызка|Язафата Агрызкі]], дапамагаў яму кіраваць друкарняй<ref name="PSB" />. === Удзел у паўстанні === Пасля пачатку паўстання прыбыў у Вільню ў распараджэнне Правінцыяльнага аддзела Літвы. У канцы лютага 1863 года быў накіраваны ў Варшаву на перамовы з Нацыянальным урадам, у сакавіку — у Пецярбург, каб наладзіць сувязь паміж урадам і Агрызкам. Потым застаўся ў Варшаве як дэлегат ад Літвы на пасяджэннях урада ў справах гэтага рэгіёна<ref name="PSB" />. Падчас урадавага крызісу ў чэрвені 1863 года ўдзельнічаў у перамовах [[Караль Маеўскі|Караля Маеўскага]] з «чырвонай» апазіцыяй. Новы ўрад прызначыў яго начальнікам горада Варшавы (псеўданімы ''Мацек'', ''Гжымала''). На гэтай пасадзе ён значна пашырыў гарадскую паўстанцкую арганізацыю, у тым ліку нацыянальную паліцыю. Некаторыя мемуарысты называюць яго таксама кіраўніком Аддзела друку, што аспрэчвае [[Оскар Авейдэ]]<ref name="PSB" />. Пасля прыходу да ўлады «чырвоных» у верасні 1863 года адышоў ад кіраўніцтва. Спрыяў узвядзенню да ўлады [[Рамуальд Траўгут|Рамуальда Траўгута]] і знайшоў для яго кватэру на вуліцы Смольнай. Траўгут даручыў яму аддзел замежных спраў і часова нагляд за таемнымі друкарнямі Варшавы. Неўзабаве пад пагрозай арышту Пшыбыльскі мусіў пакінуць краіну<ref name="PSB" />. === Камісар за мяжой === Траўгут прызначыў яго надзвычайным камісарам Нацыянальнага ўрада па-за межамі расійскага захопу. Ён меў праверыць загранічныя ўстановы ўрада, іх склад, дзейнасць і фінансы. 6 снежня 1863 года выехаў з Варшавы, пераапрануты ксяндзом. У Кракаве праверыў галіцыйскія паўстанцкія ўстановы і падтрымаў заснаванне выдання «Przyjdź Królestwo Twoje!»<ref name="PSB" />. У канцы снежня прыбыў у Парыж, на пачатку 1864 года вёў перамовы ў Італіі. 12 лютага 1864 года атрымаў паўнамоцтвы на перамовы з венграмі. Удзельнічаў у заключэнні польска-венгерскага саюзнага дагавора, які 7 сакавіка 1864 года ў Парыжы падпісалі Юзаф Ордэнга і генерал [[Дьёрдзь Клапка]]. Арганізаваў у Парыжы Рахункавую палату, разам з Каралем Рупрэхтам прызначыў [[Адам Сапега (1828—1903)|Адама Сапегу]] камісарам у Францыі і Англіі. У Познані вырашаў канфлікт камісара Юльяна Лукашэўскага з мясцовымі паўстанцкімі ўладамі. У маі 1864 года ў Дрэздэне падпісаў мемарыял «7 грамадзян», які заклікаў урад абапірацца на рэвалюцыйныя прынцыпы<ref name="PSB" />. 10 мая 1864 года ўрад [[Браніслаў Бжэзінскі|Браніслава Бжэзінскага]] вызваліў яго ад абавязкаў. Вестка пра гэта дайшла да Пшыбыльскага з некалькітыднёвым спазненнем, і ён перадаў дакументы і пячаткі Аляксандру Гутры. Паводле ацэнкі С. Кенеўіча, місія Пшыбыльскага ў канцавы перыяд паўстання не дала значных вынікаў, хоць ён і выявіў ініцыятыву<ref name="PSB" />. === Эміграцыя === З сярэдзіны 1864 года жыў у Парыжы з прыватных урокаў. Уваходзіў у «Славянскае кола». У 1866 годзе выехаў у [[Стамбул]], дзе стаў сакратаром «Карэспандэнцкага бюро» Тадэвуша Ажэхоўскага, якое фінансаваў [[Мехмед Эмін Алі-паша|Алі-паша]]. Як «Вацлаў-бей» каардынаваў працу польскіх агентаў на Балканах і вёў туркафільскую прапаганду ў Еўропе. Падчас візіту султана [[Абдул-Азіз|Абдул-Азіза]] ў Парыж (1867) падтрымліваў сувязь паміж яго світай, французскай прэсай і паліцыяй<ref name="PSB" />. Пасля 1870 года цяжка захварэў і памёр у шпіталі ў Бухарэсце. Сям'і не меў<ref name="PSB" />. == Пераклады == * Ж. Ж. Вірэй. «Фізіялогія і яе адносіны да псіхалогіі» (Вільня, 1852) * Ж. Санд. «Клаўдзія» (Вільня, 1857) * А. дэ Мюсэ. «Капрыз» (Вільня, 1857) [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Карткі без параметраў]] [[Катэгорыя:Палітыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі СПбДУ]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Бухарэсце]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1872 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 25 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1828 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 28 верасня]] i3x78mbgfgt69pdsjiv91ts7w459xg5 5209882 5209880 2026-10-01T12:48:03Z Aliaksei Lastouski 75892 5209882 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч}}'''Вацлаў Пшыбыльскі''' ( {{Lang-pl|Wacław Przybylski}} ; {{Датанараджэння|28|9|1828}}, [[Вільня]] - {{Датасмерці|25|12|1872}}, [[Бухарэст]]) - адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]], літаратар. === Паходжанне і адукацыя === Сын [[Мацей Пшыбыльскі|Мацея Пшыбыльскага]] і Ганны з Маліноўскіх. У 1845 годзе са срэбраным медалём скончыў [[Віленскі шляхецкі інстытут|Шляхецкі інстытут у Вільні]]. У час навучання ўваходзіў у таемны патрыятычны гурток [[Якуб Гейштар|Якуба Гейштара]]. Разам з Гейштарам вучыўся ў [[Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт|Пецярбургскім універсітэце]], дзе абодва ўдзельнічалі ў гуртку [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]]. У 1849 годзе скончыў філасофскі факультэт<ref name="PSB" />. === Віленскі перыяд === Пасля вяртання ў Вільню супрацоўнічаў з «Pamiętnik Naukowo-Literacki» [[Рамуальд Падбярэскі|Рамуальда Падбярэскага]]. Пасля арышту Падбярэскага ў 1851 годзе быў узяты пад нагляд паліцыі і надоўга адышоў ад нелегальнай дзейнасці<ref name="PSB" />. З 1852 года выкладаў прыродазнаўства ў Шляхецкім інстытуце. Паводле некаторых звестак, выкладаў таксама ў віленскім рабінскім вучылішчы. З 1855 года дасылаў карэспандэнцыі з Вільні ў «Gazeta Warszawska». Пісаў пра культурнае і грамадскае жыццё горада і пра гаспадарчыя пытанні, трымаючыся кансерватыўных пазіцый, у прыватнасці выступаў супраць індустрыялізацыі краю. Ладзіў для моладзі «нядзельныя ранкі»<ref name="PSB" />. У 1858 годзе наведаў Парыж, дзе сустракаўся з эмігрантамі і раіў ім скарыстацца царскай амністыяй. У Вільні належаў да кола прыхільнікаў згоды з уладамі, якіх грамадская думка асуджала за сервілізм падчас візіту [[Аляксандр II|Аляксандра II]] у 1858 годзе<ref name="PSB" />. З 1860 года вёў гарадскую хроніку ва афіцыйнай газеце «Kurier Wileński» і дасылаў «Лісты з Вільні» ў «[[Tygodnik Ilustrowany]]». Чытаў публічныя лекцыі ў [[Віленскі музей старажытнасцей|Археалагічным музеі]], у тым ліку пра [[Белавежская пушча|Белавежскую пушчу]] і [[Зубр|зубра]], а таксама арніталагічныя гутаркі. Напісаў лібрэта оперы «Ноч на могілках» на музыку Людвіка Навіцкага паводле аповесці [[Юзаф Ігнацый Крашэўскі|Юзафа Ігнацыя Крашэўскага]] «Буднік». Опера была пастаўлена ў Вільні ўзімку 1860 года<ref name="PSB" />. Пад уплывам маніфестацый 1861 года перайшоў на патрыятычныя пазіцыі. У 1861 годзе быў у ліку першых членаў віленскай таемнай арганізацыі, якая імкнулася не дапусціць радыкалізацыі Літоўскага камітэта<ref>Герасімчык В. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда. — Гродна: ЮрСаПрынт, 2018. — С. 104. — ISBN 978-985-7134-35-9.</ref>. У верасні 1861 года ў пакаранне за патрыятычныя выступленні быў пераведзены настаўнікам гімназіі ў [[Волагда|Волагду]]. Праз год пакінуў Волагду і пасяліўся ў Пецярбургу ў [[Язафат Агрызка|Язафата Агрызкі]], дапамагаў яму кіраваць друкарняй<ref name="PSB" />. === Удзел у паўстанні === Пасля пачатку паўстання прыбыў у Вільню ў распараджэнне Правінцыяльнага аддзела Літвы. У канцы лютага 1863 года быў накіраваны ў Варшаву на перамовы з Нацыянальным урадам, у сакавіку — у Пецярбург, каб наладзіць сувязь паміж урадам і Агрызкам. Потым застаўся ў Варшаве як дэлегат ад Літвы на пасяджэннях урада ў справах гэтага рэгіёна<ref name="PSB" />. Падчас урадавага крызісу ў чэрвені 1863 года ўдзельнічаў у перамовах [[Караль Маеўскі|Караля Маеўскага]] з «чырвонай» апазіцыяй. Новы ўрад прызначыў яго начальнікам горада Варшавы (псеўданімы ''Мацек'', ''Гжымала''). На гэтай пасадзе ён значна пашырыў гарадскую паўстанцкую арганізацыю, у тым ліку нацыянальную паліцыю. Некаторыя мемуарысты называюць яго таксама кіраўніком Аддзела друку, што аспрэчвае [[Оскар Авейдэ]]<ref name="PSB" />. Пасля прыходу да ўлады «чырвоных» у верасні 1863 года адышоў ад кіраўніцтва. Спрыяў узвядзенню да ўлады [[Рамуальд Траўгут|Рамуальда Траўгута]] і знайшоў для яго кватэру на вуліцы Смольнай. Траўгут даручыў яму аддзел замежных спраў і часова нагляд за таемнымі друкарнямі Варшавы. Неўзабаве пад пагрозай арышту Пшыбыльскі мусіў пакінуць краіну<ref name="PSB" />. === Камісар за мяжой === Траўгут прызначыў яго надзвычайным камісарам Нацыянальнага ўрада па-за межамі расійскага захопу. Ён меў праверыць загранічныя ўстановы ўрада, іх склад, дзейнасць і фінансы. 6 снежня 1863 года выехаў з Варшавы, пераапрануты ксяндзом. У Кракаве праверыў галіцыйскія паўстанцкія ўстановы і падтрымаў заснаванне выдання «Przyjdź Królestwo Twoje!»<ref name="PSB" />. У канцы снежня прыбыў у Парыж, на пачатку 1864 года вёў перамовы ў Італіі. 12 лютага 1864 года атрымаў паўнамоцтвы на перамовы з венграмі. Удзельнічаў у заключэнні польска-венгерскага саюзнага дагавора, які 7 сакавіка 1864 года ў Парыжы падпісалі Юзаф Ордэнга і генерал [[Дьёрдзь Клапка]]. Арганізаваў у Парыжы Рахункавую палату, разам з Каралем Рупрэхтам прызначыў [[Адам Сапега (1828—1903)|Адама Сапегу]] камісарам у Францыі і Англіі. У Познані вырашаў канфлікт камісара Юльяна Лукашэўскага з мясцовымі паўстанцкімі ўладамі. У маі 1864 года ў Дрэздэне падпісаў мемарыял «7 грамадзян», які заклікаў урад абапірацца на рэвалюцыйныя прынцыпы<ref name="PSB" />. 10 мая 1864 года ўрад [[Браніслаў Бжэзінскі|Браніслава Бжэзінскага]] вызваліў яго ад абавязкаў. Вестка пра гэта дайшла да Пшыбыльскага з некалькітыднёвым спазненнем, і ён перадаў дакументы і пячаткі Аляксандру Гутры. Паводле ацэнкі С. Кенеўіча, місія Пшыбыльскага ў канцавы перыяд паўстання не дала значных вынікаў, хоць ён і выявіў ініцыятыву<ref name="PSB" />. === Эміграцыя === З сярэдзіны 1864 года жыў у Парыжы з прыватных урокаў. Уваходзіў у «Славянскае кола». У 1866 годзе выехаў у [[Стамбул]], дзе стаў сакратаром «Карэспандэнцкага бюро» Тадэвуша Ажэхоўскага, якое фінансаваў [[Мехмед Эмін Алі-паша|Алі-паша]]. Як «Вацлаў-бей» каардынаваў працу польскіх агентаў на Балканах і вёў туркафільскую прапаганду ў Еўропе. Падчас візіту султана [[Абдул-Азіз|Абдул-Азіза]] ў Парыж (1867) падтрымліваў сувязь паміж яго світай, французскай прэсай і паліцыяй<ref name="PSB" />. Пасля 1870 года цяжка захварэў і памёр у шпіталі ў Бухарэсце. Сям'і не меў<ref name="PSB" />. == Пераклады == * Ж. Ж. Вірэй. «Фізіялогія і яе адносіны да псіхалогіі» (Вільня, 1852) * Ж. Санд. «Клаўдзія» (Вільня, 1857) * А. дэ Мюсэ. «Капрыз» (Вільня, 1857) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пшыбыльскі Вацлаў}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Карткі без параметраў]] [[Катэгорыя:Палітыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі СПбДУ]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Бухарэсце]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1872 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 25 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1828 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 28 верасня]] 7z1i5yqrz34dpspcabufuk58h5e992e 5209883 5209882 2026-10-01T12:49:07Z Aliaksei Lastouski 75892 5209883 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч}}'''Вацлаў Пшыбыльскі''' ( {{Lang-pl|Wacław Przybylski}} ; {{Датанараджэння|28|9|1828}}, [[Вільня]] - {{Датасмерці|25|12|1872}}, [[Бухарэст]]) - адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]], літаратар. === Паходжанне і адукацыя === Сын [[Мацей Пшыбыльскі|Мацея Пшыбыльскага]] і Ганны з Маліноўскіх. У 1845 годзе са срэбраным медалём скончыў [[Віленскі шляхецкі інстытут|Шляхецкі інстытут у Вільні]]. У час навучання ўваходзіў у таемны патрыятычны гурток [[Якуб Гейштар|Якуба Гейштара]]. Разам з Гейштарам вучыўся ў [[Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт|Пецярбургскім універсітэце]], дзе абодва ўдзельнічалі ў гуртку [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]]. У 1849 годзе скончыў філасофскі факультэт. === Віленскі перыяд === Пасля вяртання ў Вільню супрацоўнічаў з «Pamiętnik Naukowo-Literacki» [[Рамуальд Падбярэскі|Рамуальда Падбярэскага]]. Пасля арышту Падбярэскага ў 1851 годзе быў узяты пад нагляд паліцыі і надоўга адышоў ад нелегальнай дзейнасці. З 1852 года выкладаў прыродазнаўства ў Шляхецкім інстытуце. Паводле некаторых звестак, выкладаў таксама ў віленскім рабінскім вучылішчы. З 1855 года дасылаў карэспандэнцыі з Вільні ў «Gazeta Warszawska». Пісаў пра культурнае і грамадскае жыццё горада і пра гаспадарчыя пытанні, трымаючыся кансерватыўных пазіцый, у прыватнасці выступаў супраць індустрыялізацыі краю. Ладзіў для моладзі «нядзельныя ранкі»<ref name="PSB" />. У 1858 годзе наведаў Парыж, дзе сустракаўся з эмігрантамі і раіў ім скарыстацца царскай амністыяй. У Вільні належаў да кола прыхільнікаў згоды з уладамі, якіх грамадская думка асуджала за сервілізм падчас візіту [[Аляксандр II|Аляксандра II]] у 1858 годзе. З 1860 года вёў гарадскую хроніку ва афіцыйнай газеце «Kurier Wileński» і дасылаў «Лісты з Вільні» ў «[[Tygodnik Ilustrowany]]». Чытаў публічныя лекцыі ў [[Віленскі музей старажытнасцей|Археалагічным музеі]], у тым ліку пра [[Белавежская пушча|Белавежскую пушчу]] і [[Зубр|зубра]], а таксама арніталагічныя гутаркі. Напісаў лібрэта оперы «Ноч на могілках» на музыку Людвіка Навіцкага паводле аповесці [[Юзаф Ігнацый Крашэўскі|Юзафа Ігнацыя Крашэўскага]] «Буднік». Опера была пастаўлена ў Вільні ўзімку 1860 года. Пад уплывам маніфестацый 1861 года перайшоў на патрыятычныя пазіцыі. У 1861 годзе быў у ліку першых членаў віленскай таемнай арганізацыі, якая імкнулася не дапусціць радыкалізацыі Літоўскага камітэта. У верасні 1861 года ў пакаранне за патрыятычныя выступленні быў пераведзены настаўнікам гімназіі ў [[Волагда|Волагду]]. Праз год пакінуў Волагду і пасяліўся ў Пецярбургу ў [[Язафат Агрызка|Язафата Агрызкі]], дапамагаў яму кіраваць друкарняй. === Удзел у паўстанні === Пасля пачатку паўстання прыбыў у Вільню ў распараджэнне Правінцыяльнага аддзела Літвы. У канцы лютага 1863 года быў накіраваны ў Варшаву на перамовы з Нацыянальным урадам, у сакавіку — у Пецярбург, каб наладзіць сувязь паміж урадам і Агрызкам. Потым застаўся ў Варшаве як дэлегат ад Літвы на пасяджэннях урада ў справах гэтага рэгіёна. Падчас урадавага крызісу ў чэрвені 1863 года ўдзельнічаў у перамовах [[Караль Маеўскі|Караля Маеўскага]] з «чырвонай» апазіцыяй. Новы ўрад прызначыў яго начальнікам горада Варшавы (псеўданімы ''Мацек'', ''Гжымала''). На гэтай пасадзе ён значна пашырыў гарадскую паўстанцкую арганізацыю, у тым ліку нацыянальную паліцыю. Некаторыя мемуарысты называюць яго таксама кіраўніком Аддзела друку, што аспрэчвае [[Оскар Авейдэ]]. Пасля прыходу да ўлады «чырвоных» у верасні 1863 года адышоў ад кіраўніцтва. Спрыяў узвядзенню да ўлады [[Рамуальд Траўгут|Рамуальда Траўгута]] і знайшоў для яго кватэру на вуліцы Смольнай. Траўгут даручыў яму аддзел замежных спраў і часова нагляд за таемнымі друкарнямі Варшавы. Неўзабаве пад пагрозай арышту Пшыбыльскі мусіў пакінуць краіну<ref name="PSB" />. === Камісар за мяжой === Траўгут прызначыў яго надзвычайным камісарам Нацыянальнага ўрада па-за межамі расійскага захопу. Ён меў праверыць загранічныя ўстановы ўрада, іх склад, дзейнасць і фінансы. 6 снежня 1863 года выехаў з Варшавы, пераапрануты ксяндзом. У Кракаве праверыў галіцыйскія паўстанцкія ўстановы і падтрымаў заснаванне выдання «Przyjdź Królestwo Twoje!». У канцы снежня прыбыў у Парыж, на пачатку 1864 года вёў перамовы ў Італіі. 12 лютага 1864 года атрымаў паўнамоцтвы на перамовы з венграмі. Удзельнічаў у заключэнні польска-венгерскага саюзнага дагавора, які 7 сакавіка 1864 года ў Парыжы падпісалі Юзаф Ордэнга і генерал [[Дьёрдзь Клапка]]. Арганізаваў у Парыжы Рахункавую палату, разам з Каралем Рупрэхтам прызначыў [[Адам Сапега (1828—1903)|Адама Сапегу]] камісарам у Францыі і Англіі. У Познані вырашаў канфлікт камісара Юльяна Лукашэўскага з мясцовымі паўстанцкімі ўладамі. У маі 1864 года ў Дрэздэне падпісаў мемарыял «7 грамадзян», які заклікаў урад абапірацца на рэвалюцыйныя прынцыпы. 10 мая 1864 года ўрад [[Браніслаў Бжэзінскі|Браніслава Бжэзінскага]] вызваліў яго ад абавязкаў. Вестка пра гэта дайшла да Пшыбыльскага з некалькітыднёвым спазненнем, і ён перадаў дакументы і пячаткі Аляксандру Гутры. Паводле ацэнкі С. Кенеўіча, місія Пшыбыльскага ў канцавы перыяд паўстання не дала значных вынікаў, хоць ён і выявіў ініцыятыву. === Эміграцыя === З сярэдзіны 1864 года жыў у Парыжы з прыватных урокаў. Уваходзіў у «Славянскае кола». У 1866 годзе выехаў у [[Стамбул]], дзе стаў сакратаром «Карэспандэнцкага бюро» Тадэвуша Ажэхоўскага, якое фінансаваў [[Мехмед Эмін Алі-паша|Алі-паша]]. Як «Вацлаў-бей» каардынаваў працу польскіх агентаў на Балканах і вёў туркафільскую прапаганду ў Еўропе. Падчас візіту султана [[Абдул-Азіз|Абдул-Азіза]] ў Парыж (1867) падтрымліваў сувязь паміж яго світай, французскай прэсай і паліцыяй<ref name="PSB" />. Пасля 1870 года цяжка захварэў і памёр у шпіталі ў Бухарэсце. Сям'і не меў. == Пераклады == * Ж. Ж. Вірэй. «Фізіялогія і яе адносіны да псіхалогіі» (Вільня, 1852) * Ж. Санд. «Клаўдзія» (Вільня, 1857) * А. дэ Мюсэ. «Капрыз» (Вільня, 1857) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пшыбыльскі Вацлаў}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Карткі без параметраў]] [[Катэгорыя:Палітыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі СПбДУ]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Бухарэсце]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1872 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 25 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1828 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 28 верасня]] 3esp7mw16fyc6sc8ktf7457ptxl3bvy 5209898 5209883 2026-10-01T13:02:55Z Aliaksei Lastouski 75892 5209898 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч}}'''Вацлаў Пшыбыльскі''' ( {{Lang-pl|Wacław Przybylski}} ; {{Датанараджэння|28|9|1828}}, [[Вільня]] - {{Датасмерці|25|12|1872}}, [[Бухарэст]]) - адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]], літаратар.<ref>{{Cite web|lang=pl|url=http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/waclaw-przybylski|title=Wacław Przybylski|last=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|website=www.ipsb.nina.gov.pl|access-date=2026-10-01}}</ref><ref>[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 2001. – Т. 6, кн. 1. – C. 12</ref> === Паходжанне і адукацыя === Сын [[Мацей Пшыбыльскі|Мацея Пшыбыльскага]] і Ганны з Маліноўскіх. У 1845 годзе са срэбраным медалём скончыў [[Віленскі шляхецкі інстытут|Шляхецкі інстытут у Вільні]]. У час навучання ўваходзіў у таемны патрыятычны гурток [[Якуб Гейштар|Якуба Гейштара]]. Разам з Гейштарам вучыўся ў [[Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт|Пецярбургскім універсітэце]], дзе абодва ўдзельнічалі ў гуртку [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]]. У 1849 годзе скончыў філасофскі факультэт. === Віленскі перыяд === Пасля вяртання ў Вільню супрацоўнічаў з «[[Pamiętnik naukowo-literacki|''Pamiętnik Naukowo-Literacki'']]» [[Рамуальд Падбярэскі|Рамуальда Падбярэскага]]. Пасля арышту Падбярэскага ў 1851 годзе быў узяты пад нагляд паліцыі і надоўга адышоў ад нелегальнай дзейнасці. З 1852 года выкладаў прыродазнаўства ў Шляхецкім інстытуце. Паводле некаторых звестак, выкладаў таксама ў віленскім рабінскім вучылішчы. З 1855 года дасылаў карэспандэнцыі з Вільні ў «''[[Gazeta Warszawska]]''». Пісаў пра культурнае і грамадскае жыццё горада і пра гаспадарчыя пытанні, трымаючыся кансерватыўных пазіцый, у прыватнасці выступаў супраць [[Індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]] краю. У 1858 годзе наведаў [[Парыж]], дзе сустракаўся з эмігрантамі і раіў ім скарыстацца царскай [[Амністыя 1841 года|амністыяй]]. У Вільні належаў да кола прыхільнікаў згоды з уладамі, якіх грамадская думка асуджала за сервілізм падчас візіту [[Аляксандр II|Аляксандра II]] у 1858 годзе. З 1860 года вёў гарадскую хроніку ва афіцыйнай газеце «''Kurier Wileński''» і дасылаў «Лісты з Вільні» ў «''[[Tygodnik Ilustrowany]]''». Чытаў публічныя лекцыі ў [[Віленскі музей старажытнасцей|Археалагічным музеі]], у тым ліку пра [[Белавежская пушча|Белавежскую пушчу]] і [[Зубр|зубра]], а таксама [[Арніталогія|арніталагічныя]] гутаркі. Напісаў лібрэта оперы «Ноч на могілках» на музыку [[Людвік Навіцкі|Людвіка Навіцкага]] паводле аповесці [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Ігнацыя Крашэўскага]] «Буднік». Опера была пастаўлена ў Вільні ўзімку 1860 года. Пад уплывам маніфестацый 1861 года перайшоў на патрыятычныя пазіцыі. У 1861 годзе быў у ліку першых членаў віленскай таемнай арганізацыі, якая імкнулася не дапусціць радыкалізацыі Літоўскага камітэта. У верасні 1861 года ў пакаранне за патрыятычныя выступленні быў пераведзены настаўнікам гімназіі ў [[Волагда|Волагду]]. Праз год пакінуў Волагду і пасяліўся ў Пецярбургу ў [[Іасафат Пятровіч Агрызка|Язафата Агрызкі]], дапамагаў яму кіраваць друкарняй. === Удзел у паўстанні === Пасля пачатку паўстання прыбыў у Вільню ў распараджэнне Правінцыяльнага аддзела Літвы. У канцы лютага 1863 года быў накіраваны ў Варшаву на перамовы з Цэнтральным нацыянальным камітэтам, у сакавіку — у Пецярбург, каб наладзіць сувязь паміж урадам і Агрызкам. Потым застаўся ў Варшаве як дэлегат ад Літвы на пасяджэннях урада ў справах гэтага рэгіёна. Падчас урадавага крызісу ў чэрвені 1863 года ўдзельнічаў у перамовах [[Караль Маеўскі|Караля Маеўскага]] з «чырвонай» апазіцыяй. Новы ўрад прызначыў яго начальнікам горада Варшавы (псеўданімы ''Мацек'', ''Гжымала''). На гэтай пасадзе ён значна пашырыў гарадскую паўстанцкую арганізацыю, у тым ліку нацыянальную паліцыю. Некаторыя мемуарысты называюць яго таксама кіраўніком Аддзела друку, што аспрэчвае [[Оскар Авейдэ]]. Пасля прыходу да ўлады «чырвоных» у верасні 1863 года адышоў ад кіраўніцтва. Спрыяў узвядзенню да ўлады [[Рамуальд Траўгут|Рамуальда Траўгута]] і знайшоў для яго кватэру на вуліцы Смольнай. Траўгут даручыў яму аддзел замежных спраў і часова нагляд за таемнымі друкарнямі Варшавы. Неўзабаве пад пагрозай арышту Пшыбыльскі мусіў пакінуць краіну. === Камісар за мяжой === Траўгут прызначыў яго надзвычайным камісарам Нацыянальнага ўрада па-за межамі расійскага захопу. Ён меў праверыць загранічныя ўстановы ўрада, іх склад, дзейнасць і фінансы. 6 снежня 1863 года выехаў з Варшавы, пераапрануты ксяндзом. У [[Кракаў|Кракаве]] праверыў [[Галіцыя|галіцыйскія]] паўстанцкія ўстановы і падтрымаў заснаванне выдання «''Przyjdź Królestwo Twoje!''». У канцы снежня прыбыў у Парыж, на пачатку 1864 года вёў перамовы ў [[Італія|Італіі]]. 12 лютага 1864 года атрымаў паўнамоцтвы на перамовы з венграмі. Удзельнічаў у заключэнні польска-венгерскага саюзнага дагавора, які 7 сакавіка 1864 года ў Парыжы падпісалі Юзаф Ордэнга і генерал [[Дьёрдзь Клапка]]. Арганізаваў у Парыжы Рахункавую палату, разам з Каралем Рупрэхтам прызначыў [[Адам Сапега (1828—1903)|Адама Сапегу]] камісарам у Францыі і Англіі. У Познані вырашаў канфлікт камісара Юльяна Лукашэўскага з мясцовымі паўстанцкімі ўладамі. У маі 1864 года ў [[Дрэздэн|Дрэздэне]] падпісаў мемарыял «7 грамадзян», які заклікаў урад абапірацца на рэвалюцыйныя прынцыпы. 10 мая 1864 года ўрад [[Браніслаў Бжэзінскі|Браніслава Бжэзінскага]] вызваліў яго ад абавязкаў. Вестка пра гэта дайшла да Пшыбыльскага з некалькітыднёвым спазненнем, і ён перадаў дакументы і пячаткі [[Аляксандр Гутра|Аляксандру Гутры]]. Паводле ацэнкі [[Стэфан Кеневіч|Стэфана Кеневіча]], місія Пшыбыльскага ў канцавы перыяд паўстання не дала значных вынікаў, хоць ён і выявіў ініцыятыву. === Эміграцыя === З сярэдзіны 1864 года жыў у Парыжы з прыватных урокаў. Уваходзіў у «Славянскае кола». У 1866 годзе выехаў у [[Стамбул]], дзе стаў сакратаром «Карэспандэнцкага бюро» Тадэвуша Ажэхоўскага, якое фінансаваў [[Мехмед Эмін Алі-паша|Алі-паша]]. Як «Вацлаў-бей» каардынаваў працу польскіх агентаў на Балканах і вёў туркафільскую прапаганду ў Еўропе. Падчас візіту султана [[Абдул-Азіз|Абдул-Азіза]] ў Парыж (1867) падтрымліваў сувязь паміж яго світай, французскай прэсай і паліцыяй. Пасля 1870 года цяжка захварэў і памёр у шпіталі ў Бухарэсце. Сям'і не меў. == Пераклады == * Г. Бічэр-Стоў «Хаціна дзядзькі Тома» (Вільня, 1860, т. I–II) (пераклад зроблены разам з Ігнаціем Івіцкім) * Ж. Ж. Вірэй. «Фізіялогія і яе адносіны да псіхалогіі» (Вільня, 1852) * Ж. Санд. «Клаўдзія» (Вільня, 1857) * А. дэ Мюсэ. «Капрыз» (Вільня, 1857) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пшыбыльскі Вацлаў}} [[Катэгорыя:Палітыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі СПбДУ]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Бухарэсце]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1872 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 25 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1828 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 28 верасня]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] nhmjbxa3lbrpnql2hzkplrlpgi2hi5p 5209902 5209898 2026-10-01T13:09:55Z Aliaksei Lastouski 75892 5209902 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч}}'''Вацлаў Пшыбыльскі''' ( {{Lang-pl|Wacław Przybylski}} ; {{Датанараджэння|28|9|1828}}, [[Вільня]] - {{Датасмерці|25|12|1872}}, [[Бухарэст]]) - адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]], літаратар.<ref>{{Cite web|lang=pl|url=http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/waclaw-przybylski|title=Wacław Przybylski|last=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|website=www.ipsb.nina.gov.pl|access-date=2026-10-01}}</ref><ref>[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 2001. – Т. 6, кн. 1. – C. 12</ref> === Паходжанне і адукацыя === Сын [[Мацей Пшыбыльскі|Мацея Пшыбыльскага]] і Ганны з Маліноўскіх. У 1845 годзе са срэбраным медалём скончыў [[Віленскі шляхецкі інстытут|Шляхецкі інстытут у Вільні]]. У час навучання ўваходзіў у таемны патрыятычны гурток [[Якуб Гейштар|Якуба Гейштара]]. Разам з Гейштарам вучыўся ў [[Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт|Пецярбургскім універсітэце]], дзе абодва ўдзельнічалі ў гуртку [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]]. У 1849 годзе скончыў філасофскі факультэт. === Віленскі перыяд === Пасля вяртання ў Вільню супрацоўнічаў з «[[Pamiętnik naukowo-literacki|''Pamiętnik Naukowo-Literacki'']]» [[Рамуальд Падбярэскі|Рамуальда Падбярэскага]]. Пасля арышту Падбярэскага ў 1851 годзе быў узяты пад нагляд паліцыі і надоўга адышоў ад нелегальнай дзейнасці. З 1852 года выкладаў прыродазнаўства ў Шляхецкім інстытуце. Паводле некаторых звестак, выкладаў таксама ў віленскім рабінскім вучылішчы. З 1855 года дасылаў карэспандэнцыі з Вільні ў «''[[Gazeta Warszawska]]''». Пісаў пра культурнае і грамадскае жыццё горада і пра гаспадарчыя пытанні, трымаючыся кансерватыўных пазіцый, у прыватнасці выступаў супраць [[Індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]] краю. У 1858 годзе наведаў [[Парыж]], дзе сустракаўся з эмігрантамі і раіў ім скарыстацца царскай [[Амністыя 1841 года|амністыяй]]. У Вільні належаў да кола прыхільнікаў згоды з уладамі, якіх грамадская думка асуджала за сервілізм падчас візіту [[Аляксандр II|Аляксандра II]] у 1858 годзе. З 1860 года вёў гарадскую хроніку ва афіцыйнай газеце «''Kurier Wileński''» і дасылаў «Лісты з Вільні» ў «''[[Tygodnik Ilustrowany]]''». Чытаў публічныя лекцыі ў [[Віленскі музей старажытнасцей|Археалагічным музеі]], у тым ліку пра [[Белавежская пушча|Белавежскую пушчу]] і [[Зубр|зубра]], а таксама [[Арніталогія|арніталагічныя]] гутаркі. Напісаў лібрэта оперы «Ноч на могілках» на музыку [[Людвік Навіцкі|Людвіка Навіцкага]] паводле аповесці [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Ігнацыя Крашэўскага]] «Буднік». Опера была пастаўлена ў Вільні ўзімку 1860 года. Пад уплывам маніфестацый 1861 года перайшоў на патрыятычныя пазіцыі. У 1861 годзе быў у ліку першых членаў віленскай таемнай арганізацыі, якая імкнулася не дапусціць радыкалізацыі Літоўскага камітэта. У верасні 1861 года ў пакаранне за патрыятычныя выступленні быў пераведзены настаўнікам гімназіі ў [[Волагда|Волагду]]. Праз год пакінуў Волагду і пасяліўся ў Пецярбургу ў [[Іасафат Пятровіч Агрызка|Язафата Агрызкі]], дапамагаў яму кіраваць друкарняй. === Удзел у паўстанні === Пасля пачатку паўстання прыбыў у Вільню ў распараджэнне Правінцыяльнага аддзела Літвы. У канцы лютага 1863 года быў накіраваны ў Варшаву на перамовы з Цэнтральным нацыянальным камітэтам, у сакавіку — у Пецярбург, каб наладзіць сувязь паміж урадам і Агрызкам. Потым застаўся ў Варшаве як дэлегат ад Літвы на пасяджэннях урада ў справах гэтага рэгіёна. Падчас урадавага крызісу ў чэрвені 1863 года ўдзельнічаў у перамовах [[Караль Маеўскі|Караля Маеўскага]] з «чырвонай» апазіцыяй. Новы ўрад прызначыў яго начальнікам горада Варшавы (псеўданімы ''Мацек'', ''Гжымала''). На гэтай пасадзе ён значна пашырыў гарадскую паўстанцкую арганізацыю, у тым ліку нацыянальную паліцыю. Некаторыя мемуарысты называюць яго таксама кіраўніком Аддзела друку, што аспрэчвае [[Оскар Авейдэ]]. Пасля прыходу да ўлады «чырвоных» у верасні 1863 года адышоў ад кіраўніцтва. Спрыяў узвядзенню да ўлады [[Рамуальд Траўгут|Рамуальда Траўгута]] і знайшоў для яго кватэру на вуліцы Смольнай. Траўгут даручыў яму аддзел замежных спраў і часова нагляд за таемнымі друкарнямі Варшавы. Неўзабаве пад пагрозай арышту Пшыбыльскі мусіў пакінуць краіну. === Камісар за мяжой === Траўгут прызначыў яго надзвычайным камісарам Нацыянальнага ўрада па-за межамі расійскага захопу. Ён меў праверыць загранічныя ўстановы ўрада, іх склад, дзейнасць і фінансы. 6 снежня 1863 года выехаў з Варшавы, пераапрануты ксяндзом. У [[Кракаў|Кракаве]] праверыў [[Галіцыя|галіцыйскія]] паўстанцкія ўстановы і падтрымаў заснаванне выдання «''Przyjdź Królestwo Twoje!''». У канцы снежня прыбыў у Парыж, на пачатку 1864 года вёў перамовы ў [[Італія|Італіі]]. 12 лютага 1864 года атрымаў паўнамоцтвы на перамовы з венграмі. Удзельнічаў у заключэнні польска-венгерскага саюзнага дагавора, які 7 сакавіка 1864 года ў Парыжы падпісалі Юзаф Ордэнга і генерал [[Дьёрдзь Клапка]]. Арганізаваў у Парыжы Рахункавую палату, разам з Каралем Рупрэхтам прызначыў [[Адам Сапега (1828—1903)|Адама Сапегу]] камісарам у Францыі і Англіі. У Познані вырашаў канфлікт камісара Юльяна Лукашэўскага з мясцовымі паўстанцкімі ўладамі. У маі 1864 года ў [[Дрэздэн|Дрэздэне]] падпісаў мемарыял «7 грамадзян», які заклікаў урад абапірацца на рэвалюцыйныя прынцыпы. 10 мая 1864 года ўрад [[Браніслаў Бжэзінскі|Браніслава Бжэзінскага]] вызваліў яго ад абавязкаў. Вестка пра гэта дайшла да Пшыбыльскага з некалькітыднёвым спазненнем, і ён перадаў дакументы і пячаткі [[Аляксандр Гутра|Аляксандру Гутры]]. Паводле ацэнкі [[Стэфан Кеневіч|Стэфана Кеневіча]], місія Пшыбыльскага ў канцавы перыяд паўстання не дала значных вынікаў, хоць ён і выявіў ініцыятыву. === Эміграцыя === З сярэдзіны 1864 года жыў у Парыжы з прыватных урокаў. Уваходзіў у «Славянскае кола». У 1866 годзе выехаў у [[Стамбул]], дзе стаў сакратаром «Карэспандэнцкага бюро» Тадэвуша Ажэхоўскага, якое фінансаваў [[Мехмед Эмін Алі-паша|Алі-паша]]. Як «Вацлаў-бей» каардынаваў працу польскіх агентаў на Балканах і вёў туркафільскую прапаганду ў Еўропе. Падчас візіту султана [[Абдул-Азіз|Абдул-Азіза]] ў Парыж (1867) падтрымліваў сувязь паміж яго світай, французскай прэсай і паліцыяй. Пасля 1870 года цяжка захварэў і памёр у шпіталі ў Бухарэсце. Сям'і не меў. == Пераклады == * Г. Бічэр-Стоў «Хаціна дзядзькі Тома» (Вільня, 1860, [https://polona.pl/preview/e60ad1af-3b13-4787-8da9-f6767e82626c т. I]–II) (пераклад зроблены разам з Ігнаціем Івіцкім) * Ж. Ж. Вірэй. «Фізіялогія і яе адносіны да псіхалогіі» (Вільня, 1852) * Ж. Санд. «Клаўдзія» (Вільня, 1857) * А. дэ Мюсэ. «Капрыз» (Вільня, 1857) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пшыбыльскі Вацлаў}} [[Катэгорыя:Палітыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі СПбДУ]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Бухарэсце]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1872 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 25 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1828 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 28 верасня]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] lpx82bnza56agz3xfmfyurayb543sop 5209908 5209902 2026-10-01T13:15:39Z Aliaksei Lastouski 75892 5209908 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч | выява = [[File:(Portret Wacława Przybylskiego) - Hölbling, Ludwig (cropped).jpg|thumb|]] }}'''Вацлаў Пшыбыльскі''' ( {{Lang-pl|Wacław Przybylski}} ; {{Датанараджэння|28|9|1828}}, [[Вільня]] - {{Датасмерці|25|12|1872}}, [[Бухарэст]]) - адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]], літаратар.<ref>{{Cite web|lang=pl|url=http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/waclaw-przybylski|title=Wacław Przybylski|last=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|website=www.ipsb.nina.gov.pl|access-date=2026-10-01}}</ref><ref>[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 2001. – Т. 6, кн. 1. – C. 12</ref> === Паходжанне і адукацыя === Сын [[Мацей Пшыбыльскі|Мацея Пшыбыльскага]] і Ганны з Маліноўскіх. У 1845 годзе са срэбраным медалём скончыў [[Віленскі шляхецкі інстытут|Шляхецкі інстытут у Вільні]]. У час навучання ўваходзіў у таемны патрыятычны гурток [[Якуб Гейштар|Якуба Гейштара]]. Разам з Гейштарам вучыўся ў [[Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт|Пецярбургскім універсітэце]], дзе абодва ўдзельнічалі ў гуртку [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]]. У 1849 годзе скончыў філасофскі факультэт. === Віленскі перыяд === Пасля вяртання ў Вільню супрацоўнічаў з «[[Pamiętnik naukowo-literacki|''Pamiętnik Naukowo-Literacki'']]» [[Рамуальд Падбярэскі|Рамуальда Падбярэскага]]. Пасля арышту Падбярэскага ў 1851 годзе быў узяты пад нагляд паліцыі і надоўга адышоў ад нелегальнай дзейнасці. З 1852 года выкладаў прыродазнаўства ў Шляхецкім інстытуце. Паводле некаторых звестак, выкладаў таксама ў віленскім рабінскім вучылішчы. З 1855 года дасылаў карэспандэнцыі з Вільні ў «''[[Gazeta Warszawska]]''». Пісаў пра культурнае і грамадскае жыццё горада і пра гаспадарчыя пытанні, трымаючыся кансерватыўных пазіцый, у прыватнасці выступаў супраць [[Індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]] краю. У 1858 годзе наведаў [[Парыж]], дзе сустракаўся з эмігрантамі і раіў ім скарыстацца царскай [[Амністыя 1841 года|амністыяй]]. У Вільні належаў да кола прыхільнікаў згоды з уладамі, якіх грамадская думка асуджала за сервілізм падчас візіту [[Аляксандр II|Аляксандра II]] у 1858 годзе. З 1860 года вёў гарадскую хроніку ва афіцыйнай газеце «''Kurier Wileński''» і дасылаў «Лісты з Вільні» ў «''[[Tygodnik Ilustrowany]]''». Чытаў публічныя лекцыі ў [[Віленскі музей старажытнасцей|Археалагічным музеі]], у тым ліку пра [[Белавежская пушча|Белавежскую пушчу]] і [[Зубр|зубра]], а таксама [[Арніталогія|арніталагічныя]] гутаркі. Напісаў лібрэта оперы «Ноч на могілках» на музыку [[Людвік Навіцкі|Людвіка Навіцкага]] паводле аповесці [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Ігнацыя Крашэўскага]] «Буднік». Опера была пастаўлена ў Вільні ўзімку 1860 года. Пад уплывам маніфестацый 1861 года перайшоў на патрыятычныя пазіцыі. У 1861 годзе быў у ліку першых членаў віленскай таемнай арганізацыі, якая імкнулася не дапусціць радыкалізацыі Літоўскага камітэта. У верасні 1861 года ў пакаранне за патрыятычныя выступленні быў пераведзены настаўнікам гімназіі ў [[Волагда|Волагду]]. Праз год пакінуў Волагду і пасяліўся ў Пецярбургу ў [[Іасафат Пятровіч Агрызка|Язафата Агрызкі]], дапамагаў яму кіраваць друкарняй. === Удзел у паўстанні === Пасля пачатку паўстання прыбыў у Вільню ў распараджэнне Правінцыяльнага аддзела Літвы. У канцы лютага 1863 года быў накіраваны ў Варшаву на перамовы з Цэнтральным нацыянальным камітэтам, у сакавіку — у Пецярбург, каб наладзіць сувязь паміж урадам і Агрызкам. Потым застаўся ў Варшаве як дэлегат ад Літвы на пасяджэннях урада ў справах гэтага рэгіёна. Падчас урадавага крызісу ў чэрвені 1863 года ўдзельнічаў у перамовах [[Караль Маеўскі|Караля Маеўскага]] з «чырвонай» апазіцыяй. Новы ўрад прызначыў яго начальнікам горада Варшавы (псеўданімы ''Мацек'', ''Гжымала''). На гэтай пасадзе ён значна пашырыў гарадскую паўстанцкую арганізацыю, у тым ліку нацыянальную паліцыю. Некаторыя мемуарысты называюць яго таксама кіраўніком Аддзела друку, што аспрэчвае [[Оскар Авейдэ]]. Пасля прыходу да ўлады «чырвоных» у верасні 1863 года адышоў ад кіраўніцтва. Спрыяў узвядзенню да ўлады [[Рамуальд Траўгут|Рамуальда Траўгута]] і знайшоў для яго кватэру на вуліцы Смольнай. Траўгут даручыў яму аддзел замежных спраў і часова нагляд за таемнымі друкарнямі Варшавы. Неўзабаве пад пагрозай арышту Пшыбыльскі мусіў пакінуць краіну. === Камісар за мяжой === Траўгут прызначыў яго надзвычайным камісарам Нацыянальнага ўрада па-за межамі расійскага захопу. Ён меў праверыць загранічныя ўстановы ўрада, іх склад, дзейнасць і фінансы. 6 снежня 1863 года выехаў з Варшавы, пераапрануты ксяндзом. У [[Кракаў|Кракаве]] праверыў [[Галіцыя|галіцыйскія]] паўстанцкія ўстановы і падтрымаў заснаванне выдання «''Przyjdź Królestwo Twoje!''». У канцы снежня прыбыў у Парыж, на пачатку 1864 года вёў перамовы ў [[Італія|Італіі]]. 12 лютага 1864 года атрымаў паўнамоцтвы на перамовы з венграмі. Удзельнічаў у заключэнні польска-венгерскага саюзнага дагавора, які 7 сакавіка 1864 года ў Парыжы падпісалі Юзаф Ордэнга і генерал [[Дьёрдзь Клапка]]. Арганізаваў у Парыжы Рахункавую палату, разам з Каралем Рупрэхтам прызначыў [[Адам Сапега (1828—1903)|Адама Сапегу]] камісарам у Францыі і Англіі. У Познані вырашаў канфлікт камісара Юльяна Лукашэўскага з мясцовымі паўстанцкімі ўладамі. У маі 1864 года ў [[Дрэздэн|Дрэздэне]] падпісаў мемарыял «7 грамадзян», які заклікаў урад абапірацца на рэвалюцыйныя прынцыпы. 10 мая 1864 года ўрад [[Браніслаў Бжэзінскі|Браніслава Бжэзінскага]] вызваліў яго ад абавязкаў. Вестка пра гэта дайшла да Пшыбыльскага з некалькітыднёвым спазненнем, і ён перадаў дакументы і пячаткі [[Аляксандр Гутра|Аляксандру Гутры]]. Паводле ацэнкі [[Стэфан Кеневіч|Стэфана Кеневіча]], місія Пшыбыльскага ў канцавы перыяд паўстання не дала значных вынікаў, хоць ён і выявіў ініцыятыву. === Эміграцыя === З сярэдзіны 1864 года жыў у Парыжы з прыватных урокаў. Уваходзіў у «Славянскае кола». У 1866 годзе выехаў у [[Стамбул]], дзе стаў сакратаром «Карэспандэнцкага бюро» Тадэвуша Ажэхоўскага, якое фінансаваў [[Мехмед Эмін Алі-паша|Алі-паша]]. Як «Вацлаў-бей» каардынаваў працу польскіх агентаў на Балканах і вёў туркафільскую прапаганду ў Еўропе. Падчас візіту султана [[Абдул-Азіз|Абдул-Азіза]] ў Парыж (1867) падтрымліваў сувязь паміж яго світай, французскай прэсай і паліцыяй. Пасля 1870 года цяжка захварэў і памёр у шпіталі ў Бухарэсце. Сям'і не меў. == Пераклады == * Г. Бічэр-Стоў «Хаціна дзядзькі Тома» (Вільня, 1860, т. I–II) (пераклад зроблены разам з Ігнаціем Івіцкім) * Ж. Ж. Вірэй. «Фізіялогія і яе адносіны да псіхалогіі» (Вільня, 1852) * Ж. Санд. «Клаўдзія» (Вільня, 1857) * А. дэ Мюсэ. «Капрыз» (Вільня, 1857) == Кніжныя выданні == * [https://polona.pl/item-view/4639ef1c-b4c8-4590-9aa2-1cb6670b3254/0/6f2688af-3287-43a2-b7b0-20a6ffd995cc Przekłady i studya (Wilno, 1857)] * [https://polona.pl/preview/e60ad1af-3b13-4787-8da9-f6767e82626c Chatka ojca Toma, czyli Życie Murzynów w Stanach niewolniczych Ameryki Północnéj: romans pani Biczer Stou (Boecker Stove). T. 1 (Warszawa, 1865)] * [https://polona.pl/preview/ebcaad01-7c2d-4b55-8735-314bcd86725c Jules Michelet. Ptak. Wilno, 1859.] == Ptak == == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пшыбыльскі Вацлаў}} [[Катэгорыя:Палітыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі СПбДУ]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Бухарэсце]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1872 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 25 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вільні]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1828 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 28 верасня]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] 82w0hihbebqkujjurprvn4xl3vmbqpc 5209942 5209908 2026-10-01T14:37:09Z M.L.Bot 261 афармленне 5209942 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч}} '''Вацлаў Пшыбыльскі''' ({{Lang-pl|Wacław Przybylski}}; {{ВДП}}) — адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], літаратар.<ref>{{Cite web|lang=pl|url=http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/waclaw-przybylski|title=Wacław Przybylski|last=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|website=www.ipsb.nina.gov.pl|access-date=2026-10-01}}</ref><ref>[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. — Мінск, 2001. — Т. 6, кн. 1. — C. 12</ref> === Паходжанне і адукацыя === Сын [[Мацей Пшыбыльскі|Мацея Пшыбыльскага]] і Ганны з Маліноўскіх. У 1845 годзе са срэбраным медалём скончыў [[Віленскі шляхецкі інстытут|Шляхецкі інстытут у Вільні]]. У час навучання ўваходзіў у таемны патрыятычны гурток [[Якуб Гейштар|Якуба Гейштара]]. Разам з Гейштарам вучыўся ў [[Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт|Пецярбургскім універсітэце]], дзе абодва ўдзельнічалі ў гуртку [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]]. У 1849 годзе скончыў філасофскі факультэт. === Віленскі перыяд === Пасля вяртання ў Вільню супрацоўнічаў з «''[[Pamiętnik naukowo-literacki|Pamiętnik Naukowo-Literacki]]''» [[Рамуальд Падбярэскі|Рамуальда Падбярэскага]]. Пасля арышту Падбярэскага ў 1851 годзе быў узяты пад нагляд паліцыі і надоўга адышоў ад нелегальнай дзейнасці. З 1852 года выкладаў прыродазнаўства ў Шляхецкім інстытуце. Паводле некаторых звестак, выкладаў таксама ў віленскім рабінскім вучылішчы. З 1855 года дасылаў карэспандэнцыі з Вільні ў «''[[Gazeta Warszawska]]''». Пісаў пра культурнае і грамадскае жыццё горада і пра гаспадарчыя пытанні, трымаючыся кансерватыўных пазіцый, у прыватнасці выступаў супраць [[Індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]] краю. У 1858 годзе наведаў [[Парыж]], дзе сустракаўся з эмігрантамі і раіў ім скарыстацца царскай [[Амністыя 1841 года|амністыяй]]. У Вільні належаў да кола прыхільнікаў згоды з уладамі, якіх грамадская думка асуджала за сервілізм падчас візіту [[Аляксандр II|Аляксандра II]] у 1858 годзе. З 1860 года вёў гарадскую хроніку ва афіцыйнай газеце «''Kurier Wileński''» і дасылаў «Лісты з Вільні» ў «''[[Tygodnik Ilustrowany]]''». Чытаў публічныя лекцыі ў [[Віленскі музей старажытнасцей|Археалагічным музеі]], у тым ліку пра [[Белавежская пушча|Белавежскую пушчу]] і [[зубр]]а, а таксама [[Арніталогія|арніталагічныя]] гутаркі. Напісаў лібрэта оперы «Ноч на могілках» на музыку [[Людвік Навіцкі|Людвіка Навіцкага]] паводле аповесці [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Ігнацыя Крашэўскага]] «Буднік». Опера была пастаўлена ў Вільні ўзімку 1860 года. Пад уплывам маніфестацый 1861 года перайшоў на патрыятычныя пазіцыі. У 1861 годзе быў у ліку першых членаў віленскай таемнай арганізацыі, якая імкнулася не дапусціць радыкалізацыі Літоўскага камітэта. У верасні 1861 года ў пакаранне за патрыятычныя выступленні быў пераведзены настаўнікам гімназіі ў [[Волагда|Волагду]]. Праз год пакінуў Волагду і пасяліўся ў Пецярбургу ў [[Іасафат Пятровіч Агрызка|Язафата Агрызкі]], дапамагаў яму кіраваць друкарняй. === Удзел у паўстанні === Пасля пачатку паўстання прыбыў у Вільню ў распараджэнне Правінцыяльнага аддзела Літвы. У канцы лютага 1863 года быў накіраваны ў Варшаву на перамовы з Цэнтральным нацыянальным камітэтам, у сакавіку — у Пецярбург, каб наладзіць сувязь паміж урадам і Агрызкам. Потым застаўся ў Варшаве як дэлегат ад Літвы на пасяджэннях урада ў справах гэтага рэгіёна. Падчас урадавага крызісу ў чэрвені 1863 года ўдзельнічаў у перамовах [[Караль Маеўскі|Караля Маеўскага]] з «чырвонай» апазіцыяй. Новы ўрад прызначыў яго начальнікам горада Варшавы (псеўданімы ''Мацек'', ''Гжымала''). На гэтай пасадзе ён значна пашырыў гарадскую паўстанцкую арганізацыю, у тым ліку нацыянальную паліцыю. Некаторыя мемуарысты называюць яго таксама кіраўніком Аддзела друку, што аспрэчвае [[Оскар Авейдэ]]. Пасля прыходу да ўлады «чырвоных» у верасні 1863 года адышоў ад кіраўніцтва. Спрыяў узвядзенню да ўлады [[Рамуальд Траўгут|Рамуальда Траўгута]] і знайшоў для яго кватэру на вуліцы Смольнай. Траўгут даручыў яму аддзел замежных спраў і часова нагляд за таемнымі друкарнямі Варшавы. Неўзабаве пад пагрозай арышту Пшыбыльскі мусіў пакінуць краіну. === Камісар за мяжой === Траўгут прызначыў яго надзвычайным камісарам Нацыянальнага ўрада па-за межамі расійскага захопу. Ён меў праверыць загранічныя ўстановы ўрада, іх склад, дзейнасць і фінансы. 6 снежня 1863 года выехаў з Варшавы, пераапрануты ксяндзом. У [[Кракаў|Кракаве]] праверыў [[Галіцыя|галіцыйскія]] паўстанцкія ўстановы і падтрымаў заснаванне выдання «''Przyjdź Królestwo Twoje!''». У канцы снежня прыбыў у Парыж, на пачатку 1864 года вёў перамовы ў [[Італія|Італіі]]. 12 лютага 1864 года атрымаў паўнамоцтвы на перамовы з венграмі. Удзельнічаў у заключэнні польска-венгерскага саюзнага дагавора, які 7 сакавіка 1864 года ў Парыжы падпісалі Юзаф Ордэнга і генерал [[Дьёрдзь Клапка]]. Арганізаваў у Парыжы Рахункавую палату, разам з Каралем Рупрэхтам прызначыў [[Адам Сапега (1828—1903)|Адама Сапегу]] камісарам у Францыі і Англіі. У Познані вырашаў канфлікт камісара Юльяна Лукашэўскага з мясцовымі паўстанцкімі ўладамі. У маі 1864 года ў [[Дрэздэн]]е падпісаў мемарыял «7 грамадзян», які заклікаў урад абапірацца на рэвалюцыйныя прынцыпы. 10 мая 1864 года ўрад [[Браніслаў Бжэзінскі|Браніслава Бжэзінскага]] вызваліў яго ад абавязкаў. Вестка пра гэта дайшла да Пшыбыльскага з некалькітыднёвым спазненнем, і ён перадаў дакументы і пячаткі [[Аляксандр Гутра|Аляксандру Гутры]]. Паводле ацэнкі [[Стэфан Кеневіч|Стэфана Кеневіча]], місія Пшыбыльскага ў канцавы перыяд паўстання не дала значных вынікаў, хоць ён і выявіў ініцыятыву. === Эміграцыя === З сярэдзіны 1864 года жыў у Парыжы з прыватных урокаў. Уваходзіў у «Славянскае кола». У 1866 годзе выехаў у [[Стамбул]], дзе стаў сакратаром «Карэспандэнцкага бюро» Тадэвуша Ажэхоўскага, якое фінансаваў [[Мехмед Эмін Алі-паша|Алі-паша]]. Як «Вацлаў-бей» каардынаваў працу польскіх агентаў на Балканах і вёў туркафільскую прапаганду ў Еўропе. Падчас візіту султана [[Абдул-Азіз]]а ў Парыж (1867) падтрымліваў сувязь паміж яго світай, французскай прэсай і паліцыяй. Пасля 1870 года цяжка захварэў і памёр у шпіталі ў Бухарэсце. Сям’і не меў. == Пераклады == * Г. Бічэр-Стоў «Хаціна дзядзькі Тома» (Вільня, 1860, т. I—II) (пераклад зроблены разам з Ігнаціем Івіцкім) * Ж. Ж. Вірэй. «Фізіялогія і яе адносіны да псіхалогіі» (Вільня, 1852) * Ж. Санд. «Клаўдзія» (Вільня, 1857) * А. дэ Мюсэ. «Капрыз» (Вільня, 1857) == Кніжныя выданні == * [https://polona.pl/item-view/4639ef1c-b4c8-4590-9aa2-1cb6670b3254/0/6f2688af-3287-43a2-b7b0-20a6ffd995cc Przekłady i studya (Wilno, 1857)] * [https://polona.pl/preview/e60ad1af-3b13-4787-8da9-f6767e82626c Chatka ojca Toma, czyli Życie Murzynów w Stanach niewolniczych Ameryki Północnéj: romans pani Biczer Stou (Boecker Stove). T. 1 (Warszawa, 1865)] * [https://polona.pl/preview/ebcaad01-7c2d-4b55-8735-314bcd86725c Jules Michelet. Ptak. Wilno, 1859.] == Ptak == == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пшыбыльскі Вацлаў}} [[Катэгорыя:Палітыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] hwqgwtdzi3lldvrvw9qgxmmzum4c2hf 0 815934 5209879 2026-10-01T12:46:32Z Aliaksei Lastouski 75892 Aliaksei Lastouski перанёс старонку [[Пшибыльский, Вацлав]] у [[Вацлаў Пшыбыльскі]] 5209879 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вацлаў Пшыбыльскі]] 2koamrqcbqbdhrcr9o9dqhjfjduy98u 5209884 5209879 2026-10-01T12:50:50Z JerzyKundrat 174 Выдалена перасылка на [[Вацлаў Пшыбыльскі]] 5209884 wikitext text/x-wiki {{хв}} c8981xtuhplb1o1qy1fom3ntje3aleo 5210112 5209884 2026-10-02T03:24:35Z KrBot 24355 + {{тупіковы артыкул}}, + {{ізаляваны артыкул}} 5210112 wikitext text/x-wiki {{хв}} {{тупіковы артыкул|date=2026-10-02}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-02}} aj4qgwzyv773ngqqy0z7ekz7we3ii8s 0 815935 5209881 2026-10-01T12:47:46Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Гродзенскі УР]] 5209881 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Гродзенскі УР]] smuvkq31blt9x113n8ad8wyk0wrsl9n 10 815936 5209885 2026-10-01T12:53:12Z DzBar 156353 Новая старонка: «{| class="wikitable" style="margin:auto;" ! style="background-color:silver;color:white;" | Горы паводле вышыні |- | style="padding-left:15px; padding-right:15px;" |{{nobr|<small>[[:Катэгорыя:Вяршыні вышынёй да 1000 метраў|<&nbsp;1000]]&nbsp;&nbsp;→&nbsp;&nbsp;[[:Катэгорыя:Горныя вяршыні-тысячнікі|1000+]]&nbsp;&nbsp;→&nbsp;&nbsp;:Катэгорыя:Горныя вяршыні...» 5209885 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="margin:auto;" ! style="background-color:silver;color:white;" | Горы паводле вышыні |- | style="padding-left:15px; padding-right:15px;" |{{nobr|<small>[[:Катэгорыя:Вяршыні вышынёй да 1000 метраў|<&nbsp;1000]]&nbsp;&nbsp;→&nbsp;&nbsp;[[:Катэгорыя:Горныя вяршыні-тысячнікі|1000+]]&nbsp;&nbsp;→&nbsp;&nbsp;[[:Катэгорыя:Горныя вяршыні-двухтысячнікі|2000+]]&nbsp;&nbsp;→&nbsp;&nbsp;[[:Катэгорыя:Горныя вяршыні-трохтысячнікі|3000+]]&nbsp;&nbsp;→&nbsp;&nbsp;[[:Катэгорыя:Горныя вяршыні-чатырохтысячнікі|4000+]]&nbsp;&nbsp;→&nbsp;&nbsp;[[:Катэгорыя:Горныя вяршыні-пяцітысячнікі|5000+]]&nbsp;&nbsp;→&nbsp;&nbsp;[[:Катэгорыя:Горныя вяршыні-шасцітысячнікі|6000+]]&nbsp;&nbsp;→&nbsp;&nbsp;[[:Катэгорыя:Горныя вяршыні-сямітысячнікі|7000+]]&nbsp;&nbsp;→&nbsp;&nbsp;[[:Катэгорыя:Горныя вяршыні-васьмітысячнікі|8000+]]</small>}} |}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія]] </noinclude> l83tvzf87xu2z5td6d94uhl5yedv0lz 0 815937 5209896 2026-10-01T13:02:26Z Culamar 102133 Новая старонка: «{{ДД}} '''Артур Барысавіч Карповіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч, [[Міністэрства гандлю Рэспублікі Беларусь|міністр гандлю Беларусі]] (з 2026 года). == Біяграфія == Нарадзіўся 11 лістапада 1976 года ў [[Брэст|Брэсце]]. У 1997 годзе cкончыў Беларускі...» 5209896 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Артур Барысавіч Карповіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч, [[Міністэрства гандлю Рэспублікі Беларусь|міністр гандлю Беларусі]] (з 2026 года). == Біяграфія == Нарадзіўся 11 лістапада 1976 года ў [[Брэст|Брэсце]]. У 1997 годзе cкончыў [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт]] па спецыяльнасці «Камерцыйная дзейнасць», у 2010 годзе — [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] па спецыяльнасці «Дзяржаўнае кіраванне нацыянальнай эканомікай». Працоўную дзейнасць пачаў у 1994 годзе адміністратарам магазіна ў Брэсце. У 1994—2002 гадах працаваў на розных пасадах у ААТ «Брэсцкі цэнтральны універмаг». У 2002—2006 гадах — начальнік аддзела планавання вытворчасці і маркетынгу, намеснік дырэктара па лагістыцы СП ТАА «Дыскам». У 2006—2010 гадах працаваў начальнікам упраўлення гандлю і намеснікам старшыні праўлення Брэсцкага аблспажыўсаюза. У 2010—2014 гадах — выконваючы абавязкі намесніка старшыні, першы намеснік старшыні праўлення [[Белкаапсаюз]]а. У 2014—2016 гадах займащ пасаду намесніка дырэктара па развіцці ТАА «Рэстарацыя» У 2017—2018 гадах — намеснік старшыні канцэрна «Беллегпрам». У 2018—2020 — намеснік дырэктара па фірмовым гандлі прадпрыемства «МІНСК КРЫШТАЛЬ ТРЭЙД». З 2020 года па 2025 год — намеснік старшыні канцэрна харчовай прамысловасці «Белдзяржхарчпрам». 20 жніўня 2025 года прызначаны намеснікам [[Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь|Міністра сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь]]. 28 верасня 2026 года прызначаны міністрам антыманапольнага рэгулявання і гандлю<ref>[https://blr.belta.by/president/view/kiraunitstva-ministerstvau-administratsyi-prezidenta-i-mjastsovaja-vertykal-padrabjaznastsi-kadravaga-163159-2026/ Кіраўніцтва міністэрстваў, Адміністрацыі Прэзідэнта і мясцовая вертыкаль. Падрабязнасці кадравага дня ў Лукашэнкі]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.mart.gov.by/ministerstvo/rukovodstvo/ Александр Владимирович ЯКОВЧИЦ] {{Дзеючы Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь}} {{Міністры гандлю Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Якоўчыц Аляксандр Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Міністры гандлю Рэспублікі Беларусь]] czgsbq0ef5x4srr3oym68s9qs311jqf 0 815938 5209906 2026-10-01T13:14:38Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Пік Ісмаіла Самані]] 5209906 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пік Ісмаіла Самані]] kuc5sheznk5ek3r5iplq1e55mgto931 0 815939 5209907 2026-10-01T13:14:58Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Пік Ісмаіла Самані]] 5209907 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пік Ісмаіла Самані]] kuc5sheznk5ek3r5iplq1e55mgto931 0 815940 5209922 2026-10-01T13:38:07Z Aliaksei Lastouski 75892 Новая старонка: «{{Асоба | імя = Мацей Пшыбыльскі | арыгінал імя = {{lang-pl|Maciej Przybylski}} | дата нараджэння = 24.2.1794 | дата смерці = 1.7.1867 | месца смерці = {{МС|Вільня}} | род дзейнасці = літограф, жывапісец, педагог | альма-матэр = [[Віленскі ўніверсітэт]] | дзеці = [[Вацлаў Пшыбыльскі]], Раман }...» 5209922 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Мацей Пшыбыльскі | арыгінал імя = {{lang-pl|Maciej Przybylski}} | дата нараджэння = 24.2.1794 | дата смерці = 1.7.1867 | месца смерці = {{МС|Вільня}} | род дзейнасці = літограф, жывапісец, педагог | альма-матэр = [[Віленскі ўніверсітэт]] | дзеці = [[Вацлаў Пшыбыльскі]], Раман }} '''Мацей Пшыбыльскі''' ({{lang-pl|Maciej Przybylski}}; [[24 лютага]] [[1794]] — [[1 ліпеня]] [[1867]], [[Вільня]]) — літограф, жывапісец і педагог. З 1829 па 1837 год кіраваў літаграфіяй пры [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]<ref name="PSB">Drėma V. Przybylski Maciej (1794—1867) // Polski Słownik Biograficzny. T. 29. — S. 105—106.</ref>. == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === Паходзіў са шляхецкага роду [[Гжымала (герб)|герба Гжымала]], які жыў на [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]]. Сын Яна. Скончыў павятовую школу ў [[Гродна|Гродне]], пасля чаго два гады працаваў геометрам у [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскім павеце]]<ref name="PSB" />. У 1815 годзе паступіў на фізіка-матэматычны факультэт Віленскага ўніверсітэта, у чэрвені 1817 года атрымаў ступень кандыдата філасофіі. З 30 чэрвеня 1817 года вучыўся ў Настаўніцкай семінарыі. На факультэце літаратуры і вольных мастацтваў вывучаў рысунак і жывапіс пад кіраўніцтвам [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]] і слухаў лекцыі па эстэтыцы [[Лявон Бароўскі|Лявона Бароўскага]]. У 1820 годзе ўдзельнічаў у акадэмічнай выставе з 14 працамі, пераважна копіямі партрэтаў Рустэма і карцін фламандскіх мастакоў. Віленская прэса адгукнулася пра іх прыхільна<ref name="PSB" />. === Педагагічная дзейнасць === З 1820 года выкладаў рысаванне ў павятовай школе ў [[Маладзечна|Маладзечне]], пасля працаваў у [[Мінская мужчынская гімназія|гімназіі ў Мінску]] (1821/22), зноў у Маладзечне (1822/23), у [[Бабруйск|Бабруйску]] (1823/24) і ў [[Крожы|Крожах]] (1824/25). У 1825 годзе пераведзены ў Вільню, дзе выкладаў у [[1-я Віленская мужчынская гімназія|гімназіі]] да 1837 года. У 1826 годзе атрымаў чын [[Калежскі сакратар|калежскага сакратара]]<ref name="PSB" />. === Літаграфічная майстэрня === 23 красавіка 1829 года ўніверсітэт узнагародзіў Пшыбыльскага за альбом з 36 узорных рысункаў для навучання рысаванню. Рада ўніверсітэта вырашыла надрукаваць альбом літаграфічным спосабам для ўсіх школ навучальнай акругі. Для гэтага аднавілі ўніверсітэцкую літаграфію, якая з 1826 года не мела кіраўніка, а кіраўніком прызначылі Пшыбыльскага. Для навучання яго літаграфскай тэхніцы з Варшавы запрасілі [[Валенці Слівіцкі|Валенція Слівіцкага]], але той пакінуў Вільню ўжо ў маі 1829 года, скардзячыся на паводзіны вучня. Ці быў альбом надрукаваны, невядома<ref name="PSB" />. З 1 лістапада 1829 года Пшыбыльскі кіраваў літаграфіяй, працягваючы выкладаць у гімназіі. У ліпені 1830 года па даручэнні ўніверсітэта аглядаў радовішчы літаграфічнага каменю на [[Падолле|Падоллі]]. Радовішча ў маёнтку [[Сапегі|Сапегаў]] Кунча ён прызнаў непрыдатным. Затое каля вёскі Хонькавіцы ў маёнтку Чацкіх знайшоў камень, які, на яго думку, не саступаў баварскаму, і прывёз у Вільню больш за сто пліт. На адной з іх ён выканаў свой аўтапартрэт<ref name="PSB" />. Пасля [[Закрыццё Віленскага ўніверсітэта|закрыцця ўніверсітэта]] літаграфію пераняла [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія]], і Пшыбыльскі да 1837 года трымаў яе ў арэндзе. Друкаваная там прадукцыя мела подпіс «w Lith. Przybylskiego». Акрамя мастацкіх літаграфій установа выпускала ноты, сексцерны (літаграфаваныя лекцыі), этыкеткі, рэкламу і абвесткі. Большую частку мастацкіх прац выконвалі нанятыя мастакі, сярод іх [[Вінцэнт Смакоўскі]], [[Караль Рачынскі]], [[Генрык Жукоўскі]] і [[Тадэвуш Лукашэвіч]]<ref name="PSB" />. У 1837 годзе літаграфію пераняла [[Беларуская навучальная акруга]], і Пшыбыльскі страціў арэнду. 5 лістапада 1837 года кіраўніцтва літаграфіяй і яго пасаду ў гімназіі заняў [[Антоні Клюкоўскі]]<ref name="PSB" />. === Апошнія гады === Пра далейшае жыццё Пшыбыльскага звестак мала. У 1837 годзе ён атрымаў чын [[Тытулярны саветнік|тытулярнага саветніка]], у 1842 годзе — [[Калежскі асэсар|калежскага асесара]]. У 1858 годзе разам з сынамі пацвердзіў шляхецтва і быў упісаны ў радаводныя кнігі шляхты [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. Памёр у Вільні, пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|Бернардзінскіх могілках]]<ref name="PSB" />. == Творчасць == Сярод літаграфій Пшыбыльскага: * партрэт фельдмаршала [[Іван Дзібіч-Забалканскі|Дзібіча-Забалканскага]] (дзве версіі, 1830—1831); * пагрудны партрэт [[Андрэй Снядэцкі|Андрэя Снядэцкага]] (1830); * «Галава Хрыста» (1831); * партрэты папячыцеля Беларускай навучальнай акругі [[Эварыст Грубер|Эварыста Грубера]] і дырэктара Віленскай губернскай гімназіі А. Усцінава; * бюст імператара [[Мікалай I|Мікалая I]]; * партрэты [[Ібрагім-паша|Ібрагіма-пашы]], [[Тамаш Шукевіч|Тамаша Шукевіча]], Я. Дунікоўскага; * «Мазепа» паводле [[Арас Вернэ|Вернэ]], «Зубр» паводле Брунера<ref name="PSB" />. З жывапісных прац вядомыя парадныя партрэты Мікалая I: для актавай залы Віленскай губернскай гімназіі (да 1836) і ў поўны рост для гімназіі ў [[Кейданы|Кейданах]] (1838)<ref name="PSB" />. == Сям'я == Жонка — Ганна з Маліноўскіх. Сыны: * [[Вацлаў Пшыбыльскі]] (1828—1872) — педагог, перакладчык, дзеяч [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]; * Раман<ref name="PSB" />. {{Зноскі}} == Літаратура == * Drėma V. Przybylski Maciej (1794—1867) // Polski Słownik Biograficzny. T. 29. — S. 105—106. nn7co97pmcui2v0gda5q0u2kt0tfcga 5209923 5209922 2026-10-01T13:38:36Z Aliaksei Lastouski 75892 5209923 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Мацей Пшыбыльскі | арыгінал імя = {{lang-pl|Maciej Przybylski}} | дата нараджэння = 24.2.1794 | дата смерці = 1.7.1867 | месца смерці = {{МС|Вільня}} | род дзейнасці = літограф, жывапісец, педагог | альма-матэр = [[Віленскі ўніверсітэт]] | дзеці = [[Вацлаў Пшыбыльскі]], Раман }} '''Мацей Пшыбыльскі''' ({{lang-pl|Maciej Przybylski}}; [[24 лютага]] [[1794]] — [[1 ліпеня]] [[1867]], [[Вільня]]) — літограф, жывапісец і педагог. З 1829 па 1837 год кіраваў літаграфіяй пры [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]<ref name="PSB">Drėma V. Przybylski Maciej (1794—1867) // Polski Słownik Biograficzny. T. 29. — S. 105—106.</ref>. == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === Паходзіў са шляхецкага роду [[Гжымала (герб)|герба Гжымала]], які жыў на [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]]. Сын Яна. Скончыў павятовую школу ў [[Гродна|Гродне]], пасля чаго два гады працаваў геометрам у [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскім павеце]]<ref name="PSB" />. У 1815 годзе паступіў на фізіка-матэматычны факультэт Віленскага ўніверсітэта, у чэрвені 1817 года атрымаў ступень кандыдата філасофіі. З 30 чэрвеня 1817 года вучыўся ў Настаўніцкай семінарыі. На факультэце літаратуры і вольных мастацтваў вывучаў рысунак і жывапіс пад кіраўніцтвам [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]] і слухаў лекцыі па эстэтыцы [[Лявон Бароўскі|Лявона Бароўскага]]. У 1820 годзе ўдзельнічаў у акадэмічнай выставе з 14 працамі, пераважна копіямі партрэтаў Рустэма і карцін фламандскіх мастакоў. Віленская прэса адгукнулася пра іх прыхільна<ref name="PSB" />. === Педагагічная дзейнасць === З 1820 года выкладаў рысаванне ў павятовай школе ў [[Маладзечна|Маладзечне]], пасля працаваў у [[Мінская мужчынская гімназія|гімназіі ў Мінску]] (1821/22), зноў у Маладзечне (1822/23), у [[Бабруйск|Бабруйску]] (1823/24) і ў [[Крожы|Крожах]] (1824/25). У 1825 годзе пераведзены ў Вільню, дзе выкладаў у [[1-я Віленская мужчынская гімназія|гімназіі]] да 1837 года. У 1826 годзе атрымаў чын [[Калежскі сакратар|калежскага сакратара]]<ref name="PSB" />. === Літаграфічная майстэрня === 23 красавіка 1829 года ўніверсітэт узнагародзіў Пшыбыльскага за альбом з 36 узорных рысункаў для навучання рысаванню. Рада ўніверсітэта вырашыла надрукаваць альбом літаграфічным спосабам для ўсіх школ навучальнай акругі. Для гэтага аднавілі ўніверсітэцкую літаграфію, якая з 1826 года не мела кіраўніка, а кіраўніком прызначылі Пшыбыльскага. Для навучання яго літаграфскай тэхніцы з Варшавы запрасілі [[Валенці Слівіцкі|Валенція Слівіцкага]], але той пакінуў Вільню ўжо ў маі 1829 года, скардзячыся на паводзіны вучня. Ці быў альбом надрукаваны, невядома<ref name="PSB" />. З 1 лістапада 1829 года Пшыбыльскі кіраваў літаграфіяй, працягваючы выкладаць у гімназіі. У ліпені 1830 года па даручэнні ўніверсітэта аглядаў радовішчы літаграфічнага каменю на [[Падолле|Падоллі]]. Радовішча ў маёнтку [[Сапегі|Сапегаў]] Кунча ён прызнаў непрыдатным. Затое каля вёскі Хонькавіцы ў маёнтку Чацкіх знайшоў камень, які, на яго думку, не саступаў баварскаму, і прывёз у Вільню больш за сто пліт. На адной з іх ён выканаў свой аўтапартрэт<ref name="PSB" />. Пасля [[Закрыццё Віленскага ўніверсітэта|закрыцця ўніверсітэта]] літаграфію пераняла [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія]], і Пшыбыльскі да 1837 года трымаў яе ў арэндзе. Друкаваная там прадукцыя мела подпіс «w Lith. Przybylskiego». Акрамя мастацкіх літаграфій установа выпускала ноты, сексцерны (літаграфаваныя лекцыі), этыкеткі, рэкламу і абвесткі. Большую частку мастацкіх прац выконвалі нанятыя мастакі, сярод іх [[Вінцэнт Смакоўскі]], [[Караль Рачынскі]], [[Генрык Жукоўскі]] і [[Тадэвуш Лукашэвіч]]<ref name="PSB" />. У 1837 годзе літаграфію пераняла [[Беларуская навучальная акруга]], і Пшыбыльскі страціў арэнду. 