Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk Адукацыйная камісія 0 1257 5211013 4828769 2026-10-03T16:10:52Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5211013 wikitext text/x-wiki '''Адукацыйная камісія''' — скарочаная назва '''Камісіі народнай асветы''' ({{lang-pl|Komisja Edukacji Narodowej}}) — установа па кіраўніцтву народнай асветай у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Першая падобнага роду ўстанова ў Еўропе<ref>Пасэ, У. С. Адукацыная камісія / У. С. Пасэ // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 1. А — Беліца / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск: БелЭн, 1993. — С. 62</ref>. Была заснаваная [[Сойм Рэчы Паспалітай|Соймам Рэчы Паспалітай]] ([[1773]]—[[1775]]). У яе стварэнні бралі ўдзел асветнікі [[Гуга Калантай|Г.Калантай]], [[Ігнацы Патоцкі|І.Патоцкі]], [[Рыгор Пірамовіч|Р.Пірамовіч]], [[Ян Снядэцкі|Я.Снядэцкі]], [[Іахім Храптовіч|І.Храптовіч]] і інш. Першы старшыня (1773—1776) — [[Ігнацы Якуб Масальскі|І.Масальскі]]. Кіруючыся інтарэсамі патрыятычных колаў шляхты і гараджан, што спрабавалі вывесці краіну з эканамічнага і палітычнага крыхісу, Адукадыйная камісія ажыццявіла рэформу школ і ўніверсітэтаў у духу ідэй [[Асветніцтва]]. Правядзенню гэтых мерапремстваў спрыяла забарона [[Папы рымскія|папам рымскім]] [[ордэн езуітаў|Ордэна езуітаў]]<ref name="КЛС-2003">Кізіма С. А.,…</ref>. Усе былыя навучальныя установы і маёмасць Ордэна на тэрыторыі Рэчы Паспалітай перадавалася ў рукі камісіі. У [[1783]] г. быў зацверджаны «Статут, прадпісаны для акадэмій і школ Рэчы Паспалітай». Камісіі непасрэдна падпарадкоўваліся [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскі універсітэт]] у [[Кракаў|Кракаве]] і [[Галоўная школа Вялікага княства Літоўскага|Галоўнай школе Вялікага княства Літоўскага]] (пазней [[Віленскі ўніверсітэт]]), якія сталі вышэйшай ступенню новай сістэмы адукацыі і галоўнымі навучальнымі цэнтрамі адпаведна ў Польшчы і [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. Сярэднюю ступень адукацыі складалі акруговыя і падакруговыя школы. == Гл. таксама == * [[Камісіі вялікія]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/КізЛянцСамГБкл2003|}} {{Эпоха Асветніцтва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Адукацыя ў Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім]] 2utgemn6t8ta11zwd99ufntsdxsw4fk Віленскі ўніверсітэт 0 1735 5211057 5189764 2026-10-03T16:49:55Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5211057 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта}} '''Віленскі ўніверсітэт''', таксама '''Вільнюскі ўніверсітэт'''<ref name=pr>Варянты напісання ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.4., Мн., 1997, С.168 і 176, Напісанне '''Віленскі ўніверсітэт''' у БЭ прыярытэтнае.</ref> — найбуйнейшая вышэйшая навучальная ўстанова сучаснай [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]] ў [[Вільня|Вільні]], адзін з найстарэйшых універсітэтаў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, буйны навуковы цэнтр. Універсітэт складаюць 12 [[факультэт]]аў, 8 інстытутаў, найстарэйшая ў Літве [[бібліятэка Вільнюскага ўніверсітэта|бібліятэка]], 3 універсітэцкія шпіталі, [[абсерваторыя Вільнюскага ўніверсітэта|астранамічная абсерваторыя]], батанічны сад, вылічальны цэнтр і [[Касцёл Святых Янаў|касцёл Святога Яна]]. Універсітэт займае некалькі будынкаў і комплексаў будынкаў у розных раёнах Вільні і [[Коўна|Коўні]]. У [[Ансамбль Віленскага ўніверсітэта|Ансамблі Віленскага ўніверсітэта]] ў гістарычным цэнтры горада месцяцца адміністрацыя, бібліятэка, гістарычны, філалагічны і філасофскі факультэты. == Гісторыя == === Віленскі езуіцкі калегіум === [[Файл:Valarjan Pratasievič. Валяр’ян Пратасевіч (XVIII).jpg|thumb|left|Віленскі каталіцкі біскуп [[Валяр’ян Пратасевіч]].]] На аснове парафіяльнай школы езуіты [[27 верасня]] [[1570]] года заснавалі ў [[Вільня|Вільні]] калегіум, разлічаны на 160 навучэнцаў. Адзін з галоўных заснавальнікаў езуіцкага калегіума віленскі біскуп [[Валяр’ян Пратасевіч]]. === Віленская акадэмія === [[7 ліпеня]] [[1578]] года ў [[Львоў|Львове]] [[Стэфан Баторый|Стэфанам Баторыем]] быў выданы першы прывілей, які надаваў калегіуму такія самыя правы, што мелі акадэміі і ўніверсітэты, але без вялікай або малой пячаткі Вялікага Княства Літоўскага прывілей не меў сілы, у той час вялікай пячаткай распараджаўся [[Вялікія канцлеры літоўскія|канцлер]] [[Мікалай Радзівіл Руды]], кальвініст па веравызнанні. [[1 красавіка]] [[1579]] года Стэфанам Баторыем быў выдадзены другі прывілей, згодна з якім езуіцкі калегіум мусіў пераўтварыцца ў акадэмію ({{lang-la|Almae Academia et Universitas Vilnensis Societatis Jesu}}), а кароль і вялікі князь прызначаў дзеля гэтага адпаведныя сродкі. Канцлер зноў адмовіўся прыкладаць вялікую пячатку, але Стэфан Баторый упэўніў, таксама кальвініста, [[Падканцлер літоўскі|падканцлера]] [[Астафій Валовіч|Астафія Валовіча]] прыкласці да прывілея малую пячатку і тым самым надаць яму юрыдычную моц. Ужо [[30 кастрычніка]] [[1579]] года Папа [[Грыгорый XIII|Рыгор XIII]] сваёй булай зацвердзіў гэты прывілей. Мовай выкладання ў акадэміі была [[Лацінская мова|лаціна]], як тады было прынята ў Еўропе, а выкладчыкі паходзілі з розных частак [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Першым рэктарам стаў [[Пётр Скарга]]. Акадэмія першапачаткова складалася з двух факультэтаў — [[філасофія|філасофскага]] і [[Тэалогія|тэалагічнага]]. У [[1641]] годзе кароль і вялікі князь [[Уладзіслаў Ваза]] выдаў прывілей на заснаванне медыцынскага і юрыдычнага факультэтаў — у тым жа годзе юрыдычны факультэт быў створаны. У 1735—1737 гадах пасаду рэктара займаў [[Кароль Бартольд]]. Віленская акадэмія была адзінай вышэйшай школай у Вялікім Княстве Літоўскім. Да найбольш вядомых вучоных, звязаных з гэтым перыядам вучэльні, належаць [[Мацей Сарбеўскі]] — паэт, які пісаў па-польску і па-лацінску, [[Войцех Віюк-Каяловіч]] — гісторык, [[Марцін Сміглецкі]] — аўтар папулярнага па ўсёй Еўропе падручніка логікі. Акадэмія была важным цэнтрам [[Контррэфармацыя|контррэфармацыі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім. У [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] ў акадэміі распрацаваныя правілы [[Літоўская мова|літоўскай мовы]] і ўпершыню распачаты друк на ёй у межах Вялікага Княства Літоўскага. У [[1753]] годзе адкрытая абсерваторыя, а пры ёй — фізічны і астранамічны факультэты. У [[1773]] годзе [[Ордэн езуітаў]] быў скасаваны, а акадэмія перайшла ва ўладанне дзяржавы. === Галоўная школа Вялікага княства Літоўскага === {{main|Галоўная віленская школа}} Пасля скасавання Ордэна іезуітаў (1773) Віленская акадэмія ў [[1781]] ператвараецца ў Галоўную школу Вялікага княства Літоўскага ({{lang-la|Schola Princips Magni Ducatus Lithuaniae}}) — свецкую вучэльню, рэфармаваную [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]]. Пачынаецца выкладанне па-польску і па-літоўску на некаторых факультэтах — літэратуры і гісторыі Польшчы і Літвы, прыродных і матэматычных навук. Афіцыйна школа па-ранейшаму называецца по-лацінску «Academia et Universitas Vilnensis», толькі без азначэння «Societatis Jesu». Але менавіта ў гэты час яе сталі часцей называць універсітэтам, а не акадэміяй як раней. Гэты перыяд час пэўнага росквіту навучальнай установы, хаця пры нацыянальна-культурным заняпадзе ў ВКЛ школа і была паланізаваная. У той жа час школа мела найлепшы ў Рэчы Паспалітай медыцынскі факультэт, створаны прыехаўшым з [[Вена|Вены]] Ёганам Петэрам Франкам. === Галоўная віленская школа === Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай пераіменавая на Галоўную віленскую школу ({{lang-ru|Главная виленская школа}}) і на нейкі час страціла свой былы статус і веліч. === Імператарскі Віленскі ўніверсітэт === [[Файл:Album Wilenskie. 1845-1875 (5553003) (cropped).jpg|thumb|right|210px|Вялікі двор Віленскага ўніверсітэта і касцёл Св. Яна (1840-1850-я)]] Падпісаным [[4 красавіка|4]] (16) красавіка [[1803]] года [[Імператары расійскія|імператарам Расійскай імперыі]] [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандрам I]] актам Галоўная віленская школа пераўтворана ў Імператарскі Віленскі ўніверсітэт і робіцца цэнтрам адукацыі для васьмі губерняў — [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]], [[Валынская губерня|Валынскай]], [[Падольская губерня|Падольскай]], [[Кіеўская губерня|Кіеўскай]]. Ганаровым апекуном і патронам універсітэта становіцца князь [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адам Чартарыйскі]]. Некаторы час, да паўстання 1830—1831 гг., універсітэт зазнае час росквіту. Да найбольш вядомых вучоных гэтага часу, звязаных з універсітэтам, належаць [[Ян Снядэцкі]], [[Анджэй Снядэцкі]], [[Іаахім Лялевель]], [[Міхал Ачапоўскі]], [[Сіманас Даўкантас]], [[Юзаф Франк]]. Вучыліся тут [[Адам Міцкевіч]], [[Юліуш Славацкі]]. Колькасць студэнтаў узрасла ад 290 у [[1804]] да 1321 у [[1830]]. У [[1823]] годзе вучэльня стала найбуйнейшай у Расіі і Еўропе, пераважаючы па колькасці студэнтаў [[Оксфардскі ўніверсітэт]]. Складаўся з 4 факультэтаў — фізіка-матэматычны, медыцынскі, маральна-палітычны (з багаслоўем), літаратурны з мастацтвамі. Было 32 кафедры, выкладалася 55 прадметаў. Універсітэту належалі: батанічны сад, анатамічны музей, клініка, фізічная і хімічная лабараторыі, бібліятэка на 60000 тамоў. Тут дзейнічалі тайныя студэнцкія арганізацыі [[філарэты|філарэтаў]], [[філаматы|філаматаў]]. У 1823 годзе па справе аб прыналежнасці да іх былі арыштаваныя і пасля доўгатэрміновага трымання за кратамі высланыя ў розныя гарады Расіі дзясяткі навучэнцаў, сярод якіх і Адам Міцкевіч. Адам Чартарыйскі быў адхілены ад універсітэта, яго месца заняў Мікалай Навасільцаў (1768—1838). Пасля гэтага паступова ўвадзілася руская мова. З-за непасрэднай ці ўскоснай падтрымкі шматлікімі студэнтамі і выкладчыкамі [[Паўстанне 1830-1831|паўстання 1831]] года рэскрыптам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]] [[1 мая]] [[1832]] года ўніверсітэт цалкам скасоўваецца. Медыцынскі і тэалагічны факультэты ператвараюцца ў Медыка-хірургічную акадэмію, якая потым перадаецца Кіеўскаму ўніверсітэту Св. Уладзіміра і ў каталіцкую Духоўную акадэмію, з часам пераведзеную ў [[Санкт-Пецярбург]]). З [[1855]] у будынках універсітэта знаходзіцца Музей старажытнасцей, потым Публічная бібліятэка, архіў, а таксама дзве мужчынскія гімназіі. У Віленскай мужчынскай гімназіі, якая дзейнічала на месцы ўніверсітэта, уў розны час вучыліся літаратар і калекцыянер Аляксандр Жыркевіч (1857—1927), польскі дзяржаўны дзеяч [[Юзаф Пілсудскі]] (1867—1935), савецкі дзяржаўны дзеяч [[Фелікс Дзяржынскі]] (1877—1926), акцёр [[Васіль Качалаў]] (1875—1948), мастак [[Мсціслаў Валяр’янавіч Дабужынскі|Мсціслаў Дабужынскі]] (1875—1957), кампазітар [[Канстанцін Галкоўскі]] (1875—1963), рускі літаратуразнавец [[Міхаіл Міхайлавіч Бахцін|Міхаіл Бахцін]] (1895—1975). === Універсітэт Стэфана Баторыя === Па ўказе [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] ад [[28 жніўня]] [[1919]] года ў Вільні быў заснаваны ўніверсітэт. [[11 кастрычніка]] [[1919]] года адбылося ўрачыстае адкрыццё ўніверсітэта Стэфана Баторыя ({{lang-pl|Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie}}) на месцы былога Віленскага ўніверсітэта. Мовай выкладання ў міжваенны перыяд была выключна польская, таму ўніверсітэт успрымаўся як фарпост польскасці на шматэтнічным усходзе Другой Рэчы Паспалітай (т.зв. «[[Крэсы ўсходнія]]»)<ref>[http://www.hist.uni.wroc.pl/pdf/srebrakowski/srebrakowski10.pdf A. Srebrakowski, Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie 1919—1939] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200716200557/http://www.hist.uni.wroc.pl/pdf/srebrakowski/srebrakowski10.pdf |date=16 ліпеня 2020 }}, [http://www.hist.uni.wroc.pl/pdf/srebrakowski/srebrakowski2.pdf Aleksander Srebrakowski, Litwa i Litwini na USB] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200716194332/http://www.hist.uni.wroc.pl/pdf/srebrakowski/srebrakowski2.pdf |date=16 ліпеня 2020 }}, [http://www.hist.uni.wroc.pl/pdf/srebrakowski/bialorusini.pdf Aleksander Srebrakowski, Białoruś i Białorusini na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200716194358/http://www.hist.uni.wroc.pl/pdf/srebrakowski/bialorusini.pdf |date=16 ліпеня 2020 }}</ref>. Універсітэт не быў цэнтральным у Другой Рэчы Паспалітай; найбольш славіўся факультэт польскай філалогіі — менавіта ён даў жыццё паэтычнай групе «Жагарыстаў», да якой належаў і [[Чэслаў Мілаш]]. Між тым, некаторыя польскія дзеячы ([[Баляслаў Ліманоўскі]]) выступалі за роўную мажлівасць навучэння па-польску, па-беларуску і па-літоўску. Пасля перадачы восенню [[1939]] года [[Вільня|Вільні]] [[Літва|Літоўскай Рэспубліцы]] ўніверсітэт быў на кароткі час літуанізаваны. Яго назва была змененая на ''Vilniaus Universitetas'', а [[літоўская мова]] ўпершыню была абвешчана адзінай афіцыйнай мовай выкладання. Аднак літоўскамоўнай прафесуры папросту не хапала, таму нейкі час з універсітэтам па-ранейшаму супрацоўнічалі польскія выкладчыкі, такім чынам польская мова заставалася ва ўжытку. Польскія традыцыі ўніверсітэта Стэфана Баторыя пераняў [[Торуньскі ўніверсітэт Мікалая Каперніка]], які стваралі былыя прафесары з Вільні. Туды ж, у [[Торунь]], трапіла і большасць архіваў міжваеннага часу. == Сучасны ўніверсітэт == [[Image:The Grand Courtyard of Vilnius University.Lithuania.jpg|thumb|150px|right|Вялікі двор універсітэта сёння]] [[Image:The Grand Courtyard of Vilnius University and the Church of St. John.Lithuania.jpg|thumb|right|150px|Касцёл Св. Янаў і званніца сёння]] [[Image:Vilnius University.Observatory.jpg|thumb|150px|Універсітэцкая абсерваторыя]] [[Image:Vilnius University.Commeorative bell.jpg|thumb|150px|Памятны звон у Вільнюскім універсітэце]] [[Image:Vilnius University.Scheme of Central Campus.jpg|thumb|150px|Схема галоўных карпусоў Вільнюскага ўніверсітэта]] У [[1940]] годзе Літоўская Рэспубліка была далучаная да СССР, а ўніверсітэт рэфармаваны на ўзор савецкіх вышэйшых школ. Большасць польскіх і літоўскіх прафесараў звольнена. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ([[1943]]—[[1944]]) быў закрыты. З восені [[1944]] дзейнічаў як ВНУ савецкага тыпу — Вільнюскі дзяржаўны ўніверсітэт, з [[1955]] да [[1989]] імя дзеяча камуністычнага руху [[Вінцас Міцкявічус-Капсукас|Вінцаса Міцкявічуса-Капсукаса]]. У [[1971]] Вільнюскі дзяржаўны ўніверсітэт імя В. Капсукаса быў узнагароджаны [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]]; у [[1979]] «за заслугі ў падрыхтоўцы спецыялістаў для народнай гаспадаркі, дасягненні ў галіне навуковых вынаходніцтваў і ў сувязі з 400-годдзем з дня заснавання» — [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|ордэнам Дружбы народаў]]. Тады ўніверсітэт быў тыповай правінцыйнай савецкай ВНУ. Галоўнай мовай выкладання стала руская, а па-літоўску выкладалася ў асноўным толькі адпаведная філалогія. Аднак паколькі ўніверсітэт меў рэспубліканскі статус, ён павялічыўся да памераў вялікага ўніверсітэта з дастатковай колькасцю факультэтаў, на якіх навучалася больш за 5000 студэнтаў (гэтая лічба ўвесь час павялічвалася). [[Image:LT-2004-50litų-Vilnius University-b.png|thumb|Вільнюскі ўніверсітэт на 1-літавай памятнай манеце (2004) адбітай ў гонар яго 425-годдзя]] Прынятым ў [[1990]] годзе Статутам універсітэта зацверджана яго аўтаномія, а пасля набыцця Літоўскай Рэспублікай незалежнасці ўніверсітэт ізноў літуанізаваны — вярнуліся парадкі 1939 года з тагачаснай назвай і літоўскай мовай выкладання. === Структура === ==== Факультэты ==== * Прыродных навук * Гісторыі * Каўнаскі гуманітарны * Камунікацыі * Матэматыкі і інфарматыкі * Медыцыны * Права * Фізікі * Філалогіі * Філасофіі * Хіміі * Эканомікі ==== Інстытуты ==== * Замежных моў * Міжнародных зносін і палітычных навук ==== Цэнтры ==== * Даследванняў навакольнага асяроддзя * Даследванняў рэлігіі * Міжнародны цэнтр эканомікі і менеджмента ведаў ==== Бібліятэка ==== {{main|Бібліятэка Вільнюскага ўніверсітэта}} [[Image:Bronze door of Vilnius University library.Lithuania.jpg|thumb|100px|Дзверы ў бібліятэку з бронзавымі выявамі першай кнігі на літоўскай мове]] Бібліятэка Вільнюскага ўніверсітэта — найстарэйшая і адна з самых буйных у Літве. Гісторыю ўніверсітэцкай бібліятэкі прынята вясці ад бібліятэкі езуіцкага калегіуму, якая па тэстаменце вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] атрымала пасля яго смерці ([[7 ліпеня]] [[1572]]) вялікую колькасць кніг з яго прыватнай бібліяэткі. У фондах бібліятэкі больш за 5,3 мільёнаў асобнікаў, сярод іх 178.306 выданых у [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVIII стагоддзе|XVIII]] стст., звыш 250.000 рукапісных дакументаў (найстарэйшыя — з [[XIII стагоддзе|XIII]] ст.). Такім чынам, бібліятэка Вільнюскага ўніверсітэта з’яўляецца найбуйнейшай бібліятэкай Літоўскай Рэспублікі. У бібліятэцы больш за 27.000 чытачоў. === Ганаровыя доктары === * Ян Сафарэвіч (1916—1993), дзейны акадэмік Польскай Акадэміі навук, прафесар Кракаўскага Ягелонскага Універсітэта (1979) * Здэнэк Чэшка, член-карэспандэнт Акадэміі навук Чэхіі, рэктар Пражскага Карлавага Універсітэта (1979) * Вэрнэр Шэлер, прафесар ([[Германія]]) (1979) * [[Валдас Вальдэмарас Адамкус]], адміністратар Агенцтва абароны навакольнага асяроддзя ЗША па пятым рэгіёне (1989) * [[Чэслаў Олех]], дырэктар Міжнароднага матэматычнага цэнтра Стэфана Банаха, дзейны акадэмік Польскай Акадэміі навук, прафесар Варшаўскага Універсітэта (1989) * Хрысціян Вінтор, прафесар універсітэта Франкфурта-на-Майне ([[Германія]]) (1989) * Марцінас Ічас, прафесар, універсітэт [[Нью-Ёрк]]а (1992) * [[Уладзімір Тапароў]], прафесар, Інстытут славяназнаўстава і балканістыкі Расійскай Акадэміі Навук (1994) * [[Вацлаў Гавел]], прэзідэнт [[Чэхія|Чэхіі]] (1996) * [[Юліюш Бардах]], прафесар Варшаўскага ўніверсітэта (1997) * [[Збігнеў Бжазінскі]], урадавы прафесар ([[ЗША]]) (1998) * Эдуард Любімскі, прафесар [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскага Дзяржаўнага Універсітэта]] (2000) * Юрый Сцяпанаў, прафесар, Расійская Акадэмія Навук (2002) * [[Аляксандр Кваснеўскі]], [[Прэзідэнт Польшчы]] (2005) * Ігар