5 лістапада 1837 года кіраўніцтва літаграфіяй і яго пасаду ў гімназіі заняў [[Антоні Клюкоўскі]]<ref name="PSB" />. === Апошнія гады === Пра далейшае жыццё Пшыбыльскага звестак мала. У 1837 годзе ён атрымаў чын [[Тытулярны саветнік|тытулярнага саветніка]], у 1842 годзе — [[Калежскі асэсар|калежскага асесара]]. У 1858 годзе разам з сынамі пацвердзіў шляхецтва і быў упісаны ў радаводныя кнігі шляхты [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. Памёр у Вільні, пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|Бернардзінскіх могілках]]<ref name="PSB" />. == Творчасць == Сярод літаграфій Пшыбыльскага: * партрэт фельдмаршала [[Іван Дзібіч-Забалканскі|Дзібіча-Забалканскага]] (дзве версіі, 1830—1831); * пагрудны партрэт [[Андрэй Снядэцкі|Андрэя Снядэцкага]] (1830); * «Галава Хрыста» (1831); * партрэты папячыцеля Беларускай навучальнай акругі [[Эварыст Грубер|Эварыста Грубера]] і дырэктара Віленскай губернскай гімназіі А. Усцінава; * бюст імператара [[Мікалай I|Мікалая I]]; * партрэты [[Ібрагім-паша|Ібрагіма-пашы]], [[Тамаш Шукевіч|Тамаша Шукевіча]], Я. Дунікоўскага; * «Мазепа» паводле [[Арас Вернэ|Вернэ]], «Зубр» паводле Брунера<ref name="PSB" />. З жывапісных прац вядомыя парадныя партрэты Мікалая I: для актавай залы Віленскай губернскай гімназіі (да 1836) і ў поўны рост для гімназіі ў [[Кейданы|Кейданах]] (1838)<ref name="PSB" />. == Сям'я == Жонка — Ганна з Маліноўскіх. Сыны: * [[Вацлаў Пшыбыльскі]] (1828—1872) — педагог, перакладчык, дзеяч [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]; * Раман<ref name="PSB" />. {{Зноскі}} == Літаратура == * Drėma V. Przybylski Maciej (1794—1867) // Polski Słownik Biograficzny. T. 29. — S. 105—106. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пшыбыльскі Мацей}} 5va8u0glb1mjxjof93lke88mfcoo2d1 5209924 5209923 2026-10-01T13:39:48Z Aliaksei Lastouski 75892 5209924 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Мацей Пшыбыльскі | арыгінал імя = {{lang-pl|Maciej Przybylski}} | дата нараджэння = 24.2.1794 | дата смерці = 1.7.1867 | месца смерці = {{МС|Вільня}} | род дзейнасці = літограф, жывапісец, педагог | альма-матэр = [[Віленскі ўніверсітэт]] | дзеці = [[Вацлаў Пшыбыльскі]], Раман }} '''Мацей Пшыбыльскі''' ({{lang-pl|Maciej Przybylski}}; [[24 лютага]] [[1794]] — [[1 ліпеня]] [[1867]], [[Вільня]]) — літограф, жывапісец і педагог. З 1829 па 1837 год кіраваў літаграфіяй пры [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]<ref name="PSB">Drėma V. Przybylski Maciej (1794—1867) // Polski Słownik Biograficzny. T. 29. — S. 105—106.</ref>. == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === Паходзіў са шляхецкага роду [[Гжымала (герб)|герба Гжымала]], які жыў на [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]]. Сын Яна. Скончыў павятовую школу ў [[Гродна|Гродне]], пасля чаго два гады працаваў геометрам у [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскім павеце]]<ref name="PSB" />. У 1815 годзе паступіў на фізіка-матэматычны факультэт Віленскага ўніверсітэта, у чэрвені 1817 года атрымаў ступень кандыдата філасофіі. З 30 чэрвеня 1817 года вучыўся ў Настаўніцкай семінарыі. На факультэце літаратуры і вольных мастацтваў вывучаў рысунак і жывапіс пад кіраўніцтвам [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]] і слухаў лекцыі па эстэтыцы [[Лявон Бароўскі|Лявона Бароўскага]]. У 1820 годзе ўдзельнічаў у акадэмічнай выставе з 14 працамі, пераважна копіямі партрэтаў Рустэма і карцін фламандскіх мастакоў. Віленская прэса адгукнулася пра іх прыхільна<ref name="PSB" />. === Педагагічная дзейнасць === З 1820 года выкладаў рысаванне ў павятовай школе ў [[Маладзечна|Маладзечне]], пасля працаваў у [[Мінская мужчынская гімназія|гімназіі ў Мінску]] (1821/22), зноў у Маладзечне (1822/23), у [[Бабруйск|Бабруйску]] (1823/24) і ў [[Крожы|Крожах]] (1824/25). У 1825 годзе пераведзены ў Вільню, дзе выкладаў у [[1-я Віленская мужчынская гімназія|гімназіі]] да 1837 года. У 1826 годзе атрымаў чын [[Калежскі сакратар|калежскага сакратара]]<ref name="PSB" />. === Літаграфічная майстэрня === 23 красавіка 1829 года ўніверсітэт узнагародзіў Пшыбыльскага за альбом з 36 узорных рысункаў для навучання рысаванню. Рада ўніверсітэта вырашыла надрукаваць альбом літаграфічным спосабам для ўсіх школ навучальнай акругі. Для гэтага аднавілі ўніверсітэцкую літаграфію, якая з 1826 года не мела кіраўніка, а кіраўніком прызначылі Пшыбыльскага. Для навучання яго літаграфскай тэхніцы з Варшавы запрасілі [[Валенці Слівіцкі|Валенція Слівіцкага]], але той пакінуў Вільню ўжо ў маі 1829 года, скардзячыся на паводзіны вучня. Ці быў альбом надрукаваны, невядома<ref name="PSB" />. З 1 лістапада 1829 года Пшыбыльскі кіраваў літаграфіяй, працягваючы выкладаць у гімназіі. У ліпені 1830 года па даручэнні ўніверсітэта аглядаў радовішчы літаграфічнага каменю на [[Падолле|Падоллі]]. Радовішча ў маёнтку [[Сапегі|Сапегаў]] Кунча ён прызнаў непрыдатным. Затое каля вёскі Хонькавіцы ў маёнтку Чацкіх знайшоў камень, які, на яго думку, не саступаў баварскаму, і прывёз у Вільню больш за сто пліт. На адной з іх ён выканаў свой аўтапартрэт<ref name="PSB" />. Пасля [[Закрыццё Віленскага ўніверсітэта|закрыцця ўніверсітэта]] літаграфію пераняла [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія]], і Пшыбыльскі да 1837 года трымаў яе ў арэндзе. Друкаваная там прадукцыя мела подпіс «w Lith. Przybylskiego». Акрамя мастацкіх літаграфій установа выпускала ноты, сексцерны (літаграфаваныя лекцыі), этыкеткі, рэкламу і абвесткі. Большую частку мастацкіх прац выконвалі нанятыя мастакі, сярод іх [[Вінцэнт Смакоўскі]], [[Караль Рачынскі]], [[Генрык Жукоўскі]] і [[Тадэвуш Лукашэвіч]]<ref name="PSB" />. У 1837 годзе літаграфію пераняла [[Беларуская навучальная акруга]], і Пшыбыльскі страціў арэнду. 5 лістапада 1837 года кіраўніцтва літаграфіяй і яго пасаду ў гімназіі заняў [[Антоні Клюкоўскі]]<ref name="PSB" />. === Апошнія гады === Пра далейшае жыццё Пшыбыльскага звестак мала. У 1837 годзе ён атрымаў чын [[Тытулярны саветнік|тытулярнага саветніка]], у 1842 годзе — [[Калежскі асэсар|калежскага асесара]]. У 1858 годзе разам з сынамі пацвердзіў шляхецтва і быў упісаны ў радаводныя кнігі шляхты [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. Памёр у Вільні, пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|Бернардзінскіх могілках]]<ref name="PSB" />. == Творчасць == Сярод літаграфій Пшыбыльскага: * партрэт фельдмаршала [[Іван Дзібіч-Забалканскі|Дзібіча-Забалканскага]] (дзве версіі, 1830—1831); * пагрудны партрэт [[Андрэй Снядэцкі|Андрэя Снядэцкага]] (1830); * «Галава Хрыста» (1831); * партрэты папячыцеля Беларускай навучальнай акругі [[Эварыст Грубер|Эварыста Грубера]] і дырэктара Віленскай губернскай гімназіі А. Усцінава; * бюст імператара [[Мікалай I|Мікалая I]]; * партрэты [[Ібрагім-паша|Ібрагіма-пашы]], [[Тамаш Шукевіч|Тамаша Шукевіча]], Я. Дунікоўскага; * «Мазепа» паводле [[Арас Вернэ|Вернэ]], «Зубр» паводле Брунера<ref name="PSB" />. З жывапісных прац вядомыя парадныя партрэты Мікалая I: для актавай залы Віленскай губернскай гімназіі (да 1836) і ў поўны рост для гімназіі ў [[Кейданы|Кейданах]] (1838)<ref name="PSB" />. == Сям'я == Жонка — Ганна з Маліноўскіх. Сыны: * [[Вацлаў Пшыбыльскі]] (1828—1872) — педагог, перакладчык, дзеяч [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]; * Раман<ref name="PSB" />. {{Зноскі}} == Літаратура == * Drėma V. Przybylski Maciej (1794—1867) // Polski Słownik Biograficzny. T. 29. — S. 105—106. * {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пшыбыльскі Мацей}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] o9gc3z99qmzpu1z8czd8aqs9uwwl79i 5209925 5209924 2026-10-01T13:40:16Z Aliaksei Lastouski 75892 5209925 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Мацей Пшыбыльскі | арыгінал імя = {{lang-pl|Maciej Przybylski}} | дата нараджэння = 24.2.1794 | дата смерці = 1.7.1867 | месца смерці = {{МС|Вільня}} | род дзейнасці = літограф, жывапісец, педагог | альма-матэр = [[Віленскі ўніверсітэт]] | дзеці = [[Вацлаў Пшыбыльскі]], Раман }} '''Мацей Пшыбыльскі''' ({{lang-pl|Maciej Przybylski}}; [[24 лютага]] [[1794]] — [[1 ліпеня]] [[1867]], [[Вільня]]) — літограф, жывапісец і педагог. З 1829 па 1837 год кіраваў літаграфіяй пры [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]<ref name="PSB">Drėma V. Przybylski Maciej (1794—1867) // Polski Słownik Biograficzny. T. 29. — S. 105—106.</ref>. == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === Паходзіў са шляхецкага роду [[Гжымала (герб)|герба Гжымала]], які жыў на [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]]. Сын Яна. Скончыў павятовую школу ў [[Гродна|Гродне]], пасля чаго два гады працаваў геометрам у [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскім павеце]]<ref name="PSB" />. У 1815 годзе паступіў на фізіка-матэматычны факультэт Віленскага ўніверсітэта, у чэрвені 1817 года атрымаў ступень кандыдата філасофіі. З 30 чэрвеня 1817 года вучыўся ў Настаўніцкай семінарыі. На факультэце літаратуры і вольных мастацтваў вывучаў рысунак і жывапіс пад кіраўніцтвам [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]] і слухаў лекцыі па эстэтыцы [[Лявон Бароўскі|Лявона Бароўскага]]. У 1820 годзе ўдзельнічаў у акадэмічнай выставе з 14 працамі, пераважна копіямі партрэтаў Рустэма і карцін фламандскіх мастакоў. Віленская прэса адгукнулася пра іх прыхільна<ref name="PSB" />. === Педагагічная дзейнасць === З 1820 года выкладаў рысаванне ў павятовай школе ў [[Маладзечна|Маладзечне]], пасля працаваў у [[Мінская мужчынская гімназія|гімназіі ў Мінску]] (1821/22), зноў у Маладзечне (1822/23), у [[Бабруйск|Бабруйску]] (1823/24) і ў [[Крожы|Крожах]] (1824/25). У 1825 годзе пераведзены ў Вільню, дзе выкладаў у [[1-я Віленская мужчынская гімназія|гімназіі]] да 1837 года. У 1826 годзе атрымаў чын [[Калежскі сакратар|калежскага сакратара]]<ref name="PSB" />. === Літаграфічная майстэрня === 23 красавіка 1829 года ўніверсітэт узнагародзіў Пшыбыльскага за альбом з 36 узорных рысункаў для навучання рысаванню. Рада ўніверсітэта вырашыла надрукаваць альбом літаграфічным спосабам для ўсіх школ навучальнай акругі. Для гэтага аднавілі ўніверсітэцкую літаграфію, якая з 1826 года не мела кіраўніка, а кіраўніком прызначылі Пшыбыльскага. Для навучання яго літаграфскай тэхніцы з Варшавы запрасілі [[Валенці Слівіцкі|Валенція Слівіцкага]], але той пакінуў Вільню ўжо ў маі 1829 года, скардзячыся на паводзіны вучня. Ці быў альбом надрукаваны, невядома<ref name="PSB" />. З 1 лістапада 1829 года Пшыбыльскі кіраваў літаграфіяй, працягваючы выкладаць у гімназіі. У ліпені 1830 года па даручэнні ўніверсітэта аглядаў радовішчы літаграфічнага каменю на [[Падолле|Падоллі]]. Радовішча ў маёнтку [[Сапегі|Сапегаў]] Кунча ён прызнаў непрыдатным. Затое каля вёскі Хонькавіцы ў маёнтку Чацкіх знайшоў камень, які, на яго думку, не саступаў баварскаму, і прывёз у Вільню больш за сто пліт. На адной з іх ён выканаў свой аўтапартрэт<ref name="PSB" />. Пасля [[Закрыццё Віленскага ўніверсітэта|закрыцця ўніверсітэта]] літаграфію пераняла [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія]], і Пшыбыльскі да 1837 года трымаў яе ў арэндзе. Друкаваная там прадукцыя мела подпіс «w Lith. Przybylskiego». Акрамя мастацкіх літаграфій установа выпускала ноты, сексцерны (літаграфаваныя лекцыі), этыкеткі, рэкламу і абвесткі. Большую частку мастацкіх прац выконвалі нанятыя мастакі, сярод іх [[Вінцэнт Смакоўскі]], [[Караль Рачынскі]], [[Генрык Жукоўскі]] і [[Тадэвуш Лукашэвіч]]<ref name="PSB" />. У 1837 годзе літаграфію пераняла [[Беларуская навучальная акруга]], і Пшыбыльскі страціў арэнду. 5 лістапада 1837 года кіраўніцтва літаграфіяй і яго пасаду ў гімназіі заняў [[Антоні Клюкоўскі]]<ref name="PSB" />. === Апошнія гады === Пра далейшае жыццё Пшыбыльскага звестак мала. У 1837 годзе ён атрымаў чын [[Тытулярны саветнік|тытулярнага саветніка]], у 1842 годзе — [[Калежскі асэсар|калежскага асесара]]. У 1858 годзе разам з сынамі пацвердзіў шляхецтва і быў упісаны ў радаводныя кнігі шляхты [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. Памёр у Вільні, пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|Бернардзінскіх могілках]]<ref name="PSB" />. == Творчасць == Сярод літаграфій Пшыбыльскага: * партрэт фельдмаршала [[Іван Дзібіч-Забалканскі|Дзібіча-Забалканскага]] (дзве версіі, 1830—1831); * пагрудны партрэт [[Андрэй Снядэцкі|Андрэя Снядэцкага]] (1830); * «Галава Хрыста» (1831); * партрэты папячыцеля Беларускай навучальнай акругі [[Эварыст Грубер|Эварыста Грубера]] і дырэктара Віленскай губернскай гімназіі А. Усцінава; * бюст імператара [[Мікалай I|Мікалая I]]; * партрэты [[Ібрагім-паша|Ібрагіма-пашы]], [[Тамаш Шукевіч|Тамаша Шукевіча]], Я. Дунікоўскага; * «Мазепа» паводле [[Арас Вернэ|Вернэ]], «Зубр» паводле Брунера<ref name="PSB" />. З жывапісных прац вядомыя парадныя партрэты Мікалая I: для актавай залы Віленскай губернскай гімназіі (да 1836) і ў поўны рост для гімназіі ў [[Кейданы|Кейданах]] (1838)<ref name="PSB" />. == Сям'я == Жонка — Ганна з Маліноўскіх. Сыны: * [[Вацлаў Пшыбыльскі]] (1828—1872) — педагог, перакладчык, дзеяч [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]; * Раман<ref name="PSB" />. {{Зноскі}} == Літаратура == * Drėma V. Przybylski Maciej (1794—1867) // Polski Słownik Biograficzny. T. 29. — S. 105—106. * {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пшыбыльскі Мацей}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Літографы]] [[Катэгорыя:Літографы Беларусі]] 093yspeoxg71q96fl4zwl1prod5lef5 5209928 5209925 2026-10-01T14:14:27Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5209928 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Мацей Пшыбыльскі | арыгінал імя = {{lang-pl|Maciej Przybylski}} | дата нараджэння = 24.2.1794 | дата смерці = 1.7.1867 | месца смерці = {{МС|Вільня}} | род дзейнасці = літограф, жывапісец, педагог | альма-матэр = [[Віленскі ўніверсітэт]] | дзеці = [[Вацлаў Пшыбыльскі]], Раман }} '''Мацей Пшыбыльскі''' ({{lang-pl|Maciej Przybylski}}; [[24 лютага]] [[1794]] — [[1 ліпеня]] [[1867]], [[Вільня]]) — літограф, жывапісец і педагог. З 1829 па 1837 год кіраваў літаграфіяй пры [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]<ref name="PSB">Drėma V. Przybylski Maciej (1794—1867) // Polski Słownik Biograficzny. T. 29. — S. 105—106.</ref>. == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === Паходзіў са шляхецкага роду [[Гжымала (герб)|герба Гжымала]], які жыў на [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]]. Сын Яна. Скончыў павятовую школу ў [[Гродна|Гродне]], пасля чаго два гады працаваў геометрам у [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскім павеце]]<ref name="PSB" />. У 1815 годзе паступіў на фізіка-матэматычны факультэт Віленскага ўніверсітэта, у чэрвені 1817 года атрымаў ступень кандыдата філасофіі. З 30 чэрвеня 1817 года вучыўся ў Настаўніцкай семінарыі. На факультэце літаратуры і вольных мастацтваў вывучаў рысунак і жывапіс пад кіраўніцтвам [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]] і слухаў лекцыі па эстэтыцы [[Лявон Бароўскі|Лявона Бароўскага]]. У 1820 годзе ўдзельнічаў у акадэмічнай выставе з 14 працамі, пераважна копіямі партрэтаў Рустэма і карцін фламандскіх мастакоў. Віленская прэса адгукнулася пра іх прыхільна<ref name="PSB" />. === Педагагічная дзейнасць === З 1820 года выкладаў рысаванне ў павятовай школе ў [[Маладзечна|Маладзечне]], пасля працаваў у [[Мінская мужчынская гімназія|гімназіі ў Мінску]] (1821/22), зноў у Маладзечне (1822/23), у [[Бабруйск|Бабруйску]] (1823/24) і ў [[Крожы|Крожах]] (1824/25). У 1825 годзе пераведзены ў Вільню, дзе выкладаў у [[1-я Віленская мужчынская гімназія|гімназіі]] да 1837 года. У 1826 годзе атрымаў чын [[Калежскі сакратар|калежскага сакратара]]<ref name="PSB" />. === Літаграфічная майстэрня === 23 красавіка 1829 года ўніверсітэт узнагародзіў Пшыбыльскага за альбом з 36 узорных рысункаў для навучання рысаванню. Рада ўніверсітэта вырашыла надрукаваць альбом літаграфічным спосабам для ўсіх школ навучальнай акругі. Для гэтага аднавілі ўніверсітэцкую літаграфію, якая з 1826 года не мела кіраўніка, а кіраўніком прызначылі Пшыбыльскага. Для навучання яго літаграфскай тэхніцы з Варшавы запрасілі [[Валенці Слівіцкі|Валенція Слівіцкага]], але той пакінуў Вільню ўжо ў маі 1829 года, скардзячыся на паводзіны вучня. Ці быў альбом надрукаваны, невядома<ref name="PSB" />. З 1 лістапада 1829 года Пшыбыльскі кіраваў літаграфіяй, працягваючы выкладаць у гімназіі. У ліпені 1830 года па даручэнні ўніверсітэта аглядаў радовішчы літаграфічнага каменю на [[Падолле|Падоллі]]. Радовішча ў маёнтку [[Сапегі|Сапегаў]] Кунча ён прызнаў непрыдатным. Затое каля вёскі Хонькавіцы ў маёнтку Чацкіх знайшоў камень, які, на яго думку, не саступаў баварскаму, і прывёз у Вільню больш за сто пліт. На адной з іх ён выканаў свой аўтапартрэт<ref name="PSB" />. Пасля [[Закрыццё Віленскага ўніверсітэта|закрыцця ўніверсітэта]] літаграфію пераняла [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія]], і Пшыбыльскі да 1837 года трымаў яе ў арэндзе. Друкаваная там прадукцыя мела подпіс «w Lith. Przybylskiego». Акрамя мастацкіх літаграфій установа выпускала ноты, сексцерны (літаграфаваныя лекцыі), этыкеткі, рэкламу і абвесткі. Большую частку мастацкіх прац выконвалі нанятыя мастакі, сярод іх [[Вінцэнт Смакоўскі]], [[Караль Рачынскі]], [[Генрык Жукоўскі]] і [[Тадэвуш Лукашэвіч]]<ref name="PSB" />. У 1837 годзе літаграфію пераняла [[Беларуская навучальная акруга]], і Пшыбыльскі страціў арэнду. 5 лістапада 1837 года кіраўніцтва літаграфіяй і яго пасаду ў гімназіі заняў [[Антоні Клюкоўскі]]<ref name="PSB" />. === Апошнія гады === Пра далейшае жыццё Пшыбыльскага звестак мала. У 1837 годзе ён атрымаў чын [[Тытулярны саветнік|тытулярнага саветніка]], у 1842 годзе — [[Калежскі асэсар|калежскага асесара]]. У 1858 годзе разам з сынамі пацвердзіў шляхецтва і быў упісаны ў радаводныя кнігі шляхты [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. Памёр у Вільні, пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|Бернардзінскіх могілках]]<ref name="PSB" />. == Творчасць == Сярод літаграфій Пшыбыльскага: * партрэт фельдмаршала [[Іван Дзібіч-Забалканскі|Дзібіча-Забалканскага]] (дзве версіі, 1830—1831); * пагрудны партрэт [[Андрэй Снядэцкі|Андрэя Снядэцкага]] (1830); * «Галава Хрыста» (1831); * партрэты папячыцеля Беларускай навучальнай акругі [[Эварыст Грубер|Эварыста Грубера]] і дырэктара Віленскай губернскай гімназіі А. Усцінава; * бюст імператара [[Мікалай I|Мікалая I]]; * партрэты [[Ібрагім-паша|Ібрагіма-пашы]], [[Тамаш Шукевіч|Тамаша Шукевіча]], Я. Дунікоўскага; * «Мазепа» паводле [[Арас Вернэ|Вернэ]], «Зубр» паводле Брунера<ref name="PSB" />. З жывапісных прац вядомыя парадныя партрэты Мікалая I: для актавай залы Віленскай губернскай гімназіі (да 1836) і ў поўны рост для гімназіі ў [[Кейданы|Кейданах]] (1838)<ref name="PSB" />. == Сям'я == Жонка — Ганна з Маліноўскіх. Сыны: * [[Вацлаў Пшыбыльскі]] (1828—1872) — педагог, перакладчык, дзеяч [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]; * Раман<ref name="PSB" />. {{Зноскі}} == Літаратура == * Drėma V. Przybylski Maciej (1794—1867) // Polski Słownik Biograficzny. T. 29. — S. 105—106. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пшыбыльскі Мацей}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Літографы]] [[Катэгорыя:Літографы Беларусі]] fzta0rf2ochnuekc0iyi5wui0a812ea 5209944 5209928 2026-10-01T14:43:08Z Aliaksei Lastouski 75892 5209944 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Мацей Пшыбыльскі | арыгінал імя = {{lang-pl|Maciej Przybylski}} | дата нараджэння = 24.2.1794 | дата смерці = 1.7.1867 | месца смерці = {{МС|Вільня}} | род дзейнасці = літограф, жывапісец, педагог | альма-матэр = [[Віленскі ўніверсітэт]] | дзеці = [[Вацлаў Пшыбыльскі]], Раман }} '''Мацей Пшыбыльскі''' ({{lang-pl|Maciej Przybylski}}; [[24 лютага]] [[1794]] — [[1 ліпеня]] [[1867]], [[Вільня]]) — літограф, жывапісец і педагог. З 1829 па 1837 год кіраваў літаграфіяй пры [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]<ref name="PSB">Drėma V. Przybylski Maciej (1794—1867) // Polski Słownik Biograficzny. T. 29. — S. 105—106.</ref>. == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === Паходзіў са шляхецкага роду [[Гжымала (герб)|герба Гжымала]], які жыў на [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]]. Сын Яна. Скончыў павятовую школу ў [[Гродна|Гродне]], пасля чаго два гады працаваў геометрам у [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскім павеце]]<ref name="PSB" />. У 1815 годзе паступіў на фізіка-матэматычны факультэт Віленскага ўніверсітэта, у чэрвені 1817 года атрымаў ступень кандыдата філасофіі. З 30 чэрвеня 1817 года вучыўся ў Настаўніцкай семінарыі. На факультэце літаратуры і вольных мастацтваў вывучаў рысунак і жывапіс пад кіраўніцтвам [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]] і слухаў лекцыі па эстэтыцы [[Лявон Бароўскі|Лявона Бароўскага]]. У 1820 годзе ўдзельнічаў у акадэмічнай выставе з 14 працамі, пераважна копіямі партрэтаў Рустэма і карцін фламандскіх мастакоў. Віленская прэса адгукнулася пра іх прыхільна<ref name="PSB" />. === Педагагічная дзейнасць === З 1820 года выкладаў рысаванне ў павятовай школе ў [[Маладзечна|Маладзечне]], пасля працаваў у [[Мінская мужчынская гімназія|гімназіі ў Мінску]] (1821/22), зноў у Маладзечне (1822/23), у [[Бабруйск|Бабруйску]] (1823/24) і ў [[Крожы|Крожах]] (1824/25). У 1825 годзе пераведзены ў Вільню, дзе выкладаў у [[1-я Віленская мужчынская гімназія|гімназіі]] да 1837 года. У 1826 годзе атрымаў чын [[Калежскі сакратар|калежскага сакратара]]<ref name="PSB" />. === Літаграфічная майстэрня === 23 красавіка 1829 года ўніверсітэт узнагародзіў Пшыбыльскага за альбом з 36 узорных рысункаў для навучання рысаванню. Рада ўніверсітэта вырашыла надрукаваць альбом літаграфічным спосабам для ўсіх школ навучальнай акругі. Для гэтага аднавілі ўніверсітэцкую літаграфію, якая з 1826 года не мела кіраўніка, а кіраўніком прызначылі Пшыбыльскага. Для навучання яго літаграфскай тэхніцы з Варшавы запрасілі [[Валенці Слівіцкі|Валенція Слівіцкага]], але той пакінуў Вільню ўжо ў маі 1829 года, скардзячыся на паводзіны вучня. Ці быў альбом надрукаваны, невядома<ref name="PSB" />. З 1 лістапада 1829 года Пшыбыльскі кіраваў літаграфіяй, працягваючы выкладаць у гімназіі. У ліпені 1830 года па даручэнні ўніверсітэта аглядаў радовішчы літаграфічнага каменю на [[Падолле|Падоллі]]. Радовішча ў маёнтку [[Сапегі|Сапегаў]] Кунча ён прызнаў непрыдатным. Затое каля вёскі Хонькавіцы ў маёнтку Чацкіх знайшоў камень, які, на яго думку, не саступаў баварскаму, і прывёз у Вільню больш за сто пліт. На адной з іх ён выканаў свой аўтапартрэт<ref name="PSB" />. Пасля [[Закрыццё Віленскага ўніверсітэта|закрыцця ўніверсітэта]] літаграфію пераняла [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія]], і Пшыбыльскі да 1837 года трымаў яе ў арэндзе. Друкаваная там прадукцыя мела подпіс «w Lith. Przybylskiego». Акрамя мастацкіх літаграфій установа выпускала ноты, сексцерны (літаграфаваныя лекцыі), этыкеткі, рэкламу і абвесткі. Большую частку мастацкіх прац выконвалі нанятыя мастакі, сярод іх [[Вінцэнт Смакоўскі]], [[Караль Рачынскі]], [[Генрык Жукоўскі]] і [[Тадэвуш Лукашэвіч]]<ref name="PSB" />. Акрамя таго, ён выконваў тэксты і ілюстрацыі для розных выданняў: * «Спецыяльная заалогія» Э. К. Эйхвальда (1829–1831); * «Лекцыі па агульнай паталогіі» А. Абіхта (1831); * падручнік на польскай мове «Пачаткі рысавання» (1830). У 1837 годзе літаграфію пераняла [[Беларуская навучальная акруга]], і Пшыбыльскі страціў арэнду. 5 лістапада 1837 года кіраўніцтва літаграфіяй і яго пасаду ў гімназіі заняў [[Антоні Клюкоўскі]]<ref name="PSB" />. === Апошнія гады === Пра далейшае жыццё Пшыбыльскага звестак мала. У 1837 годзе ён атрымаў чын [[Тытулярны саветнік|тытулярнага саветніка]], у 1842 годзе — [[Калежскі асэсар|калежскага асесара]]. У 1858 годзе разам з сынамі пацвердзіў шляхецтва і быў упісаны ў радаводныя кнігі шляхты [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. Памёр у Вільні, пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|Бернардзінскіх могілках]]<ref name="PSB" />. == Творчасць == Сярод літаграфій Пшыбыльскага: * партрэты прафесараў Віленскага ўніверсітэта; * віды Вільні і Троцкага замка; * «Мазепа» паводле [[Арас Вернэ|Вернэ]], «Зубр» паводле Брунера<ref name="PSB" />. З жывапісных прац вядомыя парадныя партрэты Мікалая I: для актавай залы Віленскай губернскай гімназіі (да 1836) і ў поўны рост для гімназіі ў [[Кейданы|Кейданах]] (1838)<ref name="PSB" />. == Сям'я == Жонка — Ганна з Маліноўскіх. Сыны: * [[Вацлаў Пшыбыльскі]] (1828—1872) — педагог, перакладчык, дзеяч [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]; * Раман<ref name="PSB" />. {{Зноскі}} == Літаратура == * Drėma V. Przybylski Maciej (1794—1867) // Polski Słownik Biograficzny. T. 29. — S. 105—106. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пшыбыльскі Мацей}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Літографы]] [[Катэгорыя:Літографы Беларусі]] q91u455j5bdezn4qiv4rq9lffcgl4nh 10 815941 5209934 2026-10-01T14:25:05Z Ciepiersia 162280 новы 5209934 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Пенітэнцыярныя ўстановы Мінскай губерні |назва = Пенітэнцыярныя ўстановы [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] |стан = {{{state|autocollapse}}} |від = |тытульны_клас = |клас_спісаў = hlist |групавы_клас = |група1 = Губернскія і павятовыя<br/>турэмныя замкі |спіс1 = * [[Пішчалаўскі замак|Мінскі губернскі турэмны замак]] * [[Бабруйскі турэмны замак]] * [[Барысаўскі турэмны замак]] * [[Ігуменскі турэмны замак]] * [[Мазырскі турэмны замак]] * [[Навагрудскі турэмны замак]] * [[Пінскі турэмны замак]] * [[Рэчыцкі турэмны замак]] * [[Слуцкі турэмны замак]] |група2 = Ваенныя і крапасныя |спіс2 = * [[Бабруйская крэпасць#Турма і палітычны вязняў|Арыштанцкія казематы Бабруйскай крэпасці]] |група3 = Спецыялізаваныя |спіс3 = * [[Мінскі перасыльны пункт]] * [[Паліцэйскія арыштныя дамы Мінскай губерні|Паліцэйскія арыштныя дамы]] |група4 = Звязаныя паняцці |спіс4 = * [[Галоўнае турэмнае кіраванне]] * [[Таварыства апякунства над турмамі]] * [[Улажэнне аб пакараннях крымінальных і выпраўленчых]] * [[Катаржная турма]] |ніжэй = }} <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Пенітэнцыярныя ўстановы]] </noinclude> hunsne3zzb7thlguaxb2wc7pi4oup25 5209972 5209934 2026-10-01T15:30:03Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5209972 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Пенітэнцыярныя ўстановы Мінскай губерні |назва = Пенітэнцыярныя ўстановы [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] |стан = {{{state|autocollapse}}} |від = |тытульны_клас = |клас_спісаў = hlist |групавы_клас = |група1 = Губернскія і павятовыя<br/>турэмныя замкі |спіс1 = * [[Пішчалаўскі замак|Мінскі губернскі турэмны замак]] * [[Бабруйскі турэмны замак]] * [[Барысаўскі замак|Барысаўскі турэмны замак]] * [[Ігуменскі турэмны замак]] * [[Мазырскі турэмны замак]] * [[Навагрудскі турэмны замак]] * [[Пінскі турэмны замак]] * [[Рэчыцкі турэмны замак]] * [[Слуцкі турэмны замак]] |група2 = Ваенныя і крапасныя |спіс2 = * [[Бабруйская крэпасць#Турма і палітычны вязняў|Арыштанцкія казематы Бабруйскай крэпасці]] |група3 = Спецыялізаваныя |спіс3 = * [[Мінскі перасыльны пункт]] * [[Паліцэйскія арыштныя дамы Мінскай губерні|Паліцэйскія арыштныя дамы]] |група4 = Звязаныя паняцці |спіс4 = * [[Галоўнае турэмнае кіраванне]] * [[Таварыства апякунства над турмамі]] * [[Улажэнне аб пакараннях крымінальных і выпраўленчых]] * [[Катаржная турма]] |ніжэй = }} <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Пенітэнцыярныя ўстановы]] </noinclude> qqv1lleujnijo37f26i7zfjcpytldf6 5210009 5209972 2026-10-01T16:33:27Z Ciepiersia 162280 афармленне 5210009 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Пенітэнцыярныя ўстановы Мінскай губерні |загаловак = Пенітэнцыярныя ўстановы [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] |стан = {{{state|autocollapse}}} |від = |тытульны_клас = |клас_спісаў = hlist |групавы_клас = |група1 = Губернскія і павятовыя<br/>турэмныя замкі |спіс1 = * [[Пішчалаўскі замак|Мінскі губернскі турэмны замак]] * [[Бабруйскі турэмны замак]] * [[Барысаўскі замак|Барысаўскі турэмны замак]] * [[Ігуменскі турэмны замак]] * [[Мазырскі турэмны замак]] * [[Навагрудскі турэмны замак]] * [[Пінскі турэмны замак]] * [[Рэчыцкі турэмны замак]] * [[Слуцкі турэмны замак]] |група2 = Ваенныя і крапасныя |спіс2 = * [[Бабруйская крэпасць#Турма і палітычны вязняў|Арыштанцкія казематы Бабруйскай крэпасці]] |група3 = Спецыялізаваныя |спіс3 = * [[Мінскі перасыльны пункт]] * [[Паліцэйскія арыштныя дамы Мінскай губерні|Паліцэйскія арыштныя дамы]] |група4 = Звязаныя паняцці |спіс4 = * [[Галоўнае турэмнае кіраванне]] * [[Таварыства апякунства над турмамі]] * [[Улажэнне аб пакараннях крымінальных і выпраўленчых]] * [[Катаржная турма]] |ніжэй = }} <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Пенітэнцыярныя ўстановы]] </noinclude> b61fpe0zlz3voxu85codyf8mkjawqki 10 815942 5209938 2026-10-01T14:26:40Z Ciepiersia 162280 новы 5209938 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Пенітэнцыярныя ўстановы Віцебскай губерні |назва = Пенітэнцыярныя ўстановы [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] |стан = {{{state|autocollapse}}} |клас_спісаў = hlist |група1 = Губернскія і павятовыя<br/>турэмныя замкі |спіс1 = * [[Віцебскі губернскі турэмны замак]] * [[Веліжскі турэмны замак]] * [[Гарадоцкі турэмны замак]] * [[Дрысенскі турэмны замак]] * [[Дзвінскі турэмны замак]] * [[Лепельскі турэмны замак]] * [[Невельскі турэмны замак]] * [[Полацкі турэмны замак]] * [[Рэжыцкі турэмны замак]] * [[Себежскі турэмны замак]] * [[Суражскі турэмны замак]] |група2 = Спецыялізаваныя |спіс2 = * [[Дзвінская крапасная турма]] * [[Паліцэйскія арыштныя дамы Віцебскай губерні|Паліцэйскія арыштныя дамы]] |ніжэй = }} <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Пенітэнцыярныя ўстановы]] </noinclude> au55jvh5f61q6gbbhukkw0h9egbbon3 5210015 5209938 2026-10-01T16:36:39Z Ciepiersia 162280 афармленне 5210015 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Пенітэнцыярныя ўстановы Віцебскай губерні |загаловак = Пенітэнцыярныя ўстановы [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] |стан = {{{state|autocollapse}}} |клас_спісаў = hlist |група1 = Губернскія і павятовыя<br/>турэмныя замкі |спіс1 = * [[Віцебскі губернскі турэмны замак]] * [[Веліжскі турэмны замак]] * [[Гарадоцкі турэмны замак]] * [[Дрысенскі турэмны замак]] * [[Дзвінскі турэмны замак]] * [[Лепельскі турэмны замак]] * [[Невельскі турэмны замак]] * [[Полацкі турэмны замак]] * [[Рэжыцкі турэмны замак]] * [[Себежскі турэмны замак]] * [[Суражскі турэмны замак]] |група2 = Спецыялізаваныя |спіс2 = * [[Дзвінская крапасная турма]] * [[Паліцэйскія арыштныя дамы Віцебскай губерні|Паліцэйскія арыштныя дамы]] |ніжэй = }} <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Пенітэнцыярныя ўстановы]] </noinclude> d4ngteryd9ytxyfeprtawffgt89olhm 10 815943 5209945 2026-10-01T14:48:39Z Ciepiersia 162280 новы 5209945 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Пенітэнцыярныя ўстановы Магілёўскай губерні |назва = Пенітэнцыярныя ўстановы [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] |стан = {{{state|autocollapse}}} |клас_спісаў = hlist |група1 = Губернскія і павятовыя<br/>турэмныя замкі |спіс1 = * [[Магілёўскі губернскі турэмны замак]] * [[Аршанскі турэмны замак]] * [[Быхаўскі турэмны замак]] * [[Гомельскі турэмны замак]] * [[Гора-Гарэцкі турэмны замак]] * [[Клімавіцкі турэмны замак]] * [[Мсціслаўскі турэмны замак]] * [[Рагачоўскі турэмны замак]] * [[Сенненскі турэмны замак]] * [[Чавускі турэмны замак]] * [[Чэрыкаўскі турэмны замак]] |група2 = Спецыялізаваныя |спіс2 = * [[Горкіна-Паўлаўскае выпраўленчае арыштанцкае аддзяленне]] * [[Паліцэйскія арыштныя дамы Магілёўскай губерні|Паліцэйскія арыштныя дамы]] |ніжэй = }} <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Пенітэнцыярныя ўстановы]] </noinclude> raz22hi0gzn0zqzrw8pxhyljp7ibej7 5210014 5209945 2026-10-01T16:35:26Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5210014 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Пенітэнцыярныя ўстановы Магілёўскай губерні |загаловак = Пенітэнцыярныя ўстановы [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] |стан = {{{state|autocollapse}}} |клас_спісаў = hlist |група1 = Губернскія і павятовыя<br/>турэмныя замкі |спіс1 = * [[Магілёўскі губернскі турэмны замак]] * [[Аршанскі турэмны замак]] * [[Быхаўскі турэмны замак]] * [[Гомельскі турэмны замак]] * [[Гора-Гарэцкі турэмны замак]] * [[Клімавіцкі турэмны замак]] * [[Мсціслаўскі турэмны замак]] * [[Рагачоўскі турэмны замак]] * [[Сенненскі турэмны замак]] * [[Чавускі турэмны замак]] * [[Чэрыкаўскі турэмны замак]] |група2 = Спецыялізаваныя |спіс2 = * [[Горкіна-Паўлаўскае выпраўленчае арыштанцкае аддзяленне]] * [[Паліцэйскія арыштныя дамы Магілёўскай губерні|Паліцэйскія арыштныя дамы]] |ніжэй = }} <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Пенітэнцыярныя ўстановы]] </noinclude> 62m4dhzve069bsk2lil330av42iliry 5210176 5210014 2026-10-02T06:34:12Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5210176 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Пенітэнцыярныя ўстановы Магілёўскай губерні |загаловак = Пенітэнцыярныя ўстановы [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] |стан = {{{state|autocollapse}}} |клас_спісаў = hlist |група1 = Губернскія і павятовыя<br/>турэмныя замкі |спіс1 = * [[Магілёўская губернская турма|Магілёўскі губернскі турэмны замак]] * [[Аршанскі турэмны замак]] * [[Быхаўскі турэмны замак]] * [[Гомельскі турэмны замак]] * [[Гора-Гарэцкі турэмны замак]] * [[Клімавіцкі турэмны замак]] * [[Мсціслаўскі турэмны замак]] * [[Рагачоўскі турэмны замак]] * [[Сенненскі турэмны замак]] * [[Чавускі турэмны замак]] * [[Чэрыкаўскі турэмны замак]] |група2 = Спецыялізаваныя |спіс2 = * [[Горкіна-Паўлаўскае выпраўленчае арыштанцкае аддзяленне]] * [[Паліцэйскія арыштныя дамы Магілёўскай губерні|Паліцэйскія арыштныя дамы]] |ніжэй = }} <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Пенітэнцыярныя ўстановы]] </noinclude> pppta5hufaul7clk13t6lf3p5mckin8 10 815944 5209947 2026-10-01T14:49:19Z Ciepiersia 162280 новы 5209947 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Пенітэнцыярныя ўстановы Гродзенскай губерні |назва = Пенітэнцыярныя ўстановы [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] |стан = {{{state|autocollapse}}} |клас_спісаў = hlist |група1 = Губернскія і павятовыя<br/>турэмныя замкі |спіс1 = * [[Гродзенскі губернскі турэмны замак]] * [[Беластоцкі турэмны замак]] * [[Брэст-Літоўскі турэмны замак]] * [[Ваўкавыскі турэмны замак]] * [[Кобрынскі турэмны замак]] * [[Пружанскі турэмны замак]] * [[Слонімскі турэмны замак]] * [[Сакольскі турэмны замак]] * [[Бяльскі турэмны замак]] |група2 = Ваенныя і крапасныя |спіс2 = * [[Брэст-Літоўская крапасная турма]] |група3 = Спецыялізаваныя |спіс3 = * [[Гродзенская перасыльная турма]] * [[Паліцэйскія арыштныя дамы Гродзенскай губерні|Паліцэйскія арыштныя дамы]] |ніжэй = }} <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Пенітэнцыярныя ўстановы]] </noinclude> quk6ivah5z7wfp3g6bkl059hixspt1y 5210012 5209947 2026-10-01T16:35:10Z Ciepiersia 162280 афармленне 5210012 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Пенітэнцыярныя ўстановы Гродзенскай губерні |загаловак = Пенітэнцыярныя ўстановы [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] |стан = {{{state|autocollapse}}} |клас_спісаў = hlist |група1 = Губернскія і павятовыя<br/>турэмныя замкі |спіс1 = * [[Гродзенскі губернскі турэмны замак]] * [[Беластоцкі турэмны замак]] * [[Брэст-Літоўскі турэмны замак]] * [[Ваўкавыскі турэмны замак]] * [[Кобрынскі турэмны замак]] * [[Пружанскі турэмны замак]] * [[Слонімскі турэмны замак]] * [[Сакольскі турэмны замак]] * [[Бяльскі турэмны замак]] |група2 = Ваенныя і крапасныя |спіс2 = * [[Брэст-Літоўская крапасная турма]] |група3 = Спецыялізаваныя |спіс3 = * [[Гродзенская перасыльная турма]] * [[Паліцэйскія арыштныя дамы Гродзенскай губерні|Паліцэйскія арыштныя дамы]] |ніжэй = }} <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Пенітэнцыярныя ўстановы]] </noinclude> gijscvid9ch0nebuhb8um5dz474yfbb 10 815945 5209948 2026-10-01T14:55:51Z Ciepiersia 162280 новы 5209948 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Пенітэнцыярныя ўстановы Віленскай губерні |назва = Пенітэнцыярныя ўстановы [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] |стан = {{{state|autocollapse}}} |клас_спісаў = hlist |група1 = Губернскія і павятовыя<br/>турэмныя замкі |спіс1 = * [[Віленскі губернскі турэмны замак]] * [[Вілейскі турэмны замак]] * [[Дзісенскі турэмны замак]] * [[Лідскі турэмны замак]] * [[Ашмянскі турэмны замак]] * [[Свянцянскі турэмны замак]] * [[Трокскі турэмны замак]] |група2 = Палітычныя і следчыя |спіс2 = * [[Лукішская турма|Віленская Лукішская турма]] (з 1904) * [[Антокальская турма]] * [[Следчая турма пры Віленскім жандарскім упраўленні]] |група3 = Спецыялізаваныя |спіс3 = * [[Паліцэйскія арыштныя дамы Віленскай губерні|Паліцэйскія арыштныя дамы]] |ніжэй = }} <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Пенітэнцыярныя ўстановы]] </noinclude> hhabqwmozrm6pxclej6x0mx27mc6ep3 5210010 5209948 2026-10-01T16:35:00Z Ciepiersia 162280 афармленне 5210010 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Пенітэнцыярныя ўстановы Віленскай губерні |загаловак = Пенітэнцыярныя ўстановы [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] |стан = {{{state|autocollapse}}} |клас_спісаў = hlist |група1 = Губернскія і павятовыя<br/>турэмныя замкі |спіс1 = * [[Віленскі губернскі турэмны замак]] * [[Вілейскі турэмны замак]] * [[Дзісенскі турэмны замак]] * [[Лідскі турэмны замак]] * [[Ашмянскі турэмны замак]] * [[Свянцянскі турэмны замак]] * [[Трокскі турэмны замак]] |група2 = Палітычныя і следчыя |спіс2 = * [[Лукішская турма|Віленская Лукішская турма]] (з 1904) * [[Антокальская турма]] * [[Следчая турма пры Віленскім жандарскім упраўленні]] |група3 = Спецыялізаваныя |спіс3 = * [[Паліцэйскія арыштныя дамы Віленскай губерні|Паліцэйскія арыштныя дамы]] |ніжэй = }} <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Пенітэнцыярныя ўстановы]] </noinclude> tmnqv49y3tlmwq1r7t5qj129n6f6nha 0 815946 5209951 2026-10-01T15:03:24Z DBatura 73587 Новая старонка: «[[30 верасня]] [[2026]] года самалёт [[Boeing 737 MAX 8]] авіякампаніі [[Flydubai]], які выконваў рэгулярны рэйс FZ1073 з [[Дубай (аэрапорт)|Дубая]] ў [[аэрапорт імя Бэн-Гурыёна|Тэль-Авіў]], падчас палёту ў раёне мяжы [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] і [[Іарданія|Іарданіі]] рэз...» 5209951 wikitext text/x-wiki [[30 верасня]] [[2026]] года самалёт [[Boeing 737 MAX 8]] авіякампаніі [[Flydubai]], які выконваў рэгулярны рэйс FZ1073 з [[Дубай (аэрапорт)|Дубая]] ў [[аэрапорт імя Бэн-Гурыёна|Тэль-Авіў]], падчас палёту ў раёне мяжы [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] і [[Іарданія|Іарданіі]] рэзка страціў вышыню і перадаў сігналы агульнай надзвычайнай сітуацыі і незаконнага ўмяшання. Пасля гэтага лайнер змяніў маршрут і здзейсніў вымушаную пасадку ў [[Табук (аэрапорт)|аэрапорце]] [[Табук (горад)|Табука]] (Саудаўская Аравія)<ref name="AP">{{cw|url=https://apnews.com/article/israel-saudi-arabia-dubai-emergency-landing-fd1835479898f2f944792913af7cbce6|title=A fight between pilots forces a flight to Tel Aviv to land in Saudi Arabia, officials say|website=[[Associated Press]]|author=Samy Magdy, Sam Metz, Melanie Lidman|date=2026-09-30|access-date=2026-09-30|lang=en}}</ref><ref name="Reuters">{{cw|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/diverted-flydubai-flight-israel-was-not-hijacking-incident-israeli-prime-2026-09-30/|title=Israeli officials say diverted flydubai incident may be attempted 'terror attack' |website=[[Reuters]]|author=Alexander Cornwell, Rami Amichay |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. На борце знаходзіліся 174 пасажыры, у асноўным — грамадзяне [[Ізраіль|Ізраіля]], у тым ліку 27 дзяцей<ref name="RBC-main">{{cw |url=https://www.rbc.ru/society/30/09/2026/6abcc53095ce758f5ce0840a |title=Теракт или драка пилотов. Главное о произошедшем на борту Flydubai |website=[[РБК]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30}}</ref>. Абодва пілоты атрымалі траўмы і пасля пасадкі былі шпіталізаваныя<ref name="SaudiGazette">{{cw|url=https://saudigazette.com.sa/article/664991/saudi-arabia/flydubai-flight-makes-emergency-landing-at-tabuk-airport-two-pilots-injured|title=Flydubai flight makes emergency landing at Tabuk airport; two pilots injured|website=Saudi Gazette |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. Паводле папярэдніх звестак, другі пілот напаў на камандзіра паветранага судна Сміта Мачхара і нанёс яму нажавыя раненні; аднак некалькі пасажыраў, пачуўшы крыкі і гукі барацьбы з кабіны, уварваліся ўнутр і здолелі абясшкодзіць нападніка; другі пілот мог мець намер захапіць кіраванне самалётам або разбіць яго. На борце апынуліся прафесійныя лётчыкі, якія змаглі здзейсніць экстранную пасадку<ref name=":1">{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/28167275|title=Драка и экстренная посадка. Что известно об инциденте на борту самолета Flydubai|lang=ru|website=ТАСС|date=30-09-2026}}</ref>. Абставіны і матывы здарэння расследуюцца<ref name="Reuters"/>. Міністр абароны Ізраіля [[Ісраэль Кац (палітык)|Ісраэль Кац]] заявіў, што, паводле першапачатковых звестак, гаворка ідзе пра «спробу [[джыхадызм|джыхадысцкага]] тэракту»<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2026/09/30/ministr-oborony-izrailya-nazval-intsident-na-reyse-flydubai-popytkoy-dzhihadistskogo-terakta|title=Министр обороны Израиля назвал инцидент на рейсе FlyDubai «попыткой джихадистского теракта»|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-09-30}}</ref>. == Самалёт == Самалёт, які ўдзельнічаў у інцыдэнце — Boeing 737 MAX 8 (рэгістрацыйны нумар A6-FKF, завадскі нумар 61013, серыйны нумар 8422)<ref name="asn">{{cite web |url=https://aviation-safety.net/wikibase/582792 |title=Incident Boeing 737 MAX 8 A6-FKF, Wednesday 30 September 2026 |author= |date=2026-09-30 |publisher=Aviation Safety Network |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. Самалёт быў выпушчаны ў 2022 годзе і абсталяваны двума турбавентылятарнымі рухавікамі CFMI CFM LEAP-1B. На момант інцыдэнту эксплуатаваўся авіякампаніяй [[Flydubai]]<ref name="asn"/>. == Палёт == [[Файл:Flydubai Flight 1073 altitude and speed.svg|міні|злева|Вышыня і хуткасць палёту рэйса 1073]] Рэйс FZ1073 выконваў Boeing 737 MAX 8 з рэгістрацыйным нумарамA6-FKF<ref name="AlJazeera">{{cw|url=https://www.aljazeera.net/news/2026/9/30/هبوط-حاد-ورمز-اختطاف-واستنفار-ماذا-جرى|title=هبوط حاد ورمز اختطاف واستنفار.. ماذا جرى على متن رحلة "فلاي دبي"؟ |website=[[Аль-Джазира]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=ar}}</ref>. Самалёт накіроўваўся з міжнароднага аэрапорта Дубая ў [[аэрапорт імя Бэн-Гурыёна]] ([[Тэль-Авіў]])<ref name="GulfNews">{{cw|url=https://gulfnews.com/business/aviation/flydubai-flight-to-israel-reports-incident-lands-safely-passengers-safe-1.500693143|title=flydubai flight to Israel reports incident, lands safely, passengers safe|website=[[Gulf News]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. Прыкладна праз дзве гадзіны пасля вылету, незадоўга да перасячэння мяжы з Ізраілем, самалёт рэзка знізіўся з вышыні каля 10 000 м да 5200 м прыкладна за хвіліну, зніжэнне адбывалася амаль з хуткасцю гуку (331,46 м/с)<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/28167201?ysclid=muocrrplj8328279443|title=Маршрут изменен: что произошло с рейсом Flydubai из Дубая в Тель-Авив|lang=ru|website=ТАСС|date=30-09-2026}}</ref>. Пасля гэтага ён выканаў манеўры ў раёне мяжы з Іарданіяй і пасля накіраваўся ў бок [[Табук (горад)|Табука]], дзе знаходзіўся бліжэйшы аэрапорт<ref name="AP"/>. Паводле [[Reuters]], перад першым сігналам надзвычайнай сітуацыі самалёт на адным з участкаў страціў каля 4300 м вышыні менш чым за 30 секунд<ref name="Reuters"/>. У ходзе інцыдэнту самалёт спачатку перадаў код адказчыка 7700, які выкарыстоўваецца для абазначэння агульнай надзвычайнай сітуацыі, а затым код 7500, які пазначае магчымае незаконнае ўмяшанне ў кіраванне паветраным суднам. Пазней самалёт зноў перадаў код агульнай надзвычайнай сітуацыі. У момант змены маршруту лайнер знаходзіўся ў раёне паветранай прасторы Іарданіі, пасля чаго накіраваўся ў Саудаўскую Аравію<ref name="Reuters"/>. Па заяве аператара аэрапорта Табука, яго дыспетчарскі цэнтр атрымаў ад рэйса FZ1073 сігнал бедства і запыт на аварыйную пасадку ў 08:44 па мясцовым часе. У аэрапорце быў абвешчаны рэжым надзвычайнай сітуацыі і прыведзеныя ў гатоўнасць аварыйныя службы. У 09:45 самалёт паспяхова прызямліўся<ref name="SaudiGazette"/>. == Інцыдэнт на борце == Першапачаткова звесткі пра здарэнне ў кабіне пілотаў былі супярэчлівымі. Ізраільскія крыніцы паведамілі аб фізічным канфлікце паміж двума пілотамі; [[Flydubai]] першапачаткова пацвердзіла толькі, што падчас палёту адбыўся «інцыдэнт», пасля якога самалёт здзейсніў пасадку, не ўдакладняючы абставінаў таго, што здарылася<ref name="Reuters" /><ref name="GulfNews" />. Пазней тры ізраільскія чыноўнікі паведамілі Reuters, што, паводле папярэдняй ацэнкі ізраільскіх уладаў, другі пілот нанёс камандзіру паветранага судна, якім быў грамадзянін [[Індыя|Індыі]] [[Сміт Мачхар]], нажавыя раненні. Адзін з чыноўнікаў заявіў, што здарэнне разглядаецца як магчымая спроба тэрарыстычнага нападу<ref name="Reuters" />. Паводле [[Associated Press]], у кабіне адбылася бойка паміж пілотамі, адзін з якіх быў узброены нажом. Відэазапісы з борта, вывучаныя агенцтвам, паказвалі двух параненых мужчын на падлозе салона, якім аказвалі дапамогу, а таксама людзей, якія знаходзіліся ля ўваходу ў кабіну пілотаў<ref name="AP" />. Паводле сведчанняў пасажыраў і іх сваякоў, пасля пачатку канфлікту самалёт рэзка страціў вышыню. Адна з пасажырак паведаміла, што двум пілотам, якія знаходзіліся на борце ў якасці пасажыраў, удалося ўзяць самалёт пад кантроль, у той час як іншыя людзі спрабавалі абясшкодзіць нападніка<ref name="AP" />. Паводле [[Reuters]], які спасылаўся на ізраільскіх чыноўнікаў, пасля сутыкнення ў кабіну ўвайшлі бортправаднікі і ўзялі сітуацыю пад кантроль<ref name="Reuters"/>. Паводле аднаго з пасажыраў, банкіру Tzvika Manes, яго жонка, чакаючы дачку каля туалетнай кабінкі, пачула шум і крыкі з кабіны пілотаў, пасля чаго паспяшалася звярнуцца да аднаго з запасных пілотаў, які сядзеў паблізу ў салоне. Паводле сведкі здарэння, усяго ў кабіну праніклі 3-5 чалавек, уключаючы простых пасажыраў рэйса. Яны абяззброілі нападніка, пасля чаго запасныя пілоты змаглі ўзяць кіраванне самалётам на сябе<ref name="Help">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/cw980g1lem5pt|title=Israel-Dubai flight: Netanyahu names 'hero' pilot attacked on flight as passengers arrive back in Israel|lang=en-GB|first=Oliver|last=O'Connell|website=BBC News|date=2026-09-30|access-date=2026-09-30|last2=Venkatraman|first2=Sakshi|last3=Donnison|first3=with Jon|last4=Israel|first4=Michael Shuval reporting from Ben Gurion airport in}}</ref>. Па словах аднаго з пасажыраў, адным з запасных пілотаў Flydubai, якія знаходзіліся ў салоне, быў брытанец, тады як пра другога пакуль няма інфармацыі<ref name="Independent">[https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-plane-flydubai-pilot-stabbing-uk-b3059208.html Off-duty British pilot ‘helped rescue plane’ after alleged stabbing in cockpit] // The Independent, 30 сентября 2026</ref>. Уварвацца ў кабіну і абясшкодзіць нападніка пасажыры змаглі дзякуючы таму, што камандзір экіпажа Сміт Мачхар, нягледзячы на раненне, здолеў адчыніць дзвярную засаўку, якая, згодна з пратаколам бяспекі, павінна быць зачыненая падчас палёту<ref>{{cw|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/wounded-flydubai-pilot-used-last-moments-of-his-energy-to-click-open-cockpit-door-so-hijacker-could-be-subdued/|title=Wounded flydubai pilot used ‘last moments of his energy’ to click open cockpit door so hijacker could be subdued |website=[[The Times of Israel]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-10-01 |lang=en}}</ref>. Пасажыр Шота Мусаеў, дантыст па прафесіі, аказаў экстранную медыцынскую дапамогу Сміту Маччхару, які губляў прытомнасць<ref name="Captain">[https://edition.cnn.com/2026/10/01/india/india-captain-smit-machchhar-flydubai-intl-hnk Rhea Mogul, Ayushi Shah. Captain Smit Machchhar: The ‘jovial’ pilot and father who thwarted the Flydubai attacker] // CNN, 1 октября 2026</ref>. == Нападнік == Паводле паведамленняў СМІ, нападнік з’яўляецца падданым [[Аман]]а, які працаваў у кампаніі каля 9 месяцаў<ref name="Guardian">[https://www.theguardian.com/world/2026/sep/30/israel-bound-passenger-plane-emergency-landing-saudi-arabia-pilots-feud] // The Guardian, 30 сентября 2026</ref>. Пазней прэм’ер-міністр Ізраіля [[Біньямін Нетаньяху]] заявіў, што хоць у яго няма інфармацыі пра гэта пілоце, той відавочна «ненавідзіць ізраільцян», прадэманстраваўшы «фанатызм і нянавісць няўяўнага маштабу». Таксама ён дадаў, што, магчыма, гэты пілот параніў камандзіра экіпажа пры дапамозе аварыйнай сякеры, якая ўваходзіць у абсталяванне авіяцыйнай кабіны<ref name="Out">[https://www.timesofisrael.com/out-of-harms-way-pilot-feted-for-helping-save-lives-of-everyone-aboard-flydubai-flight/ ‘Out of harm’s way’: Pilot feted for helping save lives of everyone aboard flydubai flight] // Times of Israel, 1 октября 2026</ref>. Нетаньяху паведаміў, што гэты пілот арыштаваны ўладамі Саудаўскай Аравіі, якія дапытваюць яго<ref>{{cw|url=https://tass.ru/proisshestviya/28166983|title=В Саудовской Аравии арестовали пилота Flydubai, ударившего ножом напарника |website=[[ТАСС]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-10-01 |lang=ru}}</ref>. == Наступствы == Пасля пасадкі камандзір паветранага судна і другі пілот былі дастаўлены ў бальніцу. Пасажырам была аказана неабходная медыцынская дапамога ў тэрмінале аэрапорта, адзін пасажыр быў шпіталізаваны. Аператар аэрапорта і авіякампанія пачалі каардынаваць прадастаўленне замяшчае самалёта для працягу іх паездкі<ref name="SaudiGazette" />. Ізраіль прапаноўваў выслаць за пасажырамі свой вайсковы самалёт, аднак саудаўская старана адмовілася ад гэтай прапановы і сама арганізавала рэйс<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/videos/international/saudi-blocks-israeli-military-rescue-aircraft-from-flydubai-evacuation-mbs-rejects-netanyahu-plea/amp_videoshow/134608391.cms Saudi Blocks Israeli Military & Rescue Aircraft From Flydubai Evacuation; MBS Rejects Netanyahu Plea] // The Times of India, 1 октября 2026</ref>. Увечары таго ж дня авіякампанія Flydubai спецыяльным эвакуацыйным рэйсам даставіла ўсіх пасажыраў у [[аэрапорт імя Бэн-Гурыёна / аэрапорт Тэль-Авіва]]. Пасля агляду медыкамі быў шпіталізаваны 51-гадовы мужчына з траўмай верхняй часткі цела<ref>{{cw|url=https://www.bfm.ru/amp/news/619477|title=Эвакуационный рейс Flydubai из Саудовской Аравии приземлился в Израиле |website=[[BFM]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-10-01 |lang=ru}}</ref>. Пасля атрымання інфармацыі аб здарэнні [[Ваенна-паветраныя сілы Ізраіля]] паднялі ў паветра знішчальнікі з-за боязі магчымага згону самалёта. Біньямін Нетаньяху правёў кансультацыі ў сувязі з інцыдэнтам; яго канцылярыя заявіла, што сітуацыя знаходзіцца пад кантролем і прымаюцца меры для вяртання пасажыраў у Ізраіль<ref name="Reuters" /><ref name="AP" />. Адразу пасля пасадкі прадстаўнік канцылярыі прэм’ера заявіў Reuters, што здарэнне на той момант не лічылася згонам самалёта. Пазней тры ізраільскія чыноўнікі паведамілі агенцтву, што ўлады разглядаюць здарэнне як магчымую спробу тэрарыстычнага нападу. Ізраільскія СМІ пры гэтым публікавалі супярэчлівыя звесткі аб матывах здарэння і нацыянальнасці пілотаў<ref name="Reuters" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} ccks7bohithk543cvnxjrvwz91mwk0b 5209952 5209951 2026-10-01T15:05:20Z DBatura 73587 5209952 wikitext text/x-wiki [[30 верасня]] [[2026]] года самалёт [[Boeing 737 MAX 8]] авіякампаніі [[Flydubai]], які выконваў рэгулярны рэйс FZ1073 з [[Дубай (аэрапорт)|Дубая]] ў [[аэрапорт імя Бэн-Гурыёна|Тэль-Авіў]], падчас палёту ў раёне мяжы [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] і [[Іарданія|Іарданіі]] рэзка страціў вышыню і перадаў сігналы агульнай надзвычайнай сітуацыі і незаконнага ўмяшання. Пасля гэтага лайнер змяніў маршрут і здзейсніў вымушаную пасадку ў [[Табук (аэрапорт)|аэрапорце]] [[Табук (горад)|Табука]] (Саудаўская Аравія)<ref name="AP">{{cw|url=https://apnews.com/article/israel-saudi-arabia-dubai-emergency-landing-fd1835479898f2f944792913af7cbce6|title=A fight between pilots forces a flight to Tel Aviv to land in Saudi Arabia, officials say|website=[[Associated Press]]|author=Samy Magdy, Sam Metz, Melanie Lidman|date=2026-09-30|access-date=2026-09-30|lang=en}}</ref><ref name="Reuters">{{cw|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/diverted-flydubai-flight-israel-was-not-hijacking-incident-israeli-prime-2026-09-30/|title=Israeli officials say diverted flydubai incident may be attempted 'terror attack' |website=[[Reuters]]|author=Alexander Cornwell, Rami Amichay |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. На борце знаходзіліся 174 пасажыры, у асноўным — грамадзяне [[Ізраіль|Ізраіля]], у тым ліку 27 дзяцей<ref name="RBC-main">{{cw |url=https://www.rbc.ru/society/30/09/2026/6abcc53095ce758f5ce0840a |title=Теракт или драка пилотов. Главное о произошедшем на борту Flydubai |website=[[РБК]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30}}</ref>. Абодва пілоты атрымалі траўмы і пасля пасадкі былі шпіталізаваныя<ref name="SaudiGazette">{{cw|url=https://saudigazette.com.sa/article/664991/saudi-arabia/flydubai-flight-makes-emergency-landing-at-tabuk-airport-two-pilots-injured|title=Flydubai flight makes emergency landing at Tabuk airport; two pilots injured|website=Saudi Gazette |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. Паводле папярэдніх звестак, другі пілот напаў на камандзіра паветранага судна Сміта Мачхара і нанёс яму нажавыя раненні; аднак некалькі пасажыраў, пачуўшы крыкі і гукі барацьбы з кабіны, уварваліся ўнутр і здолелі абясшкодзіць нападніка; другі пілот мог мець намер захапіць кіраванне самалётам або разбіць яго. На борце апынуліся прафесійныя лётчыкі (грамадзяне [[Украіны|Украіны]] і [[Расія|Расіі]]<ref>https://rg.ru/2026/09/30/rossiianin-i-ukrainec-spasli-passazhirov-flydubai-posle-napadeniia-na-pilota.html</ref>), якія змаглі здзейсніць экстранную пасадку<ref name=":1">{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/28167275|title=Драка и экстренная посадка. Что известно об инциденте на борту самолета Flydubai|lang=ru|website=ТАСС|date=30-09-2026}}</ref>. Абставіны і матывы здарэння расследуюцца<ref name="Reuters"/>. Міністр абароны Ізраіля [[Ісраэль Кац (палітык)|Ісраэль Кац]] заявіў, што, паводле першапачатковых звестак, гаворка ідзе пра «спробу [[джыхадызм|джыхадысцкага]] тэракту»<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2026/09/30/ministr-oborony-izrailya-nazval-intsident-na-reyse-flydubai-popytkoy-dzhihadistskogo-terakta|title=Министр обороны Израиля назвал инцидент на рейсе FlyDubai «попыткой джихадистского теракта»|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-09-30}}</ref>. == Самалёт == Самалёт, які ўдзельнічаў у інцыдэнце — Boeing 737 MAX 8 (рэгістрацыйны нумар A6-FKF, завадскі нумар 61013, серыйны нумар 8422)<ref name="asn">{{cite web |url=https://aviation-safety.net/wikibase/582792 |title=Incident Boeing 737 MAX 8 A6-FKF, Wednesday 30 September 2026 |author= |date=2026-09-30 |publisher=Aviation Safety Network |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. Самалёт быў выпушчаны ў 2022 годзе і абсталяваны двума турбавентылятарнымі рухавікамі CFMI CFM LEAP-1B. На момант інцыдэнту эксплуатаваўся авіякампаніяй [[Flydubai]]<ref name="asn"/>. == Палёт == [[Файл:Flydubai Flight 1073 altitude and speed.svg|міні|злева|Вышыня і хуткасць палёту рэйса 1073]] Рэйс FZ1073 выконваў Boeing 737 MAX 8 з рэгістрацыйным нумарамA6-FKF<ref name="AlJazeera">{{cw|url=https://www.aljazeera.net/news/2026/9/30/هبوط-حاد-ورمز-اختطاف-واستنفار-ماذا-جرى|title=هبوط حاد ورمز اختطاف واستنفار.. ماذا جرى على متن رحلة "فلاي دبي"؟ |website=[[Аль-Джазира]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=ar}}</ref>. Самалёт накіроўваўся з міжнароднага аэрапорта Дубая ў [[аэрапорт імя Бэн-Гурыёна]] ([[Тэль-Авіў]])<ref name="GulfNews">{{cw|url=https://gulfnews.com/business/aviation/flydubai-flight-to-israel-reports-incident-lands-safely-passengers-safe-1.500693143|title=flydubai flight to Israel reports incident, lands safely, passengers safe|website=[[Gulf News]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. Прыкладна праз дзве гадзіны пасля вылету, незадоўга да перасячэння мяжы з Ізраілем, самалёт рэзка знізіўся з вышыні каля 10 000 м да 5200 м прыкладна за хвіліну, зніжэнне адбывалася амаль з хуткасцю гуку (331,46 м/с)<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/28167201?ysclid=muocrrplj8328279443|title=Маршрут изменен: что произошло с рейсом Flydubai из Дубая в Тель-Авив|lang=ru|website=ТАСС|date=30-09-2026}}</ref>. Пасля гэтага ён выканаў манеўры ў раёне мяжы з Іарданіяй і пасля накіраваўся ў бок [[Табук (горад)|Табука]], дзе знаходзіўся бліжэйшы аэрапорт<ref name="AP"/>. Паводле [[Reuters]], перад першым сігналам надзвычайнай сітуацыі самалёт на адным з участкаў страціў каля 4300 м вышыні менш чым за 30 секунд<ref name="Reuters"/>. У ходзе інцыдэнту самалёт спачатку перадаў код адказчыка 7700, які выкарыстоўваецца для абазначэння агульнай надзвычайнай сітуацыі, а затым код 7500, які пазначае магчымае незаконнае ўмяшанне ў кіраванне паветраным суднам. Пазней самалёт зноў перадаў код агульнай надзвычайнай сітуацыі. У момант змены маршруту лайнер знаходзіўся ў раёне паветранай прасторы Іарданіі, пасля чаго накіраваўся ў Саудаўскую Аравію<ref name="Reuters"/>. Па заяве аператара аэрапорта Табука, яго дыспетчарскі цэнтр атрымаў ад рэйса FZ1073 сігнал бедства і запыт на аварыйную пасадку ў 08:44 па мясцовым часе. У аэрапорце быў абвешчаны рэжым надзвычайнай сітуацыі і прыведзеныя ў гатоўнасць аварыйныя службы. У 09:45 самалёт паспяхова прызямліўся<ref name="SaudiGazette"/>. == Інцыдэнт на борце == Першапачаткова звесткі пра здарэнне ў кабіне пілотаў былі супярэчлівымі. Ізраільскія крыніцы паведамілі аб фізічным канфлікце паміж двума пілотамі; [[Flydubai]] першапачаткова пацвердзіла толькі, што падчас палёту адбыўся «інцыдэнт», пасля якога самалёт здзейсніў пасадку, не ўдакладняючы абставінаў таго, што здарылася<ref name="Reuters" /><ref name="GulfNews" />. Пазней тры ізраільскія чыноўнікі паведамілі Reuters, што, паводле папярэдняй ацэнкі ізраільскіх уладаў, другі пілот нанёс камандзіру паветранага судна, якім быў грамадзянін [[Індыя|Індыі]] [[Сміт Мачхар]], нажавыя раненні. Адзін з чыноўнікаў заявіў, што здарэнне разглядаецца як магчымая спроба тэрарыстычнага нападу<ref name="Reuters" />. Паводле [[Associated Press]], у кабіне адбылася бойка паміж пілотамі, адзін з якіх быў узброены нажом. Відэазапісы з борта, вывучаныя агенцтвам, паказвалі двух параненых мужчын на падлозе салона, якім аказвалі дапамогу, а таксама людзей, якія знаходзіліся ля ўваходу ў кабіну пілотаў<ref name="AP" />. Паводле сведчанняў пасажыраў і іх сваякоў, пасля пачатку канфлікту самалёт рэзка страціў вышыню. Адна з пасажырак паведаміла, што двум пілотам, якія знаходзіліся на борце ў якасці пасажыраў, удалося ўзяць самалёт пад кантроль, у той час як іншыя людзі спрабавалі абясшкодзіць нападніка<ref name="AP" />. Паводле [[Reuters]], які спасылаўся на ізраільскіх чыноўнікаў, пасля сутыкнення ў кабіну ўвайшлі бортправаднікі і ўзялі сітуацыю пад кантроль<ref name="Reuters"/>. Паводле аднаго з пасажыраў, банкіру Tzvika Manes, яго жонка, чакаючы дачку каля туалетнай кабінкі, пачула шум і крыкі з кабіны пілотаў, пасля чаго паспяшалася звярнуцца да аднаго з запасных пілотаў, які сядзеў паблізу ў салоне. Паводле сведкі здарэння, усяго ў кабіну праніклі 3-5 чалавек, уключаючы простых пасажыраў рэйса. Яны абяззброілі нападніка, пасля чаго запасныя пілоты змаглі ўзяць кіраванне самалётам на сябе<ref name="Help">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/cw980g1lem5pt|title=Israel-Dubai flight: Netanyahu names 'hero' pilot attacked on flight as passengers arrive back in Israel|lang=en-GB|first=Oliver|last=O'Connell|website=BBC News|date=2026-09-30|access-date=2026-09-30|last2=Venkatraman|first2=Sakshi|last3=Donnison|first3=with Jon|last4=Israel|first4=Michael Shuval reporting from Ben Gurion airport in}}</ref>. Па словах аднаго з пасажыраў, адным з запасных пілотаў Flydubai, якія знаходзіліся ў салоне, быў брытанец, тады як пра другога пакуль няма інфармацыі<ref name="Independent">[https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-plane-flydubai-pilot-stabbing-uk-b3059208.html Off-duty British pilot ‘helped rescue plane’ after alleged stabbing in cockpit] // The Independent, 30 сентября 2026</ref>. Уварвацца ў кабіну і абясшкодзіць нападніка пасажыры змаглі дзякуючы таму, што камандзір экіпажа Сміт Мачхар, нягледзячы на раненне, здолеў адчыніць дзвярную засаўку, якая, згодна з пратаколам бяспекі, павінна быць зачыненая падчас палёту<ref>{{cw|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/wounded-flydubai-pilot-used-last-moments-of-his-energy-to-click-open-cockpit-door-so-hijacker-could-be-subdued/|title=Wounded flydubai pilot used ‘last moments of his energy’ to click open cockpit door so hijacker could be subdued |website=[[The Times of Israel]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-10-01 |lang=en}}</ref>. Пасажыр Шота Мусаеў, дантыст па прафесіі, аказаў экстранную медыцынскую дапамогу Сміту Маччхару, які губляў прытомнасць<ref name="Captain">[https://edition.cnn.com/2026/10/01/india/india-captain-smit-machchhar-flydubai-intl-hnk Rhea Mogul, Ayushi Shah. Captain Smit Machchhar: The ‘jovial’ pilot and father who thwarted the Flydubai attacker] // CNN, 1 октября 2026</ref>. == Нападнік == Паводле паведамленняў СМІ, нападнік з’яўляецца падданым [[Аман]]а, які працаваў у кампаніі каля 9 месяцаў<ref name="Guardian">[https://www.theguardian.com/world/2026/sep/30/israel-bound-passenger-plane-emergency-landing-saudi-arabia-pilots-feud] // The Guardian, 30 сентября 2026</ref>. Пазней прэм’ер-міністр Ізраіля [[Біньямін Нетаньяху]] заявіў, што хоць у яго няма інфармацыі пра гэта пілоце, той відавочна «ненавідзіць ізраільцян», прадэманстраваўшы «фанатызм і нянавісць няўяўнага маштабу». Таксама ён дадаў, што, магчыма, гэты пілот параніў камандзіра экіпажа пры дапамозе аварыйнай сякеры, якая ўваходзіць у абсталяванне авіяцыйнай кабіны<ref name="Out">[https://www.timesofisrael.com/out-of-harms-way-pilot-feted-for-helping-save-lives-of-everyone-aboard-flydubai-flight/ ‘Out of harm’s way’: Pilot feted for helping save lives of everyone aboard flydubai flight] // Times of Israel, 1 октября 2026</ref>. Нетаньяху паведаміў, што гэты пілот арыштаваны ўладамі Саудаўскай Аравіі, якія дапытваюць яго<ref>{{cw|url=https://tass.ru/proisshestviya/28166983|title=В Саудовской Аравии арестовали пилота Flydubai, ударившего ножом напарника |website=[[ТАСС]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-10-01 |lang=ru}}</ref>. == Наступствы == Пасля пасадкі камандзір паветранага судна і другі пілот былі дастаўлены ў бальніцу. Пасажырам была аказана неабходная медыцынская дапамога ў тэрмінале аэрапорта, адзін пасажыр быў шпіталізаваны. Аператар аэрапорта і авіякампанія пачалі каардынаваць прадастаўленне замяшчае самалёта для працягу іх паездкі<ref name="SaudiGazette" />. Ізраіль прапаноўваў выслаць за пасажырамі свой вайсковы самалёт, аднак саудаўская старана адмовілася ад гэтай прапановы і сама арганізавала рэйс<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/videos/international/saudi-blocks-israeli-military-rescue-aircraft-from-flydubai-evacuation-mbs-rejects-netanyahu-plea/amp_videoshow/134608391.cms Saudi Blocks Israeli Military & Rescue Aircraft From Flydubai Evacuation; MBS Rejects Netanyahu Plea] // The Times of India, 1 октября 2026</ref>. Увечары таго ж дня авіякампанія Flydubai спецыяльным эвакуацыйным рэйсам даставіла ўсіх пасажыраў у [[аэрапорт імя Бэн-Гурыёна / аэрапорт Тэль-Авіва]]. Пасля агляду медыкамі быў шпіталізаваны 51-гадовы мужчына з траўмай верхняй часткі цела<ref>{{cw|url=https://www.bfm.ru/amp/news/619477|title=Эвакуационный рейс Flydubai из Саудовской Аравии приземлился в Израиле |website=[[BFM]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-10-01 |lang=ru}}</ref>. Пасля атрымання інфармацыі аб здарэнні [[Ваенна-паветраныя сілы Ізраіля]] паднялі ў паветра знішчальнікі з-за боязі магчымага згону самалёта. Біньямін Нетаньяху правёў кансультацыі ў сувязі з інцыдэнтам; яго канцылярыя заявіла, што сітуацыя знаходзіцца пад кантролем і прымаюцца меры для вяртання пасажыраў у Ізраіль<ref name="Reuters" /><ref name="AP" />. Адразу пасля пасадкі прадстаўнік канцылярыі прэм’ера заявіў Reuters, што здарэнне на той момант не лічылася згонам самалёта. Пазней тры ізраільскія чыноўнікі паведамілі агенцтву, што ўлады разглядаюць здарэнне як магчымую спробу тэрарыстычнага нападу. Ізраільскія СМІ пры гэтым публікавалі супярэчлівыя звесткі аб матывах здарэння і нацыянальнасці пілотаў<ref name="Reuters" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} llgjktec0u8n2808ivrz2mf7i6j7al7 5209953 5209952 2026-10-01T15:05:43Z DBatura 73587 5209953 wikitext text/x-wiki [[30 верасня]] [[2026]] года самалёт [[Boeing 737 MAX 8]] авіякампаніі [[Flydubai]], які выконваў рэгулярны рэйс FZ1073 з [[Дубай (аэрапорт)|Дубая]] ў [[аэрапорт імя Бэн-Гурыёна|Тэль-Авіў]], падчас палёту ў раёне мяжы [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] і [[Іарданія|Іарданіі]] рэзка страціў вышыню і перадаў сігналы агульнай надзвычайнай сітуацыі і незаконнага ўмяшання. Пасля гэтага лайнер змяніў маршрут і здзейсніў вымушаную пасадку ў [[Табук (аэрапорт)|аэрапорце]] [[Табук (горад)|Табука]] (Саудаўская Аравія)<ref name="AP">{{cw|url=https://apnews.com/article/israel-saudi-arabia-dubai-emergency-landing-fd1835479898f2f944792913af7cbce6|title=A fight between pilots forces a flight to Tel Aviv to land in Saudi Arabia, officials say|website=[[Associated Press]]|author=Samy Magdy, Sam Metz, Melanie Lidman|date=2026-09-30|access-date=2026-09-30|lang=en}}</ref><ref name="Reuters">{{cw|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/diverted-flydubai-flight-israel-was-not-hijacking-incident-israeli-prime-2026-09-30/|title=Israeli officials say diverted flydubai incident may be attempted 'terror attack' |website=[[Reuters]]|author=Alexander Cornwell, Rami Amichay |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. На борце знаходзіліся 174 пасажыры, у асноўным — грамадзяне [[Ізраіль|Ізраіля]], у тым ліку 27 дзяцей<ref name="RBC-main">{{cw |url=https://www.rbc.ru/society/30/09/2026/6abcc53095ce758f5ce0840a |title=Теракт или драка пилотов. Главное о произошедшем на борту Flydubai |website=[[РБК]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30}}</ref>. Абодва пілоты атрымалі траўмы і пасля пасадкі былі шпіталізаваныя<ref name="SaudiGazette">{{cw|url=https://saudigazette.com.sa/article/664991/saudi-arabia/flydubai-flight-makes-emergency-landing-at-tabuk-airport-two-pilots-injured|title=Flydubai flight makes emergency landing at Tabuk airport; two pilots injured|website=Saudi Gazette |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. Паводле папярэдніх звестак, другі пілот напаў на камандзіра паветранага судна Сміта Мачхара і нанёс яму нажавыя раненні; аднак некалькі пасажыраў, пачуўшы крыкі і гукі барацьбы з кабіны, уварваліся ўнутр і здолелі абясшкодзіць нападніка; другі пілот мог мець намер захапіць кіраванне самалётам або разбіць яго. На борце апынуліся прафесійныя лётчыкі (грамадзяне [[Украіна|Украіны]] і [[Расія|Расіі]]<ref>https://rg.ru/2026/09/30/rossiianin-i-ukrainec-spasli-passazhirov-flydubai-posle-napadeniia-na-pilota.html</ref>), якія змаглі здзейсніць экстранную пасадку<ref name=":1">{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/28167275|title=Драка и экстренная посадка. Что известно об инциденте на борту самолета Flydubai|lang=ru|website=ТАСС|date=30-09-2026}}</ref>. Абставіны і матывы здарэння расследуюцца<ref name="Reuters"/>. Міністр абароны Ізраіля [[Ісраэль Кац (палітык)|Ісраэль Кац]] заявіў, што, паводле першапачатковых звестак, гаворка ідзе пра «спробу [[джыхадызм|джыхадысцкага]] тэракту»<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2026/09/30/ministr-oborony-izrailya-nazval-intsident-na-reyse-flydubai-popytkoy-dzhihadistskogo-terakta|title=Министр обороны Израиля назвал инцидент на рейсе FlyDubai «попыткой джихадистского теракта»|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-09-30}}</ref>. == Самалёт == Самалёт, які ўдзельнічаў у інцыдэнце — Boeing 737 MAX 8 (рэгістрацыйны нумар A6-FKF, завадскі нумар 61013, серыйны нумар 8422)<ref name="asn">{{cite web |url=https://aviation-safety.net/wikibase/582792 |title=Incident Boeing 737 MAX 8 A6-FKF, Wednesday 30 September 2026 |author= |date=2026-09-30 |publisher=Aviation Safety Network |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. Самалёт быў выпушчаны ў 2022 годзе і абсталяваны двума турбавентылятарнымі рухавікамі CFMI CFM LEAP-1B. На момант інцыдэнту эксплуатаваўся авіякампаніяй [[Flydubai]]<ref name="asn"/>. == Палёт == [[Файл:Flydubai Flight 1073 altitude and speed.svg|міні|злева|Вышыня і хуткасць палёту рэйса 1073]] Рэйс FZ1073 выконваў Boeing 737 MAX 8 з рэгістрацыйным нумарамA6-FKF<ref name="AlJazeera">{{cw|url=https://www.aljazeera.net/news/2026/9/30/هبوط-حاد-ورمز-اختطاف-واستنفار-ماذا-جرى|title=هبوط حاد ورمز اختطاف واستنفار.. ماذا جرى على متن رحلة "فلاي دبي"؟ |website=[[Аль-Джазира]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=ar}}</ref>. Самалёт накіроўваўся з міжнароднага аэрапорта Дубая ў [[аэрапорт імя Бэн-Гурыёна]] ([[Тэль-Авіў]])<ref name="GulfNews">{{cw|url=https://gulfnews.com/business/aviation/flydubai-flight-to-israel-reports-incident-lands-safely-passengers-safe-1.500693143|title=flydubai flight to Israel reports incident, lands safely, passengers safe|website=[[Gulf News]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. Прыкладна праз дзве гадзіны пасля вылету, незадоўга да перасячэння мяжы з Ізраілем, самалёт рэзка знізіўся з вышыні каля 10 000 м да 5200 м прыкладна за хвіліну, зніжэнне адбывалася амаль з хуткасцю гуку (331,46 м/с)<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/28167201?ysclid=muocrrplj8328279443|title=Маршрут изменен: что произошло с рейсом Flydubai из Дубая в Тель-Авив|lang=ru|website=ТАСС|date=30-09-2026}}</ref>. Пасля гэтага ён выканаў манеўры ў раёне мяжы з Іарданіяй і пасля накіраваўся ў бок [[Табук (горад)|Табука]], дзе знаходзіўся бліжэйшы аэрапорт<ref name="AP"/>. Паводле [[Reuters]], перад першым сігналам надзвычайнай сітуацыі самалёт на адным з участкаў страціў каля 4300 м вышыні менш чым за 30 секунд<ref name="Reuters"/>. У ходзе інцыдэнту самалёт спачатку перадаў код адказчыка 7700, які выкарыстоўваецца для абазначэння агульнай надзвычайнай сітуацыі, а затым код 7500, які пазначае магчымае незаконнае ўмяшанне ў кіраванне паветраным суднам. Пазней самалёт зноў перадаў код агульнай надзвычайнай сітуацыі. У момант змены маршруту лайнер знаходзіўся ў раёне паветранай прасторы Іарданіі, пасля чаго накіраваўся ў Саудаўскую Аравію<ref name="Reuters"/>. Па заяве аператара аэрапорта Табука, яго дыспетчарскі цэнтр атрымаў ад рэйса FZ1073 сігнал бедства і запыт на аварыйную пасадку ў 08:44 па мясцовым часе. У аэрапорце быў абвешчаны рэжым надзвычайнай сітуацыі і прыведзеныя ў гатоўнасць аварыйныя службы. У 09:45 самалёт паспяхова прызямліўся<ref name="SaudiGazette"/>. == Інцыдэнт на борце == Першапачаткова звесткі пра здарэнне ў кабіне пілотаў былі супярэчлівымі. Ізраільскія крыніцы паведамілі аб фізічным канфлікце паміж двума пілотамі; [[Flydubai]] першапачаткова пацвердзіла толькі, што падчас палёту адбыўся «інцыдэнт», пасля якога самалёт здзейсніў пасадку, не ўдакладняючы абставінаў таго, што здарылася<ref name="Reuters" /><ref name="GulfNews" />. Пазней тры ізраільскія чыноўнікі паведамілі Reuters, што, паводле папярэдняй ацэнкі ізраільскіх уладаў, другі пілот нанёс камандзіру паветранага судна, якім быў грамадзянін [[Індыя|Індыі]] [[Сміт Мачхар]], нажавыя раненні. Адзін з чыноўнікаў заявіў, што здарэнне разглядаецца як магчымая спроба тэрарыстычнага нападу<ref name="Reuters" />. Паводле [[Associated Press]], у кабіне адбылася бойка паміж пілотамі, адзін з якіх быў узброены нажом. Відэазапісы з борта, вывучаныя агенцтвам, паказвалі двух параненых мужчын на падлозе салона, якім аказвалі дапамогу, а таксама людзей, якія знаходзіліся ля ўваходу ў кабіну пілотаў<ref name="AP" />. Паводле сведчанняў пасажыраў і іх сваякоў, пасля пачатку канфлікту самалёт рэзка страціў вышыню. Адна з пасажырак паведаміла, што двум пілотам, якія знаходзіліся на борце ў якасці пасажыраў, удалося ўзяць самалёт пад кантроль, у той час як іншыя людзі спрабавалі абясшкодзіць нападніка<ref name="AP" />. Паводле [[Reuters]], які спасылаўся на ізраільскіх чыноўнікаў, пасля сутыкнення ў кабіну ўвайшлі бортправаднікі і ўзялі сітуацыю пад кантроль<ref name="Reuters"/>. Паводле аднаго з пасажыраў, банкіру Tzvika Manes, яго жонка, чакаючы дачку каля туалетнай кабінкі, пачула шум і крыкі з кабіны пілотаў, пасля чаго паспяшалася звярнуцца да аднаго з запасных пілотаў, які сядзеў паблізу ў салоне. Паводле сведкі здарэння, усяго ў кабіну праніклі 3-5 чалавек, уключаючы простых пасажыраў рэйса. Яны абяззброілі нападніка, пасля чаго запасныя пілоты змаглі ўзяць кіраванне самалётам на сябе<ref name="Help">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/cw980g1lem5pt|title=Israel-Dubai flight: Netanyahu names 'hero' pilot attacked on flight as passengers arrive back in Israel|lang=en-GB|first=Oliver|last=O'Connell|website=BBC News|date=2026-09-30|access-date=2026-09-30|last2=Venkatraman|first2=Sakshi|last3=Donnison|first3=with Jon|last4=Israel|first4=Michael Shuval reporting from Ben Gurion airport in}}</ref>. Па словах аднаго з пасажыраў, адным з запасных пілотаў Flydubai, якія знаходзіліся ў салоне, быў брытанец, тады як пра другога пакуль няма інфармацыі<ref name="Independent">[https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-plane-flydubai-pilot-stabbing-uk-b3059208.html Off-duty British pilot ‘helped rescue plane’ after alleged stabbing in cockpit] // The Independent, 30 сентября 2026</ref>. Уварвацца ў кабіну і абясшкодзіць нападніка пасажыры змаглі дзякуючы таму, што камандзір экіпажа Сміт Мачхар, нягледзячы на раненне, здолеў адчыніць дзвярную засаўку, якая, згодна з пратаколам бяспекі, павінна быць зачыненая падчас палёту<ref>{{cw|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/wounded-flydubai-pilot-used-last-moments-of-his-energy-to-click-open-cockpit-door-so-hijacker-could-be-subdued/|title=Wounded flydubai pilot used ‘last moments of his energy’ to click open cockpit door so hijacker could be subdued |website=[[The Times of Israel]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-10-01 |lang=en}}</ref>. Пасажыр Шота Мусаеў, дантыст па прафесіі, аказаў экстранную медыцынскую дапамогу Сміту Маччхару, які губляў прытомнасць<ref name="Captain">[https://edition.cnn.com/2026/10/01/india/india-captain-smit-machchhar-flydubai-intl-hnk Rhea Mogul, Ayushi Shah. Captain Smit Machchhar: The ‘jovial’ pilot and father who thwarted the Flydubai attacker] // CNN, 1 октября 2026</ref>. == Нападнік == Паводле паведамленняў СМІ, нападнік з’яўляецца падданым [[Аман]]а, які працаваў у кампаніі каля 9 месяцаў<ref name="Guardian">[https://www.theguardian.com/world/2026/sep/30/israel-bound-passenger-plane-emergency-landing-saudi-arabia-pilots-feud] // The Guardian, 30 сентября 2026</ref>. Пазней прэм’ер-міністр Ізраіля [[Біньямін Нетаньяху]] заявіў, што хоць у яго няма інфармацыі пра гэта пілоце, той відавочна «ненавідзіць ізраільцян», прадэманстраваўшы «фанатызм і нянавісць няўяўнага маштабу». Таксама ён дадаў, што, магчыма, гэты пілот параніў камандзіра экіпажа пры дапамозе аварыйнай сякеры, якая ўваходзіць у абсталяванне авіяцыйнай кабіны<ref name="Out">[https://www.timesofisrael.com/out-of-harms-way-pilot-feted-for-helping-save-lives-of-everyone-aboard-flydubai-flight/ ‘Out of harm’s way’: Pilot feted for helping save lives of everyone aboard flydubai flight] // Times of Israel, 1 октября 2026</ref>. Нетаньяху паведаміў, што гэты пілот арыштаваны ўладамі Саудаўскай Аравіі, якія дапытваюць яго<ref>{{cw|url=https://tass.ru/proisshestviya/28166983|title=В Саудовской Аравии арестовали пилота Flydubai, ударившего ножом напарника |website=[[ТАСС]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-10-01 |lang=ru}}</ref>. == Наступствы == Пасля пасадкі камандзір паветранага судна і другі пілот былі дастаўлены ў бальніцу. Пасажырам была аказана неабходная медыцынская дапамога ў тэрмінале аэрапорта, адзін пасажыр быў шпіталізаваны. Аператар аэрапорта і авіякампанія пачалі каардынаваць прадастаўленне замяшчае самалёта для працягу іх паездкі<ref name="SaudiGazette" />. Ізраіль прапаноўваў выслаць за пасажырамі свой вайсковы самалёт, аднак саудаўская старана адмовілася ад гэтай прапановы і сама арганізавала рэйс<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/videos/international/saudi-blocks-israeli-military-rescue-aircraft-from-flydubai-evacuation-mbs-rejects-netanyahu-plea/amp_videoshow/134608391.cms Saudi Blocks Israeli Military & Rescue Aircraft From Flydubai Evacuation; MBS Rejects Netanyahu Plea] // The Times of India, 1 октября 2026</ref>. Увечары таго ж дня авіякампанія Flydubai спецыяльным эвакуацыйным рэйсам даставіла ўсіх пасажыраў у [[аэрапорт імя Бэн-Гурыёна / аэрапорт Тэль-Авіва]]. Пасля агляду медыкамі быў шпіталізаваны 51-гадовы мужчына з траўмай верхняй часткі цела<ref>{{cw|url=https://www.bfm.ru/amp/news/619477|title=Эвакуационный рейс Flydubai из Саудовской Аравии приземлился в Израиле |website=[[BFM]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-10-01 |lang=ru}}</ref>. Пасля атрымання інфармацыі аб здарэнні [[Ваенна-паветраныя сілы Ізраіля]] паднялі ў паветра знішчальнікі з-за боязі магчымага згону самалёта. Біньямін Нетаньяху правёў кансультацыі ў сувязі з інцыдэнтам; яго канцылярыя заявіла, што сітуацыя знаходзіцца пад кантролем і прымаюцца меры для вяртання пасажыраў у Ізраіль<ref name="Reuters" /><ref name="AP" />. Адразу пасля пасадкі прадстаўнік канцылярыі прэм’ера заявіў Reuters, што здарэнне на той момант не лічылася згонам самалёта. Пазней тры ізраільскія чыноўнікі паведамілі агенцтву, што ўлады разглядаюць здарэнне як магчымую спробу тэрарыстычнага нападу. Ізраільскія СМІ пры гэтым публікавалі супярэчлівыя звесткі аб матывах здарэння і нацыянальнасці пілотаў<ref name="Reuters" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} 9h461vda8jsfkiu2eznv806dievok5l 5209954 5209953 2026-10-01T15:06:04Z DBatura 73587 /* Інцыдэнт на борце */ 5209954 wikitext text/x-wiki [[30 верасня]] [[2026]] года самалёт [[Boeing 737 MAX 8]] авіякампаніі [[Flydubai]], які выконваў рэгулярны рэйс FZ1073 з [[Дубай (аэрапорт)|Дубая]] ў [[аэрапорт імя Бэн-Гурыёна|Тэль-Авіў]], падчас палёту ў раёне мяжы [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] і [[Іарданія|Іарданіі]] рэзка страціў вышыню і перадаў сігналы агульнай надзвычайнай сітуацыі і незаконнага ўмяшання. Пасля гэтага лайнер змяніў маршрут і здзейсніў вымушаную пасадку ў [[Табук (аэрапорт)|аэрапорце]] [[Табук (горад)|Табука]] (Саудаўская Аравія)<ref name="AP">{{cw|url=https://apnews.com/article/israel-saudi-arabia-dubai-emergency-landing-fd1835479898f2f944792913af7cbce6|title=A fight between pilots forces a flight to Tel Aviv to land in Saudi Arabia, officials say|website=[[Associated Press]]|author=Samy Magdy, Sam Metz, Melanie Lidman|date=2026-09-30|access-date=2026-09-30|lang=en}}</ref><ref name="Reuters">{{cw|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/diverted-flydubai-flight-israel-was-not-hijacking-incident-israeli-prime-2026-09-30/|title=Israeli officials say diverted flydubai incident may be attempted 'terror attack' |website=[[Reuters]]|author=Alexander Cornwell, Rami Amichay |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. На борце знаходзіліся 174 пасажыры, у асноўным — грамадзяне [[Ізраіль|Ізраіля]], у тым ліку 27 дзяцей<ref name="RBC-main">{{cw |url=https://www.rbc.ru/society/30/09/2026/6abcc53095ce758f5ce0840a |title=Теракт или драка пилотов. Главное о произошедшем на борту Flydubai |website=[[РБК]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30}}</ref>. Абодва пілоты атрымалі траўмы і пасля пасадкі былі шпіталізаваныя<ref name="SaudiGazette">{{cw|url=https://saudigazette.com.sa/article/664991/saudi-arabia/flydubai-flight-makes-emergency-landing-at-tabuk-airport-two-pilots-injured|title=Flydubai flight makes emergency landing at Tabuk airport; two pilots injured|website=Saudi Gazette |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. Паводле папярэдніх звестак, другі пілот напаў на камандзіра паветранага судна Сміта Мачхара і нанёс яму нажавыя раненні; аднак некалькі пасажыраў, пачуўшы крыкі і гукі барацьбы з кабіны, уварваліся ўнутр і здолелі абясшкодзіць нападніка; другі пілот мог мець намер захапіць кіраванне самалётам або разбіць яго. На борце апынуліся прафесійныя лётчыкі (грамадзяне [[Украіна|Украіны]] і [[Расія|Расіі]]<ref>https://rg.ru/2026/09/30/rossiianin-i-ukrainec-spasli-passazhirov-flydubai-posle-napadeniia-na-pilota.html</ref>), якія змаглі здзейсніць экстранную пасадку<ref name=":1">{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/28167275|title=Драка и экстренная посадка. Что известно об инциденте на борту самолета Flydubai|lang=ru|website=ТАСС|date=30-09-2026}}</ref>. Абставіны і матывы здарэння расследуюцца<ref name="Reuters"/>. Міністр абароны Ізраіля [[Ісраэль Кац (палітык)|Ісраэль Кац]] заявіў, што, паводле першапачатковых звестак, гаворка ідзе пра «спробу [[джыхадызм|джыхадысцкага]] тэракту»<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2026/09/30/ministr-oborony-izrailya-nazval-intsident-na-reyse-flydubai-popytkoy-dzhihadistskogo-terakta|title=Министр обороны Израиля назвал инцидент на рейсе FlyDubai «попыткой джихадистского теракта»|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-09-30}}</ref>. == Самалёт == Самалёт, які ўдзельнічаў у інцыдэнце — Boeing 737 MAX 8 (рэгістрацыйны нумар A6-FKF, завадскі нумар 61013, серыйны нумар 8422)<ref name="asn">{{cite web |url=https://aviation-safety.net/wikibase/582792 |title=Incident Boeing 737 MAX 8 A6-FKF, Wednesday 30 September 2026 |author= |date=2026-09-30 |publisher=Aviation Safety Network |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. Самалёт быў выпушчаны ў 2022 годзе і абсталяваны двума турбавентылятарнымі рухавікамі CFMI CFM LEAP-1B. На момант інцыдэнту эксплуатаваўся авіякампаніяй [[Flydubai]]<ref name="asn"/>. == Палёт == [[Файл:Flydubai Flight 1073 altitude and speed.svg|міні|злева|Вышыня і хуткасць палёту рэйса 1073]] Рэйс FZ1073 выконваў Boeing 737 MAX 8 з рэгістрацыйным нумарамA6-FKF<ref name="AlJazeera">{{cw|url=https://www.aljazeera.net/news/2026/9/30/هبوط-حاد-ورمز-اختطاف-واستنفار-ماذا-جرى|title=هبوط حاد ورمز اختطاف واستنفار.. ماذا جرى على متن رحلة "فلاي دبي"؟ |website=[[Аль-Джазира]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=ar}}</ref>. Самалёт накіроўваўся з міжнароднага аэрапорта Дубая ў [[аэрапорт імя Бэн-Гурыёна]] ([[Тэль-Авіў]])<ref name="GulfNews">{{cw|url=https://gulfnews.com/business/aviation/flydubai-flight-to-israel-reports-incident-lands-safely-passengers-safe-1.500693143|title=flydubai flight to Israel reports incident, lands safely, passengers safe|website=[[Gulf News]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. Прыкладна праз дзве гадзіны пасля вылету, незадоўга да перасячэння мяжы з Ізраілем, самалёт рэзка знізіўся з вышыні каля 10 000 м да 5200 м прыкладна за хвіліну, зніжэнне адбывалася амаль з хуткасцю гуку (331,46 м/с)<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/28167201?ysclid=muocrrplj8328279443|title=Маршрут изменен: что произошло с рейсом Flydubai из Дубая в Тель-Авив|lang=ru|website=ТАСС|date=30-09-2026}}</ref>. Пасля гэтага ён выканаў манеўры ў раёне мяжы з Іарданіяй і пасля накіраваўся ў бок [[Табук (горад)|Табука]], дзе знаходзіўся бліжэйшы аэрапорт<ref name="AP"/>. Паводле [[Reuters]], перад першым сігналам надзвычайнай сітуацыі самалёт на адным з участкаў страціў каля 4300 м вышыні менш чым за 30 секунд<ref name="Reuters"/>. У ходзе інцыдэнту самалёт спачатку перадаў код адказчыка 7700, які выкарыстоўваецца для абазначэння агульнай надзвычайнай сітуацыі, а затым код 7500, які пазначае магчымае незаконнае ўмяшанне ў кіраванне паветраным суднам. Пазней самалёт зноў перадаў код агульнай надзвычайнай сітуацыі. У момант змены маршруту лайнер знаходзіўся ў раёне паветранай прасторы Іарданіі, пасля чаго накіраваўся ў Саудаўскую Аравію<ref name="Reuters"/>. Па заяве аператара аэрапорта Табука, яго дыспетчарскі цэнтр атрымаў ад рэйса FZ1073 сігнал бедства і запыт на аварыйную пасадку ў 08:44 па мясцовым часе. У аэрапорце быў абвешчаны рэжым надзвычайнай сітуацыі і прыведзеныя ў гатоўнасць аварыйныя службы. У 09:45 самалёт паспяхова прызямліўся<ref name="SaudiGazette"/>. == Інцыдэнт == Першапачаткова звесткі пра здарэнне ў кабіне пілотаў былі супярэчлівымі. Ізраільскія крыніцы паведамілі аб фізічным канфлікце паміж двума пілотамі; [[Flydubai]] першапачаткова пацвердзіла толькі, што падчас палёту адбыўся «інцыдэнт», пасля якога самалёт здзейсніў пасадку, не ўдакладняючы абставінаў таго, што здарылася<ref name="Reuters" /><ref name="GulfNews" />. Пазней тры ізраільскія чыноўнікі паведамілі Reuters, што, паводле папярэдняй ацэнкі ізраільскіх уладаў, другі пілот нанёс камандзіру паветранага судна, якім быў грамадзянін [[Індыя|Індыі]] [[Сміт Мачхар]], нажавыя раненні. Адзін з чыноўнікаў заявіў, што здарэнне разглядаецца як магчымая спроба тэрарыстычнага нападу<ref name="Reuters" />. Паводле [[Associated Press]], у кабіне адбылася бойка паміж пілотамі, адзін з якіх быў узброены нажом. Відэазапісы з борта, вывучаныя агенцтвам, паказвалі двух параненых мужчын на падлозе салона, якім аказвалі дапамогу, а таксама людзей, якія знаходзіліся ля ўваходу ў кабіну пілотаў<ref name="AP" />. Паводле сведчанняў пасажыраў і іх сваякоў, пасля пачатку канфлікту самалёт рэзка страціў вышыню. Адна з пасажырак паведаміла, што двум пілотам, якія знаходзіліся на борце ў якасці пасажыраў, удалося ўзяць самалёт пад кантроль, у той час як іншыя людзі спрабавалі абясшкодзіць нападніка<ref name="AP" />. Паводле [[Reuters]], які спасылаўся на ізраільскіх чыноўнікаў, пасля сутыкнення ў кабіну ўвайшлі бортправаднікі і ўзялі сітуацыю пад кантроль<ref name="Reuters"/>. Паводле аднаго з пасажыраў, банкіру Tzvika Manes, яго жонка, чакаючы дачку каля туалетнай кабінкі, пачула шум і крыкі з кабіны пілотаў, пасля чаго паспяшалася звярнуцца да аднаго з запасных пілотаў, які сядзеў паблізу ў салоне. Паводле сведкі здарэння, усяго ў кабіну праніклі 3-5 чалавек, уключаючы простых пасажыраў рэйса. Яны абяззброілі нападніка, пасля чаго запасныя пілоты змаглі ўзяць кіраванне самалётам на сябе<ref name="Help">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/cw980g1lem5pt|title=Israel-Dubai flight: Netanyahu names 'hero' pilot attacked on flight as passengers arrive back in Israel|lang=en-GB|first=Oliver|last=O'Connell|website=BBC News|date=2026-09-30|access-date=2026-09-30|last2=Venkatraman|first2=Sakshi|last3=Donnison|first3=with Jon|last4=Israel|first4=Michael Shuval reporting from Ben Gurion airport in}}</ref>. Па словах аднаго з пасажыраў, адным з запасных пілотаў Flydubai, якія знаходзіліся ў салоне, быў брытанец, тады як пра другога пакуль няма інфармацыі<ref name="Independent">[https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-plane-flydubai-pilot-stabbing-uk-b3059208.html Off-duty British pilot ‘helped rescue plane’ after alleged stabbing in cockpit] // The Independent, 30 сентября 2026</ref>. Уварвацца ў кабіну і абясшкодзіць нападніка пасажыры змаглі дзякуючы таму, што камандзір экіпажа Сміт Мачхар, нягледзячы на раненне, здолеў адчыніць дзвярную засаўку, якая, згодна з пратаколам бяспекі, павінна быць зачыненая падчас палёту<ref>{{cw|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/wounded-flydubai-pilot-used-last-moments-of-his-energy-to-click-open-cockpit-door-so-hijacker-could-be-subdued/|title=Wounded flydubai pilot used ‘last moments of his energy’ to click open cockpit door so hijacker could be subdued |website=[[The Times of Israel]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-10-01 |lang=en}}</ref>. Пасажыр Шота Мусаеў, дантыст па прафесіі, аказаў экстранную медыцынскую дапамогу Сміту Маччхару, які губляў прытомнасць<ref name="Captain">[https://edition.cnn.com/2026/10/01/india/india-captain-smit-machchhar-flydubai-intl-hnk Rhea Mogul, Ayushi Shah. Captain Smit Machchhar: The ‘jovial’ pilot and father who thwarted the Flydubai attacker] // CNN, 1 октября 2026</ref>. == Нападнік == Паводле паведамленняў СМІ, нападнік з’яўляецца падданым [[Аман]]а, які працаваў у кампаніі каля 9 месяцаў<ref name="Guardian">[https://www.theguardian.com/world/2026/sep/30/israel-bound-passenger-plane-emergency-landing-saudi-arabia-pilots-feud] // The Guardian, 30 сентября 2026</ref>. Пазней прэм’ер-міністр Ізраіля [[Біньямін Нетаньяху]] заявіў, што хоць у яго няма інфармацыі пра гэта пілоце, той відавочна «ненавідзіць ізраільцян», прадэманстраваўшы «фанатызм і нянавісць няўяўнага маштабу». Таксама ён дадаў, што, магчыма, гэты пілот параніў камандзіра экіпажа пры дапамозе аварыйнай сякеры, якая ўваходзіць у абсталяванне авіяцыйнай кабіны<ref name="Out">[https://www.timesofisrael.com/out-of-harms-way-pilot-feted-for-helping-save-lives-of-everyone-aboard-flydubai-flight/ ‘Out of harm’s way’: Pilot feted for helping save lives of everyone aboard flydubai flight] // Times of Israel, 1 октября 2026</ref>. Нетаньяху паведаміў, што гэты пілот арыштаваны ўладамі Саудаўскай Аравіі, якія дапытваюць яго<ref>{{cw|url=https://tass.ru/proisshestviya/28166983|title=В Саудовской Аравии арестовали пилота Flydubai, ударившего ножом напарника |website=[[ТАСС]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-10-01 |lang=ru}}</ref>. == Наступствы == Пасля пасадкі камандзір паветранага судна і другі пілот былі дастаўлены ў бальніцу. Пасажырам была аказана неабходная медыцынская дапамога ў тэрмінале аэрапорта, адзін пасажыр быў шпіталізаваны. Аператар аэрапорта і авіякампанія пачалі каардынаваць прадастаўленне замяшчае самалёта для працягу іх паездкі<ref name="SaudiGazette" />. Ізраіль прапаноўваў выслаць за пасажырамі свой вайсковы самалёт, аднак саудаўская старана адмовілася ад гэтай прапановы і сама арганізавала рэйс<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/videos/international/saudi-blocks-israeli-military-rescue-aircraft-from-flydubai-evacuation-mbs-rejects-netanyahu-plea/amp_videoshow/134608391.cms Saudi Blocks Israeli Military & Rescue Aircraft From Flydubai Evacuation; MBS Rejects Netanyahu Plea] // The Times of India, 1 октября 2026</ref>. Увечары таго ж дня авіякампанія Flydubai спецыяльным эвакуацыйным рэйсам даставіла ўсіх пасажыраў у [[аэрапорт імя Бэн-Гурыёна / аэрапорт Тэль-Авіва]]. Пасля агляду медыкамі быў шпіталізаваны 51-гадовы мужчына з траўмай верхняй часткі цела<ref>{{cw|url=https://www.bfm.ru/amp/news/619477|title=Эвакуационный рейс Flydubai из Саудовской Аравии приземлился в Израиле |website=[[BFM]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-10-01 |lang=ru}}</ref>. Пасля атрымання інфармацыі аб здарэнні [[Ваенна-паветраныя сілы Ізраіля]] паднялі ў паветра знішчальнікі з-за боязі магчымага згону самалёта. Біньямін Нетаньяху правёў кансультацыі ў сувязі з інцыдэнтам; яго канцылярыя заявіла, што сітуацыя знаходзіцца пад кантролем і прымаюцца меры для вяртання пасажыраў у Ізраіль<ref name="Reuters" /><ref name="AP" />. Адразу пасля пасадкі прадстаўнік канцылярыі прэм’ера заявіў Reuters, што здарэнне на той момант не лічылася згонам самалёта. Пазней тры ізраільскія чыноўнікі паведамілі агенцтву, што ўлады разглядаюць здарэнне як магчымую спробу тэрарыстычнага нападу. Ізраільскія СМІ пры гэтым публікавалі супярэчлівыя звесткі аб матывах здарэння і нацыянальнасці пілотаў<ref name="Reuters" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} pa6oacfnpwu9sn1r0mv96g7kunbta2c 5209955 5209954 2026-10-01T15:08:20Z DBatura 73587 /* Наступствы */ 5209955 wikitext text/x-wiki [[30 верасня]] [[2026]] года самалёт [[Boeing 737 MAX 8]] авіякампаніі [[Flydubai]], які выконваў рэгулярны рэйс FZ1073 з [[Дубай (аэрапорт)|Дубая]] ў [[аэрапорт імя Бэн-Гурыёна|Тэль-Авіў]], падчас палёту ў раёне мяжы [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] і [[Іарданія|Іарданіі]] рэзка страціў вышыню і перадаў сігналы агульнай надзвычайнай сітуацыі і незаконнага ўмяшання. Пасля гэтага лайнер змяніў маршрут і здзейсніў вымушаную пасадку ў [[Табук (аэрапорт)|аэрапорце]] [[Табук (горад)|Табука]] (Саудаўская Аравія)<ref name="AP">{{cw|url=https://apnews.com/article/israel-saudi-arabia-dubai-emergency-landing-fd1835479898f2f944792913af7cbce6|title=A fight between pilots forces a flight to Tel Aviv to land in Saudi Arabia, officials say|website=[[Associated Press]]|author=Samy Magdy, Sam Metz, Melanie Lidman|date=2026-09-30|access-date=2026-09-30|lang=en}}</ref><ref name="Reuters">{{cw|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/diverted-flydubai-flight-israel-was-not-hijacking-incident-israeli-prime-2026-09-30/|title=Israeli officials say diverted flydubai incident may be attempted 'terror attack' |website=[[Reuters]]|author=Alexander Cornwell, Rami Amichay |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. На борце знаходзіліся 174 пасажыры, у асноўным — грамадзяне [[Ізраіль|Ізраіля]], у тым ліку 27 дзяцей<ref name="RBC-main">{{cw |url=https://www.rbc.ru/society/30/09/2026/6abcc53095ce758f5ce0840a |title=Теракт или драка пилотов. Главное о произошедшем на борту Flydubai |website=[[РБК]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30}}</ref>. Абодва пілоты атрымалі траўмы і пасля пасадкі былі шпіталізаваныя<ref name="SaudiGazette">{{cw|url=https://saudigazette.com.sa/article/664991/saudi-arabia/flydubai-flight-makes-emergency-landing-at-tabuk-airport-two-pilots-injured|title=Flydubai flight makes emergency landing at Tabuk airport; two pilots injured|website=Saudi Gazette |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. Паводле папярэдніх звестак, другі пілот напаў на камандзіра паветранага судна Сміта Мачхара і нанёс яму нажавыя раненні; аднак некалькі пасажыраў, пачуўшы крыкі і гукі барацьбы з кабіны, уварваліся ўнутр і здолелі абясшкодзіць нападніка; другі пілот мог мець намер захапіць кіраванне самалётам або разбіць яго. На борце апынуліся прафесійныя лётчыкі (грамадзяне [[Украіна|Украіны]] і [[Расія|Расіі]]<ref>https://rg.ru/2026/09/30/rossiianin-i-ukrainec-spasli-passazhirov-flydubai-posle-napadeniia-na-pilota.html</ref>), якія змаглі здзейсніць экстранную пасадку<ref name=":1">{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/28167275|title=Драка и экстренная посадка. Что известно об инциденте на борту самолета Flydubai|lang=ru|website=ТАСС|date=30-09-2026}}</ref>. Абставіны і матывы здарэння расследуюцца<ref name="Reuters"/>. Міністр абароны Ізраіля [[Ісраэль Кац (палітык)|Ісраэль Кац]] заявіў, што, паводле першапачатковых звестак, гаворка ідзе пра «спробу [[джыхадызм|джыхадысцкага]] тэракту»<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2026/09/30/ministr-oborony-izrailya-nazval-intsident-na-reyse-flydubai-popytkoy-dzhihadistskogo-terakta|title=Министр обороны Израиля назвал инцидент на рейсе FlyDubai «попыткой джихадистского теракта»|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-09-30}}</ref>. == Самалёт == Самалёт, які ўдзельнічаў у інцыдэнце — Boeing 737 MAX 8 (рэгістрацыйны нумар A6-FKF, завадскі нумар 61013, серыйны нумар 8422)<ref name="asn">{{cite web |url=https://aviation-safety.net/wikibase/582792 |title=Incident Boeing 737 MAX 8 A6-FKF, Wednesday 30 September 2026 |author= |date=2026-09-30 |publisher=Aviation Safety Network |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. Самалёт быў выпушчаны ў 2022 годзе і абсталяваны двума турбавентылятарнымі рухавікамі CFMI CFM LEAP-1B. На момант інцыдэнту эксплуатаваўся авіякампаніяй [[Flydubai]]<ref name="asn"/>. == Палёт == [[Файл:Flydubai Flight 1073 altitude and speed.svg|міні|злева|Вышыня і хуткасць палёту рэйса 1073]] Рэйс FZ1073 выконваў Boeing 737 MAX 8 з рэгістрацыйным нумарамA6-FKF<ref name="AlJazeera">{{cw|url=https://www.aljazeera.net/news/2026/9/30/هبوط-حاد-ورمز-اختطاف-واستنفار-ماذا-جرى|title=هبوط حاد ورمز اختطاف واستنفار.. ماذا جرى على متن رحلة "فلاي دبي"؟ |website=[[Аль-Джазира]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=ar}}</ref>. Самалёт накіроўваўся з міжнароднага аэрапорта Дубая ў [[аэрапорт імя Бэн-Гурыёна]] ([[Тэль-Авіў]])<ref name="GulfNews">{{cw|url=https://gulfnews.com/business/aviation/flydubai-flight-to-israel-reports-incident-lands-safely-passengers-safe-1.500693143|title=flydubai flight to Israel reports incident, lands safely, passengers safe|website=[[Gulf News]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. Прыкладна праз дзве гадзіны пасля вылету, незадоўга да перасячэння мяжы з Ізраілем, самалёт рэзка знізіўся з вышыні каля 10 000 м да 5200 м прыкладна за хвіліну, зніжэнне адбывалася амаль з хуткасцю гуку (331,46 м/с)<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/28167201?ysclid=muocrrplj8328279443|title=Маршрут изменен: что произошло с рейсом Flydubai из Дубая в Тель-Авив|lang=ru|website=ТАСС|date=30-09-2026}}</ref>. Пасля гэтага ён выканаў манеўры ў раёне мяжы з Іарданіяй і пасля накіраваўся ў бок [[Табук (горад)|Табука]], дзе знаходзіўся бліжэйшы аэрапорт<ref name="AP"/>. Паводле [[Reuters]], перад першым сігналам надзвычайнай сітуацыі самалёт на адным з участкаў страціў каля 4300 м вышыні менш чым за 30 секунд<ref name="Reuters"/>. У ходзе інцыдэнту самалёт спачатку перадаў код адказчыка 7700, які выкарыстоўваецца для абазначэння агульнай надзвычайнай сітуацыі, а затым код 7500, які пазначае магчымае незаконнае ўмяшанне ў кіраванне паветраным суднам. Пазней самалёт зноў перадаў код агульнай надзвычайнай сітуацыі. У момант змены маршруту лайнер знаходзіўся ў раёне паветранай прасторы Іарданіі, пасля чаго накіраваўся ў Саудаўскую Аравію<ref name="Reuters"/>. Па заяве аператара аэрапорта Табука, яго дыспетчарскі цэнтр атрымаў ад рэйса FZ1073 сігнал бедства і запыт на аварыйную пасадку ў 08:44 па мясцовым часе. У аэрапорце быў абвешчаны рэжым надзвычайнай сітуацыі і прыведзеныя ў гатоўнасць аварыйныя службы. У 09:45 самалёт паспяхова прызямліўся<ref name="SaudiGazette"/>. == Інцыдэнт == Першапачаткова звесткі пра здарэнне ў кабіне пілотаў былі супярэчлівымі. Ізраільскія крыніцы паведамілі аб фізічным канфлікце паміж двума пілотамі; [[Flydubai]] першапачаткова пацвердзіла толькі, што падчас палёту адбыўся «інцыдэнт», пасля якога самалёт здзейсніў пасадку, не ўдакладняючы абставінаў таго, што здарылася<ref name="Reuters" /><ref name="GulfNews" />. Пазней тры ізраільскія чыноўнікі паведамілі Reuters, што, паводле папярэдняй ацэнкі ізраільскіх уладаў, другі пілот нанёс камандзіру паветранага судна, якім быў грамадзянін [[Індыя|Індыі]] [[Сміт Мачхар]], нажавыя раненні. Адзін з чыноўнікаў заявіў, што здарэнне разглядаецца як магчымая спроба тэрарыстычнага нападу<ref name="Reuters" />. Паводле [[Associated Press]], у кабіне адбылася бойка паміж пілотамі, адзін з якіх быў узброены нажом. Відэазапісы з борта, вывучаныя агенцтвам, паказвалі двух параненых мужчын на падлозе салона, якім аказвалі дапамогу, а таксама людзей, якія знаходзіліся ля ўваходу ў кабіну пілотаў<ref name="AP" />. Паводле сведчанняў пасажыраў і іх сваякоў, пасля пачатку канфлікту самалёт рэзка страціў вышыню. Адна з пасажырак паведаміла, што двум пілотам, якія знаходзіліся на борце ў якасці пасажыраў, удалося ўзяць самалёт пад кантроль, у той час як іншыя людзі спрабавалі абясшкодзіць нападніка<ref name="AP" />. Паводле [[Reuters]], які спасылаўся на ізраільскіх чыноўнікаў, пасля сутыкнення ў кабіну ўвайшлі бортправаднікі і ўзялі сітуацыю пад кантроль<ref name="Reuters"/>. Паводле аднаго з пасажыраў, банкіру Tzvika Manes, яго жонка, чакаючы дачку каля туалетнай кабінкі, пачула шум і крыкі з кабіны пілотаў, пасля чаго паспяшалася звярнуцца да аднаго з запасных пілотаў, які сядзеў паблізу ў салоне. Паводле сведкі здарэння, усяго ў кабіну праніклі 3-5 чалавек, уключаючы простых пасажыраў рэйса. Яны абяззброілі нападніка, пасля чаго запасныя пілоты змаглі ўзяць кіраванне самалётам на сябе<ref name="Help">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/cw980g1lem5pt|title=Israel-Dubai flight: Netanyahu names 'hero' pilot attacked on flight as passengers arrive back in Israel|lang=en-GB|first=Oliver|last=O'Connell|website=BBC News|date=2026-09-30|access-date=2026-09-30|last2=Venkatraman|first2=Sakshi|last3=Donnison|first3=with Jon|last4=Israel|first4=Michael Shuval reporting from Ben Gurion airport in}}</ref>. Па словах аднаго з пасажыраў, адным з запасных пілотаў Flydubai, якія знаходзіліся ў салоне, быў брытанец, тады як пра другога пакуль няма інфармацыі<ref name="Independent">[https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-plane-flydubai-pilot-stabbing-uk-b3059208.html Off-duty British pilot ‘helped rescue plane’ after alleged stabbing in cockpit] // The Independent, 30 сентября 2026</ref>. Уварвацца ў кабіну і абясшкодзіць нападніка пасажыры змаглі дзякуючы таму, што камандзір экіпажа Сміт Мачхар, нягледзячы на раненне, здолеў адчыніць дзвярную засаўку, якая, згодна з пратаколам бяспекі, павінна быць зачыненая падчас палёту<ref>{{cw|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/wounded-flydubai-pilot-used-last-moments-of-his-energy-to-click-open-cockpit-door-so-hijacker-could-be-subdued/|title=Wounded flydubai pilot used ‘last moments of his energy’ to click open cockpit door so hijacker could be subdued |website=[[The Times of Israel]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-10-01 |lang=en}}</ref>. Пасажыр Шота Мусаеў, дантыст па прафесіі, аказаў экстранную медыцынскую дапамогу Сміту Маччхару, які губляў прытомнасць<ref name="Captain">[https://edition.cnn.com/2026/10/01/india/india-captain-smit-machchhar-flydubai-intl-hnk Rhea Mogul, Ayushi Shah. Captain Smit Machchhar: The ‘jovial’ pilot and father who thwarted the Flydubai attacker] // CNN, 1 октября 2026</ref>. == Нападнік == Паводле паведамленняў СМІ, нападнік з’яўляецца падданым [[Аман]]а, які працаваў у кампаніі каля 9 месяцаў<ref name="Guardian">[https://www.theguardian.com/world/2026/sep/30/israel-bound-passenger-plane-emergency-landing-saudi-arabia-pilots-feud] // The Guardian, 30 сентября 2026</ref>. Пазней прэм’ер-міністр Ізраіля [[Біньямін Нетаньяху]] заявіў, што хоць у яго няма інфармацыі пра гэта пілоце, той відавочна «ненавідзіць ізраільцян», прадэманстраваўшы «фанатызм і нянавісць няўяўнага маштабу». Таксама ён дадаў, што, магчыма, гэты пілот параніў камандзіра экіпажа пры дапамозе аварыйнай сякеры, якая ўваходзіць у абсталяванне авіяцыйнай кабіны<ref name="Out">[https://www.timesofisrael.com/out-of-harms-way-pilot-feted-for-helping-save-lives-of-everyone-aboard-flydubai-flight/ ‘Out of harm’s way’: Pilot feted for helping save lives of everyone aboard flydubai flight] // Times of Israel, 1 октября 2026</ref>. Нетаньяху паведаміў, што гэты пілот арыштаваны ўладамі Саудаўскай Аравіі, якія дапытваюць яго<ref>{{cw|url=https://tass.ru/proisshestviya/28166983|title=В Саудовской Аравии арестовали пилота Flydubai, ударившего ножом напарника |website=[[ТАСС]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-10-01 |lang=ru}}</ref>. == Наступствы == Пасля пасадкі камандзір паветранага судна і другі пілот былі дастаўлены ў бальніцу. Пасажырам была аказана неабходная медыцынская дапамога ў тэрмінале аэрапорта, адзін пасажыр быў шпіталізаваны. Аператар аэрапорта і авіякампанія пачалі каардынаваць прадастаўленне замяшчае самалёта для працягу іх паездкі<ref name="SaudiGazette" />. Ізраіль прапаноўваў выслаць за пасажырамі свой вайсковы самалёт, аднак саудаўская старана адмовілася ад гэтай прапановы і сама арганізавала рэйс<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/videos/international/saudi-blocks-israeli-military-rescue-aircraft-from-flydubai-evacuation-mbs-rejects-netanyahu-plea/amp_videoshow/134608391.cms Saudi Blocks Israeli Military & Rescue Aircraft From Flydubai Evacuation; MBS Rejects Netanyahu Plea] // The Times of India, 1 октября 2026</ref>. Увечары таго ж дня авіякампанія Flydubai спецыяльным эвакуацыйным рэйсам даставіла ўсіх пасажыраў у [[аэрапорт імя Бэн-Гурыёна / аэрапорт Тэль-Авіва]]. Пасля агляду медыкамі быў шпіталізаваны 51-гадовы мужчына з траўмай верхняй часткі цела<ref>{{cw|url=https://www.bfm.ru/amp/news/619477|title=Эвакуационный рейс Flydubai из Саудовской Аравии приземлился в Израиле |website=[[BFM]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-10-01 |lang=ru}}</ref>. Пасля атрымання інфармацыі аб здарэнні [[Ваенна-паветраныя сілы Ізраіля]] паднялі ў паветра знішчальнікі з-за боязі магчымага згону самалёта. Біньямін Нетаньяху правёў кансультацыі ў сувязі з інцыдэнтам; яго канцылярыя заявіла, што сітуацыя знаходзіцца пад кантролем і прымаюцца меры для вяртання пасажыраў у Ізраіль<ref name="Reuters" /><ref name="AP" />. Адразу пасля пасадкі прадстаўнік канцылярыі прэм’ера заявіў Reuters, што здарэнне на той момант не лічылася згонам самалёта. Пазней тры ізраільскія чыноўнікі паведамілі агенцтву, што ўлады разглядаюць здарэнне як магчымую спробу тэрарыстычнага нападу. Ізраільскія СМІ пры гэтым публікавалі супярэчлівыя звесткі аб матывах здарэння і нацыянальнасці пілотаў<ref name="Reuters" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} bggeun34ldob3suijorvppjy37wu8ko 5209956 5209955 2026-10-01T15:09:15Z DBatura 73587 /* Наступствы */ 5209956 wikitext text/x-wiki [[30 верасня]] [[2026]] года самалёт [[Boeing 737 MAX 8]] авіякампаніі [[Flydubai]], які выконваў рэгулярны рэйс FZ1073 з [[Дубай (аэрапорт)|Дубая]] ў [[аэрапорт імя Бэн-Гурыёна|Тэль-Авіў]], падчас палёту ў раёне мяжы [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] і [[Іарданія|Іарданіі]] рэзка страціў вышыню і перадаў сігналы агульнай надзвычайнай сітуацыі і незаконнага ўмяшання. Пасля гэтага лайнер змяніў маршрут і здзейсніў вымушаную пасадку ў [[Табук (аэрапорт)|аэрапорце]] [[Табук (горад)|Табука]] (Саудаўская Аравія)<ref name="AP">{{cw|url=https://apnews.com/article/israel-saudi-arabia-dubai-emergency-landing-fd1835479898f2f944792913af7cbce6|title=A fight between pilots forces a flight to Tel Aviv to land in Saudi Arabia, officials say|website=[[Associated Press]]|author=Samy Magdy, Sam Metz, Melanie Lidman|date=2026-09-30|access-date=2026-09-30|lang=en}}</ref><ref name="Reuters">{{cw|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/diverted-flydubai-flight-israel-was-not-hijacking-incident-israeli-prime-2026-09-30/|title=Israeli officials say diverted flydubai incident may be attempted 'terror attack' |website=[[Reuters]]|author=Alexander Cornwell, Rami Amichay |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. На борце знаходзіліся 174 пасажыры, у асноўным — грамадзяне [[Ізраіль|Ізраіля]], у тым ліку 27 дзяцей<ref name="RBC-main">{{cw |url=https://www.rbc.ru/society/30/09/2026/6abcc53095ce758f5ce0840a |title=Теракт или драка пилотов. Главное о произошедшем на борту Flydubai |website=[[РБК]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30}}</ref>. Абодва пілоты атрымалі траўмы і пасля пасадкі былі шпіталізаваныя<ref name="SaudiGazette">{{cw|url=https://saudigazette.com.sa/article/664991/saudi-arabia/flydubai-flight-makes-emergency-landing-at-tabuk-airport-two-pilots-injured|title=Flydubai flight makes emergency landing at Tabuk airport; two pilots injured|website=Saudi Gazette |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. Паводле папярэдніх звестак, другі пілот напаў на камандзіра паветранага судна Сміта Мачхара і нанёс яму нажавыя раненні; аднак некалькі пасажыраў, пачуўшы крыкі і гукі барацьбы з кабіны, уварваліся ўнутр і здолелі абясшкодзіць нападніка; другі пілот мог мець намер захапіць кіраванне самалётам або разбіць яго. На борце апынуліся прафесійныя лётчыкі (грамадзяне [[Украіна|Украіны]] і [[Расія|Расіі]]<ref>https://rg.ru/2026/09/30/rossiianin-i-ukrainec-spasli-passazhirov-flydubai-posle-napadeniia-na-pilota.html</ref>), якія змаглі здзейсніць экстранную пасадку<ref name=":1">{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/28167275|title=Драка и экстренная посадка. Что известно об инциденте на борту самолета Flydubai|lang=ru|website=ТАСС|date=30-09-2026}}</ref>. Абставіны і матывы здарэння расследуюцца<ref name="Reuters"/>. Міністр абароны Ізраіля [[Ісраэль Кац (палітык)|Ісраэль Кац]] заявіў, што, паводле першапачатковых звестак, гаворка ідзе пра «спробу [[джыхадызм|джыхадысцкага]] тэракту»<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2026/09/30/ministr-oborony-izrailya-nazval-intsident-na-reyse-flydubai-popytkoy-dzhihadistskogo-terakta|title=Министр обороны Израиля назвал инцидент на рейсе FlyDubai «попыткой джихадистского теракта»|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-09-30}}</ref>. == Самалёт == Самалёт, які ўдзельнічаў у інцыдэнце — Boeing 737 MAX 8 (рэгістрацыйны нумар A6-FKF, завадскі нумар 61013, серыйны нумар 8422)<ref name="asn">{{cite web |url=https://aviation-safety.net/wikibase/582792 |title=Incident Boeing 737 MAX 8 A6-FKF, Wednesday 30 September 2026 |author= |date=2026-09-30 |publisher=Aviation Safety Network |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. Самалёт быў выпушчаны ў 2022 годзе і абсталяваны двума турбавентылятарнымі рухавікамі CFMI CFM LEAP-1B. На момант інцыдэнту эксплуатаваўся авіякампаніяй [[Flydubai]]<ref name="asn"/>. == Палёт == [[Файл:Flydubai Flight 1073 altitude and speed.svg|міні|злева|Вышыня і хуткасць палёту рэйса 1073]] Рэйс FZ1073 выконваў Boeing 737 MAX 8 з рэгістрацыйным нумарамA6-FKF<ref name="AlJazeera">{{cw|url=https://www.aljazeera.net/news/2026/9/30/هبوط-حاد-ورمز-اختطاف-واستنفار-ماذا-جرى|title=هبوط حاد ورمز اختطاف واستنفار.. ماذا جرى على متن رحلة "فلاي دبي"؟ |website=[[Аль-Джазира]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=ar}}</ref>. Самалёт накіроўваўся з міжнароднага аэрапорта Дубая ў [[аэрапорт імя Бэн-Гурыёна]] ([[Тэль-Авіў]])<ref name="GulfNews">{{cw|url=https://gulfnews.com/business/aviation/flydubai-flight-to-israel-reports-incident-lands-safely-passengers-safe-1.500693143|title=flydubai flight to Israel reports incident, lands safely, passengers safe|website=[[Gulf News]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. Прыкладна праз дзве гадзіны пасля вылету, незадоўга да перасячэння мяжы з Ізраілем, самалёт рэзка знізіўся з вышыні каля 10 000 м да 5200 м прыкладна за хвіліну, зніжэнне адбывалася амаль з хуткасцю гуку (331,46 м/с)<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/28167201?ysclid=muocrrplj8328279443|title=Маршрут изменен: что произошло с рейсом Flydubai из Дубая в Тель-Авив|lang=ru|website=ТАСС|date=30-09-2026}}</ref>. Пасля гэтага ён выканаў манеўры ў раёне мяжы з Іарданіяй і пасля накіраваўся ў бок [[Табук (горад)|Табука]], дзе знаходзіўся бліжэйшы аэрапорт<ref name="AP"/>. Паводле [[Reuters]], перад першым сігналам надзвычайнай сітуацыі самалёт на адным з участкаў страціў каля 4300 м вышыні менш чым за 30 секунд<ref name="Reuters"/>. У ходзе інцыдэнту самалёт спачатку перадаў код адказчыка 7700, які выкарыстоўваецца для абазначэння агульнай надзвычайнай сітуацыі, а затым код 7500, які пазначае магчымае незаконнае ўмяшанне ў кіраванне паветраным суднам. Пазней самалёт зноў перадаў код агульнай надзвычайнай сітуацыі. У момант змены маршруту лайнер знаходзіўся ў раёне паветранай прасторы Іарданіі, пасля чаго накіраваўся ў Саудаўскую Аравію<ref name="Reuters"/>. Па заяве аператара аэрапорта Табука, яго дыспетчарскі цэнтр атрымаў ад рэйса FZ1073 сігнал бедства і запыт на аварыйную пасадку ў 08:44 па мясцовым часе. У аэрапорце быў абвешчаны рэжым надзвычайнай сітуацыі і прыведзеныя ў гатоўнасць аварыйныя службы. У 09:45 самалёт паспяхова прызямліўся<ref name="SaudiGazette"/>. == Інцыдэнт == Першапачаткова звесткі пра здарэнне ў кабіне пілотаў былі супярэчлівымі. Ізраільскія крыніцы паведамілі аб фізічным канфлікце паміж двума пілотамі; [[Flydubai]] першапачаткова пацвердзіла толькі, што падчас палёту адбыўся «інцыдэнт», пасля якога самалёт здзейсніў пасадку, не ўдакладняючы абставінаў таго, што здарылася<ref name="Reuters" /><ref name="GulfNews" />. Пазней тры ізраільскія чыноўнікі паведамілі Reuters, што, паводле папярэдняй ацэнкі ізраільскіх уладаў, другі пілот нанёс камандзіру паветранага судна, якім быў грамадзянін [[Індыя|Індыі]] [[Сміт Мачхар]], нажавыя раненні. Адзін з чыноўнікаў заявіў, што здарэнне разглядаецца як магчымая спроба тэрарыстычнага нападу<ref name="Reuters" />. Паводле [[Associated Press]], у кабіне адбылася бойка паміж пілотамі, адзін з якіх быў узброены нажом. Відэазапісы з борта, вывучаныя агенцтвам, паказвалі двух параненых мужчын на падлозе салона, якім аказвалі дапамогу, а таксама людзей, якія знаходзіліся ля ўваходу ў кабіну пілотаў<ref name="AP" />. Паводле сведчанняў пасажыраў і іх сваякоў, пасля пачатку канфлікту самалёт рэзка страціў вышыню. Адна з пасажырак паведаміла, што двум пілотам, якія знаходзіліся на борце ў якасці пасажыраў, удалося ўзяць самалёт пад кантроль, у той час як іншыя людзі спрабавалі абясшкодзіць нападніка<ref name="AP" />. Паводле [[Reuters]], які спасылаўся на ізраільскіх чыноўнікаў, пасля сутыкнення ў кабіну ўвайшлі бортправаднікі і ўзялі сітуацыю пад кантроль<ref name="Reuters"/>. Паводле аднаго з пасажыраў, банкіру Tzvika Manes, яго жонка, чакаючы дачку каля туалетнай кабінкі, пачула шум і крыкі з кабіны пілотаў, пасля чаго паспяшалася звярнуцца да аднаго з запасных пілотаў, які сядзеў паблізу ў салоне. Паводле сведкі здарэння, усяго ў кабіну праніклі 3-5 чалавек, уключаючы простых пасажыраў рэйса. Яны абяззброілі нападніка, пасля чаго запасныя пілоты змаглі ўзяць кіраванне самалётам на сябе<ref name="Help">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/cw980g1lem5pt|title=Israel-Dubai flight: Netanyahu names 'hero' pilot attacked on flight as passengers arrive back in Israel|lang=en-GB|first=Oliver|last=O'Connell|website=BBC News|date=2026-09-30|access-date=2026-09-30|last2=Venkatraman|first2=Sakshi|last3=Donnison|first3=with Jon|last4=Israel|first4=Michael Shuval reporting from Ben Gurion airport in}}</ref>. Па словах аднаго з пасажыраў, адным з запасных пілотаў Flydubai, якія знаходзіліся ў салоне, быў брытанец, тады як пра другога пакуль няма інфармацыі<ref name="Independent">[https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-plane-flydubai-pilot-stabbing-uk-b3059208.html Off-duty British pilot ‘helped rescue plane’ after alleged stabbing in cockpit] // The Independent, 30 сентября 2026</ref>. Уварвацца ў кабіну і абясшкодзіць нападніка пасажыры змаглі дзякуючы таму, што камандзір экіпажа Сміт Мачхар, нягледзячы на раненне, здолеў адчыніць дзвярную засаўку, якая, згодна з пратаколам бяспекі, павінна быць зачыненая падчас палёту<ref>{{cw|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/wounded-flydubai-pilot-used-last-moments-of-his-energy-to-click-open-cockpit-door-so-hijacker-could-be-subdued/|title=Wounded flydubai pilot used ‘last moments of his energy’ to click open cockpit door so hijacker could be subdued |website=[[The Times of Israel]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-10-01 |lang=en}}</ref>. Пасажыр Шота Мусаеў, дантыст па прафесіі, аказаў экстранную медыцынскую дапамогу Сміту Маччхару, які губляў прытомнасць<ref name="Captain">[https://edition.cnn.com/2026/10/01/india/india-captain-smit-machchhar-flydubai-intl-hnk Rhea Mogul, Ayushi Shah. Captain Smit Machchhar: The ‘jovial’ pilot and father who thwarted the Flydubai attacker] // CNN, 1 октября 2026</ref>. == Нападнік == Паводле паведамленняў СМІ, нападнік з’яўляецца падданым [[Аман]]а, які працаваў у кампаніі каля 9 месяцаў<ref name="Guardian">[https://www.theguardian.com/world/2026/sep/30/israel-bound-passenger-plane-emergency-landing-saudi-arabia-pilots-feud] // The Guardian, 30 сентября 2026</ref>. Пазней прэм’ер-міністр Ізраіля [[Біньямін Нетаньяху]] заявіў, што хоць у яго няма інфармацыі пра гэта пілоце, той відавочна «ненавідзіць ізраільцян», прадэманстраваўшы «фанатызм і нянавісць няўяўнага маштабу». Таксама ён дадаў, што, магчыма, гэты пілот параніў камандзіра экіпажа пры дапамозе аварыйнай сякеры, якая ўваходзіць у абсталяванне авіяцыйнай кабіны<ref name="Out">[https://www.timesofisrael.com/out-of-harms-way-pilot-feted-for-helping-save-lives-of-everyone-aboard-flydubai-flight/ ‘Out of harm’s way’: Pilot feted for helping save lives of everyone aboard flydubai flight] // Times of Israel, 1 октября 2026</ref>. Нетаньяху паведаміў, што гэты пілот арыштаваны ўладамі Саудаўскай Аравіі, якія дапытваюць яго<ref>{{cw|url=https://tass.ru/proisshestviya/28166983|title=В Саудовской Аравии арестовали пилота Flydubai, ударившего ножом напарника |website=[[ТАСС]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-10-01 |lang=ru}}</ref>. == Наступствы == Пасля пасадкі камандзір паветранага судна і другі пілот былі дастаўлены ў бальніцу. Пасажырам была аказана неабходная медыцынская дапамога ў тэрмінале аэрапорта, адзін пасажыр быў шпіталізаваны. Аператар аэрапорта і авіякампанія пачалі каардынаваць прадастаўленне замяшчае самалёта для працягу іх паездкі<ref name="SaudiGazette" />. Ізраіль прапаноўваў выслаць за пасажырамі свой вайсковы самалёт, аднак саудаўская старана адмовілася ад гэтай прапановы і сама арганізавала рэйс<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/videos/international/saudi-blocks-israeli-military-rescue-aircraft-from-flydubai-evacuation-mbs-rejects-netanyahu-plea/amp_videoshow/134608391.cms Saudi Blocks Israeli Military & Rescue Aircraft From Flydubai Evacuation; MBS Rejects Netanyahu Plea] // The Times of India, 1 октября 2026</ref>. Увечары таго ж дня авіякампанія Flydubai спецыяльным эвакуацыйным рэйсам даставіла ўсіх пасажыраў у аэрапорт Тэль-Авіва. Пасля агляду медыкамі быў шпіталізаваны 51-гадовы мужчына з траўмай верхняй часткі цела<ref>{{cw|url=https://www.bfm.ru/amp/news/619477|title=Эвакуационный рейс Flydubai из Саудовской Аравии приземлился в Израиле |website=[[BFM]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-10-01 |lang=ru}}</ref>. Пасля атрымання інфармацыі аб здарэнні [[Ваенна-паветраныя сілы Ізраіля]] паднялі ў паветра знішчальнікі з-за боязі магчымага згону самалёта. Біньямін Нетаньяху правёў кансультацыі ў сувязі з інцыдэнтам; яго канцылярыя заявіла, што сітуацыя знаходзіцца пад кантролем і прымаюцца меры для вяртання суайчыннікаў на радзіму<ref name="Reuters" /><ref name="AP" />. Адразу пасля пасадкі прадстаўнік канцылярыі прэм’ера заявіў Reuters, што здарэнне на той момант не лічылася згонам самалёта. Пазней тры ізраільскія чыноўнікі паведамілі агенцтву, што ўлады разглядаюць здарэнне як магчымую спробу тэрарыстычнага нападу. Ізраільскія СМІ пры гэтым публікавалі супярэчлівыя звесткі аб матывах здарэння і нацыянальнасці пілотаў<ref name="Reuters" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} 7gftv8udyp82jtpmoatmkmnlan5hkce 5209957 5209956 2026-10-01T15:10:08Z DBatura 73587 5209957 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа}} [[30 верасня]] [[2026]] года самалёт [[Boeing 737 MAX 8]] авіякампаніі [[Flydubai]], які выконваў рэгулярны рэйс FZ1073 з [[Дубай (аэрапорт)|Дубая]] ў [[аэрапорт імя Бэн-Гурыёна|Тэль-Авіў]], падчас палёту ў раёне мяжы [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] і [[Іарданія|Іарданіі]] рэзка страціў вышыню і перадаў сігналы агульнай надзвычайнай сітуацыі і незаконнага ўмяшання. Пасля гэтага лайнер змяніў маршрут і здзейсніў вымушаную пасадку ў [[Табук (аэрапорт)|аэрапорце]] [[Табук (горад)|Табука]] (Саудаўская Аравія)<ref name="AP">{{cw|url=https://apnews.com/article/israel-saudi-arabia-dubai-emergency-landing-fd1835479898f2f944792913af7cbce6|title=A fight between pilots forces a flight to Tel Aviv to land in Saudi Arabia, officials say|website=[[Associated Press]]|author=Samy Magdy, Sam Metz, Melanie Lidman|date=2026-09-30|access-date=2026-09-30|lang=en}}</ref><ref name="Reuters">{{cw|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/diverted-flydubai-flight-israel-was-not-hijacking-incident-israeli-prime-2026-09-30/|title=Israeli officials say diverted flydubai incident may be attempted 'terror attack' |website=[[Reuters]]|author=Alexander Cornwell, Rami Amichay |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. На борце знаходзіліся 174 пасажыры, у асноўным — грамадзяне [[Ізраіль|Ізраіля]], у тым ліку 27 дзяцей<ref name="RBC-main">{{cw |url=https://www.rbc.ru/society/30/09/2026/6abcc53095ce758f5ce0840a |title=Теракт или драка пилотов. Главное о произошедшем на борту Flydubai |website=[[РБК]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30}}</ref>. Абодва пілоты атрымалі траўмы і пасля пасадкі былі шпіталізаваныя<ref name="SaudiGazette">{{cw|url=https://saudigazette.com.sa/article/664991/saudi-arabia/flydubai-flight-makes-emergency-landing-at-tabuk-airport-two-pilots-injured|title=Flydubai flight makes emergency landing at Tabuk airport; two pilots injured|website=Saudi Gazette |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. Паводле папярэдніх звестак, другі пілот напаў на камандзіра паветранага судна Сміта Мачхара і нанёс яму нажавыя раненні; аднак некалькі пасажыраў, пачуўшы крыкі і гукі барацьбы з кабіны, уварваліся ўнутр і здолелі абясшкодзіць нападніка; другі пілот мог мець намер захапіць кіраванне самалётам або разбіць яго. На борце апынуліся прафесійныя лётчыкі (грамадзяне [[Украіна|Украіны]] і [[Расія|Расіі]]<ref>https://rg.ru/2026/09/30/rossiianin-i-ukrainec-spasli-passazhirov-flydubai-posle-napadeniia-na-pilota.html</ref>), якія змаглі здзейсніць экстранную пасадку<ref name=":1">{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/28167275|title=Драка и экстренная посадка. Что известно об инциденте на борту самолета Flydubai|lang=ru|website=ТАСС|date=30-09-2026}}</ref>. Абставіны і матывы здарэння расследуюцца<ref name="Reuters"/>. Міністр абароны Ізраіля [[Ісраэль Кац (палітык)|Ісраэль Кац]] заявіў, што, паводле першапачатковых звестак, гаворка ідзе пра «спробу [[джыхадызм|джыхадысцкага]] тэракту»<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2026/09/30/ministr-oborony-izrailya-nazval-intsident-na-reyse-flydubai-popytkoy-dzhihadistskogo-terakta|title=Министр обороны Израиля назвал инцидент на рейсе FlyDubai «попыткой джихадистского теракта»|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-09-30}}</ref>. == Самалёт == Самалёт, які ўдзельнічаў у інцыдэнце — Boeing 737 MAX 8 (рэгістрацыйны нумар A6-FKF, завадскі нумар 61013, серыйны нумар 8422)<ref name="asn">{{cite web |url=https://aviation-safety.net/wikibase/582792 |title=Incident Boeing 737 MAX 8 A6-FKF, Wednesday 30 September 2026 |author= |date=2026-09-30 |publisher=Aviation Safety Network |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. Самалёт быў выпушчаны ў 2022 годзе і абсталяваны двума турбавентылятарнымі рухавікамі CFMI CFM LEAP-1B. На момант інцыдэнту эксплуатаваўся авіякампаніяй [[Flydubai]]<ref name="asn"/>. == Палёт == [[Файл:Flydubai Flight 1073 altitude and speed.svg|міні|злева|Вышыня і хуткасць палёту рэйса 1073]] Рэйс FZ1073 выконваў Boeing 737 MAX 8 з рэгістрацыйным нумарамA6-FKF<ref name="AlJazeera">{{cw|url=https://www.aljazeera.net/news/2026/9/30/هبوط-حاد-ورمز-اختطاف-واستنفار-ماذا-جرى|title=هبوط حاد ورمز اختطاف واستنفار.. ماذا جرى على متن رحلة "فلاي دبي"؟ |website=[[Аль-Джазира]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=ar}}</ref>. Самалёт накіроўваўся з міжнароднага аэрапорта Дубая ў [[аэрапорт імя Бэн-Гурыёна]] ([[Тэль-Авіў]])<ref name="GulfNews">{{cw|url=https://gulfnews.com/business/aviation/flydubai-flight-to-israel-reports-incident-lands-safely-passengers-safe-1.500693143|title=flydubai flight to Israel reports incident, lands safely, passengers safe|website=[[Gulf News]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. Прыкладна праз дзве гадзіны пасля вылету, незадоўга да перасячэння мяжы з Ізраілем, самалёт рэзка знізіўся з вышыні каля 10 000 м да 5200 м прыкладна за хвіліну, зніжэнне адбывалася амаль з хуткасцю гуку (331,46 м/с)<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/28167201?ysclid=muocrrplj8328279443|title=Маршрут изменен: что произошло с рейсом Flydubai из Дубая в Тель-Авив|lang=ru|website=ТАСС|date=30-09-2026}}</ref>. Пасля гэтага ён выканаў манеўры ў раёне мяжы з Іарданіяй і пасля накіраваўся ў бок [[Табук (горад)|Табука]], дзе знаходзіўся бліжэйшы аэрапорт<ref name="AP"/>. Паводле [[Reuters]], перад першым сігналам надзвычайнай сітуацыі самалёт на адным з участкаў страціў каля 4300 м вышыні менш чым за 30 секунд<ref name="Reuters"/>. У ходзе інцыдэнту самалёт спачатку перадаў код адказчыка 7700, які выкарыстоўваецца для абазначэння агульнай надзвычайнай сітуацыі, а затым код 7500, які пазначае магчымае незаконнае ўмяшанне ў кіраванне паветраным суднам. Пазней самалёт зноў перадаў код агульнай надзвычайнай сітуацыі. У момант змены маршруту лайнер знаходзіўся ў раёне паветранай прасторы Іарданіі, пасля чаго накіраваўся ў Саудаўскую Аравію<ref name="Reuters"/>. Па заяве аператара аэрапорта Табука, яго дыспетчарскі цэнтр атрымаў ад рэйса FZ1073 сігнал бедства і запыт на аварыйную пасадку ў 08:44 па мясцовым часе. У аэрапорце быў абвешчаны рэжым надзвычайнай сітуацыі і прыведзеныя ў гатоўнасць аварыйныя службы. У 09:45 самалёт паспяхова прызямліўся<ref name="SaudiGazette"/>. == Інцыдэнт == Першапачаткова звесткі пра здарэнне ў кабіне пілотаў былі супярэчлівымі. Ізраільскія крыніцы паведамілі аб фізічным канфлікце паміж двума пілотамі; [[Flydubai]] першапачаткова пацвердзіла толькі, што падчас палёту адбыўся «інцыдэнт», пасля якога самалёт здзейсніў пасадку, не ўдакладняючы абставінаў таго, што здарылася<ref name="Reuters" /><ref name="GulfNews" />. Пазней тры ізраільскія чыноўнікі паведамілі Reuters, што, паводле папярэдняй ацэнкі ізраільскіх уладаў, другі пілот нанёс камандзіру паветранага судна, якім быў грамадзянін [[Індыя|Індыі]] [[Сміт Мачхар]], нажавыя раненні. Адзін з чыноўнікаў заявіў, што здарэнне разглядаецца як магчымая спроба тэрарыстычнага нападу<ref name="Reuters" />. Паводле [[Associated Press]], у кабіне адбылася бойка паміж пілотамі, адзін з якіх быў узброены нажом. Відэазапісы з борта, вывучаныя агенцтвам, паказвалі двух параненых мужчын на падлозе салона, якім аказвалі дапамогу, а таксама людзей, якія знаходзіліся ля ўваходу ў кабіну пілотаў<ref name="AP" />. Паводле сведчанняў пасажыраў і іх сваякоў, пасля пачатку канфлікту самалёт рэзка страціў вышыню. Адна з пасажырак паведаміла, што двум пілотам, якія знаходзіліся на борце ў якасці пасажыраў, удалося ўзяць самалёт пад кантроль, у той час як іншыя людзі спрабавалі абясшкодзіць нападніка<ref name="AP" />. Паводле [[Reuters]], які спасылаўся на ізраільскіх чыноўнікаў, пасля сутыкнення ў кабіну ўвайшлі бортправаднікі і ўзялі сітуацыю пад кантроль<ref name="Reuters"/>. Паводле аднаго з пасажыраў, банкіру Tzvika Manes, яго жонка, чакаючы дачку каля туалетнай кабінкі, пачула шум і крыкі з кабіны пілотаў, пасля чаго паспяшалася звярнуцца да аднаго з запасных пілотаў, які сядзеў паблізу ў салоне. Паводле сведкі здарэння, усяго ў кабіну праніклі 3-5 чалавек, уключаючы простых пасажыраў рэйса. Яны абяззброілі нападніка, пасля чаго запасныя пілоты змаглі ўзяць кіраванне самалётам на сябе<ref name="Help">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/cw980g1lem5pt|title=Israel-Dubai flight: Netanyahu names 'hero' pilot attacked on flight as passengers arrive back in Israel|lang=en-GB|first=Oliver|last=O'Connell|website=BBC News|date=2026-09-30|access-date=2026-09-30|last2=Venkatraman|first2=Sakshi|last3=Donnison|first3=with Jon|last4=Israel|first4=Michael Shuval reporting from Ben Gurion airport in}}</ref>. Па словах аднаго з пасажыраў, адным з запасных пілотаў Flydubai, якія знаходзіліся ў салоне, быў брытанец, тады як пра другога пакуль няма інфармацыі<ref name="Independent">[https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-plane-flydubai-pilot-stabbing-uk-b3059208.html Off-duty British pilot ‘helped rescue plane’ after alleged stabbing in cockpit] // The Independent, 30 сентября 2026</ref>. Уварвацца ў кабіну і абясшкодзіць нападніка пасажыры змаглі дзякуючы таму, што камандзір экіпажа Сміт Мачхар, нягледзячы на раненне, здолеў адчыніць дзвярную засаўку, якая, згодна з пратаколам бяспекі, павінна быць зачыненая падчас палёту<ref>{{cw|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/wounded-flydubai-pilot-used-last-moments-of-his-energy-to-click-open-cockpit-door-so-hijacker-could-be-subdued/|title=Wounded flydubai pilot used ‘last moments of his energy’ to click open cockpit door so hijacker could be subdued |website=[[The Times of Israel]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-10-01 |lang=en}}</ref>. Пасажыр Шота Мусаеў, дантыст па прафесіі, аказаў экстранную медыцынскую дапамогу Сміту Маччхару, які губляў прытомнасць<ref name="Captain">[https://edition.cnn.com/2026/10/01/india/india-captain-smit-machchhar-flydubai-intl-hnk Rhea Mogul, Ayushi Shah. Captain Smit Machchhar: The ‘jovial’ pilot and father who thwarted the Flydubai attacker] // CNN, 1 октября 2026</ref>. == Нападнік == Паводле паведамленняў СМІ, нападнік з’яўляецца падданым [[Аман]]а, які працаваў у кампаніі каля 9 месяцаў<ref name="Guardian">[https://www.theguardian.com/world/2026/sep/30/israel-bound-passenger-plane-emergency-landing-saudi-arabia-pilots-feud] // The Guardian, 30 сентября 2026</ref>. Пазней прэм’ер-міністр Ізраіля [[Біньямін Нетаньяху]] заявіў, што хоць у яго няма інфармацыі пра гэта пілоце, той відавочна «ненавідзіць ізраільцян», прадэманстраваўшы «фанатызм і нянавісць няўяўнага маштабу». Таксама ён дадаў, што, магчыма, гэты пілот параніў камандзіра экіпажа пры дапамозе аварыйнай сякеры, якая ўваходзіць у абсталяванне авіяцыйнай кабіны<ref name="Out">[https://www.timesofisrael.com/out-of-harms-way-pilot-feted-for-helping-save-lives-of-everyone-aboard-flydubai-flight/ ‘Out of harm’s way’: Pilot feted for helping save lives of everyone aboard flydubai flight] // Times of Israel, 1 октября 2026</ref>. Нетаньяху паведаміў, што гэты пілот арыштаваны ўладамі Саудаўскай Аравіі, якія дапытваюць яго<ref>{{cw|url=https://tass.ru/proisshestviya/28166983|title=В Саудовской Аравии арестовали пилота Flydubai, ударившего ножом напарника |website=[[ТАСС]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-10-01 |lang=ru}}</ref>. == Наступствы == Пасля пасадкі камандзір паветранага судна і другі пілот былі дастаўлены ў бальніцу. Пасажырам была аказана неабходная медыцынская дапамога ў тэрмінале аэрапорта, адзін пасажыр быў шпіталізаваны. Аператар аэрапорта і авіякампанія пачалі каардынаваць прадастаўленне замяшчае самалёта для працягу іх паездкі<ref name="SaudiGazette" />. Ізраіль прапаноўваў выслаць за пасажырамі свой вайсковы самалёт, аднак саудаўская старана адмовілася ад гэтай прапановы і сама арганізавала рэйс<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/videos/international/saudi-blocks-israeli-military-rescue-aircraft-from-flydubai-evacuation-mbs-rejects-netanyahu-plea/amp_videoshow/134608391.cms Saudi Blocks Israeli Military & Rescue Aircraft From Flydubai Evacuation; MBS Rejects Netanyahu Plea] // The Times of India, 1 октября 2026</ref>. Увечары таго ж дня авіякампанія Flydubai спецыяльным эвакуацыйным рэйсам даставіла ўсіх пасажыраў у аэрапорт Тэль-Авіва. Пасля агляду медыкамі быў шпіталізаваны 51-гадовы мужчына з траўмай верхняй часткі цела<ref>{{cw|url=https://www.bfm.ru/amp/news/619477|title=Эвакуационный рейс Flydubai из Саудовской Аравии приземлился в Израиле |website=[[BFM]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-10-01 |lang=ru}}</ref>. Пасля атрымання інфармацыі аб здарэнні [[Ваенна-паветраныя сілы Ізраіля]] паднялі ў паветра знішчальнікі з-за боязі магчымага згону самалёта. Біньямін Нетаньяху правёў кансультацыі ў сувязі з інцыдэнтам; яго канцылярыя заявіла, што сітуацыя знаходзіцца пад кантролем і прымаюцца меры для вяртання суайчыннікаў на радзіму<ref name="Reuters" /><ref name="AP" />. Адразу пасля пасадкі прадстаўнік канцылярыі прэм’ера заявіў Reuters, што здарэнне на той момант не лічылася згонам самалёта. Пазней тры ізраільскія чыноўнікі паведамілі агенцтву, што ўлады разглядаюць здарэнне як магчымую спробу тэрарыстычнага нападу. Ізраільскія СМІ пры гэтым публікавалі супярэчлівыя звесткі аб матывах здарэння і нацыянальнасці пілотаў<ref name="Reuters" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Верасень 2026 года]][[Катэгорыя:Падзеі 30 верасня]][[Катэгорыя:Антысемітызм]] 7svqwx1ih3ajgp04nazsvq1otm08urp 0 815947 5209962 2026-10-01T15:12:45Z Ciepiersia 162280 новы 5209962 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Слу́цкі турэ́мны за́мак''' — гістарычны комплекс пенітэнцыярных збудаванняў у горадзе [[Слуцк]]у (цяпер [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]]), які дзейнічаў з другой паловы XIX стагоддзя. У мясцовай традыцыі і краязнаўчай літаратуры вядомы як «чацвёрты слуцкі замак». == Гісторыя == Да з’яўлення адмысловага мураванага комплексу затрыманых княжацкай адміністрацыяй асоб утрымлівалі ў земляных скляпеннях старажытных слуцкіх умацаванняў або прыстасаваных драўляных будынках. У [[1862 год]]зе ў Слуцку быў афіцыйна адкрыты адмыслова пабудаваны мураваны турэмны замак. Новая ўстанова прызначалася для ўтрымання пад вартай крымінальных і палітычных злачынцаў Слуцкага павета Мінскай губерні. Будынак меў характэрную для тагачасных расійскіх турмаў архітэктуру з трывалымі мураванымі сценамі, вежамі і сістэмай аховы. == Найноўшы час == Пасля кастрычніцкага перавароту і ўстанаўлення савецкай улады замак працягваў выкарыстоўвацца па прамым прызначэнні як гарадская турма НКУС. У перыяд [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] падчас нямецкай акупацыі Слуцка турэмны замак ператварыўся ў месца масавага зняволення, катаванняў і знішчэння мясцовых жыхароў, савецкіх падпольшчыкаў і ваеннапалонных. У чэрвені 1941 года пасля захопу горада вермахтам на тэрыторыі і ў двары турмы знаходзіліся целы шматлікіх загінулых. У пасляваенны перыяд турма працягвала функцыянаваць. З установай звязаны таксама рэзанансныя [[Масавыя хваляванні ў Слуцку (1967)|масавыя хваляванні ў Слуцку 12 кастрычніка 1967 года]], калі падчас судовага працэсу адбыліся стыхійныя пратэсты гараджан, якія прывялі да падпалу будынка гарадскога суда, што знаходзіўся паблізу. Будынак турэмнага замка да нашага часу не захаваўся (быў цалкам зруйнаваны падчас пасляваеннай перапланіроўкі і рэканструкцыі горада). == Гл. таксама == * [[Слуцкія замкі]] * [[Пішчалаўскі замак]] == Літаратура == * ''Ігар Ціткоўскі.'' Да 160-годдзя з`яўлення ў Слуцку чацьвертага замка // Наследие Слуцкого края. — 2022. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/historical_dates/8226/ Да 160-годдзя з`яўлення ў Слуцку чацьвертага замка] — Наследие Слуцкого края. {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Страчаная архітэктура Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Турмы Беларусі]] 2fp4bc7q3fd6fewjyulcym5x09ci4ms 5209964 5209962 2026-10-01T15:13:16Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ вікіфікацыя 5209964 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Слу́цкі турэ́мны за́мак''' — гістарычны комплекс пенітэнцыярных збудаванняў у горадзе [[Слуцк]]у (цяпер [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]]), які дзейнічаў з другой паловы XIX стагоддзя. У мясцовай традыцыі і краязнаўчай літаратуры вядомы як «чацвёрты слуцкі замак». == Гісторыя == Да з’яўлення адмысловага мураванага комплексу затрыманых княжацкай адміністрацыяй асоб утрымлівалі ў земляных скляпеннях старажытных слуцкіх умацаванняў або прыстасаваных драўляных будынках. У [[1862]] годзе ў Слуцку быў афіцыйна адкрыты адмыслова пабудаваны мураваны турэмны замак. Новая ўстанова прызначалася для ўтрымання пад вартай крымінальных і палітычных злачынцаў Слуцкага павета Мінскай губерні. Будынак меў характэрную для тагачасных расійскіх турмаў архітэктуру з трывалымі мураванымі сценамі, вежамі і сістэмай аховы. == Найноўшы час == Пасля кастрычніцкага перавароту і ўстанаўлення савецкай улады замак працягваў выкарыстоўвацца па прамым прызначэнні як гарадская турма НКУС. У перыяд [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] падчас нямецкай акупацыі Слуцка турэмны замак ператварыўся ў месца масавага зняволення, катаванняў і знішчэння мясцовых жыхароў, савецкіх падпольшчыкаў і ваеннапалонных. У чэрвені 1941 года пасля захопу горада вермахтам на тэрыторыі і ў двары турмы знаходзіліся целы шматлікіх загінулых. У пасляваенны перыяд турма працягвала функцыянаваць. З установай звязаны таксама рэзанансныя [[Масавыя хваляванні ў Слуцку (1967)|масавыя хваляванні ў Слуцку 12 кастрычніка 1967 года]], калі падчас судовага працэсу адбыліся стыхійныя пратэсты гараджан, якія прывялі да падпалу будынка гарадскога суда, што знаходзіўся паблізу. Будынак турэмнага замка да нашага часу не захаваўся (быў цалкам зруйнаваны падчас пасляваеннай перапланіроўкі і рэканструкцыі горада). == Гл. таксама == * [[Слуцкія замкі]] * [[Пішчалаўскі замак]] == Літаратура == * ''Ігар Ціткоўскі.'' Да 160-годдзя з`яўлення ў Слуцку чацьвертага замка // Наследие Слуцкого края. — 2022. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/historical_dates/8226/ Да 160-годдзя з`яўлення ў Слуцку чацьвертага замка] — Наследие Слуцкого края. {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Страчаная архітэктура Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Турмы Беларусі]] 0pypsii9ba6lt70263f9spzsknud2b6 5209967 5209964 2026-10-01T15:13:44Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5209967 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Слу́цкі турэ́мны за́мак''' — гістарычны комплекс пенітэнцыярных збудаванняў у горадзе [[Слуцк]]у (цяпер [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]]), які дзейнічаў з другой паловы XIX стагоддзя. У мясцовай традыцыі і краязнаўчай літаратуры вядомы як «чацвёрты слуцкі замак». == Гісторыя == Да з’яўлення адмысловага мураванага комплексу затрыманых княжацкай адміністрацыяй асоб утрымлівалі ў земляных скляпеннях старажытных слуцкіх умацаванняў або прыстасаваных драўляных будынках. У [[1862]] годзе ў Слуцку быў афіцыйна адкрыты адмыслова пабудаваны мураваны турэмны замак. Новая ўстанова прызначалася для ўтрымання пад вартай крымінальных і палітычных злачынцаў Слуцкага павета Мінскай губерні. Будынак меў характэрную для тагачасных расійскіх турмаў архітэктуру з трывалымі мураванымі сценамі, вежамі і сістэмай аховы. == Найноўшы час == Пасля кастрычніцкага перавароту і ўстанаўлення савецкай улады замак працягваў выкарыстоўвацца па прамым прызначэнні як гарадская турма НКУС. У перыяд [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] падчас нямецкай акупацыі Слуцка турэмны замак ператварыўся ў месца масавага зняволення, катаванняў і знішчэння мясцовых жыхароў, савецкіх падпольшчыкаў і ваеннапалонных. У чэрвені 1941 года пасля захопу горада вермахтам на тэрыторыі і ў двары турмы знаходзіліся целы шматлікіх загінулых. У пасляваенны перыяд турма працягвала функцыянаваць. З установай звязаны таксама рэзанансныя [[Масавыя хваляванні ў Слуцку (1967)|масавыя хваляванні ў Слуцку 12 кастрычніка 1967 года]], калі падчас судовага працэсу адбыліся стыхійныя пратэсты гараджан, якія прывялі да падпалу будынка гарадскога суда, што знаходзіўся паблізу. Будынак турэмнага замка да нашага часу не захаваўся (быў цалкам зруйнаваны падчас пасляваеннай перапланіроўкі і рэканструкцыі горада). == Гл. таксама == * [[Слуцкія замкі]] * [[Пішчалаўскі замак]] == Літаратура == * ''Ігар Ціткоўскі.'' Да 160-годдзя з`яўлення ў Слуцку чацьвертага замка // Наследие Слуцкого края. — 2022. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/historical_dates/8226/ Да 160-годдзя з`яўлення ў Слуцку чацьвертага замка] — Наследие Слуцкого края. {{Пенітэнцыярныя ўстановы Мінскай губерні}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Страчаная архітэктура Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Турмы Беларусі]] q0lsfwzv50q5f56pz4u7kr7rjzn7p9o 5209971 5209967 2026-10-01T15:27:40Z Ciepiersia 162280 /* Найноўшы час */ вікіфікацыя 5209971 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Слу́цкі турэ́мны за́мак''' — гістарычны комплекс пенітэнцыярных збудаванняў у горадзе [[Слуцк]]у (цяпер [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]]), які дзейнічаў з другой паловы XIX стагоддзя. У мясцовай традыцыі і краязнаўчай літаратуры вядомы як «чацвёрты слуцкі замак». == Гісторыя == Да з’яўлення адмысловага мураванага комплексу затрыманых княжацкай адміністрацыяй асоб утрымлівалі ў земляных скляпеннях старажытных слуцкіх умацаванняў або прыстасаваных драўляных будынках. У [[1862]] годзе ў Слуцку быў афіцыйна адкрыты адмыслова пабудаваны мураваны турэмны замак. Новая ўстанова прызначалася для ўтрымання пад вартай крымінальных і палітычных злачынцаў Слуцкага павета Мінскай губерні. Будынак меў характэрную для тагачасных расійскіх турмаў архітэктуру з трывалымі мураванымі сценамі, вежамі і сістэмай аховы. == Найноўшы час == Пасля кастрычніцкага перавароту і ўстанаўлення савецкай улады замак працягваў выкарыстоўвацца па прамым прызначэнні як гарадская турма НКУС. У перыяд [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] падчас нямецкай акупацыі Слуцка турэмны замак ператварыўся ў месца масавага зняволення, катаванняў і знішчэння мясцовых жыхароў, савецкіх падпольшчыкаў і ваеннапалонных. У чэрвені 1941 года пасля захопу горада вермахтам на тэрыторыі і ў двары турмы знаходзіліся целы шматлікіх загінулых. У пасляваенны перыяд турма працягвала функцыянаваць. З установай звязаны таксама рэзанансныя [[ Масавыя хваляванні ў Слуцку 12 кастрычніка 1967 года|масавыя хваляванні ў Слуцку 12 кастрычніка 1967 года]], калі падчас судовага працэсу адбыліся стыхійныя пратэсты гараджан, якія прывялі да падпалу будынка гарадскога суда, што знаходзіўся паблізу. Будынак турэмнага замка да нашага часу не захаваўся (быў цалкам зруйнаваны падчас пасляваеннай перапланіроўкі і рэканструкцыі горада). == Гл. таксама == * [[Слуцкія замкі]] * [[Пішчалаўскі замак]] == Літаратура == * ''Ігар Ціткоўскі.'' Да 160-годдзя з`яўлення ў Слуцку чацьвертага замка // Наследие Слуцкого края. — 2022. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/historical_dates/8226/ Да 160-годдзя з`яўлення ў Слуцку чацьвертага замка] — Наследие Слуцкого края. {{Пенітэнцыярныя ўстановы Мінскай губерні}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Страчаная архітэктура Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Турмы Беларусі]] fuyv8mj4gd7euxfgb8l0oh4cnp57nbt 5209974 5209971 2026-10-01T15:33:33Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Турмы Расійскай імперыі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5209974 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Слу́цкі турэ́мны за́мак''' — гістарычны комплекс пенітэнцыярных збудаванняў у горадзе [[Слуцк]]у (цяпер [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]]), які дзейнічаў з другой паловы XIX стагоддзя. У мясцовай традыцыі і краязнаўчай літаратуры вядомы як «чацвёрты слуцкі замак». == Гісторыя == Да з’яўлення адмысловага мураванага комплексу затрыманых княжацкай адміністрацыяй асоб утрымлівалі ў земляных скляпеннях старажытных слуцкіх умацаванняў або прыстасаваных драўляных будынках. У [[1862]] годзе ў Слуцку быў афіцыйна адкрыты адмыслова пабудаваны мураваны турэмны замак. Новая ўстанова прызначалася для ўтрымання пад вартай крымінальных і палітычных злачынцаў Слуцкага павета Мінскай губерні. Будынак меў характэрную для тагачасных расійскіх турмаў архітэктуру з трывалымі мураванымі сценамі, вежамі і сістэмай аховы. == Найноўшы час == Пасля кастрычніцкага перавароту і ўстанаўлення савецкай улады замак працягваў выкарыстоўвацца па прамым прызначэнні як гарадская турма НКУС. У перыяд [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] падчас нямецкай акупацыі Слуцка турэмны замак ператварыўся ў месца масавага зняволення, катаванняў і знішчэння мясцовых жыхароў, савецкіх падпольшчыкаў і ваеннапалонных. У чэрвені 1941 года пасля захопу горада вермахтам на тэрыторыі і ў двары турмы знаходзіліся целы шматлікіх загінулых. У пасляваенны перыяд турма працягвала функцыянаваць. З установай звязаны таксама рэзанансныя [[ Масавыя хваляванні ў Слуцку 12 кастрычніка 1967 года|масавыя хваляванні ў Слуцку 12 кастрычніка 1967 года]], калі падчас судовага працэсу адбыліся стыхійныя пратэсты гараджан, якія прывялі да падпалу будынка гарадскога суда, што знаходзіўся паблізу. Будынак турэмнага замка да нашага часу не захаваўся (быў цалкам зруйнаваны падчас пасляваеннай перапланіроўкі і рэканструкцыі горада). == Гл. таксама == * [[Слуцкія замкі]] * [[Пішчалаўскі замак]] == Літаратура == * ''Ігар Ціткоўскі.'' Да 160-годдзя з`яўлення ў Слуцку чацьвертага замка // Наследие Слуцкого края. — 2022. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/historical_dates/8226/ Да 160-годдзя з`яўлення ў Слуцку чацьвертага замка] — Наследие Слуцкого края. {{Пенітэнцыярныя ўстановы Мінскай губерні}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Страчаная архітэктура Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Турмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Турмы Расійскай імперыі]] mt8zvw6q9vyo22ir9lampwkdenrut5i 5210152 5209974 2026-10-02T06:13:58Z Ciepiersia 162280 /* Найноўшы час */ вікіфікацыя, афармленне 5210152 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Слу́цкі турэ́мны за́мак''' — гістарычны комплекс пенітэнцыярных збудаванняў у горадзе [[Слуцк]]у (цяпер [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]]), які дзейнічаў з другой паловы XIX стагоддзя. У мясцовай традыцыі і краязнаўчай літаратуры вядомы як «чацвёрты слуцкі замак». == Гісторыя == Да з’яўлення адмысловага мураванага комплексу затрыманых княжацкай адміністрацыяй асоб утрымлівалі ў земляных скляпеннях старажытных слуцкіх умацаванняў або прыстасаваных драўляных будынках. У [[1862]] годзе ў Слуцку быў афіцыйна адкрыты адмыслова пабудаваны мураваны турэмны замак. Новая ўстанова прызначалася для ўтрымання пад вартай крымінальных і палітычных злачынцаў Слуцкага павета Мінскай губерні. Будынак меў характэрную для тагачасных расійскіх турмаў архітэктуру з трывалымі мураванымі сценамі, вежамі і сістэмай аховы. == Найноўшы час == Пасля кастрычніцкага перавароту і ўстанаўлення савецкай улады замак працягваў выкарыстоўвацца па прамым прызначэнні як гарадская турма НКУС. У перыяд ранняй савецкай улады і барацьбы з рэлігіяй праз слуцкую турму прайшлі многія мясцовыя [[рабін]]ы, [[меламед]]ы, вучні [[Ешыва|ешыў]] і заможныя гараджане, абвінавачаныя ў «[[58-ы артыкул|контррэвалюцыйная дзейнасць|контррэвалюцыйнай дзейнасці]]» ці эканамічным [[сабатаж]]ы<ref name="ВЕР">Б. Михалевич. [https://www.jewishgen.org/yizkor/slutsk/files/Slutsk_Russian.pdf Воспоминания еврейского революционера. В слуцкой тюрьме]</ref>. Мемуары згадваюць, што ўмовы ўтрымання тады былі суровымі, а абшчына спрабавала таемна перадаваць ім ежу<ref name="ВЕР"/>. У гады сталінскага тэрору турма служыла перасыльным і следчым пунктам, дзе ўтрымліваліся і гінулі мясцовыя жыхары, шляхта, інтэлігенцыя і сяляне, якія супраціўляліся калектывізацыі. Незадоўга да захопу горада нямецкімі войскамі ў чэрвені 1941 года, падчас спешнай эвакуацыі, [[НКУС]] расстраляў практычна ўсіх зняволеных, якія заставаліся ў камерах, прама ў двары турмы. У перыяд [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] падчас нямецкай акупацыі Слуцка турэмны замак ператварыўся ў месца масавага зняволення, катаванняў і знішчэння мясцовых жыхароў, савецкіх падпольшчыкаў і ваеннапалонных. У чэрвені 1941 года пасля захопу горада вермахтам на тэрыторыі і ў двары турмы знаходзіліся целы шматлікіх загінулых. У пасляваенны перыяд турма працягвала функцыянаваць. З установай звязаны таксама рэзанансныя [[масавыя хваляванні ў Слуцку 12 кастрычніка 1967 года]], калі падчас судовага працэсу адбыліся стыхійныя пратэсты гараджан, якія прывялі да падпалу будынка гарадскога суда, што знаходзіўся паблізу. Будынак турэмнага замка да нашага часу не захаваўся (быў цалкам зруйнаваны падчас пасляваеннай перапланіроўкі і рэканструкцыі горада). == Гл. таксама == * [[Слуцкія замкі]] * [[Пішчалаўскі замак]] == Літаратура == * ''Ігар Ціткоўскі.'' Да 160-годдзя з`яўлення ў Слуцку чацьвертага замка // Наследие Слуцкого края. — 2022. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/historical_dates/8226/ Да 160-годдзя з`яўлення ў Слуцку чацьвертага замка] — Наследие Слуцкого края. {{Пенітэнцыярныя ўстановы Мінскай губерні}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Страчаная архітэктура Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Турмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Турмы Расійскай імперыі]] rul3tyrhv2880fg6gltws3yezz7rcds 5210155 5210152 2026-10-02T06:21:10Z Ciepiersia 162280 /* Найноўшы час */ дапаўненне 5210155 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Слу́цкі турэ́мны за́мак''' — гістарычны комплекс пенітэнцыярных збудаванняў у горадзе [[Слуцк]]у (цяпер [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]]), які дзейнічаў з другой паловы XIX стагоддзя. У мясцовай традыцыі і краязнаўчай літаратуры вядомы як «чацвёрты слуцкі замак». == Гісторыя == Да з’яўлення адмысловага мураванага комплексу затрыманых княжацкай адміністрацыяй асоб утрымлівалі ў земляных скляпеннях старажытных слуцкіх умацаванняў або прыстасаваных драўляных будынках. У [[1862]] годзе ў Слуцку быў афіцыйна адкрыты адмыслова пабудаваны мураваны турэмны замак. Новая ўстанова прызначалася для ўтрымання пад вартай крымінальных і палітычных злачынцаў Слуцкага павета Мінскай губерні. Будынак меў характэрную для тагачасных расійскіх турмаў архітэктуру з трывалымі мураванымі сценамі, вежамі і сістэмай аховы. == Найноўшы час == Пасля кастрычніцкага перавароту і ўстанаўлення савецкай улады замак працягваў выкарыстоўвацца па прамым прызначэнні як гарадская турма НКУС. У перыяд ранняй савецкай улады і барацьбы з рэлігіяй праз слуцкую турму прайшлі многія мясцовыя [[рабін]]ы, [[меламед]]ы, вучні [[Ешыва|ешыў]] і заможныя гараджане, абвінавачаныя ў «[[58-ы артыкул|контррэвалюцыйная дзейнасць|контррэвалюцыйнай дзейнасці]]» ці эканамічным [[сабатаж]]ы<ref name="ВЕР">Б. Михалевич. [https://www.jewishgen.org/yizkor/slutsk/files/Slutsk_Russian.pdf Воспоминания еврейского революционера. В слуцкой тюрьме]</ref>. Мемуары згадваюць, што ўмовы ўтрымання тады былі суровымі, а абшчына спрабавала таемна перадаваць ім ежу<ref name="ВЕР"/>. У гады сталінскага тэрору турма служыла перасыльным і следчым пунктам, дзе ўтрымліваліся і гінулі мясцовыя жыхары, шляхта, інтэлігенцыя і сяляне, якія супраціўляліся калектывізацыі. Незадоўга да захопу горада нямецкімі войскамі ў чэрвені 1941 года, падчас спешнай эвакуацыі, [[НКУС]] расстраляў практычна ўсіх зняволеных, якія заставаліся ў камерах, прама ў двары турмы<ref>{{Cite web|url=https://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/History_organizations/4345/|title=Слуцкие тюремные были|website=nasledie-sluck.by|access-date=2026-10-02}}</ref>. У перыяд [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] падчас нямецкай акупацыі Слуцка турэмны замак ператварыўся ў месца масавага зняволення, катаванняў і знішчэння мясцовых жыхароў, савецкіх падпольшчыкаў і ваеннапалонных. У чэрвені 1941 года пасля захопу горада вермахтам на тэрыторыі і ў двары турмы знаходзіліся целы шматлікіх загінулых. У пасляваенны перыяд турма працягвала функцыянаваць. З установай звязаны таксама рэзанансныя [[масавыя хваляванні ў Слуцку 12 кастрычніка 1967 года]], калі падчас судовага працэсу адбыліся стыхійныя пратэсты гараджан, якія прывялі да падпалу будынка гарадскога суда, што знаходзіўся паблізу. Будынак турэмнага замка да нашага часу не захаваўся (быў цалкам зруйнаваны падчас пасляваеннай перапланіроўкі і рэканструкцыі горада). == Гл. таксама == * [[Слуцкія замкі]] * [[Пішчалаўскі замак]] == Літаратура == * ''Ігар Ціткоўскі.'' Да 160-годдзя з`яўлення ў Слуцку чацьвертага замка // Наследие Слуцкого края. — 2022. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/historical_dates/8226/ Да 160-годдзя з`яўлення ў Слуцку чацьвертага замка] — Наследие Слуцкого края. {{Пенітэнцыярныя ўстановы Мінскай губерні}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Страчаная архітэктура Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Турмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Турмы Расійскай імперыі]] jwrllccauwywwzjgdd6puyjbzqexvky 5210156 5210155 2026-10-02T06:21:22Z Ciepiersia 162280 /* Гл. таксама */ афармленне 5210156 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Слу́цкі турэ́мны за́мак''' — гістарычны комплекс пенітэнцыярных збудаванняў у горадзе [[Слуцк]]у (цяпер [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]]), які дзейнічаў з другой паловы XIX стагоддзя. У мясцовай традыцыі і краязнаўчай літаратуры вядомы як «чацвёрты слуцкі замак». == Гісторыя == Да з’яўлення адмысловага мураванага комплексу затрыманых княжацкай адміністрацыяй асоб утрымлівалі ў земляных скляпеннях старажытных слуцкіх умацаванняў або прыстасаваных драўляных будынках. У [[1862]] годзе ў Слуцку быў афіцыйна адкрыты адмыслова пабудаваны мураваны турэмны замак. Новая ўстанова прызначалася для ўтрымання пад вартай крымінальных і палітычных злачынцаў Слуцкага павета Мінскай губерні. Будынак меў характэрную для тагачасных расійскіх турмаў архітэктуру з трывалымі мураванымі сценамі, вежамі і сістэмай аховы. == Найноўшы час == Пасля кастрычніцкага перавароту і ўстанаўлення савецкай улады замак працягваў выкарыстоўвацца па прамым прызначэнні як гарадская турма НКУС. У перыяд ранняй савецкай улады і барацьбы з рэлігіяй праз слуцкую турму прайшлі многія мясцовыя [[рабін]]ы, [[меламед]]ы, вучні [[Ешыва|ешыў]] і заможныя гараджане, абвінавачаныя ў «[[58-ы артыкул|контррэвалюцыйная дзейнасць|контррэвалюцыйнай дзейнасці]]» ці эканамічным [[сабатаж]]ы<ref name="ВЕР">Б. Михалевич. [https://www.jewishgen.org/yizkor/slutsk/files/Slutsk_Russian.pdf Воспоминания еврейского революционера. В слуцкой тюрьме]</ref>. Мемуары згадваюць, што ўмовы ўтрымання тады былі суровымі, а абшчына спрабавала таемна перадаваць ім ежу<ref name="ВЕР"/>. У гады сталінскага тэрору турма служыла перасыльным і следчым пунктам, дзе ўтрымліваліся і гінулі мясцовыя жыхары, шляхта, інтэлігенцыя і сяляне, якія супраціўляліся калектывізацыі. Незадоўга да захопу горада нямецкімі войскамі ў чэрвені 1941 года, падчас спешнай эвакуацыі, [[НКУС]] расстраляў практычна ўсіх зняволеных, якія заставаліся ў камерах, прама ў двары турмы<ref>{{Cite web|url=https://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/History_organizations/4345/|title=Слуцкие тюремные были|website=nasledie-sluck.by|access-date=2026-10-02}}</ref>. У перыяд [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] падчас нямецкай акупацыі Слуцка турэмны замак ператварыўся ў месца масавага зняволення, катаванняў і знішчэння мясцовых жыхароў, савецкіх падпольшчыкаў і ваеннапалонных. У чэрвені 1941 года пасля захопу горада вермахтам на тэрыторыі і ў двары турмы знаходзіліся целы шматлікіх загінулых. У пасляваенны перыяд турма працягвала функцыянаваць. З установай звязаны таксама рэзанансныя [[масавыя хваляванні ў Слуцку 12 кастрычніка 1967 года]], калі падчас судовага працэсу адбыліся стыхійныя пратэсты гараджан, якія прывялі да падпалу будынка гарадскога суда, што знаходзіўся паблізу. Будынак турэмнага замка да нашага часу не захаваўся (быў цалкам зруйнаваны падчас пасляваеннай перапланіроўкі і рэканструкцыі горада). == Гл. таксама == * [[Слуцкія замкі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Ігар Ціткоўскі.'' Да 160-годдзя з`яўлення ў Слуцку чацьвертага замка // Наследие Слуцкого края. — 2022. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/historical_dates/8226/ Да 160-годдзя з`яўлення ў Слуцку чацьвертага замка] — Наследие Слуцкого края. {{Пенітэнцыярныя ўстановы Мінскай губерні}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Страчаная архітэктура Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Турмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Турмы Расійскай імперыі]] eg7susrmu3ellzj5fr1dopm3ejprk79 5210161 5210156 2026-10-02T06:26:18Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5210161 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Слу́цкі турэ́мны за́мак''' — гістарычны комплекс пенітэнцыярных збудаванняў у горадзе [[Слуцк]]у (цяпер [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]]), які дзейнічаў з другой паловы XIX стагоддзя і знаходзіўся па вул. Манахава, 1. У мясцовай традыцыі і краязнаўчай літаратуры вядомы як «чацвёрты слуцкі замак». == Гісторыя == Да з’яўлення адмысловага мураванага комплексу затрыманых княжацкай адміністрацыяй асоб утрымлівалі ў земляных скляпеннях старажытных слуцкіх умацаванняў або прыстасаваных драўляных будынках. У [[1862]] годзе ў Слуцку быў афіцыйна адкрыты адмыслова пабудаваны мураваны турэмны замак. Новая ўстанова прызначалася для ўтрымання пад вартай крымінальных і палітычных злачынцаў Слуцкага павета Мінскай губерні. Будынак меў характэрную для тагачасных расійскіх турмаў архітэктуру з трывалымі мураванымі сценамі, вежамі і сістэмай аховы. == Найноўшы час == Пасля кастрычніцкага перавароту і ўстанаўлення савецкай улады замак працягваў выкарыстоўвацца па прамым прызначэнні як гарадская турма НКУС. У перыяд ранняй савецкай улады і барацьбы з рэлігіяй праз слуцкую турму прайшлі многія мясцовыя [[рабін]]ы, [[меламед]]ы, вучні [[Ешыва|ешыў]] і заможныя гараджане, абвінавачаныя ў «[[58-ы артыкул|контррэвалюцыйная дзейнасць|контррэвалюцыйнай дзейнасці]]» ці эканамічным [[сабатаж]]ы<ref name="ВЕР">Б. Михалевич. [https://www.jewishgen.org/yizkor/slutsk/files/Slutsk_Russian.pdf Воспоминания еврейского революционера. В слуцкой тюрьме]</ref>. Мемуары згадваюць, што ўмовы ўтрымання тады былі суровымі, а абшчына спрабавала таемна перадаваць ім ежу<ref name="ВЕР"/>. У гады сталінскага тэрору турма служыла перасыльным і следчым пунктам, дзе ўтрымліваліся і гінулі мясцовыя жыхары, шляхта, інтэлігенцыя і сяляне, якія супраціўляліся калектывізацыі. Незадоўга да захопу горада нямецкімі войскамі ў чэрвені 1941 года, падчас спешнай эвакуацыі, [[НКУС]] расстраляў практычна ўсіх зняволеных, якія заставаліся ў камерах, прама ў двары турмы<ref>{{Cite web|url=https://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/History_organizations/4345/|title=Слуцкие тюремные были|website=nasledie-sluck.by|access-date=2026-10-02}}</ref>. У перыяд [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] падчас нямецкай акупацыі Слуцка турэмны замак ператварыўся ў месца масавага зняволення, катаванняў і знішчэння мясцовых жыхароў, савецкіх падпольшчыкаў і ваеннапалонных. У чэрвені 1941 года пасля захопу горада вермахтам на тэрыторыі і ў двары турмы знаходзіліся целы шматлікіх загінулых. У пасляваенны перыяд турма працягвала функцыянаваць. З установай звязаны таксама рэзанансныя [[масавыя хваляванні ў Слуцку 12 кастрычніка 1967 года]], калі падчас судовага працэсу адбыліся стыхійныя пратэсты гараджан, якія прывялі да падпалу будынка гарадскога суда, што знаходзіўся паблізу. На 1926 год вядома, што ў турме налічвалася 226 мужчын і 7 жанчын<ref name="НАРБ">НАРБ ф.30, воп. 2, спр. 7146.</ref>. На тэрыторыі знаходзіліся двухпавярховы каменны дом для зняволеных, каменны падвал для майстэрняў, каменная лазня, каменны жылы дом і драўляны сарай для дроў. Працавалі кравецкая, шавецкая, сталярная і кавальская майстэрні, пякарня, аптэка, бальніца і клуб<ref name="НАРБ"/>. Будынак турэмнага замка да нашага часу не захаваўся (быў цалкам зруйнаваны падчас пасляваеннай перапланіроўкі і рэканструкцыі горада). == Гл. таксама == * [[Слуцкія замкі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Ігар Ціткоўскі.'' Да 160-годдзя з`яўлення ў Слуцку чацьвертага замка // Наследие Слуцкого края. — 2022. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/historical_dates/8226/ Да 160-годдзя з`яўлення ў Слуцку чацьвертага замка] — Наследие Слуцкого края. {{Пенітэнцыярныя ўстановы Мінскай губерні}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Страчаная архітэктура Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Турмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Турмы Расійскай імперыі]] 9y325e1awcm6v5c0ju9m02mbgsu59dk 0 815949 5209977 2026-10-01T15:43:30Z Ciepiersia 162280 новы 5209977 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Чэ́рыкаўскі турэ́мны за́мак''' — гістарычны комплекс пенітэнцыярных збудаванняў у горадзе [[Чэрыкаў|Чэрыкаве]] ([[Магілёўская вобласць]], [[Беларусь]]), які выкарыстоўваўся для ўтрымання пад вартай правапарушальнікаў і палітычных зняволеных з Чэрыкаўскага павета. Адзін з нешматлікіх мураваных грамадскіх будынкаў горада XIX стагоддзя, які захаваўся да нашага часу. == Гісторыя == Мураваны турэмны замок быў узведзены ў Чэрыкаве ў сярэдзіне XIX стагоддзя паводле тыповага праекта, які распрацоўваўся Міністэрствам унутраных спраў Расійскай імперыі для павятовых гарадоў. Паводле звестак на 1865 год, замак з'яўляўся адным з усяго толькі 5 дзяржаўных мураваных будынкаў у тагачасным драўляным Чэрыкаве. На тэрыторыі замка размяшчаліся камеры для арыштантаў, адміністрацыя, а таксама турэмная бальніца, бібліятэка, вытворчая майстэрня і ўласная турэмная царква. Установа была разлічана на ўтрыманне як крымінальных злачынцаў, так і асоб, арыштаваных па палітычных матывах, у тым ліку за ўдзел у нацыянальна-вызваленчых і сялянскіх хваляваннях Магілёўскай губерні. == Вялікая Айчынная вайна == У перыяд нямецкай акупацыі горада (1941–1943 гады) комплекс турэмнага замка актыўна выкарыстоўваўся акупацыйнай адміністрацыяй. У яго будынках размясцілася нямецкая таемная дзяржаўная паліцыя (Гестапа). Турма стала месцам катаванняў і расстрэлаў мясцовых жыхароў, савецкіх ваеннапалонных і членаў антыфашысцкага падполля. У прыватнасці, тут перад пакараннем смерцю ў 1943 годзе ўтрымліваўся адзін з арганізатараў і кіраўнікоў чэрыкаўскага падполля [[Іван Філіпавіч Дзенісенка]]. == Сучасны стан == У пасляваенныя гады будынак быў перапрафіляваны і выкарыстоўваўся для розных адміністрацыйна-гаспадарчых патрэб горада. У 1967 годзе ў памяць аб падпольшчыках на фасадзе былога турэмнага замка была ўсталявана мемарыяльная дошка ў гонар І. Ф. Дзенісенкі. == Гл. таксама == * [[Барысаўскі турэмны замок]] * [[Пішчалаўскі замак]] == Літаратура == * Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Чэрыкаўскага р-на. — Мн.: Вышэйшая школа, 1994. {{Пенітэнцыярныя ўстановы Магілёўскай губерні}} [[Катэгорыя:Архітэктура Чэрыкава]] [[Катэгорыя:Гісторыя Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Турмы Беларусі]] ebl7sdftztah9dkmir46bac2f0xud3e 5209980 5209977 2026-10-01T15:46:48Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Турмы Расійскай імперыі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]], вікіфікацыя 5209980 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Чэ́рыкаўскі турэ́мны за́мак''' — гістарычны комплекс пенітэнцыярных збудаванняў у горадзе [[Чэрыкаў|Чэрыкаве]] ([[Магілёўская вобласць]], [[Беларусь]]), які выкарыстоўваўся для ўтрымання пад вартай правапарушальнікаў і палітычных зняволеных з Чэрыкаўскага павета. Адзін з нешматлікіх мураваных грамадскіх будынкаў горада XIX стагоддзя, які захаваўся да нашага часу. == Гісторыя == Мураваны турэмны замок быў узведзены ў Чэрыкаве ў сярэдзіне XIX стагоддзя паводле тыповага праекта, які распрацоўваўся Міністэрствам унутраных спраў Расійскай імперыі для павятовых гарадоў. Паводле звестак на 1865 год, замак з'яўляўся адным з усяго толькі 5 дзяржаўных мураваных будынкаў у тагачасным драўляным Чэрыкаве. На тэрыторыі замка размяшчаліся камеры для арыштантаў, адміністрацыя, а таксама турэмная бальніца, бібліятэка, вытворчая майстэрня і ўласная турэмная царква. Установа была разлічана на ўтрыманне як крымінальных злачынцаў, так і асоб, арыштаваных па палітычных матывах, у тым ліку за ўдзел у нацыянальна-вызваленчых і сялянскіх хваляваннях Магілёўскай губерні. == Вялікая Айчынная вайна == У перыяд нямецкай акупацыі горада (1941–1943 гады) комплекс турэмнага замка актыўна выкарыстоўваўся акупацыйнай адміністрацыяй. У яго будынках размясцілася нямецкая таемная дзяржаўная паліцыя (Гестапа). Турма стала месцам катаванняў і расстрэлаў мясцовых жыхароў, савецкіх ваеннапалонных і членаў антыфашысцкага падполля. У прыватнасці, тут перад пакараннем смерцю ў 1943 годзе ўтрымліваўся адзін з арганізатараў і кіраўнікоў чэрыкаўскага падполля [[Іван Філіпавіч Дзенісенка]]. == Сучасны стан == У пасляваенныя гады будынак быў перапрафіляваны і выкарыстоўваўся для розных адміністрацыйна-гаспадарчых патрэб горада. У 1967 годзе ў памяць аб падпольшчыках на фасадзе былога турэмнага замка была ўсталявана мемарыяльная дошка ў гонар І. Ф. Дзенісенкі. == Літаратура == * Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Чэрыкаўскага р-на. — Мн.: Вышэйшая школа, 1994. {{Пенітэнцыярныя ўстановы Магілёўскай губерні}} [[Катэгорыя:Архітэктура Чэрыкава]] [[Катэгорыя:Гісторыя Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Турмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Турмы Расійскай імперыі]] dewr3yeyoo7m78njym8b0yxnnz1gur6 5209982 5209980 2026-10-01T15:47:22Z Ciepiersia 162280 Ciepiersia перанёс старонку [[Чэрыкаўскі турэмны замок]] у [[Чэрыкаўскі турэмны замак]] 5209980 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Чэ́рыкаўскі турэ́мны за́мак''' — гістарычны комплекс пенітэнцыярных збудаванняў у горадзе [[Чэрыкаў|Чэрыкаве]] ([[Магілёўская вобласць]], [[Беларусь]]), які выкарыстоўваўся для ўтрымання пад вартай правапарушальнікаў і палітычных зняволеных з Чэрыкаўскага павета. Адзін з нешматлікіх мураваных грамадскіх будынкаў горада XIX стагоддзя, які захаваўся да нашага часу. == Гісторыя == Мураваны турэмны замок быў узведзены ў Чэрыкаве ў сярэдзіне XIX стагоддзя паводле тыповага праекта, які распрацоўваўся Міністэрствам унутраных спраў Расійскай імперыі для павятовых гарадоў. Паводле звестак на 1865 год, замак з'яўляўся адным з усяго толькі 5 дзяржаўных мураваных будынкаў у тагачасным драўляным Чэрыкаве. На тэрыторыі замка размяшчаліся камеры для арыштантаў, адміністрацыя, а таксама турэмная бальніца, бібліятэка, вытворчая майстэрня і ўласная турэмная царква. Установа была разлічана на ўтрыманне як крымінальных злачынцаў, так і асоб, арыштаваных па палітычных матывах, у тым ліку за ўдзел у нацыянальна-вызваленчых і сялянскіх хваляваннях Магілёўскай губерні. == Вялікая Айчынная вайна == У перыяд нямецкай акупацыі горада (1941–1943 гады) комплекс турэмнага замка актыўна выкарыстоўваўся акупацыйнай адміністрацыяй. У яго будынках размясцілася нямецкая таемная дзяржаўная паліцыя (Гестапа). Турма стала месцам катаванняў і расстрэлаў мясцовых жыхароў, савецкіх ваеннапалонных і членаў антыфашысцкага падполля. У прыватнасці, тут перад пакараннем смерцю ў 1943 годзе ўтрымліваўся адзін з арганізатараў і кіраўнікоў чэрыкаўскага падполля [[Іван Філіпавіч Дзенісенка]]. == Сучасны стан == У пасляваенныя гады будынак быў перапрафіляваны і выкарыстоўваўся для розных адміністрацыйна-гаспадарчых патрэб горада. У 1967 годзе ў памяць аб падпольшчыках на фасадзе былога турэмнага замка была ўсталявана мемарыяльная дошка ў гонар І. Ф. Дзенісенкі. == Літаратура == * Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Чэрыкаўскага р-на. — Мн.: Вышэйшая школа, 1994. {{Пенітэнцыярныя ўстановы Магілёўскай губерні}} [[Катэгорыя:Архітэктура Чэрыкава]] [[Катэгорыя:Гісторыя Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Турмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Турмы Расійскай імперыі]] dewr3yeyoo7m78njym8b0yxnnz1gur6 5210182 5209982 2026-10-02T06:40:53Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ дапаўненне 5210182 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Чэ́рыкаўскі турэ́мны за́мак''' — гістарычны комплекс пенітэнцыярных збудаванняў у горадзе [[Чэрыкаў|Чэрыкаве]] ([[Магілёўская вобласць]], [[Беларусь]]), які выкарыстоўваўся для ўтрымання пад вартай правапарушальнікаў і палітычных зняволеных з Чэрыкаўскага павета. Адзін з нешматлікіх мураваных грамадскіх будынкаў горада XIX стагоддзя, які захаваўся да нашага часу. == Гісторыя == Мураваны турэмны замок быў узведзены ў Чэрыкаве ў сярэдзіне XIX стагоддзя паводле тыповага праекта, які распрацоўваўся Міністэрствам унутраных спраў Расійскай імперыі для павятовых гарадоў. Паводле звестак на 1865 год, замак з'яўляўся адным з усяго толькі 5 дзяржаўных мураваных будынкаў у тагачасным драўляным Чэрыкаве. На тэрыторыі замка размяшчаліся камеры для арыштантаў і адміністрацыя. Установа была разлічана на ўтрыманне як крымінальных злачынцаў, так і асоб, арыштаваных па палітычных матывах, у тым ліку за ўдзел у нацыянальна-вызваленчых і сялянскіх хваляваннях [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. У першыя гады савецкай улады Чэрыкаўская павятовая міліцыя ўтрымлівала тут удзельнікаў лакальных сялянскіх паўстанняў і антыбальшавіцкіх атрадаў, якія дзейнічалі на мяжы з РСФСР. Падчас нямецкай акупацыі будынка, якія выкарыстоўваліся для часовага ўтрымання цывільных, і мясцовая камендатура сталі транзітнымі пунктамі, куды нацысты і калабарацыяністы зганялі яўрэйскае насельніцтва горада перад ліквідацыяй (у [[Чэрыкаўскае гета|Чэрыкаўскім гета]] было знішчана каля 600 чалавек). == Вялікая Айчынная вайна == У перыяд нямецкай акупацыі горада (1941–1943 гады) комплекс турэмнага замка актыўна выкарыстоўваўся акупацыйнай адміністрацыяй. У яго будынках размясцілася нямецкая таемная дзяржаўная паліцыя (Гестапа). Турма стала месцам катаванняў і расстрэлаў мясцовых жыхароў, савецкіх ваеннапалонных і членаў антыфашысцкага падполля. У прыватнасці, тут перад пакараннем смерцю ў 1943 годзе ўтрымліваўся адзін з арганізатараў і кіраўнікоў чэрыкаўскага падполля [[Іван Філіпавіч Дзенісенка]]. == Сучасны стан == У пасляваенныя гады будынак быў перапрафіляваны і выкарыстоўваўся для розных адміністрацыйна-гаспадарчых патрэб горада. У 1967 годзе ў памяць аб падпольшчыках на фасадзе былога турэмнага замка была ўсталявана мемарыяльная дошка ў гонар І. Ф. Дзенісенкі. == Літаратура == * Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Чэрыкаўскага р-на. — Мн.: Вышэйшая школа, 1994. {{Пенітэнцыярныя ўстановы Магілёўскай губерні}} [[Катэгорыя:Архітэктура Чэрыкава]] [[Катэгорыя:Гісторыя Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Турмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Турмы Расійскай імперыі]] 7w0uihjg17eemj5neldg7k3f9cvqzzt 5210196 5210182 2026-10-02T06:50:23Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ дапаўненне 5210196 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Чэ́рыкаўскі турэ́мны за́мак''' — гістарычны комплекс пенітэнцыярных збудаванняў у горадзе [[Чэрыкаў|Чэрыкаве]] ([[Магілёўская вобласць]], [[Беларусь]]), які выкарыстоўваўся для ўтрымання пад вартай правапарушальнікаў і палітычных зняволеных з Чэрыкаўскага павета. Адзін з нешматлікіх мураваных грамадскіх будынкаў горада XIX стагоддзя, які захаваўся да нашага часу. == Гісторыя == Мураваны турэмны замок быў узведзены ў Чэрыкаве ў сярэдзіне XIX стагоддзя паводле тыповага праекта, які распрацоўваўся Міністэрствам унутраных спраў Расійскай імперыі для павятовых гарадоў. У 1841 годзе ў Чэрыкаве быў заснаваны павятовы камітэт Таварыства апякунскага аб турмах, які сачыў за станам арыштантаў і перасыльных зняволеных, якія тут змяшчаліся. Паводле звестак на 1865 год, замак з'яўляўся адным з усяго толькі 5 дзяржаўных мураваных будынкаў у тагачасным драўляным Чэрыкаве. На тэрыторыі замка размяшчаліся камеры для арыштантаў і адміністрацыя. Установа была разлічана на ўтрыманне як крымінальных злачынцаў, так і асоб, арыштаваных па палітычных матывах, у тым ліку за ўдзел у нацыянальна-вызваленчых і сялянскіх хваляваннях [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. У першыя гады савецкай улады Чэрыкаўская павятовая міліцыя ўтрымлівала тут удзельнікаў лакальных сялянскіх паўстанняў і антыбальшавіцкіх атрадаў, якія дзейнічалі на мяжы з [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]<ref>{{Cite web|url=https://mogilev.mvd.gov.by/ru/page/cherikovskij-rovd/istoriya-cherikovskoj-milicii|title=История Чериковской милиции|website=mogilev.mvd.gov.by|access-date=2026-10-02}}</ref>. У перыяд нямецкай акупацыі горада (1941–1943 гады) комплекс турэмнага замка актыўна выкарыстоўваўся акупацыйнай адміністрацыяй. У яго будынках размясцілася нямецкая таемная дзяржаўная паліцыя (гестапа). Чэрыкаўская турма, якая выкарыстоўвалася для часовага ўтрымання цывільных, і мясцовая камендатура сталі транзітнымі пунктамі, куды нацысты і калабарацыяністы зганялі яўрэйскае насельніцтва горада перад ліквідацыяй (у [[Чэрыкаўскае гета|Чэрыкаўскім гета]] было знішчана каля 600 чалавек). Турма стала месцам катаванняў і расстрэлаў мясцовых жыхароў, савецкіх ваеннапалонных і членаў антыфашысцкага падполля. У прыватнасці, тут перад пакараннем смерцю ў 1943 годзе ўтрымліваўся адзін з арганізатараў і кіраўнікоў чэрыкаўскага падполля [[Іван Філіпавіч Дзенісенка]]. == Сучасны стан == У пасляваенныя гады будынак быў перапрафіляваны і выкарыстоўваўся для розных адміністрацыйна-гаспадарчых патрэб горада. У 1967 годзе ў памяць аб падпольшчыках на фасадзе былога турэмнага замка была ўсталявана мемарыяльная дошка ў гонар І. Ф. Дзенісенкі. == Літаратура == * Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Чэрыкаўскага р-на. — Мн.: Вышэйшая школа, 1994. {{Пенітэнцыярныя ўстановы Магілёўскай губерні}} [[Катэгорыя:Архітэктура Чэрыкава]] [[Катэгорыя:Гісторыя Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Турмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Турмы Расійскай імперыі]] 8okfo880wr9bw8i23knec8nar345b82 5210201 5210196 2026-10-02T06:57:33Z Ciepiersia 162280 /* Сучасны стан */ афармленне 5210201 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Чэ́рыкаўскі турэ́мны за́мак''' — гістарычны комплекс пенітэнцыярных збудаванняў у горадзе [[Чэрыкаў|Чэрыкаве]] ([[Магілёўская вобласць]], [[Беларусь]]), які выкарыстоўваўся для ўтрымання пад вартай правапарушальнікаў і палітычных зняволеных з Чэрыкаўскага павета. Адзін з нешматлікіх мураваных грамадскіх будынкаў горада XIX стагоддзя, які захаваўся да нашага часу. == Гісторыя == Мураваны турэмны замок быў узведзены ў Чэрыкаве ў сярэдзіне XIX стагоддзя паводле тыповага праекта, які распрацоўваўся Міністэрствам унутраных спраў Расійскай імперыі для павятовых гарадоў. У 1841 годзе ў Чэрыкаве быў заснаваны павятовы камітэт Таварыства апякунскага аб турмах, які сачыў за станам арыштантаў і перасыльных зняволеных, якія тут змяшчаліся. Паводле звестак на 1865 год, замак з'яўляўся адным з усяго толькі 5 дзяржаўных мураваных будынкаў у тагачасным драўляным Чэрыкаве. На тэрыторыі замка размяшчаліся камеры для арыштантаў і адміністрацыя. Установа была разлічана на ўтрыманне як крымінальных злачынцаў, так і асоб, арыштаваных па палітычных матывах, у тым ліку за ўдзел у нацыянальна-вызваленчых і сялянскіх хваляваннях [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. У першыя гады савецкай улады Чэрыкаўская павятовая міліцыя ўтрымлівала тут удзельнікаў лакальных сялянскіх паўстанняў і антыбальшавіцкіх атрадаў, якія дзейнічалі на мяжы з [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]<ref>{{Cite web|url=https://mogilev.mvd.gov.by/ru/page/cherikovskij-rovd/istoriya-cherikovskoj-milicii|title=История Чериковской милиции|website=mogilev.mvd.gov.by|access-date=2026-10-02}}</ref>. У перыяд нямецкай акупацыі горада (1941–1943 гады) комплекс турэмнага замка актыўна выкарыстоўваўся акупацыйнай адміністрацыяй. У яго будынках размясцілася нямецкая таемная дзяржаўная паліцыя (гестапа). Чэрыкаўская турма, якая выкарыстоўвалася для часовага ўтрымання цывільных, і мясцовая камендатура сталі транзітнымі пунктамі, куды нацысты і калабарацыяністы зганялі яўрэйскае насельніцтва горада перад ліквідацыяй (у [[Чэрыкаўскае гета|Чэрыкаўскім гета]] было знішчана каля 600 чалавек). Турма стала месцам катаванняў і расстрэлаў мясцовых жыхароў, савецкіх ваеннапалонных і членаў антыфашысцкага падполля. У прыватнасці, тут перад пакараннем смерцю ў 1943 годзе ўтрымліваўся адзін з арганізатараў і кіраўнікоў чэрыкаўскага падполля [[Іван Філіпавіч Дзенісенка]]. == Сучасны стан == У пасляваенныя гады будынак быў перапрафіляваны і выкарыстоўваўся для розных адміністрацыйна-гаспадарчых патрэб горада. У 1967 годзе ў памяць аб падпольшчыках на фасадзе былога турэмнага замка была ўсталявана мемарыяльная дошка ў гонар І. Ф. Дзенісенкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Чэрыкаўскага р-на. — Мн.: Вышэйшая школа, 1994. {{Пенітэнцыярныя ўстановы Магілёўскай губерні}} [[Катэгорыя:Архітэктура Чэрыкава]] [[Катэгорыя:Гісторыя Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Турмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Турмы Расійскай імперыі]] 6ee9rh824zqyotypbsa1t1fa3a1r7fl 5210258 5210201 2026-10-02T09:53:13Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5210258 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Чэ́рыкаўскі турэ́мны за́мак''' — гістарычны комплекс пенітэнцыярных збудаванняў у горадзе [[Чэрыкаў|Чэрыкаве]] ([[Магілёўская вобласць]], [[Беларусь]]), які выкарыстоўваўся для ўтрымання пад вартай правапарушальнікаў і палітычных зняволеных з Чэрыкаўскага павета. Адзін з нешматлікіх мураваных грамадскіх будынкаў горада XIX стагоддзя, які захаваўся да нашага часу. == Гісторыя == Мураваны турэмны замок быў узведзены ў Чэрыкаве ў сярэдзіне XIX стагоддзя паводле тыповага праекта, які распрацоўваўся Міністэрствам унутраных спраў Расійскай імперыі для павятовых гарадоў. У 1841 годзе ў Чэрыкаве быў заснаваны павятовы камітэт Таварыства апякунскага аб турмах, які сачыў за станам арыштантаў і перасыльных зняволеных, якія тут змяшчаліся. Паводле звестак на 1865 год, замак з'яўляўся адным з усяго толькі 5 дзяржаўных мураваных будынкаў у тагачасным драўляным Чэрыкаве. На тэрыторыі замка размяшчаліся камеры для арыштантаў і адміністрацыя. Установа была разлічана на ўтрыманне як крымінальных злачынцаў, так і асоб, арыштаваных па палітычных матывах, у тым ліку за ўдзел у нацыянальна-вызваленчых і сялянскіх хваляваннях [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. У першыя гады савецкай улады Чэрыкаўская павятовая міліцыя ўтрымлівала тут удзельнікаў лакальных сялянскіх паўстанняў і антыбальшавіцкіх атрадаў, якія дзейнічалі на мяжы з [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]<ref>{{Cite web|url=https://mogilev.mvd.gov.by/ru/page/cherikovskij-rovd/istoriya-cherikovskoj-milicii|title=История Чериковской милиции|website=mogilev.mvd.gov.by|access-date=2026-10-02}}</ref>. У перыяд нямецкай акупацыі горада (1941–1943 гады) комплекс турэмнага замка актыўна выкарыстоўваўся акупацыйнай адміністрацыяй. У яго будынках размясцілася нямецкая таемная дзяржаўная паліцыя (гестапа). Чэрыкаўская турма, якая выкарыстоўвалася для часовага ўтрымання цывільных, і мясцовая камендатура сталі транзітнымі пунктамі, куды нацысты і калабарацыяністы зганялі яўрэйскае насельніцтва горада перад ліквідацыяй (у [[Чэрыкаўскае гета|Чэрыкаўскім гета]] было знішчана каля 600 чалавек). Турма стала месцам катаванняў і расстрэлаў мясцовых жыхароў, савецкіх ваеннапалонных і членаў антыфашысцкага падполля. У прыватнасці, тут перад пакараннем смерцю ў 1943 годзе ўтрымліваўся адзін з арганізатараў і кіраўнікоў чэрыкаўскага падполля [[Іван Філіпавіч Дзенісенка]]. == Сучасны стан == У пасляваенныя гады будынак быў перапрафіляваны і выкарыстоўваўся для розных адміністрацыйна-гаспадарчых патрэб горада. У 1967 годзе ў памяць аб падпольшчыках на фасадзе былога турэмнага замка была ўсталявана мемарыяльная дошка ў гонар І. Ф. Дзенісенкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Чэрыкаўскага р-на. — Мн.: Вышэйшая школа, 1994. {{Пенітэнцыярныя ўстановы Магілёўскай губерні}} [[Катэгорыя:Чэрыкаў]] [[Катэгорыя:Гісторыя Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Турмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Турмы Расійскай імперыі]] 5f1v45x1r25v3irteqo6f1nh19fwpzr 5210409 5210258 2026-10-02T11:51:08Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ вікіфікацыя 5210409 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Чэ́рыкаўскі турэ́мны за́мак''' — гістарычны комплекс пенітэнцыярных збудаванняў у горадзе [[Чэрыкаў|Чэрыкаве]] ([[Магілёўская вобласць]], [[Беларусь]]), які выкарыстоўваўся для ўтрымання пад вартай правапарушальнікаў і палітычных зняволеных з Чэрыкаўскага павета. Адзін з нешматлікіх мураваных грамадскіх будынкаў горада XIX стагоддзя, які захаваўся да нашага часу. == Гісторыя == Мураваны турэмны замок быў узведзены ў Чэрыкаве ў сярэдзіне XIX стагоддзя паводле тыповага праекта, які распрацоўваўся Міністэрствам унутраных спраў Расійскай імперыі для павятовых гарадоў. У 1841 годзе ў Чэрыкаве быў заснаваны павятовы камітэт Таварыства апякунскага аб турмах, які сачыў за станам арыштантаў і перасыльных зняволеных, якія тут змяшчаліся. Паводле звестак на 1865 год, замак з'яўляўся адным з усяго толькі 5 дзяржаўных мураваных будынкаў у тагачасным драўляным Чэрыкаве. На тэрыторыі замка размяшчаліся камеры для арыштантаў і адміністрацыя. Установа была разлічана на ўтрыманне як крымінальных злачынцаў, так і асоб, арыштаваных па палітычных матывах, у тым ліку за ўдзел у нацыянальна-вызваленчых і сялянскіх хваляваннях [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. У першыя гады савецкай улады Чэрыкаўская павятовая міліцыя ўтрымлівала тут удзельнікаў лакальных сялянскіх паўстанняў і антыбальшавіцкіх атрадаў, якія дзейнічалі на мяжы з [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]<ref>{{Cite web|url=https://mogilev.mvd.gov.by/ru/page/cherikovskij-rovd/istoriya-cherikovskoj-milicii|title=История Чериковской милиции|website=mogilev.mvd.gov.by|access-date=2026-10-02}}</ref>. У перыяд нямецкай акупацыі горада (1941–1943 гады) комплекс турэмнага замка актыўна выкарыстоўваўся акупацыйнай адміністрацыяй. У яго будынках размясцілася нямецкая таемная дзяржаўная паліцыя (гестапа). Чэрыкаўская турма, якая выкарыстоўвалася для часовага ўтрымання цывільных, і мясцовая камендатура сталі транзітнымі пунктамі, куды нацысты і калабарацыяністы зганялі яўрэйскае насельніцтва горада перад ліквідацыяй (у [[Чэрыкаўскае гета|Чэрыкаўскім гета]] было знішчана каля 600 чалавек). Турма стала месцам катаванняў і расстрэлаў мясцовых жыхароў, савецкіх ваеннапалонных і членаў антыфашысцкага падполля. У прыватнасці, тут перад пакараннем смерцю ў 1943 годзе ўтрымліваўся адзін з арганізатараў і кіраўнікоў чэрыкаўскага падполля [[Іван Піліпавіч Дзенісенка]]. == Сучасны стан == У пасляваенныя гады будынак быў перапрафіляваны і выкарыстоўваўся для розных адміністрацыйна-гаспадарчых патрэб горада. У 1967 годзе ў памяць аб падпольшчыках на фасадзе былога турэмнага замка была ўсталявана мемарыяльная дошка ў гонар І. Ф. Дзенісенкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Чэрыкаўскага р-на. — Мн.: Вышэйшая школа, 1994. {{Пенітэнцыярныя ўстановы Магілёўскай губерні}} [[Катэгорыя:Чэрыкаў]] [[Катэгорыя:Гісторыя Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Турмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Турмы Расійскай імперыі]] 8uhkcneqna74fes3mvwev31chfmpiu4 0 815950 5209983 2026-10-01T15:47:22Z Ciepiersia 162280 Ciepiersia перанёс старонку [[Чэрыкаўскі турэмны замок]] у [[Чэрыкаўскі турэмны замак]] 5209983 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Чэрыкаўскі турэмны замак]] cj9cnufohq7o9f9bggv6it6010cp5ms 5209984 5209983 2026-10-01T15:47:44Z Ciepiersia 162280 выдаліць 5209984 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць}} #REDIRECT [[Чэрыкаўскі турэмны замак]] qtsmgsq7025j13h852jo0l8yhvphfjn 5210110 5209984 2026-10-02T03:24:20Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5210110 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць}} #REDIRECT [[Чэрыкаўскі турэмны замак]] {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-02}} hl23cetmog309wca3hfe736pcdyle2n 10 815951 5209996 2026-10-01T15:53:05Z Ciepiersia 162280 новы 5209996 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Структура пенітэнцыярнай сістэмы Расійскай імперыі |назва = Структура пенітэнцыярнай сістэмы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] |стан = {{{state|autocollapse}}} |клас_спісаў = hlist |група1 = Вышэйшае кіраванне |спіс1 = * [[Галоўнае турэмнае кіраванне]] * [[Міністэрства юстыцыі Расійскай імперыі|Міністэрства юстыцыі]] * [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|МУС]] * [[Савет па турэмных справах]] * [[Турэмная інспекцыя Расійскай імперыі|Турэмная інспекцыя]] |група2 = Мясцовае кіраванне<br/>і кантроль |спіс2 = * [[Губернскія турэмныя інспекцыі]] * [[Губернатар]] * [[Таварыства апякунства над турмамі]] * [[Канвойная варта Расійскай імперыі|Канвойная варта]] |група3 = Тыпы месцаў зняволення |спіс3 = {{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 12em | group1 =Крымінальныя і выпраўленчыя | list1 = * [[Катаржная турма]] * [[Турэмны замак]] (губернскія і павятовыя турмы) * [[Выпраўленчае арыштанцкае аддзяленне]] * [[Паліцэйскі арыштны дом]] * [[Выхаваўча-выпраўленчыя ўстановы для непаўналетніх|Установы для непаўналетніх]] | group2 = Палітычныя і спецыяльныя | list2 = * [[Палітычная турма]] * [[Крапасная турма]] * [[Перасыльная турма]] * [[Следчая турма]] | group3 = Ваенныя | list3 = * [[Ваенная турма]] * [[Гаўптвахта]] * [[Дысцыплінарны батальён]] }} |група4 = Нарматыўная база<br/>і рэформы |спіс4 = * [[Улажэнне аб пакараннях крымінальных і выпраўленчых]] * [[Устаў аб утрымоўваных пад вартай]] * [[Турэмная рэформа ў Расійскай імперыі (1879)|Турэмная рэформа (1879)]] |група5 = Сумежныя з’явы |спіс5 = * [[Ссылка ў Сібір]] * [[Этапаванне]] * [[Арыштанцкія роты]] |ніжэй = }} <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Гісторыя Расіі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Пенітэнцыярныя ўстановы]] </noinclude> c6s1oule2z0xuc3bpj8s0id7myznse3 5209997 5209996 2026-10-01T15:55:07Z Ciepiersia 162280 афармленне 5209997 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Структура пенітэнцыярнай сістэмы Расійскай імперыі |назва = Структура пенітэнцыярнай сістэмы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] |стан = {{{state|autocollapse}}} |клас_спісаў = hlist |група1 = Вышэйшае кіраванне |спіс1 = * [[Галоўнае турэмнае кіраванне]] * [[Міністэрства юстыцыі Расійскай імперыі|Міністэрства юстыцыі]] * [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|МУС]] * [[Савет па турэмных справах]] * [[Турэмная інспекцыя Расійскай імперыі|Турэмная інспекцыя]] |група2 = Мясцовае кіраванне<br/>і кантроль |спіс2 = * [[Губернскія турэмныя інспекцыі]] * [[Губернатар]] * [[Таварыства апякунства над турмамі]] * [[Канвойная варта Расійскай імперыі|Канвойная варта]] |група3 = Тыпы<br/>месцаў<br/>зняволення |спіс3 = {{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 12em | group1 =Крымінальныя і<br/> выпраўленчыя | list1 = * [[Катаржная турма]] * [[Турэмны замак]] (губернскія і павятовыя турмы) * [[Выпраўленчае арыштанцкае аддзяленне]] * [[Паліцэйскі арыштны дом]] * [[Выхаваўча-выпраўленчыя ўстановы для непаўналетніх|Установы для непаўналетніх]] | group2 = Палітычныя і<br/> спецыяльныя | list2 = * [[Палітычная турма]] * [[Крапасная турма]] * [[Перасыльная турма]] * [[Следчая турма]] | group3 = Ваенныя | list3 = * [[Ваенная турма]] * [[Гаўптвахта]] * [[Дысцыплінарны батальён]] }} |група4 = Нарматыўная база<br/>і рэформы |спіс4 = * [[Улажэнне аб пакараннях крымінальных і выпраўленчых]] * [[Устаў аб утрымоўваных пад вартай]] * [[Турэмная рэформа ў Расійскай імперыі (1879)|Турэмная рэформа (1879)]] |група5 = Сумежныя з’явы |спіс5 = * [[Ссылка ў Сібір]] * [[Этапаванне]] * [[Арыштанцкія роты]] |ніжэй = }} <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Гісторыя Расіі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Пенітэнцыярныя ўстановы]] </noinclude> 3ksecuz3gm62vmme7k0nqipubm2v3au 5210008 5209997 2026-10-01T16:32:59Z Ciepiersia 162280 афармленне 5210008 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Структура пенітэнцыярнай сістэмы Расійскай імперыі |загаловак = Структура пенітэнцыярнай сістэмы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] |стан = {{{state|autocollapse}}} |клас_спісаў = hlist |група1 = Вышэйшае кіраванне |спіс1 = * [[Галоўнае турэмнае кіраванне]] * [[Міністэрства юстыцыі Расійскай імперыі|Міністэрства юстыцыі]] * [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|МУС]] * [[Савет па турэмных справах]] * [[Турэмная інспекцыя Расійскай імперыі|Турэмная інспекцыя]] |група2 = Мясцовае кіраванне<br/>і кантроль |спіс2 = * [[Губернскія турэмныя інспекцыі]] * [[Губернатар]] * [[Таварыства апякунства над турмамі]] * [[Канвойная варта Расійскай імперыі|Канвойная варта]] |група3 = Тыпы<br/>месцаў<br/>зняволення |спіс3 = {{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 12em | group1 =Крымінальныя і<br/> выпраўленчыя | list1 = * [[Катаржная турма]] * [[Турэмны замак]] (губернскія і павятовыя турмы) * [[Выпраўленчае арыштанцкае аддзяленне]] * [[Паліцэйскі арыштны дом]] * [[Выхаваўча-выпраўленчыя ўстановы для непаўналетніх|Установы для непаўналетніх]] | group2 = Палітычныя і<br/> спецыяльныя | list2 = * [[Палітычная турма]] * [[Крапасная турма]] * [[Перасыльная турма]] * [[Следчая турма]] | group3 = Ваенныя | list3 = * [[Ваенная турма]] * [[Гаўптвахта]] * [[Дысцыплінарны батальён]] }} |група4 = Нарматыўная база<br/>і рэформы |спіс4 = * [[Улажэнне аб пакараннях крымінальных і выпраўленчых]] * [[Устаў аб утрымоўваных пад вартай]] * [[Турэмная рэформа ў Расійскай імперыі (1879)|Турэмная рэформа (1879)]] |група5 = Сумежныя з’явы |спіс5 = * [[Ссылка ў Сібір]] * [[Этапаванне]] * [[Арыштанцкія роты]] |ніжэй = }} <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Гісторыя Расіі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Пенітэнцыярныя ўстановы]] </noinclude> nmgysd8861fg8zzo2iwleno3w08sz84 4 815952 5210049 2026-10-01T19:29:19Z Ency 1284 созд. стр. 5210049 wikitext text/x-wiki <noinclude><!