Новікаў, расійскі астраном, дырэктар Інстытута тэарэтычнай астрафізікі ў [[Капенгаген]]е (2005) * Уладзімір Скулачоў, расійскі біяхімік, акадэмік Расійскай Акадэміі Навук, дырэктар Інстытута фізіка-хімічнай біялогіі ў [[Масква|Маскве]] (2005) * Васіліяс Скоўрыс, кіраўнік Суда правасуддзя Еўрапейскіх суполак (2005) * П’етра Умберта Дыні, італьянскі балтыст, прафесар Пізанскага ўніверсітэта (2005) == Вядомыя выпускнікі == * [[Адольф Іванавіч Абіхт]] — урач. * [[Уладзімір Галубовіч]] — беларускі і польскі археолаг. * [[Тамаш Жэброўскі]] * [[Рамуальд Сымонавіч Зянкевіч]] * [[Ігнат Легатовіч]] * [[Якаў Навумавіч Мараш]] * [[Міхал Ромер]] * [[Дамінік Рудніцкі]] — этнограф * [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч]] * [[Язэп Фарботка]] * [[Канстанцінас Шырвідас]] — літоўскі пісьменнік і лексікограф; адзін з заснавальнікаў літоўскай пісьменнасці. * [[Напалеон Феліксавіч Яленскі]], грамадскі дзеяч, адзін з кіраўнікоў паўстання 1863—1864 гадоў. * [[Юзаф Ярашэвіч]] — гісторык і этнограф. * [[Вільгельм Данілавіч Гіндэнбург]] * [[Рафал Слізень]] == Гл. таксама == * [[Ансамбль Вільнюскага ўніверсітэта]] * [[Сымон Малеўскі]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Kviečia Vilniaus universitetas 2006. Vilniaus universiteto leidykla, 2005 * Z dziejów Almae Matris Vilnensis. Księge pamiętkowa ku czei 400 lecia założenia i 75 lecia wskrzesienia Uniwersitetu Wilenskiego. Kraków: 1996. == Спасылкі == * [http://www.vu.lt/english/ Universitas Vilnensis — Афіцыйная старонка Вільнюскага ўніверсітэта] * [http://www.mb.vu.lt/ Афіцыйная старонка бібліятэкі Вільнюскага ўніверсітэта] * [http://pawet.net/book/other/astronomy/asrtonomy_in_wilno.html/ Астраномія ў Віленскім універсітэце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080828053526/http://pawet.net/book/other/astronomy/asrtonomy_in_wilno.html |date=28 жніўня 2008 }} * [https://www.academia.edu/3552888/_I_%D0%B7%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B5_%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%B4_%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B7_%D0%B3i%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8Bi_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BCii_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BDi%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_%D0%9B%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%83%D1%81_2013_266_%D1%81_%D1%96%D0%BB «I зорнае неба над галавой…»: Нарысы з гiсторыi астраномii / Леанiд Лаўрэш.] - Мінск: Лімарыус, 2013. - 266 с.: іл. * [https://www.repozytorium.uni.wroc.pl/dlibra/publication/119821/edition/116435/content Studenci Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie w świetle danych statystycznych] {{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Літвы}} {{Адукацыя ў Віленскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Віленскі ўніверсітэт| ]] [[Катэгорыя:Езуіцкая адукацыя]] [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] flz9nii0oe7ch4xc6hkv9rrba4vkv7b Гомель 0 1802 5211181 5177218 2026-10-04T07:26:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211181 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Гомель (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Гомель |вобласць = Гомельская |першае згадванне = 1142 |ранейшыя імёны = Гомій |статус з = 1562 |нацыянальны склад = * [[беларусы]] — 83,42 % * [[рускія]] — 10,85 % * [[украінцы]] — 3,11 % * іншыя — 2,62 %<ref name="belstat2009"/> |канфесійны склад = праваслаўныя і інш. |этнахаронім = гамяльчане, гамяльчанін, гамяльчанка |плошча=139 |клімат=умерана-кантынентальны |тэлефонны код=+375 232 |паштовыя індэксы=246ххх, 247ххх |дата заснавання=1142 |унутранае дзяленне=Цэнтральны, Савецкі, Чыгуначны і Навабеліцкі раёны |раён=Гомельскі |вышыня цэнтра НП=135 |шчыльнасць=3606 |кіраўнік=[[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]] |від кіраўніка= |сайт=https://gomel.gov.by/ }} '''Го́мель'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Homieĺ}}) — горад абласнога падпарадкавання на паўднёвым усходзе [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]]. Ядро [[Гомельская агламерацыя|гомельскай агламерацыі]]. За 301 км ад [[Мінск]]а, 609 км ад [[Гродна]], 222 км ад [[Кіеў|Кіева]]. Размешчаны недалёка ад мяжы з [[Украіна]]й. Другі паводле колькасці насельніцтва горад краіны. == Назва == [[Файл:Гомель.Ручэй Гамяюк..JPG|thumb|left|Сажалка на ручаі [[Гамяюк]], [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль]]]] === Эвалюцыя форм === Найбольш старажытнай версіяй назвы лічыцца «Гомій», хаця ў абедзвюх першых вядомых летапісных згадках Гомеля яго назва не падавалася ў пачатковай форме: «около Гомия» (1142), «в Гомью», «до Гомьа» (1158). Іншых пісьмовых згадак Гомеля невядома аж да канца XIV ст., калі ён патрапіў у так званы «Спіс гарадоў рускіх» акурат як «Гомій» («Гомий»). Канцом XV ст. датуюцца дакументы, што фіксуюць форму «Гомей» (або «Гомеи»)<ref>Языком документов [падборка гістарычных крыніц па гісторыі Гомеля] // Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 181—184.</ref>, якая ў XVI ст. робіцца асноўнай<ref name=":2">Темушев, В. Н. Гомельская земля в конце XV — первой половине XVI в. : территориальные трансформации в пограничном регионе / В. Н. Темушев. — Москва : Квадрига, 2009. — С. 7.</ref>. Пачатак выкарыстання формы «Гомель» прасачыць праблематычна з прычыны спецыфікі публікацыі некаторых гістарычных крыніц. Апублікаваная ў так званым «Зборніку Муханава» (1858) грамата вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра Ягелончыка]] 1499 года ўжывае менавіта форму «Гомель», што фоне іншых дакументальных сведчанняў той эпохі выглядае анахранізмам і можа тлумачыцца «мадэрнізацыяй» з боку публікатара<ref name=":2" /><ref>Языком документов [падборка гістарычных крыніц па гісторыі Гомеля] // Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 184—185.</ref>. «Рэестр рэвізіі гаспадарскай Гомельскай воласці» 1560 года (публікацыі 1853 і 1886), не ўжывае пачатковай формы, паслядоўны ва ўжыванні вытворных форм узору «Гомельскій», якія нібыта выводзяцца ад назвы «Гомель»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. — Санкт-Петербург : В тип. Э. Праца, 1853. — Т. 5. — С. 37—67.</ref><ref>Акты, издаваемые Комиссиею, высочайше учрежденною для разбора древних актов в Вильне : Акты Главного литовского трибунала. — Вильна : Тип. А. Г. Сыркина, 1886. — Т. 13 — С. 343—377.</ref>. Аднак гісторыя гэтага дакумента настолькі спецыфічная, што немагчыма адназначна сцвярджаць, ці ўжываліся такія ж формы ў страчаным арыгінале — нам вядомы актуалізаваны ў 1752 годзе «экстракт» (вынятак), які быў зроблены ў 1640 годзе з транслітарацыяй арыгінальнага [[Кірыліца|кірылічнага]] [[Старабеларуская мова|старабеларускага]] [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]], тады як публікатары XIX ст. зрабілі зваротную транслітарацыю ў кірыліцу<ref>Темушев, В. Н. Гомельская земля в конце XV — первой половине XVI в. : территориальные трансформации в пограничном регионе / В. Н. Темушев. — Москва : Квадрига, 2009. — С. 15—18.</ref>. Нельга выключаць, што на нейкім этапе згаданых відазмяненняў маглі адбыцца скажэнні пачатковага дакумента. Паказальна, што ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] аб наданні Гомелю [[Герб Гомеля|герба]] (той самы 1560) выкарыстоўвалася вытворная форма «Гомеиского» («мещане места Гомеиского»)<ref>Lietuvos Metrika = Lithuanian Metrica = Литовская Метрика. Kn. 37 (1552—1561) / Parengė D. Baronus. — Vilnius : Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2011. — С. 341.</ref>. У гістарычных крыніцах зафіксаваныя іншыя версіі назвы: Гомь, Гом’е, Гом’і<ref name=":3">Виноградов, Л. Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142—1900 гг. / Л. Виноградов [Репринт. изд.]. — Гомель: КИПУП «Сож», 2005. — С. 6.</ref>. На многіх еўрапейскіх картах XVII — пачатку XX стст. назва горада перадавалася [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]] як ''Homel''. Краязнавец [[Леў Аляксеевіч Вінаградаў|Л. А. Вінаградаў]] (1900) меркаваў, што менавіта пад уплывам лацінкавага напісання паступова і пашырылася форма «Гомель» кірыліцай<ref name=":3" />. Пры адсутнасці грунтоўных даследаванняў на гэты конт падобнае меркаванне ўспрымаецца і сёння як праўдападобнае<ref name=":2" />. Між тым этнограф [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|З. Ф. Радчанка]] (1888) сцвярджала, што форма «Гомей» бытавала сярод насельніцтва Гомельскага павета нават у канцы XIX ст.<ref>Радченко, Зинаида Федоровна. Гомельские народные песни (белорусские и малорусские) : с приложением 83 местных пословиц / записаны в Дятловиц. волости Гомел. уезда Могилев. губ. Зинаидой Радченко; [предисл. ред. : Ф. Истомин]. — СПб. : Тип. В. Безобразова и К°, 1888. — С. III.</ref> === Паходжанне === На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], найбольш імаверна, што назва Гомеля пайшла ад славянскага тэрміна ''гоміла (гомала)'' «магіла, узгорак», што пацвярджае тапаграфічны аналіз мясцовасці<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 76.</ref>. На думку Я. Паспелава, у аснове назвы бачаць старажытнаславянскае ''гом'' «узгорак, пагорак»<ref>Е. М. Поспелов. Географические названия мира. Топонимический словарь. Москва, 2002. С. 120.</ref>. На думку У. Ніканава, назва горада можа мець сувязь са славянскай асновай, якая адлюстраваная ў славенскім ''hom'', верхнелужыцкім ''homila'' «узгорак»<ref>В. А. Никонов. Краткий топонимический словарь. Москва, 1966. С. 106.</ref>. На думку [[:pl:Stanisław Rospond (językoznawca)|С. Роспанада]], назва Гомій паходзіць ад рускага ''гом'', ''гомь'' «шум, гучны смех»<ref>С. Роспонд. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. Москва, 1972. С. 73.</ref>. На думку [[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Я. Рапановіча]], назва Гомель можа паходзіць ад уласнага імя чалавека ''Гом'' (Гомьj > Гомль > Гомель). Аднак магчымае паходжанне яе і ад старога геаграфічнага тэрміна ''гамэл'' — участак цвёрдай, сухой зямлі. Так у [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворках]] Пасожжа існуе слова ''гамэлак'' — камяк цвёрдай зямлі на раллі<ref>Я. Н. Рапановіч. Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці. Мінск, 1986. С. 5.</ref>. На думку [[:uk:Лучик Василь Вікторович|В. Лучыка]], аналагамі назвы Гомель з’яўляюцца украінскія назвы ''Гомільша'' (''Гомольша'') (прыток Северскага Данца), ''Гомільша'' (сяло ў Харкаўскай вобласці), ''Комоле'' (урочышча на Сумшчыне), ''Гомоля'', ''Гомул'' (горы на Івана-Франкоўшчыне). Гэтыя назвы ён звязвае з праславянскім ''*komolъ'' «бязрогі, тупы, зрэзаны», усходнеславянскім ''komeljь'' «тоўсты канец калоды, пацурбалак», праславяскім ''*gomola'' «камлыга, камяк» і да т. п.<ref>В. В. Лучик. Етимологічний словник топонімів України. Київ, 2014. С. 160.</ref>. Магчыма, назва паходзіць ад ручая [[Гамяюк]]. Корань «гом» інтэрпрэтуецца як праславянскі са значэннем «узвышша на ярам, нізінай», а суфікс «-юк» як «сцёрты» або старажытны інтэрнацыянальны геаграфічны тэрмін са значэннем «вада», «рака»<ref name=":02">Гомель: Энцикл. справ. / редкол.: И. П. Шамякин [и др.]. — Минск: БелСЭ, 1990. — С. 191.</ref><ref>Рогалев, А. Ф. Топонимический словарь Гомеля и Гомельского района [Текст] / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2012. — С. 65.</ref>. У 1649 годзе засведчаны варыянт назвы ручая «Гаме́йка», ''Homéjka'' («''od Homejki», «w Homejku»''<ref>1649, липня 10. — Під Гомелем. — Конфесати чотирьох полонених повстанців, в тому числі і фрагмент конфесати військового писаря // Мицик, Ю. Albaruthenica / о. Юрій Мицик. — Київ : Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Гру­шевського НАН України, 2009. — С. 176.</ref><ref>Документы об освободительной войне украинского народа. 1648—1654 гг. / Ин-т истории Акад. наук УССР. Архивное упр. при Совете Министров УССР. — Киев : Наукова думка, 1965. — С. 520.</ref>). Згодна з народна-этымалагічнай версіяй, назва Гомеля ўзнікла, калі плытагоны выкрыквалі «Го! Мель!», бо на Сажы было намыта шмат пяску<ref>Легенды і паданні. Мінск, 1983. № 356. С. 269.</ref>. == Герб == [[Файл:Gomel gerb 1560-1855-1997.jpg|thumb|[[герб Гомеля|Гербы Гомеля]]]] {{Main|Герб Гомеля}} 21 сакавіка 1560 годзе вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Аўгуст]] надаў гораду ''«печать местьскую з гербом Крыжа»''. Сучасны герб зацверджаны рашэннем Гомельскага гарвыканкама ад 16 ліпеня 1997 года -- "[[французскі шчыт]]" з блакітным полем і выявай залатой рысі. == Гісторыя == === Старажытнасць === Дакладная дата заснавання Гомеля невядома. Горад узнік у канцы І тыс. н.э. на землях [[радзімічы|радзімічаў]], у сутоках ракі [[Сож]] і ручая Гомій (Гамяюк). [[Дзядзінец]] старажытнага Гомеля размяшчаўся на мысе паміж правым берагам ракі і левым берагам ручая. Археалагічнымі раскопкамі і даследаваннямі, праведзенымі ў 1926 І. Юшчанкам, у 1975 [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. Ткачовым]], у 1986—1992 [[Алег Анатольевіч Макушнікаў|А. Макушнікавым]], выяўлены матэрыялы эпохі [[неаліт]]у і [[Бронзавы век на Беларусі|бронзавага веку]], [[Мілаградская культура|мілаградскай]], [[Зарубінецкая культура|зарубінецкай]], [[Калочынская культура|калочынскай]] культур, рэчы X—XIII ст. Самыя старажытныя гарадскія ўмацаванні датуюцца IX—XI ст. Першапачаткова частку мысавай тэрасы плошчай каля 1 га ахоўваў глыбокі роў. У XI—XII ст. дзядзінец з боку Сажа ўмацаваны абарончым земляным валам і драўляным частаколам. Надвальныя драўляныя канструкцыі ў XIII ст. згарэлі. У XII ст. плошча дзядзінца каля 1,4 га, на ім вялося каменнае будаўніцтва. З поўначы і захаду да дзядзінца прымыкаў умацаваны ровам [[вакольны горад]], які размяшчаўся паміж ярамі Гаміюк і [[Кіеўскі спуск (Гомель)|Кіеўскі спуск]]; у X ст. яго плошча 3—8 га, у XI—XIII ст. больш за 12 га. За вакольным горадам развіваліся пасады. У XII—XIII ст. агульная плошча горада не менш за 40 га. Насельніцтва жыло ў наземных і заглыбленых у зямлю пабудовах зрубнай і слупавой канструкцыі, займалася рамёствамі, гандлем, промысламі, земляробствам, жывёлагадоўляй. Верагодна, з XII ст. развіваліся апрацоўка [[бурштын]]у, паліванай керамікі. Першая пісьмовая згадка пра Гомель датуюцца 1142 годам, калі ён уваходзіў у [[Чарнігаўскае княства]]. У 1157 быў далучаны да [[Смаленскае княства|Смаленскага княства]], з 1161 зноў уладанне чарнігаўскіх Ольгавічаў. Напэўна ў 1239—1240 гадах Гомель быў разбураны і спалены [[Мангола-татарскае нашэсце|мангола-татарскімі заваёўнікамі]]. Пры археалагічных раскопках устаноўлена, што ўсе драўляныя пабудовы ў вакольным горадзе і на дзядзінцы загінулі ў вялікім пажары, у тым ліку майстэрня па вырабе зброі. У памяшканнях знойдзены схаваныя каштоўныя рэчы, за якімі іх уласнікі ўжо ніколі не вярнуліся. Наяўнасць у слаях абарончага вала крэпасці тыповых манголата-тарскіх стрэл-зрэзняў пераконвае, што горад быў узяты мангола-татарамі штурмам пасля адчайнага супраціўлення яго абаронцаў і зруйнаваны дашчэнту<ref name="Makušnikaŭ"/>. === У Вялікім Княстве Літоўскім === Каля 1335 года Гомель увайшоў у склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У канцы 14 ст. згадваецца сярод кіеўскіх гарадоў у «[[Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|Спісе гарадоў рускіх далёкіх і блізкіх]]»{{Няма АК}}. У 14—18 ст. існаваў [[Гомельскі замак]]. У 1446 годзе быў нададзены вялікім князем [[Казімір Ягелончык|Казімірам Ягелончыкам]] уцекачам з [[Вялікае Княства Маскоўскае|Масквы]] Васілю Яраславічу Бароўскаму, потым князю Івану Мажайскаму{{Няма АК}}. У 1500 годзе сын апошняга — Сімяон зноў вярнуўся ў Маскву, што стала падставай для актыўных ваенных дзеянняў паміж дзяржавамі. Заняты маскоўскімі войскамі, вызвалены войскамі ВКЛ 17 ліпеня 1535, цэнтр Гомельскага староства{{Няма АК}}. Пасля заключэння міру (1537) Гомель застаўся ў ВКЛ, у горадзе пабудаваны новы моцны дубовы замак, абнесены драўлянай сцяной і ровам з пад’ёмнымі мастамі.{{Няма АК}} 21 сакавіка 1562 года атрымаў [[магдэбургскае права]] і пячатку з выявай крыжа{{Няма АК}}. Рэканструкцыя тагачаснага герба Гомеля ўяўляе сабой у чырвоным полі сярэбраны кавалерскі крыж. {{няма АК 2|Колер поля і крыжа на самай справе невядомыя, магчыма, поле было блакітным, а крыж — залатым|18|06|2025}}. На італьянскай карце Азіі, надрукаванай (1565) Дж. Гастыльды горад называецца ''Homia'', на карце Еўропы галандца П. Планцыя (Амстэрдам, 1594) — ''Homei''{{Няма АК}}. З 1565 у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. Гомель — {{няма АК 2|старажытны цэнтр праваслаўя|18|06|2025}}, найстаражытнейшая вядомая па пісьмовых крыніцах праваслаўная царква (15 ст.) асвечана ў імя [[Мікола Цудатворац|Міколы Цудатворца]]{{Няма АК}}. Падчас паўстання [[Севярын Налівайка|С. Налівайкі]] (1595) Гомель быў захоплены паўстанцамі і спалены{{Няма АК}}. Падчас войнаў 1648—1667 гадоў моцна пацярпеў, некалькі разоў пераходзіў з рук у рукі{{Няма АК}}. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]] 1700—1721 у Гомелі размяшчаліся расійскія войскі пад камандаваннем А. Д. Меншыкава (1706), пасля перамогі ў [[бітва пры Лясной|бітве пры Лясной]] (1708) яны праходзілі праз горад{{Няма АК}} і {{няма АК 2|разбурылі яго|18|06|2025}}. У першай чвэрці 18 ст. у горадзе быў пабудаваны першы касцёл{{Няма АК}}. === У Расійскай імперыі === [[Файл:Gomel - Sovetskaya St - post office - former savoy.JPG|thumb|200px|left|Будынак Гомельскага філіяла РУП «Белпошта». Былы даходны дом купца Лейбы Маянца. Помнік архітэктуры. Вуліца Савецкая 8.]] [[Файл:Гомельскі палацава-паркавы комплекс. Помнік.JPG|thumb|230px|right|Помнік М. П. Румянцаву]] [[Файл:Gomel - National Bank.JPG|thumb|200px|left|Будынак Галоўнага ўпраўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь па Гомельскай вобласці. Былы Руска-Азіяцкі банк камерцыйнага крэдыту. Будынак 1910—1912 гг. пабудовы, помнік архітэктуры. Арх. Оскар Р. Мунц. Выкананы ў стылі неакласіцызму. Вуліца Савецкая 9.]] У склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] Гомель увайшоў пры [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першым падзеле Рэчы Паспалітай у 1772 годзе]], і быў канфіскаваны ў імператарскую казну. У 1775 годзе [[Кацярына II|імператрыца Кацярына II]] падарыла Гомель і Гомельскае староства ў вечнае спадчыннае валоданне вядомаму рускаму палкаводцу П. А. Румянцаву-Задунайскаму «для забавы». У 1779 годзе староства ўключала 82 вёскі з 12 665 дварамі. Румянцаў, не жадаючы прысутнасці ў сваім [[горад]]зе павятовых чыноўнікаў, дамогся ператварэння Гомеля ў прыватнаўласніцкае мястэчка пры ўмове пабудовы ім новага горада, дзе б размясціўся павятовы цэнтр. У 1796 годзе была створана [[Беларуская губерня]]. Горад стаў павятовым горадам Рагачоўскай правінцыі. Затым (1802) губерню падзялілі на дзве — [[Віцебская губерня|Віцебскую]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскую]]. Значная частка [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і Гомель былі ўключаныя ў Магілёўскую губерню. Пры ўтварэнні ў складзе Магілёўскай губерні паветаў, Гомель увайшоў у Беліцкі павет; яго адміністрацыя часова размясцілася ў [[Старая Беліца (Гомельскі раён)|мястэчку Беліца]], што ў 20 км на паўночны захад ад Гомеля (цяпер вёска Старая Беліца Гомельскага раёна). Будаўніцтва Румянцавым новага павятовага цэнтра — [[Навабеліцкі раён|Новай Беліцы]] — ажыццяўлялася ў 1777—1786 гадах на левым беразе [[Сож|ракі Сож]] у 3 вярстах ад Гомеля. У 1805—1826 гадах у вёсцы Студзёная Вада (цяпер у межах горада) дзейнічаў [[Студзенаводскі шклозавод|шклозавод]]<ref name="БЭ15">{{крыніцы/БелЭн|15|||219}}</ref>. У 1852 годзе новы ўладальнік Гомеля князь [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|І. Ф. Паскевіч]] перавёў павятовы цэнтр у Гомель з перайменаваннем павета ў Гомельскі, абвясціўшы Новую Беліцу заштатным горадам, а затым (1854) яна была далучаная да Гомеля ў якасці прадмесця (цяпер — [[Навабеліцкі раён|Навабеліцкі раён Гомеля]]). На аснове герба Новай Беліцы (1781) быў распрацаваны [[Герб Гомеля|герб Гомеля (1856)]]. Перыяд знаходжання Гомеля ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] адзначыўся бурным ростам насельніцтва, гарадской інфраструктуры, прамысловага патэнцыялу. П. А. Румянцаў замест драўлянага замка Чартарыйскіх у 1785—1793 гадах пабудаваў каменны палац, які затым неаднаразова дабудоўваўся наступнымі ўладальнікамі Гомеля. У 1809—1819 гадах па праекце архітэктара [[Джон Кларк (архітэктар)|Джона Кларка]] (жыў і працаваў у Гомелі ў 1800—1826 гадах) быў узведзены [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор]]. 8 лістапада 1819 года ў Гомелі адкрылася першая ў Расіі [[ланкастэрская школа]]. Яна была пабудаваная на цэнтральнай вуліцы Гомеля па праекце таго ж [[Джон Кларк (архітэктар)|Джона Кларка]]. Гэта быў цэлы комплекс будынкаў (галоўны корпус і чатыры флігелі, лазні, гумно, стайні) з зямельнымі ўгоддзямі, узорнай фермай і майстэрнямі. Гэта была першая навучальная ўстанова такога тыпу ў Расійскай імперыі. У горадзе сталі праводзіцца два штогадовыя [[кірмаш]]ы — студзеньскі (Васільеўскі) і вераснёвы (Узвіжанскі), у [[1840-я|1840-х гадах]] да іх дадаўся гадавы (Траецкі). У снежні 1796 года пасля смерці [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|П. А. Румянцава-Задунайскага]] ўладальнікам Гомеля стаў яго сын [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаў]]. Пры ім у Гомелі адкрыліся першая гімназія (1797), Гасціны двор, шкляны, кафляны, спіртавы заводы, ткацкая і прадзільная фабрыкі, пабудаваны пастаянны драўляны мост праз Сож. У 1822 годзе было скончана будаўніцтва [[касцёл]]а. Пры М. П. Румянцаве таксама адбылося ўмацаванне стараверскай абшчыны, пабудавана сінагога, аптэка і багадзельня. У 1793 годзе на беразе Сожа была пабудаваная [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]], якая ўяўляе сабой 3 пастаўленыя адзін на другі зрубы. У цяперашні час прызнаная помнікам [[Драўлянае дойлідства|драўлянага дойлідства]]. Пасля смерці М. П. Румянцава (1827) уладальнікам горада стаў яго брат [[Сяргей Пятровіч Румянцаў|С. П. Румянцаў]]. Пры ім былі пабудаваныя Траецкая царква і будынак духоўнага вучылішча. З прычыны безграшоўя С. П. Румянцаў заклаў Гомель у дзяржаўную казну Расійскай імперыі (1827) за 401,1 тыс. рублеў, а ў 1834 годзе, не маючы магчымасці пагасіць доўг, прадаў маёнтак казне. Палацавую частку горада набыў у яго князь І. Ф. Паскевіч-Эрыванскі, якому [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] падарыў (1838) астатнюю частку горада. Пры І. Ф. Паскевічу былі адкрытыя шкляная мануфактура, цукравы завод (1832), свечачны завод (1840), крупадзёрка (1853), некалькі лінна-вяровачных і лесапільных прадпрыемстваў, царкоўна-прыходскае аднакласнае вучылішча (у Новай Беліцы, 1835) народнае вучылішча (1841). У сярэдзіне XIX стагоддзя на тры гомельскія кірмашы штогод прывозілася тавару больш чым на 1 млн рублёў (39 % прывозу і 38 % рэалізацыі ўсіх тавараў Магілёўскай губерні). Гомельскі маёнтак І. Ф. Паскевіча складаўся з 8 эканомій з 209 662 дзесяцінамі зямлі. Выгаднае транспартна-геаграфічнае становішча спрыяла развіццю транспартнай сістэмы і далейшаму росту Гомеля як прамысловага цэнтра. У 1850 годзе праз Гомель прайшла [[шасейная дарога Санкт-Пецярбург — Адэса]] і першая ў Расіі [[тэлеграфная лінія Санкт-Пецярбург — Севастопаль]], у 1873 — [[Лібава-Роменская чыгунка]], у 1888 — [[Палескія чыгункі|Палеская чыгунка]]. На 1854 год у горадзе пражывала 10,1 тыс. насельніцтва і налічвалася 1219 будынкаў. Горад моцна пацярпеў ад пажару 1856 года, калі згарэла 540 дамоў. У сярэдзіне XIX стагоддзя склалася планіровачная схема горада, якая захавалася да нашага часу, з кампазіцыйным цэнтрам — палацам, паркам і цэнтральнай Саборнай плошчай з двух’ярусным гасціным дваром, гандлёвымі радамі, каталіцкім касцёлам, [[Ратуша, Гомель|ратушай]]. Дзве просталінейныя вуліцы Румянцаўская (у цяперашні час Савецкая) і Замкавая (цяпер праспект Леніна) стваралі двухпрамянёвую планіровачную сістэму. Праз Сож дзейнічаў 175-сажнёвы мост на плытах. На левым беразе знаходзілася насыпная плаціна з 9 драўлянымі мастамі (разбурана вясновай паводкай 1845 года). 25 верасня 1852 года Гомель атрымаў статус [[горад]]а, ён стаў цэнтрам павета Магілёўскай губерні. У 1854 годзе да яго быў далучаны горад Новая Беліца з 1646 жыхарамі (3 цагляныя, 302 драўляныя дамы, 2 драўляныя царквы, 2 габрэйскія малітоўныя школы, царкоўна-прыходская школа, крупяны завод, запалкавы завод, 4 ветраныя млыны). У 1857 годзе праз раку быў пабудаваны арачны мост. І. Ф. Паскевіч заснаваў вакол палаца парк, які стаў унікальным прыродным аб’ектам (цяпер Гомельскі палацава-паркавы ансамбль), тэатр. Пасля смерці І. Ф. Паскевіча ў 1856 годзе маёнтак перайшоў да яго сына [[Фёдар Іванавіч Паскевіч|Ф. І. Паскевіча]]. Пры ім былі заснаваныя 3 чугуналіцейныя прадпрыемствы, 2 цагляныя заводы, запалкавая фабрыка «Везувій», вуліцы пачалі асвятляцца газам (1873) і брукавацца (з 1879). Жонкай Фёдара Іванавіча Паскевіча Ірынай Іванаўнай у Гомелі быў заснаваны прытулак для малалетніх дзяўчынак, грамадства дапамогі навучэнцам (1878), пабудаваны будынак Гомельскага прытулку, мужчынская класічная гімназія, вочная лякарня. Княгіня спрыяла пабудове водаправода, утрымлівала іншыя ўстановы адукацыі і аховы здароўя. У 1912 годзе выдавалася газета «[[Отклики (1912)|Отклики]]». У 1913 годзе Гомель быў буйным прамысловым цэнтрам і налічваў 104,5 тысячы чалавек насельніцтва. Найбуйнейшымі прадпрыемствамі з’яўляліся механічныя майстэрні Лібава-Роменскай чыгункі і запалкавая фабрыка «Везувій». Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў Гомелі створана 8 шпіталяў і тылавая гаспадарка [[Варшаўская ваенная акруга|Варшаўскай ваеннай акругі]], Гомельскі перасыльны пункт, франтавыя майстэрні. Працавалі эвакуіраваныя з іншых гарадоў прадпрыемствы. <gallery caption="Віды дарэвалюцыйнага Гомеля" widths="180"> Sozh 19 century.jpg|Бераг ракі Сож, прыстань Homel Rumyantsev st 1890s.jpg|Выгляд на вуліцу Румянцэўскую GOMEL Zamkovayastreet vokzal.jpg|Замкавая вуліца і Вакзал GOMEL men gimnaziya.jpg|Мужчынская гімназія GomelSyn1.jpg|Вялікая сінагога, 1910 </gallery> === У савецкі перыяд === Савецкая ўлада ў Гомелі была ўсталявана 17 лістапада 1917 года. 1 сакавіка 1918 года горад занялі [[Германская імперская армія|германскія войскі]], захопнікі ліквідавалі органы савецкай улады і ўсталявалі акупацыйны рэжым. Тады ж, паміж [[Германская імперыя|Германіяй]] і [[Украінская цэнтральная рада|Украінскай цэнтральнай радай]] было дасягнута пагадненне ўключыць [[Беларускае Палессе]] ў межы [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]], у яе склад увайшоў і Гомель разам з паветам. [[Файл:Гомель. Высотка..jpg|thumb|злева|Вежа са шпілем, увенчаным зоркай у лаўровым вянку. Помнік архітэктуры. 