-- Назва файла (у аўтара) з кодам гэтай старонкі <(D)Basic_multilingual_ranking_2026-10-01_(5~be)> Паколькі дадзеная старонка не створаная непасрэдна ў рэдактары вікіфарматавання і ўтрымоўвае звесткі, атрыманыя са старонняе праграмы, таму любыя заўвагі просьба накіроўваць непасрэдна аўтару ([[Удзельнік:Ency]]) або e-мэйлам на адрас dorozynskij(at)poczta(dot)onet(dot)pl) — гэта дасць магчымасць улічыць усё ў крынічным тэксце і выправіць дадзены вікікод; аднак у выпадку адсутнасці адказу больш за 5 дзён смела выпраўляйце тут. Дзякуй за супрацоўніцтва. Ency Уласныя назвы моў скарэляваныя са звесткамі сайту http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias/Table. -->{{Асноўны міжмоўны рэнкінг}}</noinclude> <center> {| class="wikitable sortable" style="margin: 0px auto;" |+ Рэнкінг ўсіх (342) вікіпедыяў на <b>1 кастрычніка 2026 r.</b><br> <small>(звесткі атрыманыя скрыптом, запушчаным а 06:38 г. (Варшавы) першага дня дадзенага месяца)</small><br> <sup>Абазначэнні у слупку "Зм." (змены за м-ц) – '''&#08596;''' без зм., '''<span style="color: green;">&#08593;</span>''' павышэнне, '''<span style="color: red;">&#08595;</span>''' паніжэнне, '''&#08594;''' новая пазіцыя; НМВ – назва мовы вікіпедыі, КА – колькасць артыкулаў</sup><br><sup>Кол. "Прагн., м-цы" – праз колькі м-цаў дагонім вышэйшую вікі (зялёнае тло) альбо колькі м-цев нам да іх не хапае, альбо нас дагоняць ніжэйшыя вікі (чырвонае тло) альбо колькі м-цев ім да нас не хапае</sup><br><br> |- ! style="border-bottom-width:2px; " | Паз. ! style="border-bottom-width:2px; border-right-style:hidden" | ! style="border-bottom-width:2px; " class="unsortable" | Зм. ! style="border-bottom-width:2px; text-align:left; " | НМВ ''беларуская'' ! style="border-bottom-width:2px; text-align:left; " class="unsortable" | ''уласная'' НМВ i уласная вікіпедыя ! style="border-bottom-width:2px; text-align:left; " | НМВ ''англійская'' ! style="border-bottom-width:2px; " data-sort-type="number" | КА ''агулам'' ! style="border-bottom-width:2px; " data-sort-type="number" | КА ''апош. м-ц'' ! style="border-bottom-width:2px; " class="unsortable" | Прагн., м-цы ! style="border-bottom-width:2px; border-left-style:hidden" | |- | align=right |1 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>223</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Англійская мова|Англійская]] | align=left |[https://en.wikipedia.org English] | align=left |[[:en:English language|English]] | align=right |7&nbsp;246&nbsp;241 | align=right |<small>12&nbsp;447</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1029</span>''</small> |- | align=right |2 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>150</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Себуанская мова|Себуанская]] | align=left |[https://ceb.wikipedia.org Sinugboanong Binisaya] | align=left |[[:en:Cebuano language|Cebuano]] | align=right |6&nbsp;115&nbsp;856 | align=right |<small>139</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>> 250 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>16</span>''</small> |- | align=right |3 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>221</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Нямецкая мова|Нямецкая]] | align=left |[https://de.wikipedia.org Deutsch] | align=left |[[:en:German language|German]] | align=right |3&nbsp;155&nbsp;127 | align=right |<small>7&nbsp;042</small> | align=right |<small><small>''233 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1028</span>''</small> |- | align=right |4 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>216</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Французская мова|Французская]] | align=left |[https://fr.wikipedia.org Français] | align=left |[[:en:French language|French]] | align=right |2&nbsp;782&nbsp;447 | align=right |<small>5&nbsp;128</small> | align=right |<small><small>''203 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1027</span>''</small> |- | align=right |5 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>171</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Шведская мова|Шведская]] | align=left |[https://sv.wikipedia.org Svenska] | align=left |[[:en:Swedish language|Swedish]] | align=right |2&nbsp;628&nbsp;247 | align=right |<small>439</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>> 250 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>15</span>''</small> |- | align=right |6 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>205</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Нідэрландская мова|Нідэрландская]] | align=left |[https://nl.wikipedia.org Nederlands] | align=left |[[:en:Dutch language|Dutch]] | align=right |2&nbsp;228&nbsp;101 | align=right |<small>2&nbsp;218</small> | align=right |<small><small>''158 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1026</span>''</small> |- | align=right |7 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>218</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Іспанская мова|Іспанская]] | align=left |[https://es.wikipedia.org Español] | align=left |[[:en:Spanish language|Spanish]] | align=right |2&nbsp;140&nbsp;379 | align=right |<small>5&nbsp;551</small> | align=right |<small><small>''151 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1025</span>''</small> |- | align=right |8 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>212</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Руская мова|Руская]] | align=left |[https://ru.wikipedia.org Русский] | align=left |[[:en:Russian language|Russian]] | align=right |2&nbsp;119&nbsp;980 | align=right |<small>3&nbsp;926</small> | align=right |<small><small>''149 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1024</span>''</small> |- | align=right |9 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>213</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Італьянская мова|Італьянская]] | align=left |[https://it.wikipedia.org Italiano] | align=left |[[:en:Italian language|Italian]] | align=right |1&nbsp;989&nbsp;009 | align=right |<small>4&nbsp;263</small> | align=right |<small><small>''139 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1023</span>''</small> |- | align=right |10 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>211</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Польская мова|Польская]] | align=left |[https://pl.wikipedia.org Polski] | align=left |[[:en:Polish language|Polish]] | align=right |1&nbsp;709&nbsp;698 | align=right |<small>3&nbsp;381</small> | align=right |<small><small>''116 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1022</span>''</small> |- | align=right |11 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>166</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Егіпецкая арабская мова|Егіпецкая арабская]] | align=left |[https://arz.wikipedia.org مصرى (Maṣri)] | align=left |[[:en:Egyptian Arabic language|Egyptian Arabic]] | align=right |1&nbsp;633&nbsp;716 | align=right |<small>319</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>> 250 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>13</span>''</small> |- | align=right |12 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>219</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Кітайская мова|Кітайская]] | align=left |[https://zh.wikipedia.org 中文] | align=left |[[:en:Chinese language|Chinese]] | align=right |1&nbsp;558&nbsp;688 | align=right |<small>5&nbsp;745</small> | align=right |<small><small>''104 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1021</span>''</small> |- | align=right |13 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>215</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Японская мова|Японская]] | align=left |[https://ja.wikipedia.org 日本語] | align=left |[[:en:Japanese language|Japanese]] | align=right |1&nbsp;520&nbsp;845 | align=right |<small>4&nbsp;766</small> | align=right |<small><small>''101 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1020</span>''</small> |- | align=right |14 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>208</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Украінская мова|Украінская]] | align=left |[https://uk.wikipedia.org Українська] | align=left |[[:en:Ukrainian language|Ukrainian]] | align=right |1&nbsp;436&nbsp;144 | align=right |<small>3&nbsp;104</small> | align=right |<small><small>''94 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1019</span>''</small> |- | align=right |15 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>210</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Арабская мова|Арабская]] | align=left |[https://ar.wikipedia.org العربية] | align=left |[[:en:Arabic language|Arabic]] | align=right |1&nbsp;334&nbsp;034 | align=right |<small>3&nbsp;281</small> | align=right |<small><small>''86 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1018</span>''</small> |- | align=right |16 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>183</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[В’етнамская мова|В’етнамская]] | align=left |[https://vi.wikipedia.org Tiếng Việt] | align=left |[[:en:Vietnamese language|Vietnamese]] | align=right |1&nbsp;304&nbsp;741 | align=right |<small>703</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>> 250 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>14</span>''</small> |- | align=right |17 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>119</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Варайская мова|Варайская]] | align=left |[https://war.wikipedia.org Winaray] | align=left |[[:en:Waray-Waray language|Waray-Waray]] | align=right |1&nbsp;266&nbsp;986 | align=right |<small>36</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>> 250 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>11</span>''</small> |- | align=right |18 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>203</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Партугальская мова|Партугальская]] | align=left |[https://pt.wikipedia.org Português] | align=left |[[:en:Portuguese language|Portuguese]] | align=right |1&nbsp;183&nbsp;429 | align=right |<small>2&nbsp;156</small> | align=right |<small><small>''74 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1017</span>''</small> |- | align=right |19 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>220</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Персідская мова|Персідская]] | align=left |[https://fa.wikipedia.org فارسی] | align=left |[[:en:Persian language|Persian]] | align=right |1&nbsp;093&nbsp;794 | align=right |<small>5&nbsp;832</small> | align=right |<small><small>''67 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1016</span>''</small> |- | align=right |20 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>182</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ce.wikipedia.org Нохчийн] | align=left |[[:en:Chechen language|Chechen]] | align=right |867&nbsp;984 | align=right |<small>703</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>> 250 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>12</span>''</small> |- | align=right |21 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>202</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Каталонская мова|Каталонская]] | align=left |[https://ca.wikipedia.org Català] | align=left |[[:en:Catalan language|Catalan]] | align=right |804&nbsp;928 | align=right |<small>2&nbsp;140</small> | align=right |<small><small>''44 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1015</span>''</small> |- | align=right |22 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>214</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Інданезійская мова|Інданезійская]] | align=left |[https://id.wikipedia.org Bahasa Indonesia] | align=left |[[:en:Indonesian language|Indonesian]] | align=right |798&nbsp;348 | align=right |<small>4&nbsp;422</small> | align=right |<small><small>''43 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1014</span>''</small> |- | align=right |23 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>217</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Карэйская мова|Карэйская]] | align=left |[https://ko.wikipedia.org 한국어] | align=left |[[:en:Korean language|Korean]] | align=right |766&nbsp;623 | align=right |<small>5&nbsp;306</small> | align=right |<small><small>''41 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1013</span>''</small> |- | align=right |24 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1017</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Сербская мова|Сербская]] | align=left |[https://sr.wikipedia.org Српски / Srpski] | align=left |[[:en:Serbian language|Serbian]] | align=right |709&nbsp;206 | align=right |<small>1&nbsp;063</small> | align=right |<small><small>''36 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1012</span>''</small> |- | align=right |25 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-13</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Татарская мова|Татарская]] | align=left |[https://tt.wikipedia.org татарча / tatarça] | align=left |[[:en:Tatar language|Tatar]] | align=right |709&nbsp;148 | align=right |<small>71</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>> 250 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>10</span>''</small> |- | align=right |26 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1024</span>''</small> | align=right |+2 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Урду|Урду]] | align=left |[https://ur.wikipedia.org اردو] | align=left |[[:en:Urdu language|Urdu]] | align=right |704&nbsp;198 | align=right |<small>26&nbsp;117</small> | align=right |<small><small>''36 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1011</span>''</small> |- | align=right |27 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Турэцкая мова|Турэцкая]] | align=left |[https://tr.wikipedia.org Türkçe] | align=left |[[:en:Turkish language|Turkish]] | align=right |701&nbsp;561 | align=right |<small>3&nbsp;054</small> | align=right |<small><small>''35 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1010</span>''</small> |- | align=right |28 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-2</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Нарвежская мова|Нарвежская]] | align=left |[https://no.wikipedia.org Norsk (Bokmål)] | align=left |[[:en:Norwegian (Bokmål) language|Norwegian (Bokmål)]] | align=right |691&nbsp;628 | align=right |<small>2&nbsp;280</small> | align=right |<small><small>''35 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1009</span>''</small> |- | align=right |29 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>204</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Фінская мова|Фінская]] | align=left |[https://fi.wikipedia.org Suomi] | align=left |[[:en:Finnish language|Finnish]] | align=right |626&nbsp;202 | align=right |<small>2&nbsp;191</small> | align=right |<small><small>''29 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1008</span>''</small> |- | align=right |30 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>196</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Чэшская мова|Чэшская]] | align=left |[https://cs.wikipedia.org Čeština] | align=left |[[:en:Czech language|Czech]] | align=right |599&nbsp;158 | align=right |<small>1&nbsp;386</small> | align=right |<small><small>''27 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1007</span>''</small> |- | align=right |31 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>197</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Венгерская мова|Венгерская]] | align=left |[https://hu.wikipedia.org Magyar] | align=left |[[:en:Hungarian language|Hungarian]] | align=right |574&nbsp;726 | align=right |<small>1&nbsp;455</small> | align=right |<small><small>''25 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1006</span>''</small> |- | align=right |32 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>198</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Румынская мова|Румынская]] | align=left |[https://ro.wikipedia.org Română] | align=left |[[:en:Romanian language|Romanian]] | align=right |549&nbsp;272 | align=right |<small>1&nbsp;751</small> | align=right |<small><small>''23 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1005</span>''</small> |- | align=right |33 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>206</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Баскская мова|Баскская]] | align=left |[https://eu.wikipedia.org Euskara] | align=left |[[:en:Basque language|Basque]] | align=right |496&nbsp;815 | align=right |<small>2&nbsp;266</small> | align=right |<small><small>''19 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1004</span>''</small> |- | align=right |34 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>137</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Сербскахарвацкая мова|Сербскахарвацкая]] | align=left |[https://sh.wikipedia.org Srpskohrvatski / Српскохрватски] | align=left |[[:en:Serbo-Croatian language|Serbo-Croatian]] | align=right |461&nbsp;894 | align=right |<small>71</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>206 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>8</span>''</small> |- | align=right |35 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>207</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Малайская мова|Малайская]] | align=left |[https://ms.wikipedia.org Bahasa Melayu] | align=left |[[:en:Malay language|Malay]] | align=right |444&nbsp;187 | align=right |<small>2&nbsp;532</small> | align=right |<small><small>''15 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1003</span>''</small> |- | align=right |36 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>133</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Паўднёваміньская мова|Паўднёваміньская]] | align=left |[https://zh-min-nan.wikipedia.org Bân-lâm-gú] | align=left |[[:en:Min Nan language|Min Nan]] | align=right |434&nbsp;657 | align=right |<small>56</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>175 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>7</span>''</small> |- | align=right |37 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>200</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Іўрыт|Іўрыт]] | align=left |[https://he.wikipedia.org עברית] | align=left |[[:en:Hebrew language|Hebrew]] | align=right |405&nbsp;872 | align=right |<small>1&nbsp;816</small> | align=right |<small><small>''12 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1002</span>''</small> |- | align=right |38 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>176</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Эсперанта|Эсперанта]] | align=left |[https://eo.wikipedia.org Esperanto] | align=left |[[:en:Esperanto language|Esperanto]] | align=right |389&nbsp;455 | align=right |<small>521</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>247 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>9</span>''</small> |- | align=right |39 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>222</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Узбекская мова|Узбекская]] | align=left |[https://uz.wikipedia.org oʻzbekcha / ўзбекча] | align=left |[[:en:Uzbek language|Uzbek]] | align=right |366&nbsp;307 | align=right |<small>7&nbsp;240</small> | align=right |<small><small>''8 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1001</span>''</small> |- | align=right |40 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>174</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Армянская мова|Армянская]] | align=left |[https://hy.wikipedia.org Հայերեն] | align=left |[[:en:Armenian language|Armenian]] | align=right |331&nbsp;972 | align=right |<small>480</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>121 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>6</span>''</small> |- | align=right |41 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>175</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Дацкая мова|Дацкая]] | align=left |[https://da.wikipedia.org Dansk] | align=left |[[:en:Danish language|Danish]] | align=right |316&nbsp;154 | align=right |<small>481</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>92 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>5</span>''</small> |- | align=right |42 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>167</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Балгарская мова|Балгарская]] | align=left |[https://bg.wikipedia.org Български] | align=left |[[:en:Bulgarian language|Bulgarian]] | align=right |312&nbsp;263 | align=right |<small>362</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>69 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>3</span>''</small> |- | align=right |43 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>184</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Спрошчаная англійская мова|Спрошчаная англійская]] | align=left |[https://simple.wikipedia.org Simple English] | align=left |[[:en:Simple English language|Simple English]] | align=right |285&nbsp;380 | align=right |<small>757</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>71 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>4</span>''</small> |- | align=right |44 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>151</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Валійская мова|Валійская]] | align=left |[https://cy.wikipedia.org Cymraeg] | align=left |[[:en:Welsh language|Welsh]] | align=right |284&nbsp;718 | align=right |<small>149</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>21 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1</span>''</small> |- | align=right |45 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>188</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Грэчаская мова|Грэчаская]] | align=left |[https://el.wikipedia.org Ελληνικά] | align=left |[[:en:Greek language|Greek]] | align=right |273&nbsp;351 | align=right |<small>875</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>44 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>2</span>''</small> |-style=font-weight:bold bgcolor=FFFFF4 | align=right |46 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>190</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Беларуская мова|Беларуская]] | align=left |[https://be.wikipedia.org Беларуская] | align=left |[[:en:Belarusian language|Belarusian]] | align=right |267&nbsp;061 | align=right |'''<small>1&nbsp;018</small>''' | align=right style=border-right-style:hidden bgcolor=ffffff |<small><span style=display:none>0</span></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>0</span>''</small> |- | align=right |47 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>177</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Эстонская мова|Эстонская]] | align=left |[https://et.wikipedia.org Eesti] | align=left |[[:en:Estonian language|Estonian]] | align=right |262&nbsp;217 | align=right |<small>611</small> | align=right |<small><small>''8 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1001</span>''</small> |- | align=right |48 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>169</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Славацкая мова|Славацкая]] | align=left |[https://sk.wikipedia.org Slovenčina] | align=left |[[:en:Slovak language|Slovak]] | align=right |261&nbsp;550 | align=right |<small>391</small> | align=right |<small><small>''15 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1002</span>''</small> |- | align=right |49 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>168</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Казахская мова|Казахская]] | align=left |[https://kk.wikipedia.org Қазақша] | align=left |[[:en:Kazakh language|Kazakh]] | align=right |245&nbsp;392 | align=right |<small>381</small> | align=right |<small><small>''57 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1003</span>''</small> |- | align=right |50 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>134</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://azb.wikipedia.org تۆرکجه] | align=left |[[:en:South Azerbaijani language|South Azerbaijani]] | align=right |244&nbsp;882 | align=right |<small>59</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1021</span>''</small> |- | align=right |51 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>172</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Харвацкая мова|Харвацкая]] | align=left |[https://hr.wikipedia.org Hrvatski] | align=left |[[:en:Croatian language|Croatian]] | align=right |235&nbsp;687 | align=right |<small>441</small> | align=right |<small><small>''72 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1005</span>''</small> |- | align=right |52 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>199</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Галісійская мова|Галісійская]] | align=left |[https://gl.wikipedia.org Galego] | align=left |[[:en:Galician language|Galician]] | align=right |235&nbsp;237 | align=right |<small>1&nbsp;798</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>41 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-2</span>''</small> |- | align=right |53 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>118</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://min.wikipedia.org Minangkabau] | align=left |[[:en:Minangkabau language|Minangkabau]] | align=right |229&nbsp;972 | align=right |<small>36</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1040</span>''</small> |- | align=right |54 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>154</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Літоўская мова|Літоўская]] | align=left |[https://lt.wikipedia.org Lietuvių] | align=left |[[:en:Lithuanian language|Lithuanian]] | align=right |226&nbsp;815 | align=right |<small>166</small> | align=right |<small><small>''243 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1012</span>''</small> |- | align=right |55 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>186</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Азербайджанская мова|Азербайджанская]] | align=left |[https://az.wikipedia.org Azərbaycanca] | align=left |[[:en:Azerbaijani language|Azerbaijani]] | align=right |217&nbsp;769 | align=right |<small>834</small> | align=right |<small><small>''60 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1004</span>''</small> |- | align=right |56 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1016</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Грузінская мова|Грузінская]] | align=left |[https://ka.wikipedia.org ქართული] | align=left |[[:en:Georgian language|Georgian]] | align=right |199&nbsp;577 | align=right |<small>1&nbsp;021</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>> 250 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-13</span>''</small> |- | align=right |57 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-7</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Славенская мова|Славенская]] | align=left |[https://sl.wikipedia.org Slovenščina] | align=left |[[:en:Slovenian language|Slovenian]] | align=right |199&nbsp;154 | align=right |<small>256</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1013</span>''</small> |- | align=right |58 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>181</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Бенгальская мова|Бенгальская]] | align=left |[https://bn.wikipedia.org বাংলা] | align=left |[[:en:Bengali language|Bengali]] | align=right |191&nbsp;695 | align=right |<small>654</small> | align=right |<small><small>''116 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1007</span>''</small> |- | align=right |59 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>187</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Тамільская мова|Тамільская]] | align=left |[https://ta.wikipedia.org தமிழ்] | align=left |[[:en:Tamil language|Tamil]] | align=right |190&nbsp;803 | align=right |<small>858</small> | align=right |<small><small>''89 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1006</span>''</small> |- | align=right |60 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>192</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Тайская мова|Тайская]] | align=left |[https://th.wikipedia.org ไทย] | align=left |[[:en:Thai language|Thai]] | align=right |188&nbsp;334 | align=right |<small>1&nbsp;163</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>> 250 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-9</span>''</small> |- | align=right |61 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>71</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://lld.wikipedia.org Lingaz ] | align=left |[[:en:Ladin language|Ladin]] | align=right |183&nbsp;224 | align=right |<small>4</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1129</span>''</small> |- | align=right |62 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>194</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Нюнорск|Нюнорск]] | align=left |[https://nn.wikipedia.org Nynorsk] | align=left |[[:en:Norwegian (Nynorsk) language|Norwegian (Nynorsk)]] | align=right |180&nbsp;458 | align=right |<small>1&nbsp;288</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>> 250 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-7</span>''</small> |- | align=right |63 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>180</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Хіндзі|Хіндзі]] | align=left |[https://hi.wikipedia.org हिन्दी] | align=left |[[:en:Hindi language|Hindi]] | align=right |171&nbsp;810 | align=right |<small>621</small> | align=right |<small><small>''154 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1009</span>''</small> |- | align=right |64 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>193</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Македонская мова|Македонская]] | align=left |[https://mk.wikipedia.org Македонски] | align=left |[[:en:Macedonian language|Macedonian]] | align=right |165&nbsp;034 | align=right |<small>1&nbsp;202</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>> 250 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-10</span>''</small> |- | align=right |65 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>201</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Кантонская мова|Кантонская]] | align=left |[https://zh-yue.wikipedia.org Bân-lâm-gú] | align=left |[[:en:Min Nan Chinese language|Min Nan Chinese]] | align=right |153&nbsp;757 | align=right |<small>2&nbsp;061</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>109 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-5</span>''</small> |- | align=right |66 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>185</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Латышская мова|Латышская]] | align=left |[https://lv.wikipedia.org Latviešu] | align=left |[[:en:Latvian language|Latvian]] | align=right |146&nbsp;188 | align=right |<small>776</small> | align=right |<small><small>''156 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1010</span>''</small> |- | align=right |67 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>158</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Лацінская мова|Лацінская]] | align=left |[https://la.wikipedia.org Latina] | align=left |[[:en:Latin language|Latin]] | align=right |142&nbsp;439 | align=right |<small>200</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1027</span>''</small> |- | align=right |68 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>179</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Астурыйская мова|Астурыйская]] | align=left |[https://ast.wikipedia.org Asturianu] | align=left |[[:en:Asturian language|Asturian]] | align=right |141&nbsp;328 | align=right |<small>621</small> | align=right |<small><small>''203 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1011</span>''</small> |- | align=right |69 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>173</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Афрыкаанс|Афрыкаанс]] | align=left |[https://af.wikipedia.org Afrikaans] | align=left |[[:en:Afrikaans language|Afrikaans]] | align=right |131&nbsp;189 | align=right |<small>444</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1017</span>''</small> |- | align=right |70 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>189</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Тэлугу|Тэлугу]] | align=left |[https://te.wikipedia.org తెలుగు] | align=left |[[:en:Telugu language|Telugu]] | align=right |129&nbsp;315 | align=right |<small>1&nbsp;005</small> | align=right |<small><small>''138 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1008</span>''</small> |- | align=right |71 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>209</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Суахілі|Суахілі]] | align=left |[https://sw.wikipedia.org Kiswahili] | align=left |[[:en:Swahili language|Swahili]] | align=right |129&nbsp;074 | align=right |<small>3&nbsp;278</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>62 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-4</span>''</small> |- | align=right |72 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1023</span>''</small> | align=right |+2 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ha.wikipedia.org هَوُسَ] | align=left |[[:en:Hausa language|Hausa]] | align=right |119&nbsp;866 | align=right |<small>10&nbsp;576</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>16 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1</span>''</small> |- | align=right |73 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-8</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Таджыкская мова|Таджыкская]] | align=left |[https://tg.wikipedia.org Тоҷикӣ] | align=left |[[:en:Tajik language|Tajik]] | align=right |119&nbsp;073 | align=right |<small>133</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1043</span>''</small> |- | align=right |74 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-5</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Бірманская мова|Бірманская]] | align=left |[https://my.wikipedia.org မြန်မာဘာသာ] | align=left |[[:en:Burmese language|Burmese]] | align=right |112&nbsp;542 | align=right |<small>466</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1019</span>''</small> |- | align=right |75 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>147</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Албанская мова|Албанская]] | align=left |[https://sq.wikipedia.org Shqip] | align=left |[[:en:Albanian language|Albanian]] | align=right |106&nbsp;376 | align=right |<small>128</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1047</span>''</small> |- | align=right |76 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>161</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Малагасійская мова|Малагасійская]] | align=left |[https://mg.wikipedia.org Malagasy] | align=left |[[:en:Malagasy language|Malagasy]] | align=right |103&nbsp;918 | align=right |<small>213</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1034</span>''</small> |- | align=right |77 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>163</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Маратхі (мова)|Маратхі (мова)]] | align=left |[https://mr.wikipedia.org मराठी] | align=left |[[:en:Marathi language|Marathi]] | align=right |103&nbsp;141 | align=right |<small>231</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1031</span>''</small> |- | align=right |78 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>195</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Баснійская мова|Баснійская]] | align=left |[https://bs.wikipedia.org Bosanski] | align=left |[[:en:Bosnian language|Bosnian]] | align=right |100&nbsp;030 | align=right |<small>1&nbsp;346</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>> 250 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-8</span>''</small> |- | align=right |79 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>136</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Курдская мова|Курдская]] | align=left |[https://ku.wikipedia.org Kurdî / كوردی] | align=left |[[:en:Kurdish language|Kurdish]] | align=right |92&nbsp;056 | align=right |<small>68</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1065</span>''</small> |- | align=right |80 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>152</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Брэтонская мова|Брэтонская]] | align=left |[https://br.wikipedia.org Brezhoneg] | align=left |[[:en:Breton language|Breton]] | align=right |91&nbsp;756 | align=right |<small>154</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1044</span>''</small> |- | align=right |81 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>149</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Тарашкевіца|Тарашкевіца]] | align=left |[https://be-tarask.wikipedia.org Беларуская (тарашкевіца)] | align=left |[[:en:Belarusian (Taraškievica) language|Belarusian (Taraškievica)]] | align=right |91&nbsp;380 | align=right |<small>132</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1048</span>''</small> |- | align=right |82 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>127</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Аксітанская мова|Аксітанская]] | align=left |[https://oc.wikipedia.org Occitan] | align=left |[[:en:Occitan language|Occitan]] | align=right |90&nbsp;937 | align=right |<small>47</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1080</span>''</small> |- | align=right |83 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>164</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Малаялам|Малаялам]] | align=left |[https://ml.wikipedia.org മലയാളം] | align=left |[[:en:Malayalam language|Malayalam]] | align=right |89&nbsp;116 | align=right |<small>296</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1026</span>''</small> |- | align=right |84 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>170</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Арагонская мова|Арагонская]] | align=left |[https://an.wikipedia.org Aragonés] | align=left |[[:en:Aragonese language|Aragonese]] | align=right |86&nbsp;976 | align=right |<small>425</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1022</span>''</small> |- | align=right |85 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>103</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Ніжнесаксонскія дыялекты|Ніжнесаксонскія дыялекты]] | align=left |[https://nds.wikipedia.org Plattdüütsch] | align=left |[[:en:Low Saxon language|Low Saxon]] | align=right |85&nbsp;959 | align=right |<small>16</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1117</span>''</small> |- | align=right |86 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>178</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ckb.wikipedia.org Soranî / کوردی] | align=left |[[:en:Sorani language|Sorani]] | align=right |84&nbsp;734 | align=right |<small>619</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1014</span>''</small> |- | align=right |87 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>132</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Ламбардская мова|Ламбардская]] | align=left |[https://lmo.wikipedia.org Lumbaart] | align=left |[[:en:Lombard language|Lombard]] | align=right |80&nbsp;300 | align=right |<small>54</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1075</span>''</small> |- | align=right |88 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>105</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Кіргізская мова|Кіргізская]] | align=left |[https://ky.wikipedia.org Кыргызча] | align=left |[[:en:Kirghiz language|Kirghiz]] | align=right |76&nbsp;554 | align=right |<small>19</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1113</span>''</small> |- | align=right |89 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1029</span>''</small> | align=right |+3 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://mzn.wikipedia.org مَزِروني] | align=left |[[:en:Mazandarani language|Mazandarani]] | align=right |76&nbsp;169 | align=right |<small>2&nbsp;656</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>117 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-6</span>''</small> |- | align=right |90 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-25</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Заходняя панджабі|Заходняя панджабі]] | align=left |[https://pnb.wikipedia.org شاہ مکھی پنجابی (Shāhmukhī Pañjābī)] | align=left |[[:en:Western Punjabi language|Western Punjabi]] | align=right |75&nbsp;749 | align=right |<small>5</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1158</span>''</small> |- | align=right |91 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-11</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Яванская мова|Яванская]] | align=left |[https://jv.wikipedia.org Basa Jawa] | align=left |[[:en:Javanese language|Javanese]] | align=right |75&nbsp;562 | align=right |<small>93</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1058</span>''</small> |- | align=right |92 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-4</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Неварская мова|Неварская]] | align=left |[https://new.wikipedia.org नेपाल भाषा] | align=left |[[:en:Newar language|Newar]] | align=right |75&nbsp;010 | align=right |<small>518</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1020</span>''</small> |- | align=right |93 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>77</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Гаіцянская крэольская мова|Гаіцянская крэольская]] | align=left |[https://ht.wikipedia.org Krèyol ayisyen] | align=left |[[:en:Haitian language|Haitian]] | align=right |72&nbsp;102 | align=right |<small>6</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1144</span>''</small> |- | align=right |94 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>69</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[П’емонцкая мова|П’емонцкая]] | align=left |[https://pms.wikipedia.org Piemontèis] | align=left |[[:en:Piedmontese language|Piedmontese]] | align=right |71&nbsp;562 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1166</span>''</small> |- | align=right |95 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>87</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Венецкі мова|Венецкі]] | align=left |[https://vec.wikipedia.org Vèneto] | align=left |[[:en:Venetian language|Venetian]] | align=right |69&nbsp;630 | align=right |<small>8</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1134</span>''</small> |- | align=right |96 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>144</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Люксембургская мова|Люксембургская]] | align=left |[https://lb.wikipedia.org Lëtzebuergesch] | align=left |[[:en:Luxembourgish language|Luxembourgish]] | align=right |67&nbsp;967 | align=right |<small>107</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1054</span>''</small> |- | align=right |97 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1021</span>''</small> | align=right |+2 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Іда (мова)|Іда (мова)]] | align=left |[https://io.wikipedia.org Ido] | align=left |[[:en:Ido language|Ido]] | align=right |64&nbsp;576 | align=right |<small>619</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1018</span>''</small> |- | align=right |98 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-10</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Ірландская мова|Ірландская]] | align=left |[https://ga.wikipedia.org Gaeilge] | align=left |[[:en:Irish language|Irish]] | align=right |64&nbsp;435 | align=right |<small>97</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1059</span>''</small> |- | align=right |99 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-27</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Башкірская мова|Башкірская]] | align=left |[https://ba.wikipedia.org Башҡорт] | align=left |[[:en:Bashkir language|Bashkir]] | align=right |64&nbsp;302 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1168</span>''</small> |- | align=right |100 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>3</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Сунданская мова|Сунданская]] | align=left |[https://su.wikipedia.org Basa Sunda] | align=left |[[:en:Sundanese language|Sundanese]] | align=right |62&nbsp;960 | align=right |<small>-6</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1192</span>''</small> |- | align=right |101 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>159</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Сілезская мова|Сілезская]] | align=left |[https://szl.wikipedia.org Ślůnski] | align=left |[[:en:Silesian language|Silesian]] | align=right |61&nbsp;430 | align=right |<small>201</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1039</span>''</small> |- | align=right |102 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1014</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Фрызская мова|Фрызская]] | align=left |[https://fy.wikipedia.org Frysk] | align=left |[[:en:West Frisian language|West Frisian]] | align=right |60&nbsp;875 | align=right |<small>250</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1036</span>''</small> |- | align=right |103 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-58</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Ісландская мова|Ісландская]] | align=left |[https://is.wikipedia.org Íslenska] | align=left |[[:en:Icelandic language|Icelandic]] | align=right |60&nbsp;523 | align=right |<small>-442</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1193</span>''</small> |- | align=right |104 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>117</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Панджабі|Панджабі]] | align=left |[https://pa.wikipedia.org ਪੰਜਾਬੀ] | align=left |[[:en:Punjabi language|Punjabi]] | align=right |59&nbsp;735 | align=right |<small>34</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1091</span>''</small> |- | align=right |105 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>128</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Чувашская мова|Чувашская]] | align=left |[https://cv.wikipedia.org Чăваш] | align=left |[[:en:Chuvash language|Chuvash]] | align=right |59&nbsp;211 | align=right |<small>50</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1081</span>''</small> |- | align=right |106 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>191</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Валапюк|Валапюк]] | align=left |[https://vo.wikipedia.org Volapük] | align=left |[[:en:Volapük language|Volapük]] | align=right |56&nbsp;285 | align=right |<small>1&nbsp;145</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>> 250 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-12</span>''</small> |- | align=right |107 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>165</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Філіпінская мова|Філіпінская]] | align=left |[https://tl.wikipedia.org Tagalog] | align=left |[[:en:Tagalog language|Tagalog]] | align=right |49&nbsp;645 | align=right |<small>309</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1030</span>''</small> |- | align=right |108 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1019</span>''</small> | align=right |+2 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ig.wikipedia.org Igbo] | align=left |[[:en:Igbo language|Igbo]] | align=right |48&nbsp;749 | align=right |<small>465</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1023</span>''</small> |- | align=right |109 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>145</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://wuu.wikipedia.org 吴语] | align=left |[[:en:Wu language|Wu]] | align=right |48&nbsp;407 | align=right |<small>111</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1056</span>''</small> |- | align=right |110 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-70</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://glk.wikipedia.org گیلکی] | align=left |[[:en:Gilaki language|Gilaki]] | align=right |48&nbsp;310 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1194</span>''</small> |- | align=right |111 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>160</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Зазакі|Зазакі]] | align=left |[https://diq.wikipedia.org Zazaki] | align=left |[[:en:Zazaki language|Zazaki]] | align=right |43&nbsp;073 | align=right |<small>213</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1042</span>''</small> |- | align=right |112 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1022</span>''</small> | align=right |+2 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://shn.wikipedia.org ၽႃႇသႃႇတႆး] | align=left |[[:en:Shan language|Shan ]] | align=right |42&nbsp;437 | align=right |<small>5&nbsp;438</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>51 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-3</span>''</small> |- | align=right |113 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-3</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Ёруба (мова)|Ёруба (мова)]] | align=left |[https://yo.wikipedia.org Yorùbá] | align=left |[[:en:Yoruba language|Yoruba]] | align=right |41&nbsp;339 | align=right |<small>1&nbsp;222</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>> 250 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-11</span>''</small> |- | align=right |114 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-6</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Балійская мова|Балійская]] | align=left |[https://ban.wikipedia.org Bali ] | align=left |[[:en:Balinese language|Balinese]] | align=right |39&nbsp;162 | align=right |<small>383</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1025</span>''</small> |- | align=right |115 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Каннада|Каннада]] | align=left |[https://kn.wikipedia.org ಕನ್ನಡ] | align=left |[[:en:Kannada language|Kannada]] | align=right |34&nbsp;666 | align=right |<small>-1&nbsp;014</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1195</span>''</small> |- | align=right |116 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>57</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Скотс|Скотс]] | align=left |[https://sco.wikipedia.org Scots] | align=left |[[:en:Scots language|Scots]] | align=right |34&nbsp;257 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1180</span>''</small> |- | align=right |117 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>115</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Алеманскі дыялект|Алеманскі дыялект]] | align=left |[https://als.wikipedia.org Alemannisch] | align=left |[[:en:Alemannic language|Alemannic]] | align=right |31&nbsp;815 | align=right |<small>33</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1099</span>''</small> |- | align=right |118 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>51</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Гуджараці|Гуджараці]] | align=left |[https://gu.wikipedia.org ગુજરાતી] | align=left |[[:en:Gujarati language|Gujarati]] | align=right |30&nbsp;912 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1196</span>''</small> |- | align=right |119 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>156</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Інтэрлінгва|Інтэрлінгва]] | align=left |[https://ia.wikipedia.org Interlingua] | align=left |[[:en:Interlingua language|Interlingua]] | align=right |30&nbsp;722 | align=right |<small>170</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1049</span>''</small> |- | align=right |120 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>2</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Непальская мова|Непальская]] | align=left |[https://ne.wikipedia.org नेपाली] | align=left |[[:en:Nepali language|Nepali]] | align=right |30&nbsp;048 | align=right |<small>-32</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1197</span>''</small> |- | align=right |121 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>10</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Котава (мова)|Котава (мова)]] | align=left |[https://avk.wikipedia.org Kotava ] | align=left |[[:en:Kotava language|Kotava]] | align=right |29&nbsp;905 | align=right |<small>-1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1198</span>''</small> |- | align=right |122 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>94</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://crh.wikipedia.org Qırımtatarca] | align=left |[[:en:Crimean Tatar language|Crimean Tatar]] | align=right |29&nbsp;735 | align=right |<small>10</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1131</span>''</small> |- | align=right |123 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>155</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Мангольская мова|Мангольская]] | align=left |[https://mn.wikipedia.org Монгол] | align=left |[[:en:Mongolian language|Mongolian]] | align=right |28&nbsp;378 | align=right |<small>168</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1050</span>''</small> |- | align=right |124 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>30</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Баварская мова|Баварская]] | align=left |[https://bar.wikipedia.org Boarisch] | align=left |[[:en:Bavarian language|Bavarian]] | align=right |27&nbsp;233 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1199</span>''</small> |- | align=right |125 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>104</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Сіцылійская мова|Сіцылійская]] | align=left |[https://scn.wikipedia.org Sicilianu] | align=left |[[:en:Sicilian language|Sicilian]] | align=right |26&nbsp;344 | align=right |<small>17</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1119</span>''</small> |- | align=right |126 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>135</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Сінгальская мова|Сінгальская]] | align=left |[https://si.wikipedia.org සිංහල] | align=left |[[:en:Sinhalese language|Sinhalese]] | align=right |25&nbsp;730 | align=right |<small>68</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1077</span>''</small> |- | align=right |127 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>162</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Асамская мова|Асамская]] | align=left |[https://as.wikipedia.org অসমীয়া] | align=left |[[:en:Assamese language|Assamese]] | align=right |25&nbsp;646 | align=right |<small>230</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1041</span>''</small> |- | align=right |128 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>50</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Бішнупрыя-маніпуры|Бішнупрыя-маніпуры]] | align=left |[https://bpy.wikipedia.org ইমার ঠার/বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী] | align=left |[[:en:Bishnupriya Manipuri language|Bishnupriya Manipuri]] | align=right |25&nbsp;098 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1200</span>''</small> |- | align=right |129 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>84</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://skr.wikipedia.org سرائیکی] | align=left |[[:en:Saraiki language|Saraiki]] | align=right |24&nbsp;671 | align=right |<small>7</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1146</span>''</small> |- | align=right |130 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>125</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Кечуа (мова)|Кечуа (мова)]] | align=left |[https://qu.wikipedia.org Runa Simi] | align=left |[[:en:Quechua language|Quechua]] | align=right |24&nbsp;641 | align=right |<small>44</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1090</span>''</small> |- | align=right |131 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>49</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://nv.wikipedia.org Diné bizaad] | align=left |[[:en:Navajo language|Navajo]] | align=right |22&nbsp;668 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1201</span>''</small> |- | align=right |132 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>142</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://bcl.wikipedia.org Bikol] | align=left |[[:en:Central Bicolano language|Central Bicolano]] | align=right |22&nbsp;537 | align=right |<small>82</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1068</span>''</small> |- | align=right |133 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>111</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://xmf.wikipedia.org მარგალური (Margaluri)] | align=left |[[:en:Mingrelian language|Mingrelian]] | align=right |22&nbsp;469 | align=right |<small>27</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1108</span>''</small> |- | align=right |134 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>157</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://sd.wikipedia.org سنڌي، سندھی ، सिन्ध] | align=left |[[:en:Sindhi language|Sindhi]] | align=right |22&nbsp;409 | align=right |<small>200</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1046</span>''</small> |- | align=right |135 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1028</span>''</small> | align=right |+3 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ff.wikipedia.org Fulfulde] | align=left |[[:en:Fula language|Fula]] | align=right |22&nbsp;048 | align=right |<small>819</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1016</span>''</small> |- | align=right |136 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-32</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Асецінская мова|Асецінская]] | align=left |[https://os.wikipedia.org Иронау] | align=left |[[:en:Ossetian language|Ossetian]] | align=right |21&nbsp;759 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1202</span>''</small> |- | align=right |137 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>140</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://frr.wikipedia.org Nordfriisk] | align=left |[[:en:North Frisian language|North Frisian]] | align=right |21&nbsp;395 | align=right |<small>77</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1071</span>''</small> |- | align=right |138 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-65</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Пушту|Пушту]] | align=left |[https://ps.wikipedia.org پښتو] | align=left |[[:en:Pashto language|Pashto]] | align=right |21&nbsp;350 | align=right |<small>4</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1165</span>''</small> |- | align=right |139 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>129</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Орыя, мова|Орыя, мова]] | align=left |[https://or.wikipedia.org ଓଡ଼ିଆ] | align=left |[[:en:Oriya language|Oriya]] | align=right |21&nbsp;081 | align=right |<small>52</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1086</span>''</small> |- | align=right |140 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>109</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ary.wikipedia.org الدارجة ] | align=left |[[:en:Moroccan Arabic language|Moroccan Arabic]] | align=right |20&nbsp;367 | align=right |<small>25</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1111</span>''</small> |- | align=right |141 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>148</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://tum.wikipedia.org chiTumbuka] | align=left |[[:en:Tumbuka language|Tumbuka]] | align=right |19&nbsp;590 | align=right |<small>129</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1055</span>''</small> |- | align=right |142 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>93</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Якуцкая мова|Якуцкая]] | align=left |[https://sah.wikipedia.org саха тыла] | align=left |[[:en:Yakut language|Yakut]] | align=right |18&nbsp;249 | align=right |<small>10</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1135</span>''</small> |- | align=right |143 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>29</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Жамойцкі дыялект|Жамойцкі дыялект]] | align=left |[https://bat-smg.wikipedia.org Žemaitėška] | align=left |[[:en:Samogitian language|Samogitian]] | align=right |17&nbsp;276 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1203</span>''</small> |- | align=right |144 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>100</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://cdo.wikipedia.org 閩東語 / Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄] | align=left |[[:en:Min Dong Chinese language|Min Dong Chinese]] | align=right |16&nbsp;771 | align=right |<small>15</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1123</span>''</small> |- | align=right |145 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>48</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Гэльская мова|Гэльская]] | align=left |[https://gd.wikipedia.org Gàidhlig] | align=left |[[:en:Scottish Gaelic language|Scottish Gaelic]] | align=right |16&nbsp;063 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1204</span>''</small> |- | align=right |146 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1013</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Санталі (мова)|Санталі (мова)]] | align=left |[https://sat.wikipedia.org ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ] | align=left |[[:en:Santali language|Santali]] | align=right |16&nbsp;039 | align=right |<small>126</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1057</span>''</small> |- | align=right |147 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-22</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Бугійская мова|Бугійская]] | align=left |[https://bug.wikipedia.org Basa Ugi] | align=left |[[:en:Buginese language|Buginese]] | align=right |15&nbsp;972 | align=right |<small>7</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1147</span>''</small> |- | align=right |148 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>102</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Ідыш|Ідыш]] | align=left |[https://yi.wikipedia.org ייִדיש] | align=left |[[:en:Yiddish language|Yiddish]] | align=right |15&nbsp;814 | align=right |<small>16</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1120</span>''</small> |- | align=right |149 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>68</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Амхарская мова|Амхарская]] | align=left |[https://am.wikipedia.org አማርኛ] | align=left |[[:en:Amharic language|Amharic]] | align=right |15&nbsp;729 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1169</span>''</small> |- | align=right |150 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>47</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ilo.wikipedia.org Ilokano] | align=left |[[:en:Ilokano language|Ilokano]] | align=right |15&nbsp;529 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1205</span>''</small> |- | align=right |151 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>86</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://kaa.wikipedia.org Qaraqalpaqsha] | align=left |[[:en:Karakalpak language|Karakalpak]] | align=right |15&nbsp;512 | align=right |<small>8</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1143</span>''</small> |- | align=right |152 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>46</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://li.wikipedia.org Limburgs] | align=left |[[:en:Limburgish language|Limburgish]] | align=right |15&nbsp;220 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1206</span>''</small> |- | align=right |153 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>67</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://gor.wikipedia.org Hulontalo] | align=left |[[:en:Gorontalo language|Gorontalo]] | align=right |15&nbsp;132 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1170</span>''</small> |- | align=right |154 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1038</span>''</small> | align=right |+7 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://hyw.wikipedia.org Արեւմտահայերէն] | align=left |[[:en:Western Armenian language|Western Armenian]] | align=right |15&nbsp;005 | align=right |<small>846</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1015</span>''</small> |- | align=right |155 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-21</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Неапалітанская мова|Неапалітанская]] | align=left |[https://nap.wikipedia.org Nnapulitano] | align=left |[[:en:Neapolitan language|Neapolitan]] | align=right |14&nbsp;980 | align=right |<small>12</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1130</span>''</small> |- | align=right |156 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1033</span>''</small> | align=right |+4 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://zh-classical.wikipedia.org 文言] | align=left |[[:en:Literary Chinese language|Literary Chinese]] | align=right |14&nbsp;604 | align=right |<small>404</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1028</span>''</small> |- | align=right |157 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-63</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Дагбани (мова)|Дагбани (мова)]] | align=left |[https://dag.wikipedia.org Dagbanli ] | align=left |[[:en:Dagbani language|Dagbani]] | align=right |14&nbsp;526 | align=right |<small>16</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1121</span>''</small> |- | align=right |158 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-64</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://mai.wikipedia.org मैथिली] | align=left |[[:en:Maithili language|Maithili]] | align=right |14&nbsp;366 | align=right |<small>7</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1148</span>''</small> |- | align=right |159 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-62</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://eml.wikipedia.org Emiliàn e rumagnòl] | align=left |[[:en:Emilian-Romagnol language|Emilian-Romagnol]] | align=right |14&nbsp;316 | align=right |<small>20</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1118</span>''</small> |- | align=right |160 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-68</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Верхнелужыцкая мова|Верхнелужыцкая]] | align=left |[https://hsb.wikipedia.org Hornjoserbsce] | align=left |[[:en:Upper Sorbian language|Upper Sorbian]] | align=right |14&nbsp;290 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1207</span>''</small> |- | align=right |161 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-75</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Фарэрская мова|Фарэрская]] | align=left |[https://fo.wikipedia.org Føroyskt] | align=left |[[:en:Faroese language|Faroese]] | align=right |14&nbsp;221 | align=right |<small>-2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1208</span>''</small> |- | align=right |162 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1020</span>''</small> | align=right |+2 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Самалійская мова|Самалійская]] | align=left |[https://so.wikipedia.org Soomaali] | align=left |[[:en:Somali language|Somali]] | align=right |14&nbsp;143 | align=right |<small>515</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1024</span>''</small> |- | align=right |163 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-28</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://map-bms.wikipedia.org Basa Banyumasan] | align=left |[[:en:Banyumasan language|Banyumasan]] | align=right |13&nbsp;978 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1181</span>''</small> |- | align=right |164 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-19</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ie.wikipedia.org Interlingue] | align=left |[[:en:Interlingue language|Interlingue]] | align=right |13&nbsp;792 | align=right |<small>30</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1106</span>''</small> |- | align=right |165 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>92</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ace.wikipedia.org Acèh] | align=left |[[:en:Acehnese language|Acehnese]] | align=right |13&nbsp;083 | align=right |<small>10</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1136</span>''</small> |- | align=right |166 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>98</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Валонская мова|Валонская]] | align=left |[https://wa.wikipedia.org Walon] | align=left |[[:en:Walloon language|Walloon]] | align=right |13&nbsp;034 | align=right |<small>14</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1125</span>''</small> |- | align=right |167 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1015</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Зулу|Зулу]] | align=left |[https://zu.wikipedia.org isiZulu] | align=left |[[:en:Zulu language|Zulu]] | align=right |12&nbsp;890 | align=right |<small>297</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1037</span>''</small> |- | align=right |168 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-14</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Кхмерская мова|Кхмерская]] | align=left |[https://km.wikipedia.org ភាសាខ្មែរ] | align=left |[[:en:Khmer language|Khmer]] | align=right |12&nbsp;887 | align=right |<small>69</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1079</span>''</small> |- | align=right |169 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>121</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Санскрыт|Санскрыт]] | align=left |[https://sa.wikipedia.org संस्कृतम्] | align=left |[[:en:Sanskrit language|Sanskrit]] | align=right |12&nbsp;570 | align=right |<small>37</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1096</span>''</small> |- | align=right |170 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>120</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Фіджыйскі хіндзі|Фіджыйскі хіндзі]] | align=left |[https://hif.wikipedia.org Fiji Hindi] | align=left |[[:en:Fiji Hindi language|Fiji Hindi]] | align=right |12&nbsp;491 | align=right |<small>37</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1097</span>''</small> |- | align=right |171 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>138</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://bjn.wikipedia.org Bahasa Banjar] | align=left |[[:en:Banjar language|Banjar]] | align=right |12&nbsp;390 | align=right |<small>74</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1074</span>''</small> |- | align=right |172 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>75</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://zgh.wikipedia.org ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ ⵜⴰⵏⴰⵡⴰⵢⵜ] | align=left |[[:en:Standard Moroccan Tamazight language|Standard Moroccan Tamazight]] | align=right |12&nbsp;270 | align=right |<small>5</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1160</span>''</small> |- | align=right |173 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>141</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Шона, мова|Шона, мова]] | align=left |[https://sn.wikipedia.org chiShona] | align=left |[[:en:Shona language|Shona]] | align=right |11&nbsp;836 | align=right |<small>82</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1069</span>''</small> |- | align=right |174 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1012</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Кашмірская мова|Кашмірская]] | align=left |[https://ks.wikipedia.org कश्मीरी / كشميري] | align=left |[[:en:Kashmiri language|Kashmiri]] | align=right |11&nbsp;694 | align=right |<small>120</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1060</span>''</small> |- | align=right |175 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-20</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://lij.wikipedia.org Líguru] | align=left |[[:en:Ligurian language|Ligurian]] | align=right |11&nbsp;609 | align=right |<small>13</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1126</span>''</small> |- | align=right |176 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>56</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Марыйская мова|Марыйская]] | align=left |[https://mhr.wikipedia.org Олык Марий (Olyk Marij)] | align=left |[[:en:Meadow Mari language|Meadow Mari]] | align=right |11&nbsp;328 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1182</span>''</small> |- | align=right |177 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>28</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://shi.wikipedia.org Taclḥit ] | align=left |[[:en:Shilha language|Shilha]] | align=right |10&nbsp;895 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1209</span>''</small> |- | align=right |178 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>45</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://mni.wikipedia.org ꯃꯤꯇꯩꯂꯣꯟ ] | align=left |[[:en:Meitei language|Meitei]] | align=right |10&nbsp;550 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1210</span>''</small> |- | align=right |179 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>99</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://hak.wikipedia.org Hak-kâ-fa / 客家話] | align=left |[[:en:Hakka language|Hakka]] | align=right |10&nbsp;506 | align=right |<small>15</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1124</span>''</small> |- | align=right |180 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>83</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://mrj.wikipedia.org Кырык Мары (Kyryk Mary)] | align=left |[[:en:Hill Mari language|Hill Mari]] | align=right |10&nbsp;437 | align=right |<small>7</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1149</span>''</small> |- | align=right |181 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>123</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Русінская мова|Русінская]] | align=left |[https://rue.wikipedia.org Русиньскый] | align=left |[[:en:Rusyn language|Rusyn]] | align=right |10&nbsp;347 | align=right |<small>38</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1095</span>''</small> |- | align=right |182 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>27</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Капампанганская мова|Капампанганская]] | align=left |[https://pam.wikipedia.org Kapampangan] | align=left |[[:en:Kapampangan language|Kapampangan]] | align=right |10&nbsp;220 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1211</span>''</small> |- | align=right |183 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>110</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://tly.wikipedia.org tolışi] | align=left |[[:en:Talysh language|Talysh]] | align=right |10&nbsp;217 | align=right |<small>26</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1112</span>''</small> |- | align=right |184 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>153</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://rw.wikipedia.org Ikinyarwanda] | align=left |[[:en:Kinyarwanda language|Kinyarwanda]] | align=right |10&nbsp;064 | align=right |<small>161</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1051</span>''</small> |- | align=right |185 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>66</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Уйгурская мова|Уйгурская]] | align=left |[https://ug.wikipedia.org ئۇيغۇر تىلى] | align=left |[[:en:Uyghur language|Uyghur]] | align=right |9&nbsp;737 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1171</span>''</small> |- | align=right |186 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1010</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://co.wikipedia.org Corsu] | align=left |[[:en:Corsican language|Corsican]] | align=right |9&nbsp;513 | align=right |<small>90</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1067</span>''</small> |- | align=right |187 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-36</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Таранцінская мова|Таранцінская]] | align=left |[https://roa-tara.wikipedia.org Tarandíne] | align=left |[[:en:Tarantino language|Tarantino]] | align=right |9&nbsp;508 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1212</span>''</small> |- | align=right |188 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>126</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://bh.wikipedia.org भोजपुरी] | align=left |[[:en:Bihari language|Bihari]] | align=right |9&nbsp;244 | align=right |<small>47</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1089</span>''</small> |- | align=right |189 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>146</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://nso.wikipedia.org Sepedi] | align=left |[[:en:Northern Sotho language|Northern Sotho]] | align=right |9&nbsp;131 | align=right |<small>121</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1061</span>''</small> |- | align=right |190 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>9</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://vls.wikipedia.org West-Vlams] | align=left |[[:en:West Flemish language|West Flemish]] | align=right |8&nbsp;360 | align=right |<small>-1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1213</span>''</small> |- | align=right |191 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>8</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://bo.wikipedia.org བོད་སྐད] | align=left |[[:en:Tibetan language|Tibetan]] | align=right |8&nbsp;113 | align=right |<small>-1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1214</span>''</small> |- | align=right |192 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>26</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://nds-nl.wikipedia.org Nedersaksisch] | align=left |[[:en:Dutch Low Saxon language|Dutch Low Saxon]] | align=right |8&nbsp;108 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1215</span>''</small> |- | align=right |193 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>44</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Маары, мова|Маары, мова]] | align=left |[https://mi.wikipedia.org Māori] | align=left |[[:en:Māori language|Māori]] | align=right |8&nbsp;068 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1216</span>''</small> |- | align=right |194 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>131</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Мальтыйская мова|Мальтыйская]] | align=left |[https://mt.wikipedia.org Malti] | align=left |[[:en:Maltese language|Maltese]] | align=right |8&nbsp;021 | align=right |<small>53</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1087</span>''</small> |- | align=right |195 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>43</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Паўночнасаамская мова|Паўночнасаамская]] | align=left |[https://se.wikipedia.org Sámegiella] | align=left |[[:en:Northern Sami language|Northern Sami]] | align=right |7&nbsp;908 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1217</span>''</small> |- | align=right |196 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>42</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Эрзянская мова|Эрзянская]] | align=left |[https://myv.wikipedia.org Эрзянь (Erzjanj Kelj)] | align=left |[[:en:Erzya language|Erzya]] | align=right |7&nbsp;874 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1218</span>''</small> |- | align=right |197 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>82</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Сардзінская мова|Сардзінская]] | align=left |[https://sc.wikipedia.org Sardu] | align=left |[[:en:Sardinian language|Sardinian]] | align=right |7&nbsp;845 | align=right |<small>7</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1150</span>''</small> |- | align=right |198 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>41</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://mdf.wikipedia.org Мокшень (Mokshanj Kälj)] | align=left |[[:en:Moksha language|Moksha]] | align=right |7&nbsp;630 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1219</span>''</small> |- | align=right |199 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>112</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://zea.wikipedia.org Zeêuws] | align=left |[[:en:Zeelandic language|Zeelandic]] | align=right |7&nbsp;437 | align=right |<small>28</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1109</span>''</small> |- | align=right |200 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1011</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Туркменская мова|Туркменская]] | align=left |[https://tk.wikipedia.org تركمن / Туркмен] | align=left |[[:en:Turkmen language|Turkmen]] | align=right |7&nbsp;324 | align=right |<small>110</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1063</span>''</small> |- | align=right |201 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-26</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Корнская мова|Корнская]] | align=left |[https://kw.wikipedia.org Kernewek/Karnuack] | align=left |[[:en:Cornish language|Cornish]] | align=right |7&nbsp;283 | align=right |<small>5</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1161</span>''</small> |- | align=right |202 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>101</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://kab.wikipedia.org Taqbaylit] | align=left |[[:en:Kabyle language|Kabyle]] | align=right |7&nbsp;184 | align=right |<small>16</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1122</span>''</small> |- | align=right |203 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>65</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Мэнская мова|Мэнская]] | align=left |[https://gv.wikipedia.org Gaelg] | align=left |[[:en:Manx language|Manx]] | align=right |7&nbsp;127 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1172</span>''</small> |- | align=right |204 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>7</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Вепская мова|Вепская]] | align=left |[https://vep.wikipedia.org Vepsän] | align=left |[[:en:Vepsian language|Vepsian]] | align=right |7&nbsp;111 | align=right |<small>-1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1220</span>''</small> |- | align=right |205 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>88</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://fiu-vro.wikipedia.org Võro] | align=left |[[:en:Võro language|Võro]] | align=right |6&nbsp;920 | align=right |<small>9</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1142</span>''</small> |- | align=right |206 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>40</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://gan.wikipedia.org 贛語] | align=left |[[:en:Gan language|Gan]] | align=right |6&nbsp;819 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1221</span>''</small> |- | align=right |207 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>64</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Інары-саамская мова мова|Інары-саамская мова]] | align=left |[https://smn.wikipedia.org Anarâškielâ ] | align=left |[[:en:Inari Sami language|Inari Sami]] | align=right |6&nbsp;746 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1173</span>''</small> |- | align=right |208 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>76</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Абхазская мова|Абхазская]] | align=left |[https://ab.wikipedia.org Аҧсуа] | align=left |[[:en:Abkhazian language|Abkhazian]] | align=right |6&nbsp;744 | align=right |<small>6</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1159</span>''</small> |- | align=right |209 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>91</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://pcd.wikipedia.org Picard] | align=left |[[:en:Picard language|Picard]] | align=right |6&nbsp;145 | align=right |<small>10</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1137</span>''</small> |- | align=right |210 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>63</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://gn.wikipedia.org Avañe'ẽ] | align=left |[[:en:Guarani language|Guarani]] | align=right |6&nbsp;036 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1174</span>''</small> |- | align=right |211 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1039</span>''</small> | align=right |+9 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Фрыульская мова|Фрыульская]] | align=left |[https://fur.wikipedia.org Furlan] | align=left |[[:en:Friulian language|Friulian]] | align=right |5&nbsp;951 | align=right |<small>395</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1029</span>''</small> |- | align=right |212 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1037</span>''</small> | align=right |+7 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Тсвана, мова|Тсвана, мова]] | align=left |[https://tn.wikipedia.org Setswana] | align=left |[[:en:Tswana language|Tswana]] | align=right |5&nbsp;924 | align=right |<small>342</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1033</span>''</small> |- | align=right |213 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-71</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Удмурцкая мова|Удмурцкая]] | align=left |[https://udm.wikipedia.org Удмурт кыл] | align=left |[[:en:Udmurt language|Udmurt]] | align=right |5&nbsp;917 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1222</span>''</small> |- | align=right |214 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-72</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://frp.wikipedia.org Arpitan] | align=left |[[:en:Franco-Provençal language|Franco-Provençal]] | align=right |5&nbsp;840 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1223</span>''</small> |- | align=right |215 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-16</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://lg.wikipedia.org Luganda] | align=left |[[:en:Luganda language|Luganda]] | align=right |5&nbsp;840 | align=right |<small>59</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1084</span>''</small> |- | align=right |216 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-15</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Кашубская мова|Кашубская]] | align=left |[https://csb.wikipedia.org Kaszëbsczi] | align=left |[[:en:Kashubian language|Kashubian]] | align=right |5&nbsp;834 | align=right |<small>62</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1082</span>''</small> |- | align=right |217 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-77</span>''</small> | align=right |-4 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Комі (мова)|Комі (мова)]] | align=left |[https://kv.wikipedia.org Коми] | align=left |[[:en:Komi language|Komi]] | align=right |5&nbsp;829 | align=right |<small>7</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1151</span>''</small> |- | align=right |218 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-59</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Пап'ямента|Пап'ямента]] | align=left |[https://pap.wikipedia.org Papiamentu] | align=left |[[:en:Papiamentu language|Papiamentu]] | align=right |5&nbsp;772 | align=right |<small>62</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1083</span>''</small> |- | align=right |219 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-61</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://gpe.wikipedia.org Ghanaian Pidgin] | align=left |[[:en:Ghanaian Pidgin language|Ghanaian Pidgin]] | align=right |5&nbsp;693 | align=right |<small>34</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1102</span>''</small> |- | align=right |220 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-60</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Лаоская мова|Лаоская]] | align=left |[https://lo.wikipedia.org ລາວ] | align=left |[[:en:Lao language|Lao]] | align=right |5&nbsp;632 | align=right |<small>36</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1100</span>''</small> |- | align=right |221 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1032</span>''</small> | align=right |+4 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://fon.wikipedia.org fɔ̀ngbè] | align=left |[[:en:Fon language|Fon]] | align=right |5&nbsp;598 | align=right |<small>365</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1032</span>''</small> |- | align=right |222 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-9</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Мадурская мова|Мадурская]] | align=left |[https://mad.wikipedia.org Madhurâ] | align=left |[[:en:Madurese language|Madurese]] | align=right |5&nbsp;546 | align=right |<small>108</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1064</span>''</small> |- | align=right |223 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-56</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Аймара, мова|Аймара, мова]] | align=left |[https://ay.wikipedia.org Aymar] | align=left |[[:en:Aymara language|Aymara]] | align=right |5&nbsp;289 | align=right |<small>-1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1224</span>''</small> |- | align=right |224 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>124</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ang.wikipedia.org Englisc] | align=left |[[:en:Old English language|Old English]] | align=right |5&nbsp;287 | align=right |<small>40</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1092</span>''</small> |- | align=right |225 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-76</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ln.wikipedia.org Lingala] | align=left |[[:en:Lingala language|Lingala]] | align=right |5&nbsp;247 | align=right |<small>-3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1225</span>''</small> |- | align=right |226 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1008</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://olo.wikipedia.org Karjalan] | align=left |[[:en:Livvi-Karelian language|Livvi-Karelian]] | align=right |5&nbsp;061 | align=right |<small>30</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1107</span>''</small> |- | align=right |227 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-37</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://nrm.wikipedia.org Nouormand/Normaund] | align=left |[[:en:Norman language|Norman]] | align=right |5&nbsp;059 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1226</span>''</small> |- | align=right |228 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>25</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://tw.wikipedia.org Twi] | align=left |[[:en:Twi language|Twi]] | align=right |4&nbsp;735 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1227</span>''</small> |- | align=right |229 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>62</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Лінгва франка нова мова|Лінгва франка нова]] | align=left |[https://lfn.wikipedia.org Lingua franca nova] | align=left |[[:en:Lingua Franca Nova language|Lingua Franca Nova]] | align=right |4&nbsp;686 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1175</span>''</small> |- | align=right |230 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>139</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Такіпона|Такіпона]] | align=left |[https://tok.wikipedia.org toki pona] | align=left |[[:en:Toki Pona language|Toki Pona]] | align=right |4&nbsp;683 | align=right |<small>77</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1073</span>''</small> |- | align=right |231 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>39</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://lez.wikipedia.org Лезги чІал (Lezgi č’al)] | align=left |[[:en:Lezgian language|Lezgian]] | align=right |4&nbsp;497 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1228</span>''</small> |- | align=right |232 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>81</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://mwl.wikipedia.org Mirandés] | align=left |[[:en:Mirandese language|Mirandese]] | align=right |4&nbsp;352 | align=right |<small>7</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1152</span>''</small> |- | align=right |233 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>70</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://mnw.wikipedia.org မန် ] | align=left |[[:en:Mon language|Mon]] | align=right |4&nbsp;338 | align=right |<small>4</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1167</span>''</small> |- | align=right |234 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>107</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ext.wikipedia.org Estremeñu] | align=left |[[:en:Extremaduran language|Extremaduran]] | align=right |4&nbsp;283 | align=right |<small>24</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1115</span>''</small> |- | align=right |235 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>38</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://stq.wikipedia.org Seeltersk] | align=left |[[:en:Saterland Frisian language|Saterland Frisian]] | align=right |4&nbsp;196 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1229</span>''</small> |- | align=right |236 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>6</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Тувінская мова|Тувінская]] | align=left |[https://tyv.wikipedia.org Тыва] | align=left |[[:en:Tuvan language|Tuvan]] | align=right |4&nbsp;123 | align=right |<small>-1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1230</span>''</small> |- | align=right |237 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>61</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://lad.wikipedia.org Dzhudezmo] | align=left |[[:en:Ladino language|Ladino]] | align=right |4&nbsp;093 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1176</span>''</small> |- | align=right |238 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>55</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Аварская мова|Аварская]] | align=left |[https://av.wikipedia.org Авар] | align=left |[[:en:Avar language|Avar]] | align=right |4&nbsp;017 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1183</span>''</small> |- | align=right |239 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>122</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://tcy.wikipedia.org ತುಳು] | align=left |[[:en:Tulu language|Tulu]] | align=right |3&nbsp;975 | align=right |<small>38</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1098</span>''</small> |- | align=right |240 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>97</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Рэтараманская мова|Рэтараманская]] | align=left |[https://rm.wikipedia.org Rumantsch] | align=left |[[:en:Romansh language|Romansh]] | align=right |3&nbsp;890 | align=right |<small>13</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1127</span>''</small> |- | align=right |241 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>90</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://dty.wikipedia.org डोटेली] | align=left |[[:en:Doteli language|Doteli]] | align=right |3&nbsp;771 | align=right |<small>10</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1138</span>''</small> |- | align=right |242 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>24</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://gom.wikipedia.org गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni] | align=left |[[:en:Goan Konkani language|Goan Konkani]] | align=right |3&nbsp;644 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1231</span>''</small> |- | align=right |243 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>5</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://dga.wikipedia.org Dagaare] | align=left |[[:en:Dagaare language|Dagaare]] | align=right |3&nbsp;477 | align=right |<small>-1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1232</span>''</small> |- | align=right |244 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>23</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Комі-пермяцкая мова|Комі-пермяцкая]] | align=left |[https://koi.wikipedia.org Перем Коми (Perem Komi)] | align=left |[[:en:Komi-Permyak language|Komi-Permyak]] | align=right |3&nbsp;471 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1233</span>''</small> |- | align=right |245 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>22</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://dsb.wikipedia.org Dolnoserbski] | align=left |[[:en:Lower Sorbian language|Lower Sorbian]] | align=right |3&nbsp;448 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1234</span>''</small> |- | align=right |246 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>60</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://bew.wikipedia.org Betawi] | align=left |[[:en:Betawi language|Betawi]] | align=right |3&nbsp;344 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1177</span>''</small> |- | align=right |247 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>89</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Дывехі, мова|Дывехі, мова]] | align=left |[https://dv.wikipedia.org ދިވެހިބަސް] | align=left |[[:en:Divehi language|Divehi]] | align=right |3&nbsp;235 | align=right |<small>10</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1139</span>''</small> |- | align=right |248 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>108</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://blk.wikipedia.org ပအိုဝ်ႏဘာႏသာႏ] | align=left |[[:en:Pa'O language|Pa'O]] | align=right |3&nbsp;153 | align=right |<small>25</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1114</span>''</small> |- | align=right |249 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>21</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Рыпуарская мова|Рыпуарская]] | align=left |[https://ksh.wikipedia.org Ripoarisch] | align=left |[[:en:Ripuarian language|Ripuarian]] | align=right |3&nbsp;038 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1235</span>''</small> |- | align=right |250 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>37</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Чжуанская мова|Чжуанская]] | align=left |[https://za.wikipedia.org Cuengh] | align=left |[[:en:Zhuang language|Zhuang]] | align=right |3&nbsp;024 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1236</span>''</small> |- | align=right |251 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1007</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://awa.wikipedia.org अवधी ] | align=left |[[:en:Awadhi language|Awadhi]] | align=right |3&nbsp;015 | align=right |<small>13</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1128</span>''</small> |- | align=right |252 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-38</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Гагаузская мова|Гагаузская]] | align=left |[https://gag.wikipedia.org Gagauz] | align=left |[[:en:Gagauz language|Gagauz]] | align=right |3&nbsp;008 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1237</span>''</small> |- | align=right |253 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>130</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://krc.wikipedia.org Къарачай-Малкъар (Qarachay-Malqar)] | align=left |[[:en:Karachay-Balkar language|Karachay-Balkar]] | align=right |2&nbsp;999 | align=right |<small>53</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1088</span>''</small> |- | align=right |254 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>36</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Бурацкая мова|Бурацкая]] | align=left |[https://bxr.wikipedia.org Буряад] | align=left |[[:en:Buryat language|Buryat]] | align=right |2&nbsp;920 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1238</span>''</small> |- | align=right |255 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>35</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://kge.wikipedia.org Kumoring] | align=left |[[:en:Komering language|Komering]] | align=right |2&nbsp;910 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1239</span>''</small> |- | align=right |256 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>54</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Гавайская мова|Гавайская]] | align=left |[https://haw.wikipedia.org Hawai`i] | align=left |[[:en:Hawaiian language|Hawaiian]] | align=right |2&nbsp;896 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1184</span>''</small> |- | align=right |257 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1006</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://cbk-zam.wikipedia.org Chavacano de Zamboanga] | align=left |[[:en:Zamboanga Chavacano language|Zamboanga Chavacano]] | align=right |2&nbsp;874 | align=right |<small>10</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1140</span>''</small> |- | align=right |258 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-39</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://pfl.wikipedia.org Pälzisch] | align=left |[[:en:Palatinate German language|Palatinate German]] | align=right |2&nbsp;867 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1240</span>''</small> |- | align=right |259 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>74</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://szy.wikipedia.org Sakizaya ] | align=left |[[:en:Sakizaya language|Sakizaya]] | align=right |2&nbsp;754 | align=right |<small>5</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1162</span>''</small> |- | align=right |260 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>143</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ki.wikipedia.org Gĩkũyũ] | align=left |[[:en:Kikuyu language|Kikuyu]] | align=right |2&nbsp;751 | align=right |<small>94</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1066</span>''</small> |- | align=right |261 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>34</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://pag.wikipedia.org Pangasinan] | align=left |[[:en:Pangasinan language|Pangasinan]] | align=right |2&nbsp;652 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1241</span>''</small> |- | align=right |262 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1027</span>''</small> | align=right |+3 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://xh.wikipedia.org isiXhosa] | align=left |[[:en:Xhosa language|Xhosa]] | align=right |2&nbsp;590 | align=right |<small>78</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1072</span>''</small> |- | align=right |263 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-40</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://tay.wikipedia.org Tayal ] | align=left |[[:en:Atayal language|Atayal]] | align=right |2&nbsp;581 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1242</span>''</small> |- | align=right |264 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-29</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Інгушская мова|Інгушская]] | align=left |[https://inh.wikipedia.org Гӏалгӏай] | align=left |[[:en:Ingush language|Ingush]] | align=right |2&nbsp;561 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1185</span>''</small> |- | align=right |265 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-17</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://iba.wikipedia.org Jaku Iban] | align=left |[[:en:Iban language|Iban]] | align=right |2&nbsp;557 | align=right |<small>40</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1093</span>''</small> |- | align=right |266 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1034</span>''</small> | align=right |+6 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://st.wikipedia.org Sesotho] | align=left |[[:en:Sesotho language|Sesotho]] | align=right |2&nbsp;144 | align=right |<small>117</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1062</span>''</small> |- | align=right |267 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>114</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://knc.wikipedia.org Yerwa Kanuri] | align=left |[[:en:Central Kanuri language|Central Kanuri]] | align=right |2&nbsp;142 | align=right |<small>33</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1104</span>''</small> |- | align=right |268 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>113</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://pdc.wikipedia.org Deitsch] | align=left |[[:en:Pennsylvania German language|Pennsylvania German]] | align=right |2&nbsp;126 | align=right |<small>32</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1105</span>''</small> |- | align=right |269 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1036</span>''</small> | align=right |+7 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://kcg.wikipedia.org Tyap] | align=left |[[:en:Tyap language|Tyap]] | align=right |2&nbsp;126 | align=right |<small>162</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1052</span>''</small> |- | align=right |270 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-41</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://atj.wikipedia.org Atikamekw] | align=left |[[:en:Atikamekw language|Atikamekw]] | align=right |2&nbsp;082 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1243</span>''</small> |- | align=right |271 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-33</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://nov.wikipedia.org Novial] | align=left |[[:en:Novial language|Novial]] | align=right |2&nbsp;067 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1244</span>''</small> |- | align=right |272 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-42</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://to.wikipedia.org faka Tonga] | align=left |[[:en:Tongan language|Tongan]] | align=right |2&nbsp;047 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1245</span>''</small> |- | align=right |273 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>96</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Конга (мова)|Конга (мова)]] | align=left |[https://kg.wikipedia.org KiKongo] | align=left |[[:en:Kongo language|Kongo]] | align=right |2&nbsp;030 | align=right |<small>11</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1132</span>''</small> |- | align=right |274 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>116</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[|]] | align=left |[https://dtp.wikipedia.org Kadazandusun] | align=left |[[:en:Central Dusun language|Central Dusun]] | align=right |2&nbsp;013 | align=right |<small>34</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1103</span>''</small> |- | align=right |275 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1041</span>''</small> | align=right |+12 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://tet.wikipedia.org Tetun] | align=left |[[:en:Tetum language|Tetum]] | align=right |2&nbsp;002 | align=right |<small>323</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1035</span>''</small> |- | align=right |276 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-30</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://om.wikipedia.org Oromoo] | align=left |[[:en:Oromo language|Oromo]] | align=right |1&nbsp;972 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1186</span>''</small> |- | align=right |277 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>20</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Арамейскія мова|Арамейскія мова]] | align=left |[https://arc.wikipedia.org ܐܪܡܝܐ] | align=left |[[:en:Aramaic language|Aramaic]] | align=right |1&nbsp;920 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1246</span>''</small> |- | align=right |278 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1009</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://nia.wikipedia.org Nias] | align=left |[[:en:Li Niha language|Li Niha]] | align=right |1&nbsp;822 | align=right |<small>40</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1094</span>''</small> |- | align=right |279 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-31</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://fat.wikipedia.org mfantse] | align=left |[[:en:Fanti language|Fanti]] | align=right |1&nbsp;803 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1187</span>''</small> |- | align=right |280 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1030</span>''</small> | align=right |+4 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://igl.wikipedia.org Igala] | align=left |[[:en:Igala language|Igala]] | align=right |1&nbsp;787 | align=right |<small>84</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1070</span>''</small> |- | align=right |281 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1040</span>''</small> | align=right |+11 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Араканская мова|Араканская]] | align=left |[https://rki.wikipedia.org ရခိုင်] | align=left |[[:en:Arakanese language|Arakanese]] | align=right |1&nbsp;753 | align=right |<small>218</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1045</span>''</small> |- | align=right |282 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-66</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://wo.wikipedia.org Wolof] | align=left |[[:en:Wolof language|Wolof]] | align=right |1&nbsp;743 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1188</span>''</small> |- | align=right |283 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-73</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Фіджыйская мова|Фіджыйская]] | align=left |[https://fj.wikipedia.org Na Vosa Vakaviti] | align=left |[[:en:Fijian language|Fijian]] | align=right |1&nbsp;726 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1247</span>''</small> |- | align=right |284 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-74</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://jam.wikipedia.org Jumiekan Kryuol] | align=left |[[:en:Jamaican Patois language|Jamaican Patois]] | align=right |1&nbsp;719 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1248</span>''</small> |- | align=right |285 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-69</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://kbp.wikipedia.org Kabɩyɛ] | align=left |[[:en:Kabiye language|Kabiye]] | align=right |1&nbsp;716 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1249</span>''</small> |- | align=right |286 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-43</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://guw.wikipedia.org gungbe] | align=left |[[:en:Gun language|Gun]] | align=right |1&nbsp;698 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1250</span>''</small> |- | align=right |287 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-44</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://anp.wikipedia.org अंगिका] | align=left |[[:en:Angika language|Angika]] | align=right |1&nbsp;694 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1251</span>''</small> |- | align=right |288 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>33</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Кабардзіна-чаркеская мова|Кабардзіна-чаркеская]] | align=left |[https://kbd.wikipedia.org Адыгэбзэ (Adighabze)] | align=left |[[:en:Kabardian Circassian language|Kabardian Circassian]] | align=right |1&nbsp;675 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1252</span>''</small> |- | align=right |289 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>80</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://pcm.wikipedia.org Naijá] | align=left |[[:en:Nigerian Pidgin language|Nigerian Pidgin]] | align=right |1&nbsp;662 | align=right |<small>7</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1153</span>''</small> |- | align=right |290 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>53</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://nqo.wikipedia.org ߒߞߏ] | align=left |[[:en:N'Ko language|N'Ko]] | align=right |1&nbsp;621 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1189</span>''</small> |- | align=right |291 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1018</span>''</small> | align=right |+2 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Панонска-русінская мова|Панонска-русінская]] | align=left |[https://rsk.wikipedia.org руски] | align=left |[[:en:Pannonian Rusyn language|Pannonian Rusyn]] | align=right |1&nbsp;591 | align=right |<small>58</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1085</span>''</small> |- | align=right |292 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-45</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Калмыцкая мова|Калмыцкая]] | align=left |[https://xal.wikipedia.org Хальмг] | align=left |[[:en:Kalmyk language|Kalmyk]] | align=right |1&nbsp;575 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1253</span>''</small> |- | align=right |293 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1005</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://cu.wikipedia.org Словѣньскъ] | align=left |[[:en:Old Church Slavonic language|Old Church Slavonic]] | align=right |1&nbsp;506 | align=right |<small>10</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1141</span>''</small> |- | align=right |294 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1002</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Біслама|Біслама]] | align=left |[https://bi.wikipedia.org Bislama] | align=left |[[:en:Bislama language|Bislama]] | align=right |1&nbsp;489 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1254</span>''</small> |- | align=right |295 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1001</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://bbc.wikipedia.org Batak Toba] | align=left |[[:en:Batak Toba language|Batak Toba]] | align=right |1&nbsp;485 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1255</span>''</small> |- | align=right |296 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-78</span>''</small> | align=right |-30 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Науатль|Науатль]] | align=left |[https://nah.wikipedia.org Nāhuatl] | align=left |[[:en:Nahuatl language|Nahuatl]] | align=right |1&nbsp;436 | align=right |<small>-962</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1256</span>''</small> |- | align=right |297 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>32</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://tpi.wikipedia.org Tok Pisin] | align=left |[[:en:Tok Pisin language|Tok Pisin]] | align=right |1&nbsp;417 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1257</span>''</small> |- | align=right |298 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1025</span>''</small> | align=right |+3 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ee.wikipedia.org Eʋegbe] | align=left |[[:en:Ewe language|Ewe]] | align=right |1&nbsp;394 | align=right |<small>27</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1110</span>''</small> |- | align=right |299 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-46</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Арумынская мова|Арумынская]] | align=left |[https://roa-rup.wikipedia.org Armãneashce] | align=left |[[:en:Aromanian language|Aromanian]] | align=right |1&nbsp;390 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1258</span>''</small> |- | align=right |300 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-34</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://gur.wikipedia.org farefare] | align=left |[[:en:Frafra language|Frafra]] | align=right |1&nbsp;387 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1259</span>''</small> |- | align=right |301 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-47</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://kus.wikipedia.org Kʋsaal] | align=left |[[:en:Kusaal language|Kusaal]] | align=right |1&nbsp;380 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1260</span>''</small> |- | align=right |302 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>19</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://jbo.wikipedia.org Lojban] | align=left |[[:en:Lojban language|Lojban]] | align=right |1&nbsp;364 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1261</span>''</small> |- | align=right |303 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>31</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://mos.wikipedia.org moore] | align=left |[[:en:Mossi language|Mossi]] | align=right |1&nbsp;326 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1262</span>''</small> |- | align=right |304 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1035</span>''</small> | align=right |+7 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ts.wikipedia.org Xitsonga] | align=left |[[:en:Tsonga language|Tsonga]] | align=right |1&nbsp;309 | align=right |<small>160</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1053</span>''</small> |- | align=right |305 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-48</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ty.wikipedia.org Reo Mā`ohi] | align=left |[[:en:Tahitian language|Tahitian]] | align=right |1&nbsp;251 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1263</span>''</small> |- | align=right |306 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>79</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Сілхецкая мова|Сілхецкая мова]] | align=left |[https://syl.wikipedia.org ꠍꠤꠟꠐꠤ] | align=left |[[:en:Sylheti language|Sylheti]] | align=right |1&nbsp;240 | align=right |<small>7</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1154</span>''</small> |- | align=right |307 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-67</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://btm.wikipedia.org Batak Mandailing] | align=left |[[:en:Batak Mandailing language|Batak Mandailing]] | align=right |1&nbsp;237 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1190</span>''</small> |- | align=right |308 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-35</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Самаанская мова|Самаанская]] | align=left |[https://sm.wikipedia.org Gagana Samoa] | align=left |[[:en:Samoan language|Samoan]] | align=right |1&nbsp;208 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1264</span>''</small> |- | align=right |309 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-49</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://trv.wikipedia.org Taroko ] | align=left |[[:en:Seediq language|Seediq]] | align=right |1&nbsp;201 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1265</span>''</small> |- | align=right |310 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-18</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ss.wikipedia.org SiSwati] | align=left |[[:en:Swati language|Swati]] | align=right |1&nbsp;195 | align=right |<small>35</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1101</span>''</small> |- | align=right |311 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-23</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ltg.wikipedia.org Latgaļu] | align=left |[[:en:Latgalian language|Latgalian]] | align=right |1&nbsp;163 | align=right |<small>7</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1155</span>''</small> |- | align=right |312 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>73</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ny.wikipedia.org Chichewa] | align=left |[[:en:Chichewa language|Chichewa]] | align=right |1&nbsp;150 | align=right |<small>5</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1163</span>''</small> |- | align=right |313 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>4</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ami.wikipedia.org Pangcah ] | align=left |[[:en:Amis language|Amis]] | align=right |1&nbsp;142 | align=right |<small>-2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1266</span>''</small> |- | align=right |314 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1026</span>''</small> | align=right |+3 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://nup.wikipedia.org Nupe] | align=left |[[:en:Nupe language|Nupe]] | align=right |1&nbsp;140 | align=right |<small>76</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1076</span>''</small> |- | align=right |315 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-50</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://srn.wikipedia.org Sranantongo] | align=left |[[:en:Sranan language|Sranan]] | align=right |1&nbsp;133 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1267</span>''</small> |- | align=right |316 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-57</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://alt.wikipedia.org Алтай ] | align=left |[[:en:Southern Altai language|Southern Altai]] | align=right |1&nbsp;113 | align=right |<small>-1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1268</span>''</small> |- | align=right |317 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-51</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://gcr.wikipedia.org Kriyòl Gwiyannen ] | align=left |[[:en:Guianan Creole language|Guianan Creole]] | align=right |1&nbsp;077 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1269</span>''</small> |- | align=right |318 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>18</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://lbe.wikipedia.org Лакку] | align=left |[[:en:Lak language|Lak]] | align=right |1&nbsp;053 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1270</span>''</small> |- | align=right |319 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1004</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://got.wikipedia.org 𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺] | align=left |[[:en:Gothic language|Gothic]] | align=right |1&nbsp;034 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1271</span>''</small> |- | align=right |320 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-52</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://chr.wikipedia.org ᏣᎳᎩ] | align=left |[[:en:Cherokee language|Cherokee]] | align=right |1&nbsp;034 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1272</span>''</small> |- | align=right |321 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1031</span>''</small> | align=right |+4 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://chy.wikipedia.org Tsetsêhestâhese] | align=left |[[:en:Cheyenne language|Cheyenne]] | align=right |1&nbsp;021 | align=right |<small>303</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1038</span>''</small> |- | align=right |322 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-12</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://bm.wikipedia.org Bamanankan] | align=left |[[:en:Bambara language|Bambara]] | align=right |1&nbsp;004 | align=right |<small>74</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1078</span>''</small> |- | align=right |323 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-24</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ve.wikipedia.org Tshivenda] | align=left |[[:en:Venda language|Venda]] | align=right |927 | align=right |<small>7</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1156</span>''</small> |- | align=right |324 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-53</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Цыганская мова|Цыганская]] | align=left |[https://rmy.wikipedia.org romani - रोमानी] | align=left |[[:en:Romani language|Romani]] | align=right |758 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1273</span>''</small> |- | align=right |325 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-54</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://rn.wikipedia.org Kirundi] | align=left |[[:en:Kirundi language|Kirundi]] | align=right |729 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1274</span>''</small> |- | align=right |326 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>59</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://guc.wikipedia.org wayuunaiki] | align=left |[[:en:Wayuu language|Wayuu]] | align=right |710 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1178</span>''</small> |- | align=right |327 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>58</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://pnt.wikipedia.org Ποντιακά] | align=left |[[:en:Pontic language|Pontic]] | align=right |681 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1179</span>''</small> |- | align=right |328 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>17</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Адыгейская мова|Адыгейская]] | align=left |[https://ady.wikipedia.org Адыгэбзэ] | align=left |[[:en:Adyghe language|Adyghe]] | align=right |647 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1275</span>''</small> |- | align=right |329 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>16</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ik.wikipedia.org Iñupiak] | align=left |[[:en:Inupiak language|Inupiak]] | align=right |597 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1276</span>''</small> |- | align=right |330 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>52</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ch.wikipedia.org Chamoru] | align=left |[[:en:Chamorro language|Chamorro]] | align=right |585 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1191</span>''</small> |- | align=right |331 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>95</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://tdd.wikipedia.org ᥖᥭᥰ ᥖᥬᥲ ᥑᥨᥒᥰ] | align=left |[[:en:Tai Nuea language|Tai Nuea]] | align=right |459 | align=right |<small>11</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1133</span>''</small> |- | align=right |332 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>15</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Старажытнаанглійская мова|Старажытнаанглійская]] | align=left |[https://ann.wikipedia.org Obolo] | align=left |[[:en:Obolo language|Obolo]] | align=right |437 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1277</span>''</small> |- | align=right |333 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>72</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Інуктытут|Інуктытут]] | align=left |[https://iu.wikipedia.org ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ / inuktitut] | align=left |[[:en:Inuktitut language|Inuktitut]] | align=right |430 | align=right |<small>5</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1164</span>''</small> |- | align=right |334 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>14</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Дзонг-кэ|Дзонг-кэ]] | align=left |[https://dz.wikipedia.org ཇོང་ཁ] | align=left |[[:en:Dzongkha language|Dzongkha]] | align=right |386 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1278</span>''</small> |- | align=right |335 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1003</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://sg.wikipedia.org Sängö] | align=left |[[:en:Sango language|Sango]] | align=right |377 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1279</span>''</small> |- | align=right |336 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-55</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://pwn.wikipedia.org Paiwan ] | align=left |[[:en:Paiwan language|Paiwan]] | align=right |377 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1280</span>''</small> |- | align=right |337 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>13</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ti.wikipedia.org ትግርኛ] | align=left |[[:en:Tigrinya language|Tigrinya]] | align=right |366 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1281</span>''</small> |- | align=right |338 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>12</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://din.wikipedia.org Dinka] | align=left |[[:en:Thuɔŋjäŋ language|Thuɔŋjäŋ]] | align=right |339 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1282</span>''</small> |- | align=right |339 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>78</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://nr.wikipedia.org isiNdebele seSewula] | align=left |[[:en:South Ndebele language|South Ndebele]] | align=right |337 | align=right |<small>7</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1157</span>''</small> |- | align=right |340 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>85</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Палі, мова мова|Палі, мова]] | align=left |[https://pi.wikipedia.org पाऴि] | align=left |[[:en:Pali language|Pali]] | align=right |312 | align=right |<small>8</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1145</span>''</small> |- | align=right |341 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>106</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://bdr.wikipedia.org Bajau Sama] | align=left |[[:en:West Coast Bajau language|West Coast Bajau]] | align=right |266 | align=right |<small>24</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1116</span>''</small> |- | align=right |342 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>11</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://tig.wikipedia.org ትግሬ] | align=left |[[:en:Tigre language|Tigre]] | align=right |64 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1283</span>''</small> |} </center> === Гл. таксама === * [https://stats.wikimedia.org Статыстыкі праектаў Вікімедыя] * [[:en:Wikipedia:Multilingual statistics|міжмоўная статыстыка (гістарычная старонка закінутая ў кастрычніку 2008 г.).)]] и [http://stats.wikimedia.org/EN/Sitemap.htm Агульная статыстыка Вікіпэдыі (да сьнежня 2019 г. )] * бягучая статыстыка Вікіпэдыі [[:ru:Википедия:Список_Википедий|па групах]] <br> <br> <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Статыстыка і прагнозы]] [[be-tarask:Вікіпэдыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-10-01]] [[pl:Wikipedia:Podstawowy ranking międzyjęzykowy 2026-10-01]] [[ru:Википедия:Рейтинг википедий по числу статей]] [[uk:Вікіпедія:Основний міжмовний ренкінг 2026-10-01]] </noinclude> sgd22lu9e7b25vpy1a5vef52vah2j9m 1 815953 5210082 2026-10-01T21:28:02Z Ueschar 151377 /* Мо ўсё ж Блакітныя горы? */ новы падраздзел 5210082 wikitext text/x-wiki == Мо ўсё ж Блакітныя горы? == На падставе якой крыніцы было перайменаванне? У БелЭн бачу нацыянальны парк [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%9B%D0%A3-%D0%9C%D0%90%D0%8E%D0%9D%D0%A2%D0%AB%D0%9D%D0%A1 Блу-Маўнтынс], але горы - [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%9B%D0%90%D0%9A%D0%86%D0%A2%D0%9D%D0%AB%D0%AF%20%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%AB Блакітныя] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:28, 2 кастрычніка 2026 (+03) 5l5tev9ov8ta6gwvv1hqwiirnj1icgm 0 815954 5210104 2026-10-02T01:30:14Z KittyKatty19 174817 Новая старонка: «{{Футбаліст|клубы={{футбольная кар’ера |2017—2018|{{Сцяг Іспаніі|20px}} Мадрыд|28 (0) |2018—2020|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ЖФК Левантэ|Левантэ]]|39 (3) |2020—2023|{{Сцяг Англіі|20px}} [[ЖФК Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэд]]|59 (2) |2023—2026|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ЖФК Барселона|Барселона]]|66 (9)...» 