1954 год пабудовы. Вуліца Савецкая 41]] [[Файл:Мемориальная плита коммунарам-чекистам.jpg|thumb|230px|Мемарыяльная пліта на магіле камунарам-чэкістам у скверы імя Ф. Э. Дзяржынскага]] Падчас [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] асноўнымі падзеямі сталі [[акупацыя]] Гомеля германскімі войскамі (1 сакавіка 1918), установа Гомельскай дырэкторыі (17 снежня 1918) і ўвод у Гомель войск [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]], уваходжанне горада ў склад Украінскай дзяржавы і адкрыццё ўкраінскага тэатра, адступленне [[Немцы|немцаў]] і захоп горада войскамі [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] (14 студзеня 1919). Найбуйнейшым у Гомелі выступам супраць бальшавікоў стала [[Стракапытаўскае паўстанне]]: паўстанцы захапілі стратэгічныя аб’екты і расстралялі членаў савецкага кіраўніцтва горада, але самі былі разбіты Чырвонай арміяй<ref name=":1"/>. У 1919 годзе Гомель стаў цэнтрам створанай [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні РСФСР]]. Пасля заканчэння ваенных дзеянняў пачалося аднаўленне прамысловасці і транспарту. У ліпені 1920 года пачалі працу суднарамонтныя майстэрні (з 1935 -- суднарамонтны завод). У 1921 годзе ўступіла ў строй фабрыка «Палесдрук» (створана на базе некалькіх дробных паліграфічных майстэрняў). У 1922-1924 створана фабрыка «Труд», хлебакамбінат. 29 красавіка 1923 года пачала работу 1-я чарга гарадской электрастанцыі. 4 лістапада 1928 года адкрыты рух на чыгуначнай лініі Навабеліца — Прылукі. У 1928 годзе пачалося будаўніцтва [[Гомсельмаш|завода «Гомсельмаш»]], у 1929 годзе — мясакамбіната, у 1930 годзе — тлушчавага камбінату, у 1929-1932 гадах пабудаваны дрэваапрацоўчы камбінат. У 1933 годзе заснаваны рачны порт. [[Файл:10 рублей Гомеля БНР 1918 реверс.jpg|thumb|right|230px|[[Боны гомельскага гарадскога самакіравання|10 рублёў Гомельскага гарадскога самакіравання]], 1918]] У 1926 годзе на Гомельшчыне працавала камісія Палітбюро ЦК ВКП(б), якая прызнала беларускі характар насельніцтва губерні, хаця і адзначала нізкі ўзровень яго самасазнання і адмоўныя адносіны да беларусізацыі. Згодна з прынятым раней рашэннем аб далучэнні да БССР раёнаў з пераважна беларускім насельніцтвам 18.11.1926 Палітбюро ЦК ВКП(б) пастанавіла далучыць Гомельскі і рэчыцкі паветы Гомельскай губерні ў склад БССР<ref name="EHB-2"/><ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия"/>. 1 — 2.12.1926 гэту прапанову адобрыў аб’яднаны пленум Гомельскага губкама і гаркама ВКП(б)<ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия"/>. У перыяд [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]] створана фабрыка «[[Камінтэрн (прадпрыемства)|Камінтэрн]]», паравоз-вагонарамонтны завод, завод «[[Гомсельмаш]]», іншыя прадпрыемствы. Да 1940 года ў горадзе налічвалася 264 прамысловых прадпрыемствы, па аб’ёме прадукцыі Гомель займаў 3-е месца ў БССР пасля [[Мінск]]а і [[Віцебск]]а, яго ўдзельная вага складала 16,6 % прамысловасці БССР. Функцыянавалі настаўніцкі і лесатэхнічны інстытуты, 2 НДІ. [[Вермахт|Нямецка-фашысцкія войскі]] ўвайшлі ў Гомель 19 жніўня 1941 года. За 28 месяцаў акупацыі [[Нацыянал-сацыялізм|нацысты]] знішчылі больш за 50 тысяч яго жыхароў, звыш 30 тысяч чалавек сагналі на катаржныя работы ў Германію, сцерлі з паверхні зямлі 5100 самых лепшых будынкаў. У перасыльным лагеры для ваеннапалонных [[Дулаг 121]] загубілі каля 100 тысяч былых байцоў Чырвонай Арміі. Не паспелі эвакуіравацца [[яўрэі]] Гомеля, якія складалі да вайны 29,38 % ад агульнай колькасці жыхароў<ref name=":1"/>, практычна цалкам былі знішчаны ў [[Гомельскае гета|Гомельскім гета]]. Горад быў вызвалены 26 лістапада 1943 года войскамі [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]] ў выніку [[Гомельска-Рэчыцкая аперацыя|Гомельска-Рэчыцкай аперацыі]]. Пасля вайны пачалося імклівае аднаўленне горада. Да 1950 года аднавілі сваю працу амаль усе прадпрыемствы даваеннага часу<ref name=":1"/>. 7 кастрычніка 1957 года ў склад горада ўключаны вёскі [[Прудок (Гомель)|Прудок]] [[Пакалюбіцкі сельсавет|Пакалюбіцкага сельсавета]], вёска [[Якубаўка (Гомель)|Якубаўка]] і пасёлак [[Чапаева (Гомель)|імя Чапаева]] [[Улукаўскі сельсавет|Улукаўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёсак Прудок, Якубаўка і пасёлка імя Чапаева, Гомельскага раёна ад 7 кастрычніка 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 10.</ref>, 25 чэрвеня 1960 года — вёска [[Ляшчынец]] [[Давыдаўскі сельсавет (Гомельскі раён)|Давыдаўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 25 чэрвеня 1960 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёскі Ляшчынец Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>, 25 чэрвеня 1963 года — вёска [[Паўлава (Гомель)|Паўлава]] Давыдаўскага сельсавета, пасёлкі [[Масцішча (Гомель)|Масцішча]] і [[Хутар (Гомельскі раён)|Хутар]] [[Сеўрукоўскі сельсавет|Сеўрукоўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 25 чэрвеня 1963 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля населеных пунктаў Паўлава Давыдаўскага сельсавета, Масцішча і Хутар Сеўрукоўскага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 21 (1021).</ref>, 19 мая 1965 года — вёска [[Ніжні Брылёў]] [[Красненскі сельсавет (Гомельскі раён)|Красненскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 19 мая 1965 г. Аб уключэнні <nowiki>населенага</nowiki> пункта Ніжні Брылёў Красненскага сельсавета Гомельскага раёна ў мяжу горада Гомеля // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 19 (1099).</ref>, 29 красавіка 1968 года — пасёлак [[Сонечны (Гомель)|Сонечны]] і вёска [[Падгорная (Гомель)|Падгорная]] Давыдаўскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 29 красавіка 1968 г. Аб уключэнні ў мяжу горада Гомеля пасёлка Сонечны і вёскі Падгорная Давыдаўскага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 13 (1207).</ref>, 6 красавіка 1972 года — пасёлак [[Чырвоны Кастрычнік (жылы раён)|Чырвоны Кастрычнік]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 6 красавіка 1972 г. Аб уключэнні ў састаў горада Гомеля пасёлка Красны Акцябр Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 11 (1349).</ref>, 1 жніўня 1974 года — вёска [[Валатава (вёска)|Валатава]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР № 389—VIII ад 1 жніўня 1974 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёскі Валатова Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 23 (1433).</ref>, 23 лютага 1983 года — пасёлак [[Спадарожнік Міру]], вёска [[Старая Мільча]] і большая частка вёскі [[Новая Мільча (Гомель)|Новая Мільча]] Красненскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 23 лютага 1983 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля пасёлка Спадарожнік Міру, вёскі Старая Мільча і часткі вёскі Новая Мільча Красненскага сельсавета Гомельскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 6 (1740).</ref>, 12 мая 1983 года — пасёлак [[Будзёнаўскі (Гомель)|Будзёнаўскі]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 12 мая 1983 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля пасёлка Будзёнаўскі Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 14 (1748).</ref> За поспехі ў працы Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 4 снежня 1970 года Гомель быў узнагароджаны ордэнам [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|Працоўнага Чырвонага Сцяга]]<ref>[https://newspaper.gomelhistory.by/2000-e/2008/gomij-gomej-gomel-vexi-istorii/ Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://tutejszy.ru/gomelskaya/gomelskij/gomel/160-istoriya-gomelya История Гомеля]{{ref-ru}}</ref>. Вялікую шкоду гораду нанесла [[Чарнобыльская катастрофа|аварыя на Чарнобыльскай АЭС]] у 1986 годзе. Гомель апынуўся ў зоне [[Радыеактыўнасць|радыеактыўнага заражэння]]. Экалагічную сітуацыю пагоршыў глыбокі эканамічны крызіс, які пачаўся ў канцы 1980-х гадоў. Гэта паслужыла прычынай рэзкага зніжэння ўзроўню жыцця і дэпапуляцыі на працягу 1990-х гадоў. У 1991 годзе Гомель стаў часткай якая абвясціла незалежнасць Беларусі<ref name=":1"/>. === У Рэспубліцы Беларусь === [[Файл:Gomel. House in a new area.jpg|thumb|250px|Дом у новым мікрараёне Гомеля]] У першую палову 1990-х гадоў Гомель, як і ўся Беларусь, быў ахоплены вострым эканамічным крызісам, смяротнасць стала перавышаць нараджальнасць, аб'ёмы эканамічнага вытворчасці рэзка знізіліся. З 1996 года пачалося паступовае адраджэнне. Пабудаваны новыя аб’екты (Прыгарадны чыгуначны вакзал, Лядовы палац, тры вяслярных базы, рэканструяваны Цэнтральны стадыён, палац гульнявых відаў спорту, Палац водных відаў спорту і іншыя), рэканструяваны асноўныя славутасці, адкрываюцца новыя тралейбусныя лініі, устаноўлены помнікі [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаву]], [[Кірыла Тураўскі|Кірыле Тураўскаму]], [[Янка Купала|Янку Купалу]], пабудаваныя новыя жылыя мікрараёны. У цяперашні час Гомель па колькасці [[насельніцтва]] (530,7 тысячы чалавек), плошчы тэрыторыі (135,4 км²) і прамысловай вытворчасці з’яўляецца другім горадам [[Беларусь|Беларусі]] пасля сталіцы. У горадзе налічваецца 795 вуліц, працягласцю 478,4 км, 26 транспартных пуцеправодаў і мастоў. Неад’емнай часткай аблічча сучаснага горада стаў пешаходны мост праз раку Сож даўжынёй 243 м, які злучыў адміністрацыйны цэнтр горада і выдатную левабярэжную зону адпачынку гамяльчан. Горад па праву лічыцца адным з самых зялёных у Беларусі. Дрэвы, хмызнякі і кветкі займаюць больш за 660 га. {|class="graytable" |+Будынкі савецкага перыяду<br /><span