5210104 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст|клубы={{футбольная кар’ера |2017—2018|{{Сцяг Іспаніі|20px}} Мадрыд|28 (0) |2018—2020|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ЖФК Левантэ|Левантэ]]|39 (3) |2020—2023|{{Сцяг Англіі|20px}} [[ЖФК Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэд]]|59 (2) |2023—2026|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ЖФК Барселона|Барселона]]|66 (9) |2026—|{{Сцяг Англіі|20px}} [[ЖФК Арсенал|Арсенал]]|4 (0) }}|імя=Она Батлье|поўнае імя=Она Батлье Паскуаль|рост=165|нумар=22|цяперашні клуб={{Сцяг|Англія}} [[ЖФК Арсенал|Арсенал]]|маладзёжныя клубы={{футбольная кар’ера ||{{Сцяг Іспаніі|20px}} Віласар-де-Мар| |2011—2017|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ЖФК Барселона|Барселона]]|}}|медалі={{турнір|[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын|Чэмпіянаты свету]]}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2023|Аўстралія/Новая Зеландыя 2023]]}} {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе сярод жанчын|Чэмпіянаты Еўропы]]}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе сярод жанчын 2025|Швейцарыя 2025]]}} {{турнір|[[Ліга нацый УЕФА сярод жанчын|Лігі нацый УЕФА]]}} {{медаль|Золата|[[Фінальная стадыя Лігі нацый УЕФА сярод жанчын 2024|Франція/Нідэрланды/Іспанія 2024]]}}|нацыянальная зборная={{футбольная кар’ера |2015—2016|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[Жаночая зборная Іспаніі па футболе (да 17 гадоў)|Іспанія (да 17)]]|24 (2) |2017—2018|{{Сцяг Іспаніі|20px}} Іспанія (да 19)|13 (0) |2018|{{Сцяг Іспаніі|20px}} Іспанія (да 20)|1 (0) |2019—|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[Жаночая зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]]|74 (2) |2019—|{{Сцяг Каталоніі|20px}} Каталонія|1 (0)}}|выява=Deportivo Abanca - FC Barcelona 108 (cropped).jpg|месца нараджэння=[[Віласар-де-Мар]], [[Іспанія]]|дата нараджэння=10.06.1999}}Она Батлье Паскуаль ({{Lang2|es|ca|Ona Batlle Pascual}}; нар. [[10 чэрвеня|10]] [[10 чэрвеня|чэрвеня]] [[1999]], Віласар-Де-Мар, [[Іспанія]]) — [[Іспанія|іспанская]] [[Футбол|футбалістка]], [[Абаронца (футбол)#Крайнія абаронцы|крайні абаронца]] клуба «Арсенал» і нацыянальнай зборнай Іспаніі. Чэмпіёнка свету ў складзе зборнай Іспаніі 2023 года. [[Катэгорыя:Нарадзіліся 10 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1999 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Каталоніі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў правінцыі Барселона]] [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Спартсменкі]] [[Катэгорыя:Футбалісткі]] [[Катэгорыя:Спартсмены паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Футбалісты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Арсенал Лондан]] oh857654jsdar6tc67iug6i20s8xvaz 5210105 5210104 2026-10-02T01:56:50Z KittyKatty19 174817 5210105 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст|клубы={{футбольная кар’ера |2017—2018|{{Сцяг Іспаніі|20px}} Мадрыд|28 (0) |2018—2020|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ЖФК Левантэ|Левантэ]]|39 (3) |2020—2023|{{Сцяг Англіі|20px}} [[ЖФК Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэд]]|59 (2) |2023—2026|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ЖФК Барселона|Барселона]]|66 (9) |2026—|{{Сцяг Англіі|20px}} [[ЖФК Арсенал|Арсенал]]|4 (0) }}|імя=Она Батлье|поўнае імя=Она Батлье Паскуаль|рост=165|нумар=22|цяперашні клуб={{Сцяг|Англія}} [[ЖФК Арсенал|Арсенал]]|маладзёжныя клубы={{футбольная кар’ера ||{{Сцяг Іспаніі|20px}} Віласар-де-Мар| |2011—2017|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ЖФК Барселона|Барселона]]|}}|медалі={{турнір|[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын|Чэмпіянаты свету]]}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2023|Аўстралія/Новая Зеландыя 2023]]}} {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе сярод жанчын|Чэмпіянаты Еўропы]]}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе сярод жанчын 2025|Швейцарыя 2025]]}} {{турнір|[[Ліга нацый УЕФА сярод жанчын|Лігі нацый УЕФА]]}} {{медаль|Золата|[[Фінальная стадыя Лігі нацый УЕФА сярод жанчын 2024|Франція/Нідэрланды/Іспанія 2024]]}}|нацыянальная зборная={{футбольная кар’ера |2015—2016|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[Жаночая зборная Іспаніі па футболе (да 17 гадоў)|Іспанія (да 17)]]|24 (2) |2017—2018|{{Сцяг Іспаніі|20px}} Іспанія (да 19)|13 (0) |2018|{{Сцяг Іспаніі|20px}} Іспанія (да 20)|1 (0) |2019—|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[Жаночая зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]]|74 (2) |2019—|{{Сцяг Каталоніі|20px}} Каталонія|1 (0)}}|выява=Deportivo Abanca - FC Barcelona 108 (cropped).jpg|месца нараджэння=[[Віласар-де-Мар]], [[Іспанія]]|дата нараджэння=10.06.1999}}Она Батлье Паскуаль ({{Lang2|es|ca|Ona Batlle Pascual}}; нар. [[10 чэрвеня|10]] [[10 чэрвеня|чэрвеня]] [[1999]], Віласар-Де-Мар, [[Іспанія]]) — [[Іспанія|іспанская]] [[Футбол|футбалістка]], [[Абаронца (футбол)#Крайнія абаронцы|крайні абаронца]] клуба «Арсенал» і нацыянальнай зборнай Іспаніі. Чэмпіёнка свету ў складзе зборнай Іспаніі 2023 года. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 10 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1999 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Каталоніі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў правінцыі Барселона]] [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Спартсменкі]] [[Катэгорыя:Футбалісткі]] [[Катэгорыя:Спартсмены паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Футбалісты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Арсенал Лондан]] da4vfzpeu00frbcycwqxpxtjdrjpta5 5210257 5210105 2026-10-02T09:51:08Z JerzyKundrat 174 5210257 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст|клубы={{футбольная кар’ера |2017—2018|{{Сцяг Іспаніі|20px}} Мадрыд|28 (0) |2018—2020|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ЖФК Левантэ|Левантэ]]|39 (3) |2020—2023|{{Сцяг Англіі|20px}} [[ЖФК Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэд]]|59 (2) |2023—2026|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ЖФК Барселона|Барселона]]|66 (9) |2026—|{{Сцяг Англіі|20px}} [[ЖФК Арсенал|Арсенал]]|4 (0) }}|імя=Она Батлье|поўнае імя=Она Батлье Паскуаль|рост=165|нумар=22|цяперашні клуб={{Сцяг|Англія}} [[ЖФК Арсенал|Арсенал]]|маладзёжныя клубы={{футбольная кар’ера ||{{Сцяг Іспаніі|20px}} Віласар-де-Мар| |2011—2017|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ЖФК Барселона|Барселона]]|}}|медалі={{турнір|[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын|Чэмпіянаты свету]]}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2023|Аўстралія/Новая Зеландыя 2023]]}} {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе сярод жанчын|Чэмпіянаты Еўропы]]}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе сярод жанчын 2025|Швейцарыя 2025]]}} {{турнір|[[Ліга нацый УЕФА сярод жанчын|Лігі нацый УЕФА]]}} {{медаль|Золата|[[Фінальная стадыя Лігі нацый УЕФА сярод жанчын 2024|Франція/Нідэрланды/Іспанія 2024]]}}|нацыянальная зборная={{футбольная кар’ера |2015—2016|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[Жаночая зборная Іспаніі па футболе (да 17 гадоў)|Іспанія (да 17)]]|24 (2) |2017—2018|{{Сцяг Іспаніі|20px}} Іспанія (да 19)|13 (0) |2018|{{Сцяг Іспаніі|20px}} Іспанія (да 20)|1 (0) |2019—|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[Жаночая зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]]|74 (2) |2019—|{{Сцяг Каталоніі|20px}} Каталонія|1 (0)}}|выява=Deportivo Abanca - FC Barcelona 108 (cropped).jpg|месца нараджэння=[[Віласар-де-Мар]], [[Іспанія]]|дата нараджэння=10.06.1999}} '''Она Батлье Паскуаль''' ({{Lang2|es|ca|Ona Batlle Pascual}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Іспанія|іспанская]] [[Футбол|футбалістка]], [[Абаронца (футбол)#Крайнія абаронцы|крайні абаронца]] клуба «Арсенал» і нацыянальнай зборнай Іспаніі. Чэмпіёнка свету ў складзе зборнай Іспаніі 2023 года. {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Батлье}} [[Катэгорыя:Спартсменкі Іспаніі]] [[Катэгорыя:Футбалісткі]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Арсенал Лондан]] 77eg43qxiyynwidm3xkabqm9cz8d4fz 0 815955 5210145 2026-10-02T06:09:29Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Навастройка (Карагандзінская вобласць)]] у [[Атамекен (Карагандзінская вобласць)]]: новая назва 5210145 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Атамекен (Карагандзінская вобласць)]] 6a04vazvwip4c6g9hyulhkmh9o6582p 0 815956 5210153 2026-10-02T06:20:01Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Арыяніды''' - [[метэорны паток]] з радыянтам у сузор’і [[Арыён]]а. Звязаны з [[Камета Галея|Галея каметай]]. Назіраюцца штогод у 2-й палове кастрычніка. Максімальная колькасць метэораў 21—22 кастрычніка.» 5210153 wikitext text/x-wiki '''Арыяніды''' - [[метэорны паток]] з радыянтам у сузор’і [[Арыён]]а. Звязаны з [[Камета Галея|Галея каметай]]. Назіраюцца штогод у 2-й палове кастрычніка. Максімальная колькасць метэораў 21—22 кастрычніка. ncny0uv7pit1t56fat43x5gnwsh2zdx 5210154 5210153 2026-10-02T06:21:06Z Autumndancer 168015 5210154 wikitext text/x-wiki '''Арыяніды''' — [[метэорны паток]] з радыянтам у сузор’і [[Арыён]]а. Звязаны з [[Камета Галея|Галея каметай]]. Назіраюцца штогод у 2-й палове кастрычніка. Максімальная колькасць метэораў 21—22 кастрычніка. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Арыяніды|||}} jogavzepcdneusjut0qous91f0vu1r1 5210157 5210154 2026-10-02T06:21:56Z Autumndancer 168015 5210157 wikitext text/x-wiki '''Арыяніды''' - [[метэорны паток]] з радыянтам у сузор’і [[Арыён (сузор’е)|Арыёна]]. Звязаны з [[Камета Галея|Галея каметай]]. Назіраюцца штогод у 2-й палове кастрычніка. Максімальная колькасць метэораў 21—22 кастрычніка. am87e7m8z7vj546q803aadmpq2z3vuo 5210159 5210157 2026-10-02T06:23:02Z Autumndancer 168015 5210159 wikitext text/x-wiki '''Арыяніды''' — [[метэорны паток]] з радыянтам у сузор’і [[Арыён (сузор’е)|Арыёна]]. Звязаны з [[Камета Галея|Галея каметай]]. Назіраюцца штогод у 2-й палове кастрычніка. Максімальная колькасць метэораў 21—22 кастрычніка. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Арыяніды|||}} elisg0mdy9puhccodnvfpsp4wzepahi 5210160 5210159 2026-10-02T06:23:29Z Autumndancer 168015 5210160 wikitext text/x-wiki '''Арыяніды''' — [[метэорны паток]] з радыянтам у сузор’і [[Арыён (сузор’е)|Арыёна]]. Звязаны з [[Камета Галея|Галея каметай]]. Назіраюцца штогод у 2-й палове кастрычніка. Максімальная колькасць метэораў 21—22 кастрычніка. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Арыяніды|||}} [[Катэгорыя:Метэорныя патокі]] fu9d73b7i2vbvwcpuq62nlli7ob57ce 5210169 5210160 2026-10-02T06:31:10Z Autumndancer 168015 5210169 wikitext text/x-wiki '''Арыяніды''' — [[метэорны паток]] з [[радыянт]]ам у сузор’і [[Арыён (сузор’е)|Арыёна]]. Звязаны з [[Камета Галея|Галея каметай]]. Назіраюцца штогод у 2-й палове кастрычніка. Максімальная колькасць метэораў 21—22 кастрычніка. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Арыяніды|||}} [[Катэгорыя:Метэорныя патокі]] kgrl1qnuqak975sypmhwpn13n4ui0wy 5210260 5210169 2026-10-02T09:55:25Z JerzyKundrat 174 5210260 wikitext text/x-wiki '''Арыяніды''' — [[метэорны паток]] з [[радыянт]]ам у сузор’і [[Арыён (сузор’е)|Арыёна]]. Звязаны з [[Камета Галея|Галея каметай]]. Назіраюцца штогод у 2-й палове кастрычніка. Максімальная колькасць метэораў 21—22 кастрычніка. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Арыяніды|||}} [[Катэгорыя:Арыён (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Метэорныя патокі]] 279u0z1oh64z5552eeo8kll8ye57v1i 0 815957 5210162 2026-10-02T06:27:04Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Метэорны паток''' — сукупнасць [[метэор]]аў у [[зямная атмасфера|зямной атмасферы]], якія маюць агульнае паходжанне. Траекторыі ўсіх метэораў патоку амаль паралельныя, але, з прычыны перспектывы, назіральніку здаецца, што ўсе яны выходзяць з аднаго пунк...» 5210162 wikitext text/x-wiki '''Метэорны паток''' — сукупнасць [[метэор]]аў у [[зямная атмасфера|зямной атмасферы]], якія маюць агульнае паходжанне. Траекторыі ўсіх метэораў патоку амаль паралельныя, але, з прычыны перспектывы, назіральніку здаецца, што ўсе яны выходзяць з аднаго пункта нябеснай сферы — радыянта. Назвы галоўных метэорных патокаў паходзяць ад назваў сузор’яў, у якіх знаходзяцца іх радыянты. Метэоры патокаў звычайна складаюцца з рэчыва нізкай шчыльнасці, маюць вялікія эксцэнтрысітэты і звязаны з [[камета]]мі. Распад ядра каметы суправаджаецца размеркаваннем рэчыва ўздоўж арбіты з утварэннем рою каметных часцінак. Метэорныя патокі ўзнікаюць пры перасячэнні Зямлёй арбіты каметы. Пры размеркаванні рою па ўсёй арбіце метэорныя патокі назіраюцца кожны год у пэўную дату, пры размеркаванні рою па частцы арбіты — у гады збліжэння каметы з [[Сонца]]м. [[Катэгорыя:Метэорныя патокі]] sa5kwxb4t363tsfmdjfulffzha6xo7b 5210166 5210162 2026-10-02T06:28:27Z Autumndancer 168015 5210166 wikitext text/x-wiki '''Метэорны паток''' — сукупнасць [[метэор]]аў у [[зямная атмасфера|зямной атмасферы]], якія маюць агульнае паходжанне. Траекторыі ўсіх метэораў патоку амаль паралельныя, але, з прычыны перспектывы, назіральніку здаецца, што ўсе яны выходзяць з аднаго пункта нябеснай сферы — радыянта. Назвы галоўных метэорных патокаў паходзяць ад назваў сузор’яў, у якіх знаходзяцца іх радыянты. Метэоры патокаў звычайна складаюцца з рэчыва нізкай шчыльнасці, маюць вялікія эксцэнтрысітэты і звязаны з [[камета]]мі. Распад ядра каметы суправаджаецца размеркаваннем рэчыва ўздоўж арбіты з утварэннем рою каметных часцінак. Метэорныя патокі ўзнікаюць пры перасячэнні Зямлёй арбіты каметы. Пры размеркаванні рою па ўсёй арбіце метэорныя патокі назіраюцца кожны год у пэўную дату, пры размеркаванні рою па частцы арбіты — у гады збліжэння каметы з [[Сонца]]м. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Метэорны паток|||}} [[Катэгорыя:Метэорныя патокі]] av83rbbkdwf42g6obqcd8tlg5c9qsc8 5210167 5210166 2026-10-02T06:29:19Z Autumndancer 168015 5210167 wikitext text/x-wiki [[Файл:1966 leonids big.gif|thumb|[[Леаніды]], 1966]] '''Метэорны паток''' — сукупнасць [[метэор]]аў у [[зямная атмасфера|зямной атмасферы]], якія маюць агульнае паходжанне. Траекторыі ўсіх метэораў патоку амаль паралельныя, але, з прычыны перспектывы, назіральніку здаецца, што ўсе яны выходзяць з аднаго пункта нябеснай сферы — радыянта. Назвы галоўных метэорных патокаў паходзяць ад назваў сузор’яў, у якіх знаходзяцца іх радыянты. Метэоры патокаў звычайна складаюцца з рэчыва нізкай шчыльнасці, маюць вялікія эксцэнтрысітэты і звязаны з [[камета]]мі. Распад ядра каметы суправаджаецца размеркаваннем рэчыва ўздоўж арбіты з утварэннем рою каметных часцінак. Метэорныя патокі ўзнікаюць пры перасячэнні Зямлёй арбіты каметы. Пры размеркаванні рою па ўсёй арбіце метэорныя патокі назіраюцца кожны год у пэўную дату, пры размеркаванні рою па частцы арбіты — у гады збліжэння каметы з [[Сонца]]м. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Метэорны паток|||}} [[Катэгорыя:Метэорныя патокі]] nn1atzbtn7aq6idjdrim20yqnbez2dr 5210171 5210167 2026-10-02T06:31:31Z Autumndancer 168015 5210171 wikitext text/x-wiki [[Файл:1966 leonids big.gif|thumb|[[Леаніды]], 1966]] '''Метэорны паток''' — сукупнасць [[метэор]]аў у [[зямная атмасфера|зямной атмасферы]], якія маюць агульнае паходжанне. Траекторыі ўсіх метэораў патоку амаль паралельныя, але, з прычыны перспектывы, назіральніку здаецца, што ўсе яны выходзяць з аднаго пункта нябеснай сферы — [[радыянт]]а. Назвы галоўных метэорных патокаў паходзяць ад назваў сузор’яў, у якіх знаходзяцца іх радыянты. Метэоры патокаў звычайна складаюцца з рэчыва нізкай шчыльнасці, маюць вялікія эксцэнтрысітэты і звязаны з [[камета]]мі. Распад ядра каметы суправаджаецца размеркаваннем рэчыва ўздоўж арбіты з утварэннем рою каметных часцінак. Метэорныя патокі ўзнікаюць пры перасячэнні Зямлёй арбіты каметы. Пры размеркаванні рою па ўсёй арбіце метэорныя патокі назіраюцца кожны год у пэўную дату, пры размеркаванні рою па частцы арбіты — у гады збліжэння каметы з [[Сонца]]м. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Метэорны паток|||}} [[Катэгорыя:Метэорныя патокі]] i4peiyp4072mwlf3tx9rn125bgxr27i 14 815958 5210172 2026-10-02T06:32:02Z Ciepiersia 162280 новая 5210172 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Права Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Турмы гістарычных дзяржаў|Расійская імперыя]] mwlm94j3siegu1817qw9nqrjtsup1dn 5210173 5210172 2026-10-02T06:32:35Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Турмы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5210173 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Права Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Турмы гістарычных дзяржаў|Расійская імперыя]] [[Катэгорыя:Турмы]] qwwy7qgrdmgl81v0d6wyt6b5842v1e8 0 815959 5210174 2026-10-02T06:33:02Z Ciepiersia 162280 + 5210174 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Магілёўская губернская турма]] 4k6do2bzuxerp5hkykaxuv4iotjxswj 0 815960 5210177 2026-10-02T06:35:40Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Арэн-Кала''' — гарадзішча старажытнага горада Байлакана (за 15 км ад горада [[Байлаган]]) у [[Азербайджан]]е. Горад пабудаваны на мяжы 5—6 стагоддзяў недалёка ад сутокаў Куры і [[Аракс]]а як апорны пункт дзяржавы Сасанідаў на гандлёвым шляху з Закаўказзя на...» 5210177 wikitext text/x-wiki '''Арэн-Кала''' — гарадзішча старажытнага горада Байлакана (за 15 км ад горада [[Байлаган]]) у [[Азербайджан]]е. Горад пабудаваны на мяжы 5—6 стагоддзяў недалёка ад сутокаў Куры і [[Аракс]]а як апорны пункт дзяржавы Сасанідаў на гандлёвым шляху з Закаўказзя на Блізкі Усход. Раскопкамі выяўлены рэшткі першапачатковай прамавугольнай крэпасці. Яе сцены даўжынёй 2,5 км змураваны з буйной сырцовай цэглы (пазней абкладзены абпаленай цэглай), у 11—13 стагоддзях захаваліся толькі ў паўднёва-ўсходняй частцы крэпасці (даўжынёй 1,5 км). Раскапаны рэшткі больш як 30 крапасных [[вежа]]ў, багатых гарадскіх жытлаў, жылыя і рамесніцкія кварталы. У 1221 годзе крэпасць разбурана мангольскім войскам. snl7c1exv6f4espikli6o5e6ozt3phv 5210179 5210177 2026-10-02T06:36:30Z Autumndancer 168015 5210179 wikitext text/x-wiki '''Арэн-Кала''' — гарадзішча старажытнага горада Байлакана (за 15 км ад горада [[Бейлаган]]) у [[Азербайджан]]е. Горад пабудаваны на мяжы 5—6 стагоддзяў недалёка ад сутокаў Куры і [[Аракс]]а як апорны пункт дзяржавы Сасанідаў на гандлёвым шляху з Закаўказзя на Блізкі Усход. Раскопкамі выяўлены рэшткі першапачатковай прамавугольнай крэпасці. Яе сцены даўжынёй 2,5 км змураваны з буйной сырцовай цэглы (пазней абкладзены абпаленай цэглай), у 11—13 стагоддзях захаваліся толькі ў паўднёва-ўсходняй частцы крэпасці (даўжынёй 1,5 км). Раскапаны рэшткі больш як 30 крапасных [[вежа]]ў, багатых гарадскіх жытлаў, жылыя і рамесніцкія кварталы. У 1221 годзе крэпасць разбурана мангольскім войскам. hi5hnzkzr3q7wz21rv0bizqddmzdg1o 5210180 5210179 2026-10-02T06:37:07Z Autumndancer 168015 5210180 wikitext text/x-wiki '''Арэн-Кала''' — гарадзішча старажытнага горада Байлакана (за 15 км ад горада [[Бейлаган]]) у [[Азербайджан]]е. Горад пабудаваны на мяжы 5—6 стагоддзяў недалёка ад сутокаў Куры і [[Аракс]]а як апорны пункт дзяржавы Сасанідаў на гандлёвым шляху з Закаўказзя на Блізкі Усход. Раскопкамі выяўлены рэшткі першапачатковай прамавугольнай крэпасці. Яе сцены даўжынёй 2,5 км змураваны з буйной сырцовай цэглы (пазней абкладзены абпаленай цэглай), у 11—13 стагоддзях захаваліся толькі ў паўднёва-ўсходняй частцы крэпасці (даўжынёй 1,5 км). Раскапаны рэшткі больш як 30 крапасных [[вежа]]ў, багатых гарадскіх жытлаў, жылыя і рамесніцкія кварталы. У 1221 годзе крэпасць разбурана мангольскім войскам. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Арэн-Кала|||}} ib30clkvy42fx5qg1g274y01i74vttk 5210181 5210180 2026-10-02T06:37:35Z Autumndancer 168015 5210181 wikitext text/x-wiki '''Арэн-Кала''' — гарадзішча старажытнага горада Байлакана (за 15 км ад горада [[Бейлаган]]) у [[Азербайджан]]е. Горад пабудаваны на мяжы 5—6 стагоддзяў недалёка ад сутокаў Куры і [[Аракс]]а як апорны пункт дзяржавы Сасанідаў на гандлёвым шляху з Закаўказзя на Блізкі Усход. Раскопкамі выяўлены рэшткі першапачатковай прамавугольнай крэпасці. Яе сцены даўжынёй 2,5 км змураваны з буйной сырцовай цэглы (пазней абкладзены абпаленай цэглай), у 11—13 стагоддзях захаваліся толькі ў паўднёва-ўсходняй частцы крэпасці (даўжынёй 1,5 км). Раскапаны рэшткі больш як 30 крапасных [[вежа]]ў, багатых гарадскіх жытлаў, жылыя і рамесніцкія кварталы. У 1221 годзе крэпасць разбурана мангольскім войскам. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Арэн-Кала|||}} [[Катэгорыя:Гісторыя Азербайджана]] 4ikzwx5mm2maz4mku8phlpjmjh289lb 0 815961 5210183 2026-10-02T06:41:08Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Кампазітар}} '''(Антон) (Антоній) Сцяпанавіч Арэнскі''' () - рускі [[кампазітар]], піяніст, дырыжор, педагог. == Біяграфія == Скончыў Пецярбургскую кансерваторыю (1882, клас кампазіцыі М.​Рымскага-Корсакава). У 1882—95 гадах выкладаў у Максоўская кансерваторыя|Ма...» 5210183 wikitext text/x-wiki {{Кампазітар}} '''(Антон) (Антоній) Сцяпанавіч Арэнскі''' () - рускі [[кампазітар]], піяніст, дырыжор, педагог. == Біяграфія == Скончыў Пецярбургскую кансерваторыю (1882, клас кампазіцыі М.​Рымскага-Корсакава). У 1882—95 гадах выкладаў у [[Максоўская кансерваторыя|Маскоўскай кансерваторыі]] (з 1889 года - [[прафесар]]). Сярод вучняў [[Сяргей Рахманінаў]]. З 1888 года кіраўнік канцэртаў Рускага харавога таварыства, з 1895 — пецярбургскай Прыдворнай пеўчай капэлы. З 1901 года канцэртаваў як піяніст і [[дырыжор]]. Кампазітар-лірык, працаваў пераважна ў камерных вакальных і інструментальных жанрах. Аўтар тэарэтычных прац. {{DEFAULTSORT:Арэнскі}} [[Катэгорыя:Кампазітары Расійскай імперыі]] 2ytavqfkam917ae37xhgj1y0qh56vic 5210184 5210183 2026-10-02T06:42:07Z Autumndancer 168015 5210184 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''(Антон) (Антоній) Сцяпанавіч Арэнскі''' () — рускі [[кампазітар]], піяніст, дырыжор, педагог. == Біяграфія == Скончыў Пецярбургскую кансерваторыю (1882, клас кампазіцыі М.​Рымскага-Корсакава). У 1882—95 гадах выкладаў у [[Максоўская кансерваторыя|Маскоўскай кансерваторыі]] (з 1889 года — [[прафесар]]). Сярод вучняў [[Сяргей Рахманінаў]]. З 1888 года кіраўнік канцэртаў Рускага харавога таварыства, з 1895 — пецярбургскай Прыдворнай пеўчай капэлы. З 1901 года канцэртаваў як піяніст і [[дырыжор]]. Кампазітар-лірык, працаваў пераважна ў камерных вакальных і інструментальных жанрах. Аўтар тэарэтычных прац. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Арэнскі}} [[Катэгорыя:Кампазітары Расійскай імперыі]] ilaefuiyo5ik6squw8g55yw70j4m2xl 5210185 5210184 2026-10-02T06:42:49Z Autumndancer 168015 5210185 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''(Антон) (Антоній) Сцяпанавіч Арэнскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — рускі [[кампазітар]], піяніст, дырыжор, педагог. == Біяграфія == Скончыў Пецярбургскую кансерваторыю (1882, клас кампазіцыі М.​Рымскага-Корсакава). У 1882—95 гадах выкладаў у [[Максоўская кансерваторыя|Маскоўскай кансерваторыі]] (з 1889 года — [[прафесар]]). Сярод вучняў [[Сяргей Рахманінаў]]. З 1888 года кіраўнік канцэртаў Рускага харавога таварыства, з 1895 — пецярбургскай Прыдворнай пеўчай капэлы. З 1901 года канцэртаваў як піяніст і [[дырыжор]]. Кампазітар-лірык, працаваў пераважна ў камерных вакальных і інструментальных жанрах. Аўтар тэарэтычных прац. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Арэнскі}} [[Катэгорыя:Кампазітары Расійскай імперыі]] 7k8qiojo4fsvbd6cgmq2wqzkktog3ct 5210190 5210185 2026-10-02T06:45:09Z Autumndancer 168015 5210190 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''(Антон) (Антоній) Сцяпанавіч Арэнскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — рускі [[кампазітар]], піяніст, дырыжор, педагог. == Біяграфія == Скончыў Пецярбургскую кансерваторыю (1882, клас кампазіцыі М.​Рымскага-Корсакава). У 1882—95 гадах выкладаў у [[Маскоўская кансерваторыя|Маскоўскай кансерваторыі]] (з 1889 года — [[прафесар]]). Сярод вучняў [[Сяргей Рахманінаў]]. З 1888 года кіраўнік канцэртаў Рускага харавога таварыства, з 1895 — пецярбургскай Прыдворнай пеўчай капэлы. З 1901 года канцэртаваў як піяніст і [[дырыжор]]. Кампазітар-лірык, працаваў пераважна ў камерных вакальных і інструментальных жанрах. Аўтар тэарэтычных прац. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Арэнскі Антон Сцяпанавіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Арэнскі}} [[Катэгорыя:Кампазітары Расійскай імперыі]] p94srsgzi10xsmtg0huvbpbz5r4766i 5210191 5210190 2026-10-02T06:46:00Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5210191 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''(Антон) (Антоній) Сцяпанавіч Арэнскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — рускі [[кампазітар]], піяніст, дырыжор, педагог. == Біяграфія == Скончыў Пецярбургскую кансерваторыю (1882, клас кампазіцыі [[Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў|Мікалая ​Рымскага-Корсакава]]). У 1882—95 гадах выкладаў у [[Маскоўская кансерваторыя|Маскоўскай кансерваторыі]] (з 1889 года — [[прафесар]]). Сярод вучняў [[Сяргей Рахманінаў]]. З 1888 года кіраўнік канцэртаў Рускага харавога таварыства, з 1895 — пецярбургскай Прыдворнай пеўчай капэлы. З 1901 года канцэртаваў як піяніст і [[дырыжор]]. Кампазітар-лірык, працаваў пераважна ў камерных вакальных і інструментальных жанрах. Аўтар тэарэтычных прац. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Арэнскі Антон Сцяпанавіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Арэнскі}} [[Катэгорыя:Кампазітары Расійскай імперыі]] ic3wpxmfsetjcsqgzjr6tof28mzocl1 5210192 5210191 2026-10-02T06:46:21Z Autumndancer 168015 5210192 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''(Антон) (Антоній) Сцяпанавіч Арэнскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — рускі [[кампазітар]], піяніст, [[дырыжор]], педагог. == Біяграфія == Скончыў Пецярбургскую кансерваторыю (1882, клас кампазіцыі [[Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў|Мікалая ​Рымскага-Корсакава]]). У 1882—95 гадах выкладаў у [[Маскоўская кансерваторыя|Маскоўскай кансерваторыі]] (з 1889 года — [[прафесар]]). Сярод вучняў [[Сяргей Рахманінаў]]. З 1888 года кіраўнік канцэртаў Рускага харавога таварыства, з 1895 — пецярбургскай Прыдворнай пеўчай капэлы. З 1901 года канцэртаваў як піяніст і [[дырыжор]]. Кампазітар-лірык, працаваў пераважна ў камерных вакальных і інструментальных жанрах. Аўтар тэарэтычных прац. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Арэнскі Антон Сцяпанавіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Арэнскі}} [[Катэгорыя:Кампазітары Расійскай імперыі]] ndfr3wzx1ohmk80lwo37n8qvz2zn5n9 0 815962 5210186 2026-10-02T06:43:16Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Антон Сцяпанавіч Арэнскі]] 5210186 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Антон Сцяпанавіч Арэнскі]] 0xsa63zzcxj8oq5cljrajq3pykg03tv 0 815963 5210187 2026-10-02T06:43:33Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Антон Сцяпанавіч Арэнскі]] 5210187 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Антон Сцяпанавіч Арэнскі]] 0xsa63zzcxj8oq5cljrajq3pykg03tv 0 815964 5210188 2026-10-02T06:43:58Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Антон Сцяпанавіч Арэнскі]] 5210188 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Антон Сцяпанавіч Арэнскі]] 0xsa63zzcxj8oq5cljrajq3pykg03tv 0 815965 5210189 2026-10-02T06:44:17Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Антон Сцяпанавіч Арэнскі]] 5210189 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Антон Сцяпанавіч Арэнскі]] 0xsa63zzcxj8oq5cljrajq3pykg03tv 0 815966 5210198 2026-10-02T06:54:44Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Асабістая зброя''' - індывідуальная [[агнястрэльная зброя|агнястрэльная]] ([[пісталет]]ы, [[рэвальвер]]ы і інш.) або [[халодная зброя|халодная]] ([[корцік]]і, шашкі і інш.) зброя, якая належыць пэўнай асобе (напрыклад, імянная зброя) або замацавана за ёю (напрыкл...» 5210198 wikitext text/x-wiki '''Асабістая зброя''' - індывідуальная [[агнястрэльная зброя|агнястрэльная]] ([[пісталет]]ы, [[рэвальвер]]ы і інш.) або [[халодная зброя|халодная]] ([[корцік]]і, шашкі і інш.) зброя, якая належыць пэўнай асобе (напрыклад, імянная зброя) або замацавана за ёю (напрыклад, асабістая зброя афіцэра, служачага МУС і гэтак далей). [[Катэгорыя:Стралковая зброя]] h7cp822d9zqz98uop2j9lf7olckzvct 5210199 5210198 2026-10-02T06:56:44Z Autumndancer 168015 5210199 wikitext text/x-wiki [[Файл:Glock 17 in Holster MOD 45154999.jpg|thumb|Асабістая зброя — [[Glock 17]] у кабуры]] '''Асабістая зброя''' — індывідуальная [[агнястрэльная зброя|агнястрэльная]] ([[пісталет]]ы, [[рэвальвер]]ы і інш.) або [[халодная зброя|халодная]] ([[корцік]]і, шашкі і інш.) зброя, якая належыць пэўнай асобе (напрыклад, імянная зброя) або замацавана за ёю (напрыклад, асабістая зброя афіцэра, служачага МУС і гэтак далей). [[Катэгорыя:Стралковая зброя]] 4ubt8xnleb7mffpg32k4rqexyioco4u 5210200 5210199 2026-10-02T06:57:24Z Autumndancer 168015 5210200 wikitext text/x-wiki [[Файл:Glock 17 in Holster MOD 45154999.jpg|thumb|Асабістая зброя — [[Glock 17]] у кабуры]] '''Асабістая зброя''' — індывідуальная [[агнястрэльная зброя|агнястрэльная]] ([[пісталет]]ы, [[рэвальвер]]ы і інш.) або [[халодная зброя|халодная]] ([[корцік]]і, шашкі і інш.) зброя, якая належыць пэўнай асобе (напрыклад, імянная зброя) або замацавана за ёю (напрыклад, асабістая зброя афіцэра, служачага МУС і гэтак далей). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Асабістая зброя|||}} [[Катэгорыя:Стралковая зброя]] 9tcyxaxw8etucuwmhbgzeej7l8qrlev 0 815967 5210202 2026-10-02T07:01:05Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «[[Файл:Kordzik Wojska Lotnicze PRL.JPG|thumb|Корцік ВПС Польшчы]] '''Корцік''' — колючая [[халодная зброя]] з прамым тонкім двухбакова-вострым клінком і з ручкай, што мае крыжавіну і галоўку. З’явіўся ў канцы 16 стагоддзя як абардажная зброя. Цяпер прадмет форменнага адзення...» 5210202 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kordzik Wojska Lotnicze PRL.JPG|thumb|Корцік ВПС Польшчы]] '''Корцік''' — колючая [[халодная зброя]] з прамым тонкім двухбакова-вострым клінком і з ручкай, што мае крыжавіну і галоўку. З’явіўся ў канцы 16 стагоддзя як абардажная зброя. Цяпер прадмет форменнага адзення ў [[ВМФ]] многіх дзяржаў (параднай формы адміралаў, генералаў, афіцэраў, [[мічман]]аў і [[прапаршчык]]аў). p63ftnbyqgil5aecu1lj151vgmy2s6z 5210203 5210202 2026-10-02T07:01:35Z Autumndancer 168015 5210203 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kordzik Wojska Lotnicze PRL.JPG|thumb|Корцік ВПС Польшчы]] '''Корцік''' — колючая [[халодная зброя]] з прамым тонкім двухбакова-вострым клінком і з ручкай, што мае крыжавіну і галоўку. З’явіўся ў канцы 16 стагоддзя як абардажная зброя. Цяпер прадмет форменнага адзення ў [[ВМФ]] многіх дзяржаў (параднай формы адміралаў, генералаў, афіцэраў, [[мічман]]аў і [[прапаршчык]]аў). [[Катэгорыя:Кінжалы]] er414rcse4zatp6auwiov3ds0m3nr5v 5210206 5210203 2026-10-02T07:02:24Z Autumndancer 168015 5210206 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kordzik Wojska Lotnicze PRL.JPG|thumb|Корцік ВПС Польшчы]] '''Корцік''' — колючая [[халодная зброя]] з прамым тонкім двухбакова-вострым клінком і з ручкай, што мае крыжавіну і галоўку. З’явіўся ў канцы 16 стагоддзя як абардажная зброя. Цяпер прадмет форменнага адзення ў [[ВМФ]] многіх дзяржаў (параднай формы адміралаў, генералаў, афіцэраў, [[мічман]]аў і [[прапаршчык]]аў). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Корцік|||}} [[Катэгорыя:Кінжалы]] 1kbjr89gcwknigzg5tvg1c182r98il1 0 815968 5210207 2026-10-02T07:10:51Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Асамскія горы''', '''плато Шылонг''', '''Мегалая''' — нагор’е на паўночным усходзе [[Індыя|Індыі]]. Даўжыня каля 350 км, вышыня да 1961 м. Заходняя частка Асамскіх гор расчлянёна на групы невысокіх купалападобных узвышшаў і гор са спусцістымі вяршынямі і глыбо...» 5210207 wikitext text/x-wiki '''Асамскія горы''', '''плато Шылонг''', '''Мегалая''' — нагор’е на паўночным усходзе [[Індыя|Індыі]]. Даўжыня каля 350 км, вышыня да 1961 м. Заходняя частка Асамскіх гор расчлянёна на групы невысокіх купалападобных узвышшаў і гор са спусцістымі вяршынямі і глыбока ўрэзанымі рачнымі далінамі. Усходняя частка — пласкагор’е са стромкімі паўднёвымі схіламі. Складзены пераважна з [[гнейс]]аў, [[крышталічныя сланцы|крышталічных сланцаў]], [[граніт]]аў; схілы моцна эрадзіраваны. Радовішчы [[каменны вугаль|каменнага вугалю]]. Асамскія горы — адно з самых вільготных месцаў на зямным шары (да 12 тыс. мм [[ападкі|ападкаў]] за год у Чэрапунджы). Вільготныя трапічныя лясы, хмызняковыя зараснікі. Чайныя і цытрусавыя плантацыі. mwg4srjk8csf45g6dcfcj5ipnsvwh94 5210211 5210207 2026-10-02T07:13:48Z Autumndancer 168015 5210211 wikitext text/x-wiki '''Асамскія горы''', '''плато Шылонг''', '''Мегалая''' — нагор’е на паўночным усходзе [[Індыя|Індыі]]. Даўжыня каля 350 км, вышыня да 1961 м. Заходняя частка Асамскіх гор расчлянёна на групы невысокіх купалападобных узвышшаў і гор са спусцістымі вяршынямі і глыбока ўрэзанымі рачнымі далінамі. Усходняя частка — пласкагор’е са стромкімі паўднёвымі схіламі. Складзены пераважна з [[гнейс]]аў, [[крышталічныя сланцы|крышталічных сланцаў]], [[граніт]]аў; схілы моцна эрадзіраваны. Радовішчы [[каменны вугаль|каменнага вугалю]]. Асамскія горы — адно з самых вільготных месцаў на зямным шары (да 12 тыс. мм [[ападкі|ападкаў]] за год у Чэрапунджы). Вільготныя трапічныя лясы, хмызняковыя зараснікі. Чайныя і цытрусавыя плантацыі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Асамскія горы, плато Шылонг, Мегалая|||}} jd09oab8tefgoni9d1188zke8pvbkx5 5210212 5210211 2026-10-02T07:15:17Z Autumndancer 168015 5210212 wikitext text/x-wiki {{Гара}} '''Асамскія горы''', '''плато Шылонг''', '''Мегалая''' — нагор’е на паўночным усходзе [[Індыя|Індыі]]. Даўжыня каля 350 км, вышыня да 1961 м. Заходняя частка Асамскіх гор расчлянёна на групы невысокіх купалападобных узвышшаў і гор са спусцістымі вяршынямі і глыбока ўрэзанымі рачнымі далінамі. Усходняя частка — пласкагор’е са стромкімі паўднёвымі схіламі. Складзены пераважна з [[гнейс]]аў, [[крышталічныя сланцы|крышталічных сланцаў]], [[граніт]]аў; схілы моцна эрадзіраваны. Радовішчы [[каменны вугаль|каменнага вугалю]]. Асамскія горы — адно з самых вільготных месцаў на зямным шары (да 12 тыс. мм [[ападкі|ападкаў]] за год у Чэрапунджы). Вільготныя трапічныя лясы, хмызняковыя зараснікі. Чайныя і цытрусавыя плантацыі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Асамскія горы, плато Шылонг, Мегалая|||}} [[Катэгорыя:Гістарычная геалогія]] m5iev8f6w58a12jpk5zem9pkmbjhlpr 5210256 5210212 2026-10-02T09:46:55Z JerzyKundrat 174 5210256 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма}} '''Асамскія горы''', '''плато Шылонг''', '''Мегалая''' — нагор’е на паўночным усходзе [[Індыя|Індыі]]. Даўжыня каля 350 км, вышыня да 1961 м. Заходняя частка Асамскіх гор расчлянёна на групы невысокіх купалападобных узвышшаў і гор са спусцістымі вяршынямі і глыбока ўрэзанымі рачнымі далінамі. Усходняя частка — пласкагор’е са стромкімі паўднёвымі схіламі. Складзены пераважна з [[гнейс]]аў, [[крышталічныя сланцы|крышталічных сланцаў]], [[граніт]]аў; схілы моцна эрадзіраваны. Радовішчы [[каменны вугаль|каменнага вугалю]]. Асамскія горы — адно з самых вільготных месцаў на зямным шары (да 12 тыс. мм [[ападкі|ападкаў]] за год у Чэрапунджы). Вільготныя трапічныя лясы, хмызняковыя зараснікі. Чайныя і цытрусавыя плантацыі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Асамскія горы, плато Шылонг, Мегалая|||}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Індыі]] q82lopect7pftj44dupzkf5z2x62xp9 0 815969 5210208 2026-10-02T07:12:05Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Асамскія горы]] 5210208 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Асамскія горы]] ptcspuj7esjx80d49wr5f5biahefpjp 0 815970 5210209 2026-10-02T07:12:24Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Асамскія горы]] 5210209 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Асамскія горы]] ptcspuj7esjx80d49wr5f5biahefpjp 0 815971 5210210 2026-10-02T07:12:50Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Асамскія горы]] 5210210 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Асамскія горы]] ptcspuj7esjx80d49wr5f5biahefpjp 0 815972 5210214 2026-10-02T07:17:51Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Шылонг]] у [[Шылонг (горад)]] 5210214 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шылонг (горад)]] 2r5zvq8eqjjl3ta7acple1133y3t4b1 5210215 5210214 2026-10-02T07:18:31Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Шылонг (горад)]] 5210215 wikitext text/x-wiki * [[Шылонг (горад)]] * [[Плато Шылонг]] {{неадназначнасць}} 6e2kovaqenylo7fklsk0418rcy596ia 0 815973 5210222 2026-10-02T08:22:45Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Гунарс Асарыс (Гунар Канстанцінавіч)''' ({{lang-lv|Gunārs Asaris}}) — латвійскі [[архітэктар]]. == Біяграфія == Скончыў Рыжскі політэхнічны інстытут (1959). Асноўныя работы: эксперыментальны цэх Рыжскага шклозавода (1959), індывідуальныя жылыя дамы ў [[Рыга|Рызе]]...» 5210222 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Гунарс Асарыс (Гунар Канстанцінавіч)''' ({{lang-lv|Gunārs Asaris}}) — латвійскі [[архітэктар]]. == Біяграфія == Скончыў Рыжскі політэхнічны інстытут (1959). Асноўныя работы: эксперыментальны цэх Рыжскага шклозавода (1959), індывідуальныя жылыя дамы ў [[Рыга|Рызе]] і [[Юрмала|Юрмале]] (1959—69), мемарыяльны ансамбль Памяці ахвяраў нацысцкага тэрору ў Саласпілсе (1963—67, у сааўтарстве; Ленінская прэмія 1970), помнік у Рызе пісьменніку А.​М.​Упіту (1982). {{DEFAULTSORT:Асарыс}} [[Катэгорыя:Архітэктары Латвіі]] iqw1zwjc5kwncfpjtth36a6hjjh7xww 5210223 5210222 2026-10-02T08:23:29Z Autumndancer 168015 5210223 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Гунарс Асарыс (Гунар Канстанцінавіч)''' ({{lang-lv|Gunārs Asaris}}) — латвійскі [[архітэктар]]. == Біяграфія == Скончыў Рыжскі політэхнічны інстытут (1959). Асноўныя работы: эксперыментальны цэх Рыжскага шклозавода (1959), індывідуальныя жылыя дамы ў [[Рыга|Рызе]] і [[Юрмала|Юрмале]] (1959—69), мемарыяльны ансамбль Памяці ахвяраў нацысцкага тэрору ў Саласпілсе (1963—67, у сааўтарстве; Ленінская прэмія 1970), помнік у Рызе пісьменніку А.​М.​Упіту (1982). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Асарыс}} [[Катэгорыя:Архітэктары Латвіі]] 33zjetfu54uv03kevehmv3ou2086gpo 5210226 5210223 2026-10-02T08:25:22Z Autumndancer 168015 5210226 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Гунарс Асарыс (Гунар Канстанцінавіч)''' ({{lang-lv|Gunārs Asaris}}) — латвійскі [[архітэктар]]. == Біяграфія == Скончыў Рыжскі політэхнічны інстытут (1959). Асноўныя работы: эксперыментальны цэх Рыжскага шклозавода (1959), індывідуальныя жылыя дамы ў [[Рыга|Рызе]] і [[Юрмала|Юрмале]] (1959—69), мемарыяльны ансамбль Памяці ахвяраў нацысцкага тэрору ў Саласпілсе (1963—67, у сааўтарстве; Ленінская прэмія 1970), помнік у Рызе пісьменніку А.​М.​Упіту (1982). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Асарыс Гунар Канстанцінавіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Асарыс}} [[Катэгорыя:Архітэктары Латвіі]] s4ttsmzfk4lghq4idrp9ockx8q15mih 5210227 5210226 2026-10-02T08:25:59Z Autumndancer 168015 5210227 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Гунарс Асарыс (Гунар Канстанцінавіч)''' ({{lang-lv|Gunārs Asaris}}; {{ВД-Прэамбула}}) — латвійскі [[архітэктар]]. == Біяграфія == Скончыў Рыжскі політэхнічны інстытут (1959). Асноўныя работы: эксперыментальны цэх Рыжскага шклозавода (1959), індывідуальныя жылыя дамы ў [[Рыга|Рызе]] і [[Юрмала|Юрмале]] (1959—69), мемарыяльны ансамбль Памяці ахвяраў нацысцкага тэрору ў Саласпілсе (1963—67, у сааўтарстве; Ленінская прэмія 1970), помнік у Рызе пісьменніку А.​М.​Упіту (1982). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Асарыс Гунар Канстанцінавіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Асарыс}} [[Катэгорыя:Архітэктары Латвіі]] 6nbb4hhvkv6xlrjs70ixgbd6rq5jsx3 5210228 5210227 2026-10-02T08:26:28Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5210228 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Гунарс Асарыс (Гунар Канстанцінавіч)''' ({{lang-lv|Gunārs Asaris}}; {{ВД-Прэамбула}}) — латвійскі [[архітэктар]]. == Біяграфія == Скончыў [[Рыжскі тэхнічны ўніверсітэт|Рыжскі політэхнічны інстытут]] (1959). Асноўныя работы: эксперыментальны цэх Рыжскага шклозавода (1959), індывідуальныя жылыя дамы ў [[Рыга|Рызе]] і [[Юрмала|Юрмале]] (1959—69), мемарыяльны ансамбль Памяці ахвяраў нацысцкага тэрору ў Саласпілсе (1963—67, у сааўтарстве; Ленінская прэмія 1970), помнік у Рызе пісьменніку А.​М.​Упіту (1982). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Асарыс Гунар Канстанцінавіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Асарыс}} [[Катэгорыя:Архітэктары Латвіі]] e1jv0qwotbvkh976c564wwaqd6ebame 5210229 5210228 2026-10-02T08:27:24Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5210229 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Гунарс Асарыс (Гунар Канстанцінавіч)''' ({{lang-lv|Gunārs Asaris}}; {{ВД-Прэамбула}}) — латвійскі [[архітэктар]]. == Біяграфія == Скончыў [[Рыжскі тэхнічны ўніверсітэт|Рыжскі політэхнічны інстытут]] (1959). Асноўныя работы: эксперыментальны цэх Рыжскага шклозавода (1959), індывідуальныя жылыя дамы ў [[Рыга|Рызе]] і [[Юрмала|Юрмале]] (1959—69), мемарыяльны ансамбль [[Саласпілс (мемарыяльны комплекс)|Памяці ахвяраў нацысцкага тэрору ў Саласпілсе]] (1963—67, у сааўтарстве; Ленінская прэмія 1970), помнік у Рызе пісьменніку А.​М.​Упіту (1982). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Асарыс Гунар Канстанцінавіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Асарыс}} [[Катэгорыя:Архітэктары Латвіі]] ta63nr3cz6pntq97xo6zvpjv0m7ft9k 5210230 5210229 2026-10-02T08:28:10Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5210230 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Гунарс Асарыс (Гунар Канстанцінавіч)''' ({{lang-lv|Gunārs Asaris}}; {{ВД-Прэамбула}}) — латвійскі [[архітэктар]]. == Біяграфія == Скончыў [[Рыжскі тэхнічны ўніверсітэт|Рыжскі політэхнічны інстытут]] (1959). Асноўныя работы: эксперыментальны цэх Рыжскага шклозавода (1959), індывідуальныя жылыя дамы ў [[Рыга|Рызе]] і [[Юрмала|Юрмале]] (1959—69), мемарыяльны ансамбль [[Саласпілс (мемарыяльны комплекс)|Памяці ахвяраў нацысцкага тэрору ў Саласпілсе]] (1963—67, у сааўтарстве; Ленінская прэмія 1970), помнік у Рызе пісьменніку [[Андрэйс Упітс|Андрэйсу Упітсу]] (1982). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Асарыс Гунар Канстанцінавіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Асарыс}} [[Катэгорыя:Архітэктары Латвіі]] j9eik56ojgy3hrbaek4gv8sfqg6no7a 0 815974 5210224 2026-10-02T08:23:56Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Гунарс Асарыс]] 5210224 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Гунарс Асарыс]] 5aubnfzx8kw9zqf59h0ckgke2feh98p 0 815975 5210225 2026-10-02T08:24:24Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Гунарс Асарыс]] 5210225 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Гунарс Асарыс]] 5aubnfzx8kw9zqf59h0ckgke2feh98p 0 815976 5210238 2026-10-02T08:45:21Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Асліны хвост''' — групоўка расійскіх мастакоў на чале з [[Міхаіл Фёдаравіч Ларыёнаў|Міхаілам Ларыёнавым]], якія арганізавалі ў 1912 годзе дзве аднайменныя выстаўкі ў [[Масква|Маскве]] і [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]]. Назва ад выстаўленай у 1910 годзе ў парыж...» 5210238 wikitext text/x-wiki '''Асліны хвост''' — групоўка расійскіх мастакоў на чале з [[Міхаіл Фёдаравіч Ларыёнаў|Міхаілам Ларыёнавым]], якія арганізавалі ў 1912 годзе дзве аднайменныя выстаўкі ў [[Масква|Маскве]] і [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]]. Назва ад выстаўленай у 1910 годзе ў парыжскім [[Салон Незалежных|Салоне Незалежных]] карціны, напісанай хвастом асла. Выступаючы супраць класічных нормаў у мастацкай творчасці, члены групоўкі (Н.​Ганчарова, [[Казімір ​Малевіч]], [[Аляксей Аляксеевіч Маргуноў|Аляксей ​Маргуноў]], [[Уладзімір Яўграфавіч Татлін|Уладзімір ​Татлін]], [[Артур Уладзіміравіч Фанвізін|Артур ​Фанвізін]], [[Марк Шагал]], А.​Шаўчэнка і інш.) звярнуліся да [[прымітывізм]]у, традыцый рускага іканапісу і лубка. Цэнтральнае месца на іх выстаўцы займалі творы на сялянскую тэму Ганчаровай, «салдацкія карціны» Ларыёнава, жанравыя палотны Малевіча. У 1913 годзе яны правялі выстаўку «Мішэнь», якая стала этапам на шляху да абстрактнага мастацтва. nygep9zgyeatgtonzywlm3mf9wnbyit 5210239 5210238 2026-10-02T08:46:18Z Autumndancer 168015 5210239 wikitext text/x-wiki '''Асліны хвост''' — групоўка расійскіх мастакоў на чале з [[Міхаіл Фёдаравіч Ларыёнаў|Міхаілам Ларыёнавым]], якія арганізавалі ў 1912 годзе дзве аднайменныя выстаўкі ў [[Масква|Маскве]] і [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]]. Назва ад выстаўленай у 1910 годзе ў парыжскім [[Салон Незалежных|Салоне Незалежных]] карціны, напісанай хвастом асла. Выступаючы супраць класічных нормаў у мастацкай творчасці, члены групоўкі (Н.​Ганчарова, [[Казімір Малевіч]], [[Аляксей Аляксеевіч Маргуноў|Аляксей ​Маргуноў]], [[Уладзімір Яўграфавіч Татлін|Уладзімір ​Татлін]], [[Артур Уладзіміравіч Фанвізін|Артур ​Фанвізін]], [[Марк Шагал]], А.​Шаўчэнка і інш.) звярнуліся да [[прымітывізм]]у, традыцый рускага іканапісу і лубка. Цэнтральнае месца на іх выстаўцы займалі творы на сялянскую тэму Ганчаровай, «салдацкія карціны» Ларыёнава, жанравыя палотны Малевіча. У 1913 годзе яны правялі выстаўку «Мішэнь», якая стала этапам на шляху да абстрактнага мастацтва. 4st979vb8oo9zsa9fxvatecmqq6sgxp 5210240 5210239 2026-10-02T08:48:07Z Autumndancer 168015 5210240 wikitext text/x-wiki '''Асліны хвост''' — групоўка расійскіх мастакоў на чале з [[Міхаіл Фёдаравіч Ларыёнаў|Міхаілам Ларыёнавым]], якія арганізавалі ў 1912 годзе дзве аднайменныя выстаўкі ў [[Масква|Маскве]] і [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]]. Назва ад выстаўленай у 1910 годзе ў парыжскім [[Салон Незалежных|Салоне Незалежных]] карціны, напісанай хвастом асла. Выступаючы супраць класічных нормаў у мастацкай творчасці, члены групоўкі (Н.​Ганчарова, [[Казімір Малевіч]], [[Аляксей Аляксеевіч Маргуноў|Аляксей ​Маргуноў]], [[Уладзімір Яўграфавіч Татлін|Уладзімір ​Татлін]], [[Артур Уладзіміравіч Фанвізін|Артур ​Фанвізін]], [[Марк Шагал]], А.​Шаўчэнка і інш.) звярнуліся да [[прымітывізм]]у, традыцый рускага іканапісу і лубка. Цэнтральнае месца на іх выстаўцы займалі творы на сялянскую тэму Ганчаровай, «салдацкія карціны» Ларыёнава, жанравыя палотны Малевіча. У 1913 годзе яны правялі выстаўку «Мішэнь», якая стала этапам на шляху да абстрактнага мастацтва. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Асліны хвост|||}} 8ep0nw6s64vkqljvjsehp5scpueuc7t 5210242 5210240 2026-10-02T08:49:53Z Autumndancer 168015 5210242 wikitext text/x-wiki '''Асліны хвост''' — групоўка расійскіх мастакоў на чале з [[Міхаіл Фёдаравіч Ларыёнаў|Міхаілам Ларыёнавым]], якія арганізавалі ў 1912 годзе дзве аднайменныя выстаўкі ў [[Масква|Маскве]] і [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]]. Назва ад выстаўленай у 1910 годзе ў парыжскім [[Салон Незалежных|Салоне Незалежных]] карціны, напісанай хвастом асла. Выступаючы супраць класічных нормаў у мастацкай творчасці, члены групоўкі ([[Наталля Сяргееўна Ганчарова|Наталля ​Ганчарова]], [[Казімір Малевіч]], [[Аляксей Аляксеевіч Маргуноў|Аляксей ​Маргуноў]], [[Уладзімір Яўграфавіч Татлін|Уладзімір ​Татлін]], [[Артур Уладзіміравіч Фанвізін|Артур ​Фанвізін]], [[Марк Шагал]], А.​Шаўчэнка і інш.) звярнуліся да [[прымітывізм]]у, традыцый рускага іканапісу і лубка. Цэнтральнае месца на іх выстаўцы займалі творы на сялянскую тэму [[Наталля Сяргееўна Ганчарова|Ганчаровай]], «салдацкія карціны» Ларыёнава, жанравыя палотны Малевіча. У 1913 годзе яны правялі выстаўку «Мішэнь», якая стала этапам на шляху да абстрактнага мастацтва. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Асліны хвост|||}} rnibal3v2mewue03y4tct00ktqypquk 0 815977 5210243 2026-10-02T08:53:50Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Усман ібн Афан''' (?—656) - трэці праведны халіф (з 644) у Арабскім халіфаце; адзін з паплечнікаў і зяць [[Магамет]]а. З роду [[амеяды|Амеядаў]]. Па яго даручэнні складзена афіцыйная рэдакцыя [[Каран]]а. Пры Асману тэрыторыя халіфата значна пашырылася. Ад...» 5210243 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Усман ібн Афан''' (?—656) - трэці праведны халіф (з 644) у Арабскім халіфаце; адзін з паплечнікаў і зяць [[Магамет]]а. З роду [[амеяды|Амеядаў]]. Па яго даручэнні складзена афіцыйная рэдакцыя [[Каран]]а. Пры Асману тэрыторыя халіфата значна пашырылася. Аддаваў перавагу меканскай, пераважна амеядскай, знаці. Яго палітыка выклікала незадаволенасць у войску і сярод часткі арабскай знаці. Забіты ў час паўстання ў [[Медына|Медыне]]. 7iy3xo7ztmqv0im7wtjw0k2xmwlwmkt 5210244 5210243 2026-10-02T08:54:52Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Усман ібн Афан]] у [[Асман ібн Афан]] 5210243 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Усман ібн Афан''' (?—656) - трэці праведны халіф (з 644) у Арабскім халіфаце; адзін з паплечнікаў і зяць [[Магамет]]а. З роду [[амеяды|Амеядаў]]. Па яго даручэнні складзена афіцыйная рэдакцыя [[Каран]]а. Пры Асману тэрыторыя халіфата значна пашырылася. Аддаваў перавагу меканскай, пераважна амеядскай, знаці. Яго палітыка выклікала незадаволенасць у войску і сярод часткі арабскай знаці. Забіты ў час паўстання ў [[Медына|Медыне]]. 7iy3xo7ztmqv0im7wtjw0k2xmwlwmkt 5210246 5210244 2026-10-02T08:56:23Z Autumndancer 168015 5210246 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Усман ібн Афан''' (?—656) - трэці праведны халіф (з 644) у Арабскім халіфаце; адзін з паплечнікаў і зяць [[Магамет]]а. З роду [[амеяды|Амеядаў]]. Па яго даручэнні складзена афіцыйная рэдакцыя [[Каран]]а. Пры Асману тэрыторыя халіфата значна пашырылася. Аддаваў перавагу меканскай, пераважна амеядскай, знаці. Яго палітыка выклікала незадаволенасць у войску і сярод часткі арабскай знаці. Забіты ў час паўстання ў [[Медына|Медыне]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Асман ібн Афан|||}} 3fpk67ghouo76atlt0bvlmi8krfkvpo 5210247 5210246 2026-10-02T08:56:36Z Autumndancer 168015 5210247 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Усман ібн Афан''' (?—656) - трэці праведны халіф (з 644) у Арабскім халіфаце; адзін з паплечнікаў і зяць [[Магамет]]а. З роду [[амеяды|Амеядаў]]. Па яго даручэнні складзена афіцыйная рэдакцыя [[Каран]]а. Пры Асману тэрыторыя халіфата значна пашырылася. Аддаваў перавагу меканскай, пераважна амеядскай, знаці. Яго палітыка выклікала незадаволенасць у войску і сярод часткі арабскай знаці. Забіты ў час паўстання ў [[Медына|Медыне]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Асман ібн Афан|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} owpfhn02pf6efs7tog51wj74r0s1yxo 5210248 5210247 2026-10-02T08:57:53Z Autumndancer 168015 5210248 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Усман ібн Афан''' (?—656) — трэці праведны халіф (з 644) у Арабскім халіфаце; адзін з паплечнікаў і зяць [[Магамет]]а. З роду [[амеяды|Амеядаў]]. Па яго даручэнні складзена афіцыйная рэдакцыя [[Каран]]а. Пры Асману тэрыторыя халіфата значна пашырылася. Аддаваў перавагу меканскай, пераважна амеядскай, знаці. Яго палітыка выклікала незадаволенасць у войску і сярод часткі арабскай знаці. Забіты ў час паўстання ў [[Медына|Медыне]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Асман ібн Афан|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Амеяды]] pth90occe8z1tkpaond6ihgcig4772t 5210249 5210248 2026-10-02T08:58:25Z Autumndancer 168015 5210249 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Усман ібн Афан''' ({{ВД-Прэамбула}}) — трэці праведны халіф (з 644) у Арабскім халіфаце; адзін з паплечнікаў і зяць [[Магамет]]а. З роду [[амеяды|Амеядаў]]. Па яго даручэнні складзена афіцыйная рэдакцыя [[Каран]]а. Пры Асману тэрыторыя халіфата значна пашырылася. Аддаваў перавагу меканскай, пераважна амеядскай, знаці. Яго палітыка выклікала незадаволенасць у войску і сярод часткі арабскай знаці. Забіты ў час паўстання ў [[Медына|Медыне]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Асман ібн Афан|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Амеяды]] 2kr848s11gyiogpo8rzfi8hkxf52cj4 0 815978 5210245 2026-10-02T08:54:52Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Усман ібн Афан]] у [[Асман ібн Афан]] 5210245 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Асман ібн Афан]] kk97o1l2j1e7cep27qmvaumikpr5bd6 0 815979 5210251 2026-10-02T09:17:23Z BasiliusNorr 164739 Новая старонка: «{{Род | Род = Шаламіцкія | Арыгінал = {{lang-pl|Szołomiccy}} | Герб = POL COA Hippocentaurus.svg | Апісанне герба = «[[Гіпацэнтаўр (герб)|Гіпацэнтаўр]]» | Перыяд = XVI — XX ст. | Падданства = * [[Вялікае Княства Літоўскае]] * [[Рэч Паспалітая]] * [[Расійская імперыя]] | Месца паходжання = Шал...» 5210251 wikitext text/x-wiki {{Род | Род = Шаламіцкія | Арыгінал = {{lang-pl|Szołomiccy}} | Герб = POL COA Hippocentaurus.svg | Апісанне герба = «[[Гіпацэнтаўр (герб)|Гіпацэнтаўр]]» | Перыяд = XVI — XX ст. | Падданства = * [[Вялікае Княства Літоўскае]] * [[Рэч Паспалітая]] * [[Расійская імперыя]] | Месца паходжання = [[Шаломічы]] ў [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскім павеце]] | Зямельныя ўладанні = * [[Шаломічы]] * [[Вылазы (Пінскі раён)|Вылазы]] * [[Лозічы]] }} '''Шаламіцкія''' ({{lang-pl|Szołomiccy}}, {{lang-ru|Шоломицкие}}, {{lang-uk|Шоломицькі}}) — [[шляхта|шляхецкі]] род герба «[[Гіпацэнтаўр (герб)|Гіпацэнтаўр]]» з [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Родавым гняздом была [[ваколіца (тып паселішча)|ваколіца]] [[Шаломічы]] на ўсход ад [[Пінск]]а; вядомы з XVI ст.<ref name="horosz1936">{{Cite book |last=Horoszkiewicz |first=R. |title=Szlachta zaściankowa na ziemiach wschodnich |location=Warszawa |publisher=Skł. gł. PTTK |year=1936 |lang=pl}}</ref>{{rp|31}} Род належаў да засцянковай шляхты Піншчыны.<ref name="horosz1936" />{{rp|31}} У XVII—XVIII ст. яго прадстаўнікі займалі павятовыя ўрады [[абозны|абознага]], стражніка і крайчага пінскіх.<ref name="urz">{{Cite book |last1=Lulewicz |first1=H. |last2=Jaszczołt |first2=T. |display-authors=etal |title=Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: spisy |volume=8: Ziemia brzeska i województwo brzeskie XIV–XVIII wiek |location=Warszawa |publisher=Instytut Historii PAN |year=2020 |isbn=978-83-65880-89-5 |url=https://rcin.org.pl/Content/233372/PDF/WA303_251773_I8762-8_Urzednicy-8.pdf |lang=pl}}</ref>{{rp|232, 250, 317, 387}} Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] род быў прызнаны ў [[дваранства|дваранстве]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і ўнесены ў [[Радаводныя кнігі|радаводную кнігу]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]].<ref name="nobility">{{Cite web |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У |title=Шаламіцкі гэрбу «Кітаўрус» |website=Згуртаваньне беларускай шляхты |year=2007 |url=https://www.nobility.by/families/ss/salamicki.shtml |lang=be}}</ref> Да XX ст. Шаламіцкія заставаліся адным з асноўных родаў Шаломічаў і суседніх шляхецкіх вёсак [[Лозічы]] і [[Мясяцічы]].<ref name="verenich">{{Cite journal |last=Вярэніч |first=В. Л. |title=Палескі архіў (Пінскі раён Брэсцкай вобласці) |journal=Гістарычная брама |year=2009 |issue=1 (24) |pages=123—197 |url=http://brama.brestregion.com/nomer24/2009-art21.pdf |lang=be}}</ref>{{rp|152, 160—161, 191—192}} == Герб == На пячатках трох пінскіх Шаламіцкіх пры дакуменце 1589 г. выяўлены не «Гіпацэнтаўр», а крыж у рэнесансавым шчыце з ініцыяламі ўладальніка над ім.<ref name="sigillum">{{Cite web |last=Однороженко |first=О |title=Шоломицький Левко Федорович |website=Sigillum |url=https://sigillum.com.ua/stamp/sholomytskyj-levko-fedorovych/ |lang=uk}}; {{Cite web |last=Однороженко |first=О |title=Шоломицький Оникій Семенович |website=Sigillum |url=https://sigillum.com.ua/stamp/sholomytskyj-onykij-semenovych/ |lang=uk}}; {{Cite web |last=Однороженко |first=О |title=Шоломицький Хилимон Іванович |website=Sigillum |url=https://sigillum.com.ua/stamp/sholomytskyj-hylymon-ivanovych/ |lang=uk}}</ref> Пазнейшыя крыніцы называюць гербам роду «[[Гіпацэнтаўр (герб)|Гіпацэнтаўр]]» («Кітаўрус»): з ім Шаламіцкія падаюцца ў даведніку ўраднікаў Берасцейскага ваяводства і ў Р. Гарашкевіча.<ref name="urz" />{{rp|317, 387}}<ref name="horosz1936" />{{rp|31}} У дакументах дваранскіх вывадаў XIX ст. герб выступае ў лацінізаванай форме «Гіпацэнтаўрус».<ref name="nobility" /> == Паходжанне і родавае гняздо == Родавым гняздом Шаламіцкіх Р. Гарашкевіч называе Шаломічы ў Пінскім павеце.<ref name="horosz1936" />{{rp|31}} Ваколіца ляжала сярод іншых шляхецкіх вёсак Піншчыны; паводле яго ж звестак 1928 г., у Шаломічах жылі таксама Палхоўскія, Колбы, Багаткі, Гарагляды, Шпакоўскія, Барычэўскія, Лазіцкія і Бут-Гусаімы.<ref name="verenich" />{{rp|193}} Шаламіцкія жылі і ў іншых шляхецкіх вёсках павета. Гарашкевіч называе іх сярод шляхты Высокага, Маладзельчыц і Лозічаў.<ref name="verenich" />{{rp|134, 153, 158}} Паводле дыялекталагічных запісаў 1978 г., зямля лазічан і шаломцаў «находилась чересполосно», а ў Лозічах Шаламіцкія хавалі сваіх памерлых на асобным канцы могілак.<ref name="verenich" />{{rp|152—153}} === Паданне === У 1978 г. мовазнаўца [[Вячаслаў Лявонцьевіч Вярэніч|В. Вярэніч]] запісаў у Шаломічах мясцовае паданне пра паходжанне суседніх вёсак ад трох братоў: «Шоломичи, Лозычы и Соломир».<ref name="verenich" />{{rp|191}} Дакументальнага пацвярджэння паданне не мае. == Гісторыя == === XVI ст. === Паводле Гарашкевіча, ужо ў 1572 г. Рыгор Шаламіцкі валодаў зямлёй таксама ў [[Вылазы (Пінскі раён)|Вылазах]] у тым жа павеце.<ref name="horosz1936" />{{rp|31}} У 1589 г. пад адным дакументам свае пячаткі прыклалі тры Шаламіцкія: [[зямяне|зямяне]] пінскія Леўка Федаравіч і Хілімон Іванавіч, а таксама [[возны]] пінскі Анікій Сямёнавіч. Дакумент захоўваецца ў Інстытуце рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадскага (ф. 2, спр. 8225).<ref name="sigillum" /> === XVII—XVIII ст. === Шаламіцкія займалі ўрады Пінскага павета:<ref name="urz" /> * '''Крыштоф Шаламіцкі''' (у крыніцах таксама ''Szołomiński'') — [[абозны]] пінскі; памёр у 1685 г. або раней.<ref name="urz" />{{rp|250}} * '''Стэфан Шаламіцкі''' — стражнік пінскі, згадваецца ў гэтай пасадзе каля 1700 г.; яго тастамент ад 7 лютага 1728 г. быў актыкаваны 7 красавіка 1728 г. Укладальнікі даведніка пазначаюць яго як праваслаўнага.<ref name="urz" />{{rp|317}} * '''Дзмітрый Шаламіцкі''' — крайчы пінскі; памёр не пазней за 25 лістапада 1718 г. У акце прызначэння яго пераемніка ён запісаны як «Sulmiński», але ўкладальнікі даведніка лічаць, што «з пэўнасцю гаворка ідзе пра Шаламіцкага».<ref name="urz" />{{rp|232, 387}} Самуэль Шаламіцкі, паводле Гарашкевіча, быў [[таварыш]]ам панцырнай харугвы і ў 1717 г. жыў у Лозічах, побач з Шаломічамі.<ref name="horosz1936" />{{rp|31}} === У Расійскай імперыі === Пасля далучэння Піншчыны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] род быў прызнаны ў дваранстве Мінскім дваранскім дэпутацкім сходам 9 снежня 1802 г. Указам [[Урадавы сенат|Сената]] ад 31 студзеня 1858 г. (№ 620) Шаламіцкія былі зацверджаны з унясеннем у 6-ю частку радаводнай кнігі, указам ад 31 мая 1862 г. (№ 4699) — у 1-ю частку. Паводле У. Вяроўкіна-Шэлюты, частка роду перасялілася на [[Валынь]].<ref name="nobility" /> Мясцовыя жыхары, апытаныя ў 1978 г., памяталі, што ў Расійскай імперыі Шаламіцкія і Калавуры з Шаломічаў падпарадкоўваліся дваранскай управе, тады як Палхоўскія, Колбы, Багаткі і Лазіцкія былі прыпісаны да Гарадзенскай мяшчанскай управы.<ref name="verenich" />{{rp|192}} У Лозічах дваранамі лічыліся Шаламіцкія і Гарагляды, мяшчанамі — Лазіцкія, Шпакоўскія і Калавуры.<ref name="verenich" />{{rp|152}} Паводле жыхароў суседніх Вуйвічаў, сярод дробных памешчыкаў, якія надзялілі зямлёй мясцовых сялян, быў і Шаламіцкі.<ref name="verenich" />{{rp|133}} === Паўстанне 1863—1864 гадоў === [[Файл:Pomnik powstańców z 1863 roku w Szołomiczach.jpg|міні|Помнік удзельнікам паўстання 1863 г. у Шаломічах, 1933 г.]] Удзельнікам [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] быў '''Антон Шаламіцкі''' (1836—1901). Ён быў асуджаны на ссылку ў [[Сібір]], дзе правёў 15 гадоў; пасля вяртання памёр у [[Бродча|Бродчы]], дзе і пахаваны.<ref name="horosz1936" />{{rp|31}}<ref name="echa2020">{{Cite journal |title=Brodcze. Grób weterana Powstania Styczniowego, zesłańca na Sybir, Antoniego Szołomickiego |journal=Echa Polesia |year=2020 |issue=3 (67) |page=67 |url=https://kresy24.pl/wp-content/uploads/2018/08/367.pdf |lang=pl}}</ref> Даты жыцця — 17 студзеня 1836 г. і 5 красавіка 1901 г. — пададзены на яго надмагіллі.<ref name="echa2020" />{{Заўвага|Э. Злобін (2013) датуе смерць Антона Шаламіцкага 1906 г.<ref name="zlobin">{{Cite journal |last=Złobin |first=E. |title=Niechaj Polska zna, jakich synów ma. Rok 1863 na Pińszczyźnie |journal=Echa Polesia |year=2013 |issue=1 (37) |pages=21—25 |url=https://kresy24.pl/wp-content/uploads/2013/04/Echa_137_2013.pdf |lang=pl}}</ref>{{rp|24}} Тут прынята дата з надмагілля.}} У 2013 г., да 150-годдзя паўстання, на магіле ўсталявалі новую табліцу замест разбітай.<ref name="echa2020" /> За дапамогу паўстанцам расійскія ўлады абклалі шляхецкія двары Шаломічаў кантрыбуцыяй па 25 рублёў, а Лозічаў — па 10 рублёў; паводле Гарашкевіча, кантрыбуцыю з Лозічаў пазней вярнулі.<ref name="zlobin" />{{rp|24}}<ref name="verenich" />{{rp|153, 193}} У 1933 г., да 70-годдзя паўстання, у Шаломічах адкрылі помнік яго мясцовым удзельнікам — Антону Шаламіцкаму, Васілю і Сямёну [[Калавуры|Калавурам]]. У 1939 г., пасля прыходу савецкай улады, помнік разбурылі.<ref name="zlobin" />{{rp|24}}<ref name="1reg">{{Cite web |title=Памятник повстанцам 1863 года установлен в Пинском районе |website=Першы рэгіён |date=2020-08-30 |url=https://pinsk.1reg.by/2020/08/30/pamyatnik-povstancam-1863-goda-ustanovlen-v-pinskom-rayone/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130052003/https://pinsk.1reg.by/2020/08/30/pamyatnik-povstancam-1863-goda-ustanovlen-v-pinskom-rayone/ |archive-date=2020-11-30 |url-status=dead |lang=ru}}</ref> Украінскі пісьменнік [[Фёдар Одрач]] (сам Шаламіцкі па прозвішчы) у кнізе «Наше Полісся» (1955) пісаў, што такія помнікі ўзводзіліся ў шляхецкіх вёсках Піншчыны стараннем фонду, створанага пры пінскім старостве «для відтворювання минулого поліської шляхти», і бачыў у гэтым сродак паланізацыі. Паводле яго, на помніку ў Шаломічах быў ушанаваны «легендарны» палкоўнік Станіслаў Калавур, пра якога ў вёсцы ніхто не ведаў.<ref name="odrach">{{Cite book |last=Одрач |first=Ф. |title=Наше Полісся |location=Вінніпег |publisher=Інститут дослідів Волині |year=1955 |pages=52—53 |url=https://diasporiana.org.ua/ukrainica/15373-odrach-f-nashe-polissya/ |lang=uk}}</ref> 29 жніўня 2020 г. на месцы ранейшага помніка адкрылі новы, з надпісамі на польскай і беларускай мовах. Ініцыятарам і адным з фундатараў выступіў нашчадак роду Георгій Шаламіцкі.<ref name="1reg" /><ref name="mediapolesye">{{Cite web |title=«Польского орла» и доску с фамилиями отнесли к болоту и утопили |website=Медиа-Полесье |date=2020-12-23 |url=https://media-polesye.com/news/polskogo-orla-i-dosku-s-familiyami-otnesli-k-bolotu-i-utopili/ |lang=ru}}</ref> == Прадстаўнікі == * '''Рыгор Шаламіцкі''' — валодаў зямлёй у Вылазах (1572) * '''Леўка Федаравіч''', '''Хілімон Іванавіч''' — зямяне пінскія (1589) * '''Анікій Сямёнавіч''' — возны пінскі (1589) * '''Крыштоф''' — абозны пінскі (памёр у 1685 г. або раней) * '''Стэфан''' — стражнік пінскі (каля 1700; тастамент 1728) * '''Дзмітрый''' — крайчы пінскі (памёр не пазней за 1718) * '''Самуэль''' — таварыш панцырнай харугвы (1717) * '''Антон''' (1836—1901) — удзельнік паўстання 1863—1864 гадоў, сасланы ў Сібір Сапраўднае прозвішча ўкраінскага пісьменніка [[Фёдар Одрач|Фёдара Одрача]] (1912—1964), ураджэнца Мясяцічаў, — Шаламіцкі.<ref name="esu">{{Cite encyclopedia |last=Давидюк |first=В. Ф. |title=Одрач Федір |encyclopedia=Енциклопедія сучасної України |volume=24 |location=Київ |publisher=Інститут енциклопедичних досліджень НАН України |year=2022 |url=https://esu.com.ua/article-75084 |lang=uk}}</ref> Крыніцы, якія звязвалі б яго з радаводам роду, невядомыя. == Гістарыяграфія == Пакаленнага роспісу Шаламіцкіх не апублікавана. Асноўныя звесткі пра род сабраў пінскі краязнаўца [[Раман Гарашкевіч]]: у «Гістарычных нататках пра некаторыя мясцовасці Пінскага павета» (1928) і ў кнізе «Szlachta zaściankowa na ziemiach wschodnich» (1936).<ref name="horosz1936" /> Выпіскі з першай кнігі ўвайшлі ў дыялекталагічны «Палескі архіў» В. Вярэніча, апрацаваны [[Фёдар Данілавіч Клімчук|Ф. Клімчуком]].<ref name="verenich" /> Дакументальныя звесткі XVI—XVIII ст. — пячаткі 1589 г. і ўрады пінскага павета — апублікаваны ў сфрагістычным каталогу О. Однароженкі і ў 8-м томе даведніка «Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego» (2020).<ref name="sigillum" /><ref name="urz" /> Звесткі пра прызнанне ў дваранстве ў XIX ст. падае У. Вяроўкін-Шэлюта.<ref name="nobility" /> == Заўвагі == {{Спіс заўваг}} == Крыніцы == {{крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Cite book |last=Horoszkiewicz |first=R. |title=Szlachta zaściankowa na ziemiach wschodnich |location=Warszawa |publisher=Skł. gł. PTTK |year=1936 |lang=pl}} * {{Cite book |last1=Lulewicz |first1=H. |last2=Jaszczołt |first2=T. |display-authors=etal |title=Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: spisy |volume=8: Ziemia brzeska i województwo brzeskie XIV–XVIII wiek |location=Warszawa |publisher=Instytut Historii PAN |year=2020 |isbn=978-83-65880-89-5 |lang=pl}} * {{Cite journal |last=Вярэніч |first=В. Л. |title=Палескі архіў (Пінскі раён Брэсцкай вобласці) |journal=Гістарычная брама |year=2009 |issue=1 (24) |pages=123—197 |lang=be}} [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] [[Катэгорыя:Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)]] [[Катэгорыя:Пінскі павет (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Пінскі раён]] 6e3zfavzxo97kihlwwsv61w51kd0ied 0 815980 5210254 2026-10-02T09:46:21Z Autumndancer 168015 варыянт. БЭ. Т.14 5210254 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сівая жаўна]] 0ljwhhdsexfth5f6l11m9t35oyv0c8u 0 815981 5210262 2026-10-02T09:55:31Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Віктар Аляксандравіч Сідзяк''' () — расійскі і беларускі спартсмен (фехтаванне на шаблях). Заслужаны майстар спорту СССР (1968). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі інстытут фізічнай культуры]] (1973). З 1973 года — інструктар спартыўнага клуба Беларус...» 5210262 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Віктар Аляксандравіч Сідзяк''' () — расійскі і беларускі спартсмен (фехтаванне на шаблях). Заслужаны майстар спорту СССР (1968). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі інстытут фізічнай культуры]] (1973). З 1973 года — інструктар спартыўнага клуба [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]]. Чэмпіён XIX (1968, Мехіка), XXI (1976, г. Манрэаль, Канада), XXII (1980, Масква) і сярэбраны прызёр XX (1972, г. Мюнхен, Германія) Алімпійскіх гульняў у камандным заліку. Чэмпіён XX і бронзавы прызёр XXI Алімпійскіх гульняў у асабістым заліку. Чэмпіён свету (1969, Гавана; 1970, Анкара; 1971, Вена; 1974, г. Грэнобль, Францыя; 1975, Будапешт; 1979, г. Мельбурн, Аўстралія) і сярэбраны прызёр (1973, г. Гётэбарг, Швецыя) у камандным заліку. Чэмпіён свету (1969), сярэбраны (1973) і бронзавы (1971, 1974) прызёр у асабістым заліку. Чэмпіён СССР у камандным (1968, 1970, 1972, 1974, 1976, 1978, 1980) і асабістым (1973, 1978) заліках. {{DEFAULTSORT:Сідзяк}} q0m2xv68l1m4w6fxxo5cmcqlke4jpd2 5210263 5210262 2026-10-02T09:56:32Z Autumndancer 168015 5210263 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Віктар Аляксандравіч Сідзяк''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі і беларускі спартсмен (фехтаванне на шаблях). Заслужаны майстар спорту СССР (1968). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі інстытут фізічнай культуры]] (1973). З 1973 года — інструктар спартыўнага клуба [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]]. Чэмпіён XIX (1968, Мехіка), XXI (1976, г. Манрэаль, Канада), XXII (1980, Масква) і сярэбраны прызёр XX (1972, г. Мюнхен, Германія) Алімпійскіх гульняў у камандным заліку. Чэмпіён XX і бронзавы прызёр XXI Алімпійскіх гульняў у асабістым заліку. Чэмпіён свету (1969, Гавана; 1970, Анкара; 1971, Вена; 1974, г. Грэнобль, Францыя; 1975, Будапешт; 1979, г. Мельбурн, Аўстралія) і сярэбраны прызёр (1973, г. Гётэбарг, Швецыя) у камандным заліку. Чэмпіён свету (1969), сярэбраны (1973) і бронзавы (1971, 1974) прызёр у асабістым заліку. Чэмпіён СССР у камандным (1968, 1970, 1972, 1974, 1976, 1978, 1980) і асабістым (1973, 1978) заліках. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Сідзяк}} 260pab7t69fbfzy07rkmxkljsp8hdr9 5210264 5210263 2026-10-02T09:57:48Z Autumndancer 168015 5210264 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Віктар Аляксандравіч Сідзяк''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі і беларускі спартсмен (фехтаванне на шаблях). Заслужаны майстар спорту СССР (1968). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі інстытут фізічнай культуры]] (1973). З 1973 года — інструктар спартыўнага клуба [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]]. Чэмпіён XIX (1968, Мехіка), XXI (1976, г. Манрэаль, Канада), XXII (1980, Масква) і сярэбраны прызёр XX (1972, г. Мюнхен, Германія) Алімпійскіх гульняў у камандным заліку. Чэмпіён XX і бронзавы прызёр XXI Алімпійскіх гульняў у асабістым заліку. Чэмпіён свету (1969, Гавана; 1970, Анкара; 1971, Вена; 1974, г. Грэнобль, Францыя; 1975, Будапешт; 1979, г. Мельбурн, Аўстралія) і сярэбраны прызёр (1973, г. Гётэбарг, Швецыя) у камандным заліку. Чэмпіён свету (1969), сярэбраны (1973) і бронзавы (1971, 1974) прызёр у асабістым заліку. Чэмпіён СССР у камандным (1968, 1970, 1972, 1974, 1976, 1978, 1980) і асабістым (1973, 1978) заліках. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сідзяк Віктар Аляксандравіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Сідзяк}} 2uaq3h6wwp55rqm9kybiwymuk1czjjv 0 815982 5210265 2026-10-02T09:58:41Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Віктар Аляксандравіч Сідзяк]] 5210265 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Віктар Аляксандравіч Сідзяк]] m6gemxagt7dlefs27a2zd8cfe8v0c9c 0 815983 5210266 2026-10-02T09:59:00Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Віктар Аляксандравіч Сідзяк]] 5210266 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Віктар Аляксандравіч Сідзяк]] m6gemxagt7dlefs27a2zd8cfe8v0c9c 0 815984 5210269 2026-10-02T10:11:59Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Арві Сійг''' ({{lang-et|Arvi Siig}};) — эстонскі [[паэт]], [[перакладчык]]. Заслужаны пісьменнік Эстонскай ССР (1986). == Біяграфія == Вучыўся ў Талінскім педагагічным інстытуце і [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускім універсітэце]] (1957—63). Друкаваўся з 1958 года. Аўтар...» 5210269 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Арві Сійг''' ({{lang-et|Arvi Siig}};) — эстонскі [[паэт]], [[перакладчык]]. Заслужаны пісьменнік Эстонскай ССР (1986). == Біяграфія == Вучыўся ў Талінскім педагагічным інстытуце і [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускім універсітэце]] (1957—63). Друкаваўся з 1958 года. Аўтар зборнікаў вершаў «Сола на трубе» (1962), «Рэпарцёр з кінакамерай верша» (1966), «Блакітнае атэлье» (1969), «Сузор’е цішыні» (1973), «Пераломная пара» (1976), «Радыус чутнасці» (1978), «Эпіграмафон» (1980), «Святыя будні» (1983) і інш. Яго лірыка публіцыстычная, шматгранная, скіраваная да самааналізу, у ёй тэмы сучаснасці і вечнасці. Перакладаў вершы Г.​Бураўкіна, А.​Вярцінскага, У.​Паўлава. На беларускую мову вершы Сійга перакладалі Р.​Барадулін, Ю.​Голуб, А.​Грачанікаў, В.​Дашкевіч, К.​Камейша, Паўлаў, Ю.​Свірка, Я.​Сіпакоў, В.​Шымук. {{DEFAULTSORT:Сійг}} [[Катэгорыя:Паэты Эстоніі]] 46gr9avo9mot05oab129x50mf7zqq9z 5210270 5210269 2026-10-02T10:13:15Z Autumndancer 168015 5210270 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Арві Сійг''' ({{lang-et|Arvi Siig}};) — эстонскі [[паэт]], [[перакладчык]]. Заслужаны пісьменнік Эстонскай ССР (1986). == Біяграфія == Вучыўся ў Талінскім педагагічным інстытуце і [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускім універсітэце]] (1957—63). Друкаваўся з 1958 года. Аўтар зборнікаў вершаў «Сола на трубе» (1962), «Рэпарцёр з кінакамерай верша» (1966), «Блакітнае атэлье» (1969), «Сузор’е цішыні» (1973), «Пераломная пара» (1976), «Радыус чутнасці» (1978), «Эпіграмафон» (1980), «Святыя будні» (1983) і інш. Яго лірыка публіцыстычная, шматгранная, скіраваная да самааналізу, у ёй тэмы сучаснасці і вечнасці. Перакладаў вершы Г.​Бураўкіна, А.​Вярцінскага, У.​Паўлава. На беларускую мову вершы Сійга перакладалі Р.​Барадулін, Ю.​Голуб, А.​Грачанікаў, В.​Дашкевіч, К.​Камейша, Паўлаў, Ю.​Свірка, Я.​Сіпакоў, В.​Шымук. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сійг Арві|||}} {{DEFAULTSORT:Сійг}} [[Катэгорыя:Паэты Эстоніі]] h7ees6pc6kvv3qgq3kigjg593q098ro 5210271 5210270 2026-10-02T10:13:27Z Autumndancer 168015 5210271 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Арві Сійг''' ({{lang-et|Arvi Siig}};) — эстонскі [[паэт]], [[перакладчык]]. Заслужаны пісьменнік Эстонскай ССР (1986). == Біяграфія == Вучыўся ў Талінскім педагагічным інстытуце і [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускім універсітэце]] (1957—63). Друкаваўся з 1958 года. Аўтар зборнікаў вершаў «Сола на трубе» (1962), «Рэпарцёр з кінакамерай верша» (1966), «Блакітнае атэлье» (1969), «Сузор’е цішыні» (1973), «Пераломная пара» (1976), «Радыус чутнасці» (1978), «Эпіграмафон» (1980), «Святыя будні» (1983) і інш. Яго лірыка публіцыстычная, шматгранная, скіраваная да самааналізу, у ёй тэмы сучаснасці і вечнасці. Перакладаў вершы Г.​Бураўкіна, А.​Вярцінскага, У.​Паўлава. На беларускую мову вершы Сійга перакладалі Р.​Барадулін, Ю.​Голуб, А.​Грачанікаў, В.​Дашкевіч, К.​Камейша, Паўлаў, Ю.​Свірка, Я.​Сіпакоў, В.​Шымук. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сійг Арві|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Сійг}} [[Катэгорыя:Паэты Эстоніі]] md15ietm840wch8q2bfiix9isfm8egn 5210272 5210271 2026-10-02T10:14:02Z Autumndancer 168015 5210272 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Арві Сійг''' ({{lang-et|Arvi Siig}}; {{ВД-Прэамбула}}) — эстонскі [[паэт]], [[перакладчык]]. Заслужаны пісьменнік Эстонскай ССР (1986). == Біяграфія == Вучыўся ў Талінскім педагагічным інстытуце і [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускім універсітэце]] (1957—63). Друкаваўся з 1958 года. Аўтар зборнікаў вершаў «Сола на трубе» (1962), «Рэпарцёр з кінакамерай верша» (1966), «Блакітнае атэлье» (1969), «Сузор’е цішыні» (1973), «Пераломная пара» (1976), «Радыус чутнасці» (1978), «Эпіграмафон» (1980), «Святыя будні» (1983) і інш. Яго лірыка публіцыстычная, шматгранная, скіраваная да самааналізу, у ёй тэмы сучаснасці і вечнасці. Перакладаў вершы Г.​Бураўкіна, А.​Вярцінскага, У.​Паўлава. На беларускую мову вершы Сійга перакладалі Р.​Барадулін, Ю.​Голуб, А.​Грачанікаў, В.​Дашкевіч, К.​Камейша, Паўлаў, Ю.​Свірка, Я.​Сіпакоў, В.​Шымук. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сійг Арві|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Сійг}} [[Катэгорыя:Паэты Эстоніі]] r15yw3fh2utst5p0wcx19vdgc036o03 0 815985 5210275 2026-10-02T10:21:15Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Мігалік}} {{Асоба}} '''Войцех Мігалік''' ({{lang-en|Vojtech Mihálik}}) - славацкі [[паэт]], [[перакладчык]]. Народны пісьменнік Славакіі (1978). == Біяграфія == Скончыў [[Браціслаўскі ўніверсітэт]] (1949). У зборніках «Анёлы» (1947), «Узброенае каханне» (1953), «Архімедавы круг...» 5210275 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Мігалік}} {{Асоба}} '''Войцех Мігалік''' ({{lang-en|Vojtech Mihálik}}) - славацкі [[паэт]], [[перакладчык]]. Народны пісьменнік Славакіі (1978). == Біяграфія == Скончыў [[Браціслаўскі ўніверсітэт]] (1949). У зборніках «Анёлы» (1947), «Узброенае каханне» (1953), «Архімедавы кругі» (1960), паэме «Сэрца, якое спявае» (1952) этычныя і філасофска-эстэтычныя праблемы. Лірызмам вызначаюцца зборнікі «Санеты пра тваю адзіноту» (1966), «Апошняе першае каханне» (1978), паэма «Апасіяната» (1964) і інш. Вядомы як перакладчык з антычнай, польскай і рускай літаратур. На беларускую мову яго вершы пераклалі Х.​Жычка, П.​Макаль, Я.​Семяжон. {{DEFAULTSORT:Мігалік}} [[Катэгорыя:Паэты Славакіі]] n2mzz1ui7m7c8038ghev9dtlf7yfyyg 5210277 5210275 2026-10-02T10:23:10Z Autumndancer 168015 5210277 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Мігалік}} {{Асоба}} '''Войцех Мігалік''' ({{lang-en|Vojtech Mihálik}}; {{ВД-Прэамбула}}) — славацкі [[паэт]], [[перакладчык]]. Народны пісьменнік Славакіі (1978). == Біяграфія == Скончыў [[Браціслаўскі ўніверсітэт]] (1949). У зборніках «Анёлы» (1947), «Узброенае каханне» (1953), «Архімедавы кругі» (1960), паэме «Сэрца, якое спявае» (1952) этычныя і філасофска-эстэтычныя праблемы. Лірызмам вызначаюцца зборнікі «Санеты пра тваю адзіноту» (1966), «Апошняе першае каханне» (1978), паэма «Апасіяната» (1964) і інш. Вядомы як перакладчык з антычнай, польскай і рускай літаратур. На беларускую мову яго вершы пераклалі [[Хведар ​Жычка]], [[Пятрусь​Макаль]], [[Язэп ​Семяжон]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Мігалік}} [[Катэгорыя:Паэты Славакіі]] r6umbidb21uyf3fpav1iins7m3bqwm8 5210278 5210277 2026-10-02T10:23:54Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5210278 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Мігалік}} {{Асоба}} '''Войцех Мігалік''' ({{lang-en|Vojtech Mihálik}}; {{ВД-Прэамбула}}) — славацкі [[паэт]], [[перакладчык]]. Народны пісьменнік Славакіі (1978). == Біяграфія == Скончыў [[Браціслаўскі ўніверсітэт]] (1949). У зборніках «Анёлы» (1947), «Узброенае каханне» (1953), «Архімедавы кругі» (1960), паэме «Сэрца, якое спявае» (1952) этычныя і філасофска-эстэтычныя праблемы. Лірызмам вызначаюцца зборнікі «Санеты пра тваю адзіноту» (1966), «Апошняе першае каханне» (1978), паэма «Апасіяната» (1964) і інш. Вядомы як перакладчык з антычнай, польскай і рускай літаратур. На беларускую мову яго вершы пераклалі [[Хведар Жычка]], [[Пятрусь Макаль]], [[Язэп Семяжон]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Мігалік}} [[Катэгорыя:Паэты Славакіі]] 9e4ykaxsd22risin6xmvvu3hjvivjqm 5210281 5210278 2026-10-02T10:25:35Z Autumndancer 168015 5210281 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Мігалік}} {{Асоба}} '''Войцех Мігалік''' ({{lang-en|Vojtech Mihálik}}; {{ВД-Прэамбула}}) — славацкі [[паэт]], [[перакладчык]]. Народны пісьменнік Славакіі (1978). == Біяграфія == Скончыў [[Браціслаўскі ўніверсітэт]] (1949). У зборніках «Анёлы» (1947), «Узброенае каханне» (1953), «Архімедавы кругі» (1960), паэме «Сэрца, якое спявае» (1952) этычныя і філасофска-эстэтычныя праблемы. Лірызмам вызначаюцца зборнікі «Санеты пра тваю адзіноту» (1966), «Апошняе першае каханне» (1978), паэма «Апасіяната» (1964) і інш. Вядомы як перакладчык з антычнай, польскай і рускай літаратур. На беларускую мову яго вершы пераклалі [[Хведар Жычка]], [[Пятрусь Макаль]], [[Язэп Семяжон]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Мігалік Войцех|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Мігалік}} [[Катэгорыя:Паэты Славакіі]] rsmp8ge8uhzey36vcg6stpkzxxvfftw 0 815986 5210280 2026-10-02T10:24:44Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Універсітэт Каменскага ў Браціславе]] 5210280 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Універсітэт Каменскага ў Браціславе]] f8i6np4mbzr0dqlcb2p0mjcsew9eatv 0 815987 5210284 2026-10-02T10:27:52Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Мігай]] у [[Мігай (Буда-Кашалёўскі раён)]] 5210284 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Мігай (Буда-Кашалёўскі раён)]] g8mpx1kawoye80shlmh99sas3wkyr36 5210285 5210284 2026-10-02T10:29:42Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Мігай (Буда-Кашалёўскі раён)]] 5210285 wikitext text/x-wiki '''Мігай''': == Прозвішча == * [[Рыгор Мікалаевіч Мігай]] * [[Сяргей іванавіч Мігай]] — оперны спявак == Тапонім == * [[Мігай (Буда-Кашалёўскі раён)]] {{неадназначнасць}} 25dq9wb318g07jccl5ff7n181nwl6k6 5210286 5210285 2026-10-02T10:30:31Z Autumndancer 168015 /* Прозвішча */ 5210286 wikitext text/x-wiki '''Мігай''': == Прозвішча == * [[Рыгор Мікалаевіч Мігай]] * [[Сяргей Іванавіч Мігай]] — оперны спявак == Тапонім == * [[Мігай (Буда-Кашалёўскі раён)]] {{неадназначнасць}} 8dg20wt508x5j7zfwzdbpnlnlwr6ycp 5210287 5210286 2026-10-02T10:30:56Z Autumndancer 168015 /* Прозвішча */ 5210287 wikitext text/x-wiki '''Мігай''': == Прозвішча == * [[Рыгор Мікалаевіч Мігай]] — Герой Сацыялістычнай Працы * [[Сяргей Іванавіч Мігай]] — оперны спявак == Тапонім == * [[Мігай (Буда-Кашалёўскі раён)]] {{неадназначнасць}} du22bo5i1i12x4qyiec2gbj5c99rebz 0 815988 5210296 2026-10-02T10:37:29Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Вялікі Акжар]] у [[Улькен Акжар]] 5210296 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Улькен Акжар]] mgubgne5q7wedg4qew2taw55i3my584 5210297 5210296 2026-10-02T10:37:44Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Улькен Акжар]] 5210297 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|}} #REDIRECT [[Улькен Акжар]] qcbk570cfux8tqrqythzds5nh5v5w5j 0 815989 5210324 2026-10-02T10:52:33Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Майскае (Паўладарская вобласць)]] у [[Май (Паўладарская вобласць)]] 5210324 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Май (Паўладарская вобласць)]] q2gngc5wu8zhpd12ce5ran6uh17boj6 0 815990 5210340 2026-10-02T11:01:36Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Алтайскі]] у [[Алтай (Глубокаўскі раён)]] 5210340 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Алтай (Глубокаўскі раён)]] ko6e8k706q40p6y7hbdjh8j1zt0ylro 5210341 5210340 2026-10-02T11:01:49Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Алтай (Глубокаўскі раён)]] 5210341 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|}} #REDIRECT [[Алтай (Глубокаўскі раён)]] i084yevi62htruxk30qyx1feu0ou23p 0 815991 5210346 2026-10-02T11:04:29Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Верхнябярозаўка]] у [[Жагаргы Бярозаўка]] 5210346 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Жагаргы Бярозаўка]] 1jl3zh6ie3elslzmd3v9bh92in60c9r 5210347 5210346 2026-10-02T11:04:40Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Жагаргы Бярозаўка]] 5210347 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|}} #REDIRECT [[Жагаргы Бярозаўка]] 99lhn3ynflfycudberqm0xum2zsahf9 0 815992 5210355 2026-10-02T11:08:06Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Горная Ульбінка]] у [[Таўлы Ульбі]] 5210355 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Таўлы Ульбі]] no47bue2f7hfh3ugfuw2y0v17o50v9f 5210356 5210355 2026-10-02T11:08:32Z Autumndancer 168015 на хуткае выдаленне 5210356 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Таўлы Ульбі]] dwj8okeuthpi6jpspj51ushfd39ygkt 0 815993 5210370 2026-10-02T11:16:42Z Ciepiersia 162280 новы 5210370 wikitext text/x-wiki '''Слуцкі ешыбот «Эц Хаім»''' ({{lang-he|ישיבת עץ חיים}}, таксама ''Слуцкая іешыва'') — вышэйшая яўрэйская рэлігійная навучальная ўстанова, якая дзейнічала ў горадзе [[Слуцк|Слуцку]] ([[Мінская губерня]], цяпер [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]]) з 1897 па 1921 год. Быў адным з найбуйнейшых і самых уплывовых цэнтраў вывучэння Торы і Талмуда ў Расійскай імперыі, прадстаўляючы літоўскі кірунак у праваслаўным іўдаізме ([[міснагдым]])<ref name="EncycJew">Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб., 1906—1913. — Т. 14. — С. 385.</ref>. Пасля 1921 года пераехаў у [[Клецк]], таму ў гістарыяграфіі часта згадваецца як Слуцка-Клецкі ешыбот. == Гісторыя == === Заснаванне === Ешыбот быў заснаваны ў 1897 годзе па ініцыятыве вядомага рэлігійнага дзеяча, рабіна <nowiki>{{нп3|Натан Цві Фінкель|Натана Цві Фінкеля|ru|Финкель, Натан Цви}}</nowiki> (вядомага як «Стары са Слабодкі»)<ref name="YIVO">''Slutsk-Kletsk Yeshiva'' // The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe. — New York: YIVO Institute for Jewish Research, 2010.</ref>. Горад Слуцк быў абраны з-за таго, што яго галоўны рабін <nowiki>{{нп3|Якаў Давід Вілоўскі|Якаў Давід Вілоўскі (Рыдбаз)||Yaakov Dovid Wilovsky}}</nowiki> шукаў магчымасць стварыць у горадзе моцную рэлігійную ўстанову супраць распаўсюджвання свецкіх ідэй ([[Гаскала|Хаскалы]]) сярод яўрэйскай моладзі<ref name="MeltzerBio">''Meltzer, Isser Zalman'' // Encyclopaedia Judaica. — Jerusalem: Keter Publishing House, 2007. — Vol. 14. — P. 102.</ref>. Для кіравання новай установай са <nowiki>{{нп3|Ешыбот «Слабодка»|Слабодскага ешыбота|ru|Иешива «Слободка»}}</nowiki> (прыгарад [[Коўна]]) у Слуцк была накіравана група з 14 найлепшых студэнтаў на чале з рабінам Ісерам Залманам Мельцэрам, які і стаў яе першым духоўным кіраўніком (рош-іешыва)<ref name="YIVO" />. Першапачаткова ён дзейнічаў як філіял Слабодскага ешыбота і раздзяляў яго рэлігійна-філасофскую сістэму ''Мусар'' (этычны рух у іўдаізме). === Росквіт === Пад кіраўніцтвам [[Ісер Залман Мелцэр|Ісера Залмана Мельцэра]] Слуцкі ешыбот хутка набыў самастойнасць і высокі аўтарытэт. Колькасць студэнтаў (бахурым) вырасла да некалькіх соцень. Установа прываблівала таленавітую яўрэйскую моладзь з розных рэгіёнаў Расійскай імперыі. У 1903 годзе рабін Вілоўскі пакінуў Слуцк і эміграваў у ЗША, пасля чаго Ісер Залман Мельцэр заняў таксама пасаду галоўнага рабіна Слуцка, што яшчэ больш умацавала пазіцыі ешыбота<ref name="MeltzerBio" />. У 1914 годзе да кіравання ўстановай далучыўся зяць Мельцэра — выбітны талмудыст рабін <nowiki>{{нп3|Аарон Котляр|||Aharon Kotler}}</nowiki><ref>''Kotler, Aaron'' // Encyclopaedia Judaica. — Jerusalem: Keter Publishing House, 2007. — Vol. 12. — P. 320.</ref>. === Савецкі перыяд і эвакуацыя === Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] і ўстанаўлення савецкай улады ў Слуцку пачаліся рэлігійныя пераследы. Бальшавікі забаранілі выкладаць рэлігійныя дысцыпліны, а будынак ешыбота быў канфіскаваны. Некаторы час выкладчыкі і студэнты працягвалі заняткі таемна ў сінагогах горада. У 1921 годзе, падчас рэпрэсій і арыштаў рэлігійных дзеячаў, Ісер Залман Мельцэр быў арыштаваны савецкімі ўладамі, але неўзабаве вызвалены<ref name="Smil">''Смиловицкий Л.'' Еврейская религиозная жизнь в Белоруссии (1917–1939 гг.) // Шалоўм. — 1999. — № 5.</ref>. Зразумеўшы немагчымасць далейшага існавання ў БССР, у 1921 годзе кіраўніцтва прыняло рашэнне пра таемны пераход савецка-польскай мяжы. Установа пераехала ў суседні горад [[Клецк]], які паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] апынуўся ў складзе [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ([[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]])<ref name="YIVO" />. Там яна працягнула дзейнасць як [[Клецкі ешыбот|Клецкі ешыбот «Эц Хаім»]] пад кіраўніцтвам Аарона Котляра. === Наступны лёс і спадчына === З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1939 годзе і [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэннем Заходняй Беларусі да СССР]] ешыбот зноў збег — спачатку ў [[Вільня|Вільню]] ([[Літва]]), а пасля <nowiki>{{нп3|Далучэнне Прыбалтыкі да СССР|акупацыі Прыбалтыкі|ru|Присоединение Прибалтики к СССР}}</nowiki> студэнты і кіраўніцтва здолелі праз [[Японія|Японію]] і Шанхай эвакуявацца ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>''Shach, Elazar Menachem'' // Encyclopaedia Judaica. — Jerusalem: Keter Publishing House, 2007. — Vol. 18. — P. 334.</ref>. У 1943 годзе рабін Аарон Котляр адрадзіў Слуцка-Клецкі ешыбот у горадзе <nowiki>{{нп3|Лейквуд (таўншып, Нью-Джэрсі)|Лейквуд||Lakewood Township, New Jersey}}</nowiki> (штат Нью-Джэрсі, ЗША) пад назвай <nowiki>{{нп3|Бэт Мэдрэш Говаха|||Beth Medrash Govoha}}</nowiki> (''Beth Medrash Govoha'')<ref>''The Lakewood Yeshiva'' // Jewish Observer. — 1983. — Vol. 17. — No. 4. — P. 12—18.</ref>. Сёння ён з'яўляецца адной з найбуйнейшых вышэйшых яўрэйскіх навучальных устаноў у свеце (налічвае больш за 6000 студэнтаў). == Вядомыя выпускнікі == * Рабін [[Эліэзэр Менахем Шах]] (1898–2001) — адзін з найбольш уплывовых праваслаўных рабінаў Ізраіля ў ХХ стагоддзі, духоўны лідар партыі «Дэгель ха-Тора»<ref>''Слуцк. Исторический очерк'' // Электронная еврейская энциклопедия.</ref>. * Рабін <nowiki>{{нп3|Ёсеф Эліяху Хенкін|||Yosef Eliyahu Henkin}}</nowiki> (1881–1973) — вядомы галахічны аўтарытэт, які пасля эміграцыі ў ЗША стаў кіраўніком дабрачыннай арганізацыі ''Ezras Torah''. == Крыніцы == {{Зноскі}} == Літаратура == * ''[[Леанід Львовіч Смілавіцкі|Смиловицкий Л.]]'' Катастрофа евреев в Белоруссии, 1941—1944 гг. — Тель-Авив, 2000. — ISBN 965-7094-24-0. * ''משפחת המלצר'' (Сям'я Мельцэр) — Гісторыя жыцця і дзейнасці рабіна Ісера Залмана Мельцэра. Іерусалім, 1990 (на іўрыце). l2fop89jt773ql3fy8kd2wm6ll5e3dl 5210377 5210370 2026-10-02T11:20:46Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Ешыботы Мінскай губерні]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]], афармленне 5210377 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Слуцкі ешыбот «Эц Хаім»''' ({{lang-he|ישיבת עץ חיים}}, таксама ''Слуцкая іешыва'') — вышэйшая яўрэйская рэлігійная навучальная ўстанова, якая дзейнічала ў горадзе [[Слуцк]]у ([[Мінская губерня]], цяпер [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]]) з 1897 па 1921 год. Быў адным з найбуйнейшых і самых уплывовых цэнтраў вывучэння Торы і Талмуда ў Расійскай імперыі, прадстаўляючы літоўскі кірунак у праваслаўным іўдаізме ([[міснагдым]])<ref name="EncycJew">Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб., 1906—1913. — Т. 14. — С. 385.</ref>. Пасля 1921 года пераехаў у [[Клецк]], таму ў гістарыяграфіі часта згадваецца як Слуцка-Клецкі ешыбот. == Гісторыя == === Заснаванне === Ешыбот быў заснаваны ў 1897 годзе па ініцыятыве вядомага рэлігійнага дзеяча, рабіна {{нп3|Натан Цві Фінкель|Натана Цві Фінкеля|ru|Финкель, Натан Цви}} (вядомага як «Стары са Слабодкі»)<ref name="YIVO">''Slutsk-Kletsk Yeshiva'' // The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe. — New York: YIVO Institute for Jewish Research, 2010.</ref>. Горад Слуцк быў абраны з-за таго, што яго галоўны рабін {{нп3|Якаў Давід Вілоўскі|Якаў Давід Вілоўскі (Рыдбаз)||Yaakov Dovid Wilovsky}} шукаў магчымасць стварыць у горадзе моцную рэлігійную ўстанову супраць распаўсюджвання свецкіх ідэй ([[Гаскала|Хаскалы]]) сярод яўрэйскай моладзі<ref name="MeltzerBio">''Meltzer, Isser Zalman'' // Encyclopaedia Judaica. — Jerusalem: Keter Publishing House, 2007. — Vol. 14. — P. 102.</ref>. Для кіравання новай установай са {{нп3|Ешыбот «Слабодка»|Слабодскага ешыбота|ru|Иешива «Слободка»}} (прыгарад [[Коўна]]) у Слуцк была накіравана група з 14 найлепшых студэнтаў на чале з рабінам Ісерам Залманам Мельцэрам, які і стаў яе першым духоўным кіраўніком (рош-іешыва)<ref name="YIVO" />. Першапачаткова ён дзейнічаў як філіял Слабодскага ешыбота і раздзяляў яго рэлігійна-філасофскую сістэму ''Мусар'' (этычны рух у іўдаізме). === Росквіт === Пад кіраўніцтвам [[Ісер Залман Мелцэр|Ісера Залмана Мельцэра]] Слуцкі ешыбот хутка набыў самастойнасць і высокі аўтарытэт. Колькасць студэнтаў (бахурым) вырасла да некалькіх соцень. Установа прываблівала таленавітую яўрэйскую моладзь з розных рэгіёнаў Расійскай імперыі. У 1903 годзе рабін Вілоўскі пакінуў Слуцк і эміграваў у ЗША, пасля чаго Ісер Залман Мельцэр заняў таксама пасаду галоўнага рабіна Слуцка, што яшчэ больш умацавала пазіцыі ешыбота<ref name="MeltzerBio" />. У 1914 годзе да кіравання ўстановай далучыўся зяць Мельцэра — выбітны талмудыст рабін {{нп3|Аарон Котляр|||Aharon Kotler}}<ref>''Kotler, Aaron'' // Encyclopaedia Judaica. — Jerusalem: Keter Publishing House, 2007. — Vol. 12. — P. 320.</ref>. === Савецкі перыяд і эвакуацыя === Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] і ўстанаўлення савецкай улады ў Слуцку пачаліся рэлігійныя пераследы. Бальшавікі забаранілі выкладаць рэлігійныя дысцыпліны, а будынак ешыбота быў канфіскаваны. Некаторы час выкладчыкі і студэнты працягвалі заняткі таемна ў сінагогах горада. У 1921 годзе, падчас рэпрэсій і арыштаў рэлігійных дзеячаў, Ісер Залман Мельцэр быў арыштаваны савецкімі ўладамі, але неўзабаве вызвалены<ref name="Smil">''Смиловицкий Л.'' Еврейская религиозная жизнь в Белоруссии (1917—1939 гг.) // Шалоўм. — 1999. — № 5.</ref>. Зразумеўшы немагчымасць далейшага існавання ў БССР, у 1921 годзе кіраўніцтва прыняло рашэнне пра таемны пераход савецка-польскай мяжы. Установа пераехала ў суседні горад [[Клецк]], які паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] апынуўся ў складзе [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ([[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]])<ref name="YIVO" />. Там яна працягнула дзейнасць як [[Клецкі ешыбот|Клецкі ешыбот «Эц Хаім»]] пад кіраўніцтвам Аарона Котляра. === Наступны лёс і спадчына === З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1939 годзе і [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэннем Заходняй Беларусі да СССР]] ешыбот зноў збег — спачатку ў [[Вільня|Вільню]] ([[Літва]]), а пасля {{нп3|Далучэнне Прыбалтыкі да СССР|акупацыі Прыбалтыкі|ru|Присоединение Прибалтики к СССР}} студэнты і кіраўніцтва здолелі праз [[Японія|Японію]] і Шанхай эвакуявацца ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>''Shach, Elazar Menachem'' // Encyclopaedia Judaica. — Jerusalem: Keter Publishing House, 2007. — Vol. 18. — P. 334.</ref>. У 1943 годзе рабін Аарон Котляр адрадзіў Слуцка-Клецкі ешыбот у горадзе {{нп3|Лейквуд (таўншып, Нью-Джэрсі)|Лейквуд||Lakewood Township, New Jersey}} (штат Нью-Джэрсі, ЗША) пад назвай {{нп3|Бэт Мэдрэш Говаха|||Beth Medrash Govoha}} (''Beth Medrash Govoha'')<ref>''The Lakewood Yeshiva'' // Jewish Observer. — 1983. — Vol. 17. — No. 4. — P. 12—18.</ref>. Сёння ён з’яўляецца адной з найбуйнейшых вышэйшых яўрэйскіх навучальных устаноў у свеце (налічвае больш за 6000 студэнтаў). == Вядомыя выпускнікі == * Рабін [[Эліэзэр Менахем Шах]] (1898—2001) — адзін з найбольш уплывовых праваслаўных рабінаў Ізраіля ў ХХ стагоддзі, духоўны лідар партыі «Дэгель ха-Тора»<ref>''Слуцк. Исторический очерк'' // Электронная еврейская энциклопедия.</ref>. * Рабін {{нп3|Ёсеф Эліяху Хенкін|||Yosef Eliyahu Henkin}} (1881—1973) — вядомы галахічны аўтарытэт, які пасля эміграцыі ў ЗША стаў кіраўніком дабрачыннай арганізацыі ''Ezras Torah''. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Леанід Львовіч Смілавіцкі|Смиловицкий Л.]]'' Катастрофа евреев в Белоруссии, 1941—1944 гг. — Тель-Авив, 2000. — ISBN 965-7094-24-0. * ''משפחת המלצר'' (Сям’я Мельцэр) — Гісторыя жыцця і дзейнасці рабіна Ісера Залмана Мельцэра. Іерусалім, 1990 (на іўрыце). {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Ешыботы Мінскай губерні}} [[Катэгорыя:Ешыботы Мінскай губерні]] [[Катэгорыя:Ешыботы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] lskauij6zsqlekgzfsyqhx80quktx7t 5210398 5210377 2026-10-02T11:38:56Z Ciepiersia 162280 /* Наступны лёс і спадчына */ вікіфікацыя 5210398 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Слуцкі ешыбот «Эц Хаім»''' ({{lang-he|ישיבת עץ חיים}}, таксама ''Слуцкая іешыва'') — вышэйшая яўрэйская рэлігійная навучальная ўстанова, якая дзейнічала ў горадзе [[Слуцк]]у ([[Мінская губерня]], цяпер [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]]) з 1897 па 1921 год. Быў адным з найбуйнейшых і самых уплывовых цэнтраў вывучэння Торы і Талмуда ў Расійскай імперыі, прадстаўляючы літоўскі кірунак у праваслаўным іўдаізме ([[міснагдым]])<ref name="EncycJew">Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб., 1906—1913. — Т. 14. — С. 385.</ref>. Пасля 1921 года пераехаў у [[Клецк]], таму ў гістарыяграфіі часта згадваецца як Слуцка-Клецкі ешыбот. == Гісторыя == === Заснаванне === Ешыбот быў заснаваны ў 1897 годзе па ініцыятыве вядомага рэлігійнага дзеяча, рабіна {{нп3|Натан Цві Фінкель|Натана Цві Фінкеля|ru|Финкель, Натан Цви}} (вядомага як «Стары са Слабодкі»)<ref name="YIVO">''Slutsk-Kletsk Yeshiva'' // The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe. — New York: YIVO Institute for Jewish Research, 2010.</ref>. Горад Слуцк быў абраны з-за таго, што яго галоўны рабін {{нп3|Якаў Давід Вілоўскі|Якаў Давід Вілоўскі (Рыдбаз)||Yaakov Dovid Wilovsky}} шукаў магчымасць стварыць у горадзе моцную рэлігійную ўстанову супраць распаўсюджвання свецкіх ідэй ([[Гаскала|Хаскалы]]) сярод яўрэйскай моладзі<ref name="MeltzerBio">''Meltzer, Isser Zalman'' // Encyclopaedia Judaica. — Jerusalem: Keter Publishing House, 2007. — Vol. 14. — P. 102.</ref>. Для кіравання новай установай са {{нп3|Ешыбот «Слабодка»|Слабодскага ешыбота|ru|Иешива «Слободка»}} (прыгарад [[Коўна]]) у Слуцк была накіравана група з 14 найлепшых студэнтаў на чале з рабінам Ісерам Залманам Мельцэрам, які і стаў яе першым духоўным кіраўніком (рош-іешыва)<ref name="YIVO" />. Першапачаткова ён дзейнічаў як філіял Слабодскага ешыбота і раздзяляў яго рэлігійна-філасофскую сістэму ''Мусар'' (этычны рух у іўдаізме). === Росквіт === Пад кіраўніцтвам [[Ісер Залман Мелцэр|Ісера Залмана Мельцэра]] Слуцкі ешыбот хутка набыў самастойнасць і высокі аўтарытэт. Колькасць студэнтаў (бахурым) вырасла да некалькіх соцень. Установа прываблівала таленавітую яўрэйскую моладзь з розных рэгіёнаў Расійскай імперыі. У 1903 годзе рабін Вілоўскі пакінуў Слуцк і эміграваў у ЗША, пасля чаго Ісер Залман Мельцэр заняў таксама пасаду галоўнага рабіна Слуцка, што яшчэ больш умацавала пазіцыі ешыбота<ref name="MeltzerBio" />. У 1914 годзе да кіравання ўстановай далучыўся зяць Мельцэра — выбітны талмудыст рабін {{нп3|Аарон Котляр|||Aharon Kotler}}<ref>''Kotler, Aaron'' // Encyclopaedia Judaica. — Jerusalem: Keter Publishing House, 2007. — Vol. 12. — P. 320.</ref>. === Савецкі перыяд і эвакуацыя === Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] і ўстанаўлення савецкай улады ў Слуцку пачаліся рэлігійныя пераследы. Бальшавікі забаранілі выкладаць рэлігійныя дысцыпліны, а будынак ешыбота быў канфіскаваны. Некаторы час выкладчыкі і студэнты працягвалі заняткі таемна ў сінагогах горада. У 1921 годзе, падчас рэпрэсій і арыштаў рэлігійных дзеячаў, Ісер Залман Мельцэр быў арыштаваны савецкімі ўладамі, але неўзабаве вызвалены<ref name="Smil">''Смиловицкий Л.'' Еврейская религиозная жизнь в Белоруссии (1917—1939 гг.) // Шалоўм. — 1999. — № 5.</ref>. Зразумеўшы немагчымасць далейшага існавання ў БССР, у 1921 годзе кіраўніцтва прыняло рашэнне пра таемны пераход савецка-польскай мяжы. Установа пераехала ў суседні горад [[Клецк]], які паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] апынуўся ў складзе [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ([[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]])<ref name="YIVO" />. Там яна працягнула дзейнасць як [[Клецкі ешыбот|Клецкі ешыбот «Эц Хаім»]] пад кіраўніцтвам Аарона Котляра. === Наступны лёс і спадчына === З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1939 годзе і [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэннем Заходняй Беларусі да СССР]] ешыбот зноў збег — спачатку ў [[Вільня|Вільню]] ([[Літва]]), а пасля [[Далучэнне Прыбалтыкі да СССР|акупацыі Прыбалтыкі]] студэнты і кіраўніцтва здолелі праз [[Японія|Японію]] і Шанхай эвакуявацца ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>''Shach, Elazar Menachem'' // Encyclopaedia Judaica. — Jerusalem: Keter Publishing House, 2007. — Vol. 18. — P. 334.</ref>. У 1943 годзе рабін Аарон Котляр адрадзіў Слуцка-Клецкі ешыбот у горадзе {{нп3|Лейквуд (таўншып, Нью-Джэрсі)|Лейквуд||Lakewood Township, New Jersey}} (штат Нью-Джэрсі, ЗША) пад назвай {{нп3|Бэт Мэдрэш Говаха|||Beth Medrash Govoha}} (''Beth Medrash Govoha'')<ref>''The Lakewood Yeshiva'' // Jewish Observer. — 1983. — Vol. 17. — No. 4. — P. 12—18.</ref>. Сёння ён з’яўляецца адной з найбуйнейшых вышэйшых яўрэйскіх навучальных устаноў у свеце (налічвае больш за 6000 студэнтаў). == Вядомыя выпускнікі == * Рабін [[Эліэзэр Менахем Шах]] (1898—2001) — адзін з найбольш уплывовых праваслаўных рабінаў Ізраіля ў ХХ стагоддзі, духоўны лідар партыі «Дэгель ха-Тора»<ref>''Слуцк. Исторический очерк'' // Электронная еврейская энциклопедия.</ref>. * Рабін {{нп3|Ёсеф Эліяху Хенкін|||Yosef Eliyahu Henkin}} (1881—1973) — вядомы галахічны аўтарытэт, які пасля эміграцыі ў ЗША стаў кіраўніком дабрачыннай арганізацыі ''Ezras Torah''. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Леанід Львовіч Смілавіцкі|Смиловицкий Л.]]'' Катастрофа евреев в Белоруссии, 1941—1944 гг. — Тель-Авив, 2000. — ISBN 965-7094-24-0. * ''משפחת המלצר'' (Сям’я Мельцэр) — Гісторыя жыцця і дзейнасці рабіна Ісера Залмана Мельцэра. Іерусалім, 1990 (на іўрыце). {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Ешыботы Мінскай губерні}} [[Катэгорыя:Ешыботы Мінскай губерні]] [[Катэгорыя:Ешыботы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] sm5fsgsfvc1qkhb2dbwni6fa18t5qfx 5210405 5210398 2026-10-02T11:44:20Z Ciepiersia 162280 /* Наступны лёс і спадчына */ вікіфікацыя, дапаўненне 5210405 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Слуцкі ешыбот «Эц Хаім»''' ({{lang-he|ישיבת עץ חיים}}, таксама ''Слуцкая іешыва'') — вышэйшая яўрэйская рэлігійная навучальная ўстанова, якая дзейнічала ў горадзе [[Слуцк]]у ([[Мінская губерня]], цяпер [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]]) з 1897 па 1921 год. Быў адным з найбуйнейшых і самых уплывовых цэнтраў вывучэння Торы і Талмуда ў Расійскай імперыі, прадстаўляючы літоўскі кірунак у праваслаўным іўдаізме ([[міснагдым]])<ref name="EncycJew">Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб., 1906—1913. — Т. 14. — С. 385.</ref>. Пасля 1921 года пераехаў у [[Клецк]], таму ў гістарыяграфіі часта згадваецца як Слуцка-Клецкі ешыбот. == Гісторыя == === Заснаванне === Ешыбот быў заснаваны ў 1897 годзе па ініцыятыве вядомага рэлігійнага дзеяча, рабіна {{нп3|Натан Цві Фінкель|Натана Цві Фінкеля|ru|Финкель, Натан Цви}} (вядомага як «Стары са Слабодкі»)<ref name="YIVO">''Slutsk-Kletsk Yeshiva'' // The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe. — New York: YIVO Institute for Jewish Research, 2010.</ref>. Горад Слуцк быў абраны з-за таго, што яго галоўны рабін {{нп3|Якаў Давід Вілоўскі|Якаў Давід Вілоўскі (Рыдбаз)||Yaakov Dovid Wilovsky}} шукаў магчымасць стварыць у горадзе моцную рэлігійную ўстанову супраць распаўсюджвання свецкіх ідэй ([[Гаскала|Хаскалы]]) сярод яўрэйскай моладзі<ref name="MeltzerBio">''Meltzer, Isser Zalman'' // Encyclopaedia Judaica. — Jerusalem: Keter Publishing House, 2007. — Vol. 14. — P. 102.</ref>. Для кіравання новай установай са {{нп3|Ешыбот «Слабодка»|Слабодскага ешыбота|ru|Иешива «Слободка»}} (прыгарад [[Коўна]]) у Слуцк была накіравана група з 14 найлепшых студэнтаў на чале з рабінам Ісерам Залманам Мельцэрам, які і стаў яе першым духоўным кіраўніком (рош-іешыва)<ref name="YIVO" />. Першапачаткова ён дзейнічаў як філіял Слабодскага ешыбота і раздзяляў яго рэлігійна-філасофскую сістэму ''Мусар'' (этычны рух у іўдаізме). === Росквіт === Пад кіраўніцтвам [[Ісер Залман Мелцэр|Ісера Залмана Мельцэра]] Слуцкі ешыбот хутка набыў самастойнасць і высокі аўтарытэт. Колькасць студэнтаў (бахурым) вырасла да некалькіх соцень. Установа прываблівала таленавітую яўрэйскую моладзь з розных рэгіёнаў Расійскай імперыі. У 1903 годзе рабін Вілоўскі пакінуў Слуцк і эміграваў у ЗША, пасля чаго Ісер Залман Мельцэр заняў таксама пасаду галоўнага рабіна Слуцка, што яшчэ больш умацавала пазіцыі ешыбота<ref name="MeltzerBio" />. У 1914 годзе да кіравання ўстановай далучыўся зяць Мельцэра — выбітны талмудыст рабін {{нп3|Аарон Котляр|||Aharon Kotler}}<ref>''Kotler, Aaron'' // Encyclopaedia Judaica. — Jerusalem: Keter Publishing House, 2007. — Vol. 12. — P. 320.</ref>. === Савецкі перыяд і эвакуацыя === Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] і ўстанаўлення савецкай улады ў Слуцку пачаліся рэлігійныя пераследы. Бальшавікі забаранілі выкладаць рэлігійныя дысцыпліны, а будынак ешыбота быў канфіскаваны. Некаторы час выкладчыкі і студэнты працягвалі заняткі таемна ў сінагогах горада. У 1921 годзе, падчас рэпрэсій і арыштаў рэлігійных дзеячаў, Ісер Залман Мельцэр быў арыштаваны савецкімі ўладамі, але неўзабаве вызвалены<ref name="Smil">''Смиловицкий Л.'' Еврейская религиозная жизнь в Белоруссии (1917—1939 гг.) // Шалоўм. — 1999. — № 5.</ref>. Зразумеўшы немагчымасць далейшага існавання ў БССР, у 1921 годзе кіраўніцтва прыняло рашэнне пра таемны пераход савецка-польскай мяжы. Установа пераехала ў суседні горад [[Клецк]], які паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] апынуўся ў складзе [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ([[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]])<ref name="YIVO" />. Там яна працягнула дзейнасць як [[Клецкі ешыбот|Клецкі ешыбот «Эц Хаім»]] пад кіраўніцтвам Аарона Котляра. === Наступны лёс і спадчына === З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1939 годзе і [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэннем Заходняй Беларусі да СССР]] ешыбот зноў збег — спачатку ў [[Вільня|Вільню]] ([[Літва]]), а пасля [[Далучэнне Прыбалтыкі да СССР|акупацыі Прыбалтыкі]] студэнты і кіраўніцтва здолелі праз [[Японія|Японію]] і Шанхай эвакуявацца ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>''Shach, Elazar Menachem'' // Encyclopaedia Judaica. — Jerusalem: Keter Publishing House, 2007. — Vol. 18. — P. 334.</ref>. У 1943 годзе рабін Аарон Котляр адрадзіў Слуцка-Клецкі ешыбот у горадзе {{нп3|Лейквуд (таўншып, Нью-Джэрсі)|Лейквуд||Lakewood Township, New Jersey}} (штат Нью-Джэрсі, ЗША) пад назвай {{нп3|Бэт Мэдрэш Говаха|||Beth Medrash Govoha}} (''Beth Medrash Govoha'')<ref>''The Lakewood Yeshiva'' // Jewish Observer. — 1983. — Vol. 17. — No. 4. — P. 12—18.</ref>. Сёння ён з’яўляецца адной з найбуйнейшых вышэйшых яўрэйскіх навучальных устаноў у свеце (налічвае больш за 6000 студэнтаў). == Першапачатковае размяшчэнне == Ешыбот «Эц Хаім» знаходзіўся ў самым цэнтры яўрэйскага жыцця Слуцка — непадалёк ад [[Харальная сінагога (Слуцк)|Харальнай сінагогі]] і комплексу яўрэйскіх навучальных устаноў (хедэраў). Гэта быў гістарычны квартал у раёне сучасных вуліц [[Камсамольская вуліца (Слуцк)|Камсамольскай]], [[Школьная вуліца (Слуцк)|Школьнай]] і [[Вуліца Парыжскай камуны (Слуцк)|Парыжскай Камуны]]. Пасля 1917–1920 гадоў, калі бальшавікі канфіскавалі ўласную маёмасць ешыбота, заняткі праходзілі таемна. Студэнты і рабін Аарон Котляр збіраліся пад выглядам звычайных вернікаў у памяшканнях розных малітоўных дамоў па ўсім горадзе. == Вядомыя выпускнікі == * Рабін [[Эліэзэр Менахем Шах]] (1898—2001) — адзін з найбольш уплывовых праваслаўных рабінаў Ізраіля ў ХХ стагоддзі, духоўны лідар партыі «Дэгель ха-Тора»<ref>''Слуцк. Исторический очерк'' // Электронная еврейская энциклопедия.</ref>. * Рабін {{нп3|Ёсеф Эліяху Хенкін|||Yosef Eliyahu Henkin}} (1881—1973) — вядомы галахічны аўтарытэт, які пасля эміграцыі ў ЗША стаў кіраўніком дабрачыннай арганізацыі ''Ezras Torah''. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Леанід Львовіч Смілавіцкі|Смиловицкий Л.]]'' Катастрофа евреев в Белоруссии, 1941—1944 гг. — Тель-Авив, 2000. — ISBN 965-7094-24-0. * ''משפחת המלצר'' (Сям’я Мельцэр) — Гісторыя жыцця і дзейнасці рабіна Ісера Залмана Мельцэра. Іерусалім, 1990 (на іўрыце). {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Ешыботы Мінскай губерні}} [[Катэгорыя:Ешыботы Мінскай губерні]] [[Катэгорыя:Ешыботы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] 1ihvc5y8t53fh14c2219ivdtrje0jas 5210408 5210405 2026-10-02T11:48:19Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ дапаўненне 5210408 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Слуцкі ешыбот «Эц Хаім»''' ({{lang-he|ישיבת עץ חיים}}, таксама ''Слуцкая іешыва'') — вышэйшая яўрэйская рэлігійная навучальная ўстанова, якая дзейнічала ў горадзе [[Слуцк]]у ([[Мінская губерня]], цяпер [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]]) з 1897 па 1921 год. Быў адным з найбуйнейшых і самых уплывовых цэнтраў вывучэння Торы і Талмуда ў Расійскай імперыі, прадстаўляючы літоўскі кірунак у праваслаўным іўдаізме ([[міснагдым]])<ref name="EncycJew">Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб., 1906—1913. — Т. 14. — С. 385.</ref>. Пасля 1921 года пераехаў у [[Клецк]], таму ў гістарыяграфіі часта згадваецца як Слуцка-Клецкі ешыбот. == Гісторыя == === Заснаванне === Ешыбот быў заснаваны ў 1897 годзе па ініцыятыве вядомага рэлігійнага дзеяча, рабіна {{нп3|Натан Цві Фінкель|Натана Цві Фінкеля|ru|Финкель, Натан Цви}} (вядомага як «Стары са Слабодкі»)<ref name="YIVO">''Slutsk-Kletsk Yeshiva'' // The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe. — New York: YIVO Institute for Jewish Research, 2010.</ref>. Горад Слуцк быў абраны з-за таго, што яго галоўны рабін {{нп3|Якаў Давід Вілоўскі|Якаў Давід Вілоўскі (Рыдбаз)||Yaakov Dovid Wilovsky}} шукаў магчымасць стварыць у горадзе моцную рэлігійную ўстанову супраць распаўсюджвання свецкіх ідэй ([[Гаскала|Хаскалы]]) сярод яўрэйскай моладзі<ref name="MeltzerBio">''Meltzer, Isser Zalman'' // Encyclopaedia Judaica. — Jerusalem: Keter Publishing House, 2007. — Vol. 14. — P. 102.</ref>. Для кіравання новай установай са {{нп3|Ешыбот «Слабодка»|Слабодскага ешыбота|ru|Иешива «Слободка»}} (прыгарад [[Коўна]]) у Слуцк была накіравана група з 14 найлепшых студэнтаў на чале з рабінам Ісерам Залманам Мельцэрам, які і стаў яе першым духоўным кіраўніком (рош-іешыва)<ref name="YIVO" />. Першапачаткова ён дзейнічаў як філіял Слабодскага ешыбота і раздзяляў яго рэлігійна-філасофскую сістэму ''Мусар'' (этычны рух у іўдаізме). === Росквіт === Пад кіраўніцтвам [[Ісер Залман Мелцэр|Ісера Залмана Мельцэра]] Слуцкі ешыбот хутка набыў самастойнасць і высокі аўтарытэт. Колькасць студэнтаў (бахурым) вырасла да некалькіх соцень. Установа прываблівала таленавітую яўрэйскую моладзь з розных рэгіёнаў Расійскай імперыі. У 1903 годзе рабін Вілоўскі пакінуў Слуцк і эміграваў у ЗША, пасля чаго Ісер Залман Мельцэр заняў таксама пасаду галоўнага рабіна Слуцка, што яшчэ больш умацавала пазіцыі ешыбота<ref name="MeltzerBio" />. У 1914 годзе да кіравання ўстановай далучыўся зяць Мельцэра — выбітны талмудыст рабін {{нп3|Аарон Котляр|||Aharon Kotler}}<ref>''Kotler, Aaron'' // Encyclopaedia Judaica. — Jerusalem: Keter Publishing House, 2007. — Vol. 12. — P. 320.</ref>. === Савецкі перыяд і эвакуацыя === Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] і ўстанаўлення савецкай улады ў Слуцку пачаліся рэлігійныя пераследы. Бальшавікі забаранілі выкладаць рэлігійныя дысцыпліны, а будынак ешыбота быў канфіскаваны. Некаторы час выкладчыкі і студэнты працягвалі заняткі таемна ў сінагогах горада. У 1921 годзе, падчас рэпрэсій і арыштаў рэлігійных дзеячаў, Ісер Залман Мельцэр быў арыштаваны савецкімі ўладамі, але неўзабаве вызвалены<ref name="Smil">''Смиловицкий Л.'' Еврейская религиозная жизнь в Белоруссии (1917—1939 гг.) // Шалоўм. — 1999. — № 5.</ref>. Зразумеўшы немагчымасць далейшага існавання ў БССР, у 1921 годзе кіраўніцтва прыняло рашэнне пра таемны пераход савецка-польскай мяжы. Установа пераехала ў суседні горад [[Клецк]], які паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] апынуўся ў складзе [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ([[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]])<ref name="YIVO" />. Там яна працягнула дзейнасць як [[Клецкі ешыбот|Клецкі ешыбот «Эц Хаім»]] пад кіраўніцтвам Аарона Котляра. === Наступны лёс і спадчына === З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1939 годзе і [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэннем Заходняй Беларусі да СССР]] ешыбот зноў збег — спачатку ў [[Вільня|Вільню]] ([[Літва]]), а пасля [[Далучэнне Прыбалтыкі да СССР|акупацыі Прыбалтыкі]] студэнты і кіраўніцтва здолелі праз [[Японія|Японію]] і Шанхай эвакуявацца ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>''Shach, Elazar Menachem'' // Encyclopaedia Judaica. — Jerusalem: Keter Publishing House, 2007. — Vol. 18. — P. 334.</ref>. У 1943 годзе рабін Аарон Котляр адрадзіў Слуцка-Клецкі ешыбот у горадзе {{нп3|Лейквуд (таўншып, Нью-Джэрсі)|Лейквуд||Lakewood Township, New Jersey}} (штат Нью-Джэрсі, ЗША) пад назвай {{нп3|Бэт Мэдрэш Говаха|||Beth Medrash Govoha}} (''Beth Medrash Govoha'')<ref>''The Lakewood Yeshiva'' // Jewish Observer. — 1983. — Vol. 17. — No. 4. — P. 12—18.</ref>. Сёння ён з’яўляецца адной з найбуйнейшых вышэйшых яўрэйскіх навучальных устаноў у свеце (налічвае больш за 6000 студэнтаў). == Першапачатковае размяшчэнне == Ешыбот «Эц Хаім» знаходзіўся ў самым цэнтры яўрэйскага жыцця Слуцка — непадалёк ад [[Харальная сінагога (Слуцк)|Харальнай сінагогі]] і комплексу яўрэйскіх навучальных устаноў (хедэраў). Гэта быў гістарычны квартал у раёне сучасных вуліц [[Камсамольская вуліца (Слуцк)|Камсамольскай]], [[Школьная вуліца (Слуцк)|Школьнай]] і [[Вуліца Парыжскай камуны (Слуцк)|Парыжскай Камуны]]. Пасля 1917–1920 гадоў, калі бальшавікі канфіскавалі ўласную маёмасць ешыбота, заняткі праходзілі таемна. Студэнты і рабін Аарон Котляр збіраліся пад выглядам звычайных вернікаў у памяшканнях розных малітоўных дамоў па ўсім горадзе. == Вядомыя выпускнікі == * Рабін [[Эліэзэр Менахем Шах]] (1898—2001) — адзін з найбольш уплывовых праваслаўных рабінаў Ізраіля ў ХХ стагоддзі, духоўны лідар партыі «Дэгель ха-Тора»<ref>''Слуцк. Исторический очерк'' // Электронная еврейская энциклопедия.</ref>. * Рабін {{нп3|Ёсеф Эліяху Хенкін|||Yosef Eliyahu Henkin}} (1881—1973) — вядомы галахічны аўтарытэт, які пасля эміграцыі ў ЗША стаў кіраўніком дабрачыннай арганізацыі ''Ezras Torah''. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Леанід Львовіч Смілавіцкі|Смиловицкий Л.]]'' Катастрофа евреев в Белоруссии, 1941—1944 гг. — Тель-Авив, 2000. — ISBN 965-7094-24-0. * ''משפחת המלצר'' (Сям’я Мельцэр) — Гісторыя жыцця і дзейнасці рабіна Ісера Залмана Мельцэра. Іерусалім, 1990 (на іўрыце). == Спасылкі == * [https://www.jewishgen.org/yizkor/slutsk/slu076.html Slutsk. Institutions] {{ref-en}} {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Ешыботы Мінскай губерні}} [[Катэгорыя:Ешыботы Мінскай губерні]] [[Катэгорыя:Ешыботы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] mg2z3jin3r75jq1xc56uzr6ehbw1xal 0 815994 5210385 2026-10-02T11:30:35Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Міганне''' — ахоўны [[рэфлекс]], які выклікаецца раздражненнем рагавой або кан’юнктывальнай абалонкі вока. Змыканне вочнай шчыліны да пападання ў вока шкоднага агента — важнае біялагічнае прыстасаванне. Разам з міганнем вочны яблык абмываецца слёз...» 5210385 wikitext text/x-wiki '''Міганне''' — ахоўны [[рэфлекс]], які выклікаецца раздражненнем рагавой або кан’юнктывальнай абалонкі вока. Змыканне вочнай шчыліны да пападання ў вока шкоднага агента — важнае біялагічнае прыстасаванне. Разам з міганнем вочны яблык абмываецца слёзнай вадкасцю, што спрыяе выдаленню іншародных цел. Адбываецца міганне ў выніку скарачэння кругавой мышцы вока, што інервуецца валокнамі нерва твару. Адсутнасць мігання бывае пры паралічы нерва твару або пашкоджанні трайчастага нерва, узмацненне, пачашчэнне — пры кан’юнктывітах (часта са слёзацячэннем і светлабояззю). 1o6z7hh22lvxpku1vlhwz99wrdcttre 5210386 5210385 2026-10-02T11:31:44Z Autumndancer 168015 5210386 wikitext text/x-wiki '''Міганне''' — ахоўны [[рэфлекс]], які выклікаецца раздражненнем рагавой або кан’юнктывальнай абалонкі вока. Змыканне вочнай шчыліны да пападання ў вока шкоднага агента — важнае біялагічнае прыстасаванне. Разам з міганнем вочны яблык абмываецца слёзнай вадкасцю, што спрыяе выдаленню іншародных цел. Адбываецца міганне ў выніку скарачэння кругавой мышцы вока, што інервуецца валокнамі нерва твару. Адсутнасць мігання бывае пры паралічы нерва твару або пашкоджанні трайчастага нерва, узмацненне, пачашчэнне — пры кан’юнктывітах (часта са слёзацячэннем і светлабояззю). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Міганне|||}} 7eahegpvtemp77dh88hy17zj8wng8op 5210387 5210386 2026-10-02T11:32:23Z Autumndancer 168015 5210387 wikitext text/x-wiki '''Міганне''' — ахоўны [[рэфлекс]], які выклікаецца раздражненнем рагавой або кан’юнктывальнай абалонкі вока. Змыканне вочнай шчыліны да пападання ў вока шкоднага агента — важнае біялагічнае прыстасаванне. Разам з міганнем вочны яблык абмываецца слёзнай вадкасцю, што спрыяе выдаленню іншародных цел. Адбываецца міганне ў выніку скарачэння кругавой мышцы вока, што інервуецца валокнамі нерва твару. Адсутнасць мігання бывае пры паралічы нерва твару або пашкоджанні трайчастага нерва, узмацненне, пачашчэнне — пры кан’юнктывітах (часта са слёзацячэннем і светлабояззю). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Міганне|||}} [[Катэгорыя:Вока]] ng8nec08s41671vzxxs8ft091xhf64t 10 815995 5210388 2026-10-02T11:34:20Z Ciepiersia 162280 новы 5210388 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Ешыботы Мінскай губерні | загаловак = Ешыботы і яўрэйская рэлігійная адукацыя ў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] |стан = {{{state|autocollapse}}} |клас_спісаў = hlist | група1 = Навучальныя ўстановы | спіс1 = * [[Слуцкі ешыбот]] («Эц Хаім») * [[Валожынскі ешыбот]] («Эц Хаім») * [[Мірскі ешыбот]] * [[Мінскі ешыбот]] * [[Клецкі ешыбот]] {{gray|(пасля 1921)}} | група2 = Галоўныя рабіны і кіраўнікі | спіс2 = * {{нп3|Якаў Давід Вілоўскі|Якаў Давід Вілоўскі (Рыдбаз)||Yaakov Dovid Wilovsky}} * [[Ісер Залман Мелцэр]] * {{нп3|Аарон Котляр|||Aharon Kotler}} * [[Нафталі Цві Егуда Берлін|Нафталі Цві Егуда Берлін (Няцыў)]] * [[Хаім Салавейчык]] * {{нп3|Натан Цві Фінкель||ru|Финкель, Натан Цви}} | група3 = Вядомыя выпускнікі | спіс3 = * [[Элазар Менахем Шах]] * [[Ёсеф Эліяху Хенкін]] * [[Мошэ Фейнштэйн]] | група4 = Пераемнікі і месцы эвакуацыі | спіс4 = * {{нп3|Ешыбот «Слабодка»|Слабодскі ешыбот|ru|Иешива «Слободка»}} {{gray|(Коўна)}} * {{нп3|Бэт Мэдрэш Говаха|Бэт Мэдрэш Говаха (BMG)||Beth Medrash Govoha}} {{gray|(Лейквуд, ЗША)}} * [[Хеўронскі ешыбот]] {{gray|(Іерусалім)}} | група5 = Даследчыкі гісторыі | спіс5 = * [[Леанід Львовіч Смілавіцкі|Л. Смілавіцкі]] }} 2z91ff0mpm69mq254twpsnvjzf8wjsb 14 815996 5210406 2026-10-02T11:44:53Z Ciepiersia 162280 новы 5210406 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Ешыботы]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Мінскай губерні]] qs3zfk3haimil8sr2xts7b8vk2ngmzg 5210407 5210406 2026-10-02T11:45:05Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Мінская губерня]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5210407 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Ешыботы]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Мінскай губерні]] [[Катэгорыя:Мінская губерня]] 1txemzaf0wq595vz02ahw6zorx3mbow