class="subcaption"></span> |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Улица Ленина..JPG|250px]] |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Здание советской эпохи..JPG|250px]] |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Сталинка..JPG|250px]] |} == Насельніцтва == Пасля далучэння Гомеля да Расійскай імперыі і стварэння рысы аселасці, Гомель паступова становіцца адным з цэнтраў рассялення яўрэйскага насельніцтва Расіі. Паводле перапісу 1897 гады ў Гомелі пражывала каля 25 %. У 1903 годзе ў Гомелі адбыўся яўрэйскі пагром. У 1926 годзе яўрэі складалі каля 35 % насельніцтва Гомелю. Масавая эміграцыя яўрэяў з Гомеля прыйшлася на канец 1980 — пачатак 1990 гадоў, у выніку чаго яўрэйскае насельніцтва горада ў 1999 годзе ў параўнанні з 1979 годам скарацілася ў 6,5 разоў, дасягнуўшы адзнакі 4029 чалавек. Колькасць працаўнікоў, занятых у народнай гаспадарцы, складае каля 192 тыс. чалавек, у тым ліку ў прамысловасці — каля 69 тыс. чалавек. Нацыянальны склад: беларусы — 76,7 % ад агульнай колькасці, рускія — 16,9 %, украінцы — 5,1 %. У агульнай колькасці насельніцтва 55 % складаюць жанчыны і 45 % — мужчыны. <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:470000 till:550000 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:470000 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:470000 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:2009 from:470000 till:477079 bar:2010 from:470000 till:484466 bar:2011 from:470000 till:491790 bar:2012 from:470000 till:498075 bar:2013 from:470000 till:505362 bar:2014 from:470000 till:512314 bar:2015 from:470000 till:516976 bar:2016 from:470000 till:521452 bar:2018 from:470000 till:535693 bar:2023 from:470000 till:501802 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline></center> </div> * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 477&nbsp;079 чал.; 2009 год — 482&nbsp;652 чал. (перапіс)<ref name="belstat2009"/>; 2010 год — 484&nbsp;466 чал.; 2011 год — 491&nbsp;790 чал.; 2012 год — 498&nbsp;075 чал.; 2013 год — 505&nbsp;362 чал.; 2014 год — 512&nbsp;314 чал.; 2015 год — 516&nbsp;976 чал.<ref name="2015-Estimate"/>; 2016 год — 521&nbsp;452 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 535&nbsp;229 чал.<ref name="2017-Estimate"/>, 2023 год — 501&nbsp;802 чал. У зборніку Demographia World Urban Areas за 2023 год, сярод 1000 найбуйнейшых агламерацый свету Гомельская агламерацыя 758-я па колькасці насельніцтва.<ref>{{Cite web|lang=Руская|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title="World urban areas" (PDF)}}</ref> == Эканоміка == [[Файл:RailwayStationGomel-2.jpg|thumb|[[Гомель (станцыя)|Чыгуначны вакзал]]]] Буйны прамысловы цэнтр Беларусі. Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі ([[радыёзавод]], завод станочных вузлоў, [[СтанкаГомель|станкабудаўнічы імя Кірава («СтанкаГомель»)]], Гомсельмаш, пускавых рухавікоў, [[Гомельскі ліцейны завод]] «Цэнтраліт»), хімічнай ([[Гомельскі хімічны завод|хімічны завод]]), лясной, электратэхнічнай ([[Ратон (прадпрыемства)|ААТ «Ратон»]]), цэлюлозна-папяровай, лёгкай («[[Камінтэрн (прадпрыемства)|Камінтэрн]]»), харчовай прамысловасці ([[Спартак (кандытарская фабрыка)|кандытарская фабрыка «Спартак»]], «Малочныя прадукты», Гомельскі мясакамбінат), будаўнічых матэрыялаў («Гомельбудматэрыялы»), [[Гомельскі лікёра-гарэлачны завод]]. Гомель — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы: «Гомель», «Верас», «Дынама», «У палёт», «Кастрычніцкая», «Сож», «Турыст», гасцінічны комплекс «Уют», Гомельскага дзяржаўнага цырка, «Навучальна-метадычны цэнтр прафсаюзаў» («Надзея»). == Транспарт == [[Файл:Аўтобус МАЗ-215.169.jpg|міні|Аўтобус МАЗ-215 на вуліцы Гомеля]] [[Файл:Тралейбус 321Д.jpg|міні|Тралейбус БКМ-321D на вуліцы Гомеля]] Вузел чыгунак і аўтадарог. Чыгуначны вузел з напрамкамі на [[Жлобін]], [[Калінкавічы]], [[Бабруйск]], [[Чарнігаў]]. Порт на рацэ [[Сож]]. Недалёка ад горада размешчаны [[Аэрапорт Гомель]] (пагранічны пункт пропуску). Грамадскі транспарт у Гомелі прадстаўлены [[гомельскі тралейбус|тралейбусамі]], аўтобусамі, маршрутнымі таксі. [[Гомельскі тралейбус|Тралейбусны рух у Гомелі]] адкрыты 20 мая 1962 года і налічвае 29 маршрутаў. Працягласць вулічнай сеткі з транспартнымі лініямі складае каля 74 км, а агульная працягласць тралейбусных шляхоў — 475 км. Рухомы састаў прадстаўлены машынамі [[АКСМ-201]], [[АКСМ-321]], [[АКСМ-213]]. Лік аўтобусных маршрутаў больш за 70 агульнай працягласцю каля 670 кіламетраў, для шэрага маршрутаў існуюць экспрэс-варыянты. Рухомы састаў — у асноўным аўтобусы [[МАЗ-105]], [[МАЗ-107]], [[МАЗ-103]], меней прадстаўлены [[МАЗ-203]],[[МАЗ-206]], з 2014 года актыўна закупляюцца аўтобусы асабліва вялікай умяшчальнасці, нізкападлогавыя [[МАЗ-215]]. На экспрэс-маршрутах выкарыстоўваюцца аўтобусы Радзіміч-А092. Дзейнічае 24 лініі маршрутных таксі, на лініях працуюць пераважна мікрааўтобусы [[Ford Transit]], Газэль, Mercedes-Benz, Peugeot. Некалькі разоў планавалася пабудаваць [[Гомельскi трамвай|трамвайную сістэму ў Гомелі]]. == Культура == Дзейнічаюць 4 творчыя саюзы, 3 тэатры ([[Гомельскі абласны драматычны тэатр|Абласны драмтэатр]], [[Гомельскі дзяржаўны тэатр лялек|тэатр лялек]], [[Гомельскі гарадскі маладзёжны тэатр|маладзёжны тэатр]]), 3 [[Кінатэатры Гомеля|кінатэатры]], філармонія, [[Гомельскі дзяржаўны цырк|цырк]], 3 выставачныя залы, шэраг іншых музеяў, помнік архітэктуры XVIII—XIX стст. [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|палацава-паркавы ансамбль Румянцавых-Паскевічаў]], [[Музейна-мастацкі цэнтр Гомеля|Музейна-мастацкі цэнтр]], [[Гомельскі абласны музей ваеннай славы]], каледж мастацтваў, мастацкая галерэя, мастацкае вучылішча, [[Гомельскія гарадскія аркестры|гарадскія сімфанічны і духавы аркестры]], 7 дзіцячых музычных школ і школ мастацтваў, адна харэаграфічная і адна мастацкая школы, шэраг цэнтраў і палацаў культуры, бібліятэк (у тым ліку самая вялікая ў Гомельскай вобласці [[Гомельская абласная ўніверсальная бібліятэка імя У. І. Леніна]]). Штогод праводзіцца каля 20 фестываляў, у тым ліку міжнародныя: фестываль харэаграфічнага мастацтва «Сожскі карагод», тэатральны фестываль «Славянскія тэатральныя сустрэчы», маладзёжныя музычныя — «Арт-сесія», «Рэнесанс гітары», фестываль рок-музыкі «Go-Fest», адкрытыя міжнародныя турніры па спартыўных танцах. Арганізуюцца дзясяткі выставак. У горадзе існуюць клубы [[Гістарычная рэканструкцыя|гістарычнай рэканструкцыі]] эпохі Высокага [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]], Позняга [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Дзейнасць клубаў падтрымліваецца інтэрнэт-форумам «Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі»<ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум»"/>. '''Гомельскія клубы гістарычнай рэканструкцыі эпохі Сярэдневякоўя (у парадку ўзнікнення)<ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы»"/>''' * «Сцяг Алега Святаславіча». Год заснавання — 1998. Кірунак дзейнасці — [[Русь|Паўднёва-Рускія княствы]] ў 12—13 стагоддзях. У цяперашні час існуюць у выглядзе кампаніі сяброў. Працягваюць займацца гістарычнай рэканструкцыяй і бяруць удзел у фестывалях. * «Старая Вежа». Год заснавання — 2001. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура і духоўныя каштоўнасці [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] канца 13 — пачатку 16 стагоддзяў. Праводзіць жнівеньскія рыцарскія пешыя турніры. У 2008 годзе — чацвёрты. Мае статус «закрытага» (толькі для ўдзельнікаў) рэгіянальнага мерапрыемства<ref name="«фест»"/>. * «Грыдні Мсціслава Глебавіча». Дата заснавання — 21 лютага 2004. Кірунак дзейнасці — гарадская культура Паўднёва-Рускіх княстваў у 13 стагоддзі («ад Калкі да Нашэсця»)<ref name="«Грыдни»"/>. * Клуб старадаўняга танца «Турдыён». Дата заснавання — 17 верасня 2006. Кірунак дзейнасці — вывучэнне еўрапейскіх танцаў эпохі [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]], [[Адраджэнне|Адраджэння]] і інш. аж да 17 стагоддзя (контрдансы). * «Morgenstern» (Ранішняя Зорка). Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] 14-15 стагоддзяў. * «Залатая рысь». Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура [[Гісторыя Польшчы|Польскага Каралеўства]] 14—16 стагоддзяў. Рэканструкцыя эпохі [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Гомелі прадстаўлена падраздзяленнем «Пошук» ваенна-патрыятычнага клуба «Гонар» і прыватнымі асобамі. == У культуры == У мастацкай культуры вобраз Гомеля фарміруецца на стыку некалькіх ключавых гістарычных і ландшафтных кантэкстаў. У класічным выяўленчым мастацтве XIX — пачатку XX стагоддзя дамінуе рэпрэзентацыя горада, выбудаваная вакол архітэктурнай дамінанты [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|Палацава-паркавага ансамбля Румянцавых і Паскевічаў]]. У літаратуры першай чвэрці XX стагоддзя Гомель выступае як адзін з ключавых этнакультурных і гандлёва-транспартных вузлоў яўрэйскага насельніцтва ў межах былой [[Мяжа аселасці|мяжы аселасці]]. Значны пласт савецкага пасляваеннага мастацтва (літаратура, жывапіс, кінематограф) канцэптуалізуе Гомель праз прызму геапалітычных катастроф XX стагоддзя і іх пераадолення. Горад рубяжа XX—XXI стагоддзяў асэнсоўваецца мясцовай музычнай культурай праз прызму лакальнай вулічнай ідэнтычнасці буйнога прамысловага цэнтра. === Выяўленчае мастацтва === Палацава-паркавы ансамбль [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|Румянцавых]] і [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Паскевічаў]] пісалі на палотнах [[Марцін Залескі|Марціна Залескага]], [[Адам Ідзкоўскі|Адама Ідзкоўскага]] і [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]. [[Георгій Крыскентавіч Лукомскі|Георгій Лукомскі]] стварыў пейзаж з відам [[Паляўнічы домік (Гомель)|Паляўнічага доміка]]. Нямецкі мастак Вальтэр Цайзінг<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://picryl.com/search?q=%23walter%2Bzeising|title=Search, download and print PICRYL - Public Domain Media Search Engine images, albums, collections|website=PICRYL - Public Domain Media Search Engine|access-date=2026-06-03}}</ref>, вайсковаслужбовец кайзераўскай арміі, стварыў серыю алоўкавых зарысовак Гомеля часоў акупацыі ў гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Віктар Казачэнка ў жывапісным творы «Мітынг працоўных у Гомелі 30 кастрычніка 1917 года» паказаў святкаванне перамогі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]<ref>{{Cite web|url=http://artgomel.com/kurators/kazachenko_v.html|title=Художник Казаченко Виктор - Ушедшие - Гомельские художники|website=artgomel.com|access-date=2026-06-03}}</ref>. У серыі замалёвак «Гарады Беларусі ў вайне» Сяргей Святліцкі паказаў і Гомель часоў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]<ref>{{Cite web|url=http://svetlitskie.ru/pages/255/|title=Сергей Павлович Светлицкий|website=svetlitskie.ru|access-date=2026-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20260529175343/http://svetlitskie.ru/pages/255/|archive-date=29 мая 2026|url-status=dead}}</ref>. Сяргей Атрошчанка прысвяціў палатно ўрачыстасці з нагоды вызвалення горада ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў («Мітынг у вызваленым Гомелі»)<ref name=":0">https://yavarda.ru/gomel.html</ref>. Індустрыяльныя пейзажы першых пасляваенных дзесяцігоддзяў адлюстраваны ў працах Уладзіміра Рыкаліна<ref>{{Cite web|url=https://www.palacegomel.by/index.php?newsid=1855|title=Выставка живописи Владимира Алексеевича Рыкалина «Городу над Сожем посвящается…» » Гомельский дворцово-парковый ансамбль|website=www.palacegomel.by|access-date=2026-06-03|archive-date=15 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250415025358/https://www.palacegomel.by/index.php?newsid=1855|url-status=dead}}</ref>. Мірнае гарадское паўсядзённае жыццё другой паловы XX стагоддзя выяўлена на графічных і жывапісных працах Івана Мядзведзева<ref>{{Cite web|url=https://gorbibl.gomel.by/ru/index.php?newsid=1296|title=Музей автографа приглашает!|website=Сеть публичных библиотек города Гомеля|access-date=2026-06-03|url-status=dead}}</ref>. Не толькі горад, але і рака Сож знайшлі адлюстраванне ў творчасці Барыса Звінагродскага<ref>{{Cite web|url=http://artgomel.com/kurators/zvinogrodskij_b.html|title=Художник Борис Звиногродский - Ушедшие - Гомельские художники|website=artgomel.com|access-date=2026-06-03}}</ref>. Вядомы савецкі жывапісец і ўраджэнец Гомеля {{нп3|Нисский, Георгий Григорьевич|Георгій Ніскі|ru|Нисский, Георгий Григорьевич}} прысвяціў роднаму гораду эцюд з відам палаца і парку<ref name=":0" />. === Літаратура === На рубяжы XIX—XX стагоддзяў Гомель стаў адным з цэнтраў зараджэння новай яўрэйскай літаратуры<ref>{{Cite web|url=https://muse.jhu.edu/pub/56/article/904506|title=Hebrew Gomel:Space, Genre, Modernity|author=Natasha Gordinsky, Rafi Tsirkin-Sadan|website=muse.jhu.edu|access-date=2026-06-03}}</ref>. Жыццё ў Гомелі апісана ў апавяданнях і аповесцях такіх пісьменнікаў-мадэрністаў, як [[Гершон Шофман]], [[Ёсеф Хаім Брэнер]] і [[Уры Гнесін]]. У прозе дваццатага стагоддзя горад фігуруе ў рамане [[Ілья Рыгоравіч Эрэнбург|Іллі Эрэнбурга]] «Бурнае жыццё Лазіка Ройтшванца». У беларускай літаратуры Гомель уплецены ў творы пра [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] і пасляваеннае жыццё. Горад адыгрывае сімвалічную ролю ў раманах «Трывожнае шчасце» [[Іван Шамякін|Івана Шамякіна]] і «Палеская хроніка» [[Іван Мележ|Івана Мележа]]. Вобраз Гомеля як месца сюжэтнай развязкі ў сучаснай прыгодніцкай прозе прадстаўлены ў аповесці [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэя Федарэнкі]] «Афганская шкатулка». === Кінематограф === У кінематографе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] Гомель выступаў у якасці прасторы для здымак некалькіх мастацкіх фільмаў. Пазнавальныя гарадскія лакацыі (вуліца Савецкая, праспект Леніна, раён рачнога порта, пешаходны мост праз раку Сож, тэрыторыя палацава-паркавага ансамбля) паслужылі дэкарацыямі для карцін: «[[Вялікія перагоны|Вялікія перагоны]]» (1971), «{{нп3|Ні слова пра футбол|Ні слова пра футбол|ru|Ни слова о футболе}}» (1973), «[[Ясь і Яніна]]» (1974) і «{{нп3|З кошкі ўсё і пачалося…|З кошкі ўсё і пачалося…|ru|С кошки всё и началось…}}» (1982). === Музыка === У музычнай культуры пачатку 2000-х гадоў Гомель быў адным з цэнтраў беларускага [[хіп-хоп]]у. Гарадская тэматыка і вулічная ідэнтычнасць адлюстраваны ў творчасці праекта «Городская тоска»<ref>{{Cite web|url=https://gorbibl.gomel.by/index.php?do=static&page=museum&id=194|title=Проект "Музей автографа" » Сеть публичных библиотек города Гомеля|website=gorbibl.gomel.by|access-date=2026-06-03|url-status=dead}}</ref> (трэкі «Гомель — Ганновер», «Гомельский бит», «Gomel City», «Кто стоит за этим») і ў альбоме рэпера [[Серёга]] «Хроника парнишки с гомельских улиц». == Клімат == {{Клімат горада |Горад_род=Гомеля |Становішча = left |Крыніца=[http://pogoda.ru.net/climate/33041.htm Надвор'е і клімат] | Сту_сяр=-4.2 | Сту_сяр_апад=36 | Лют_сяр=-3.5 | Лют_сяр_апад=35 | Сак_сяр=1.3 | Сак_сяр_апад=36 | Кра_сяр=9.0 | Кра_сяр_апад=35 | Май_сяр=15.0 | Май_сяр_апад=64 | Чэр_сяр=18.6 | Чэр_сяр_апад=73 | Ліп_сяр=20.4 | Ліп_сяр_апад=100 | Жні_сяр=19.3 | Жні_сяр_апад=56 | Вер_сяр=13.7 | Вер_сяр_апад=52 | Кас_сяр=7.4 | Кас_сяр_апад=58 | Ліс_сяр=1.6 | Ліс_сяр_апад=45 | Сне_сяр=-2.7 | Сне_сяр_апад=42 | Год_сяр=8.0 | Год_сяр_апад=632 | Сту_сяр_мін=-6.9 | Сту_сяр_макс=-2.0 | Лют_сяр_мін=-7.1 | Лют_сяр_макс=-1.2 | Сак_сяр_мін=-2.8 | Сак_сяр_макс=4.6 | Кра_сяр_мін=4.1 | Кра_сяр_макс=13.2 | Май_сяр_мін=9.6 | Май_сяр_макс=20.2 | Чэр_сяр_мін=12.9 | Чэр_сяр_макс=23.2 | Ліп_сяр_мін=14.8 | Ліп_сяр_макс=25.2 | Жні_сяр_мін=13.6 | Жні_сяр_макс=24.3 | Вер_сяр_мін=8.7 | Вер_сяр_макс=18.1 | Кас_сяр_мін=3.7 | Кас_сяр_макс=11.3 | Ліс_сяр_мін=-1.4 | Ліс_сяр_макс=3.6 | Сне_сяр_мін=-5.6 | Сне_сяр_макс=-1.0 | Год_сяр_мін=3.6 | Год_сяр_макс=11.6 | Сту_а_макс=9.6 | Сту_а_мін=-35.0 | Лют_а_макс=15.8 | Лют_а_мін=-35.1 | Сак_а_макс=21.5 | Сак_а_мін=-33.7 | Кра_а_макс=29.3 | Кра_а_мін=-13.6 | Май_а_макс=32.5 | Май_а_мін=-2.5 | Чэр_а_макс=36.2 | Чэр_а_мін=-0.2 | Ліп_а_макс=37.9 | Ліп_а_мін=6.0 | Жні_а_макс=38.9 | Жні_а_мін=1.2 | Вер_а_макс=34.9 | Вер_а_мін=-3.6 | Кас_а_макс=27.5 | Кас_а_мін=-12.0 | Ліс_а_макс=18.0 | Ліс_а_мін=-21.7 | Сне_а_макс=11.6 | Сне_а_мін=-30.8 | Год_а_макс=38.9 | Год_а_мін=-35.1 |}} Найвялікшая месячная колькасць ападкаў — 236 мм (ліпень 2000 г), найменшая месячная колькасць ападкаў — 0,8 мм (кастрычнік 2021 г). == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Раёны і насельніцтва Гомеля (Беларусь).png|thumb|right|300px|Раёны Гомеля і іх насельніцтва.]] Горад падзяляецца на 4 раёны: * [[Навабеліцкі раён]] * [[Савецкі раён (Гомель)|Савецкі раён]] * [[Цэнтральны раён (Гомель)|Цэнтральны раён]] * [[Чыгуначны раён (Гомель)|Чыгуначны раён]] Па меры разрастання горада Гомеля, у яго склад былі ўключаны некаторыя населеныя пункты: * 2007 — вёскі [[Давыдаўка (Гомельскі раён)|Давыдаўка]] і [[Хутар (Гомельскі раён)|Хутар]]. * 2010 — пасёлак [[Красны Маяк]] увайшоў у гарадскую мяжу горада Гомеля, і адпаведна быў выключаны са складу [[Улукаўскі сельсавет|Улукоўскага сельсавета]]<ref name="pravo"/>. * 2016 — рабочы пасёлак [[Касцюкоўка]]. == Славутасці == [[Файл:Belarus-Homel-Palace of Pashkevichs-10.jpg|thumb|right|Палац Румянцавых і Паскевічаў]] [[Файл:Gomel-park-truba.JPG|thumb|left|180px|[[Вежа агляду]]]] За больш чым восем стагоддзяў гісторыі славутасцей у Гомелі захавалася досыць шмат. Асноўная іх частка адносіцца да канца XVIII—XIX стагоддзяў. Усе яны сканцэнтраваны ў цэнтральнай частцы горада. Асноўныя славутасці: * [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль]]<ref name="Гомельскі палацава-паркавы ансамбль"/>, закладзены пры графе Румянцаве-Задунайскім (першым гаспадары горада пасля падзелу Рэчы Паспалітай); * [[Палац Румянцавых — Паскевічаў]]; * [[Капліца-пахавальня Паскевічаў]]; * [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор]], адноўлены ў канцы 1980-х. У гады Савецкай улады ў саборы быў [[планетарый]]; * 35-метровая [[вежа агляду]] (труба былога цукровага завода князя Паскевіча); * [[Паляўнічы домік (Гомель)|Паляўнічы домік]] (летняя рэзідэнцыя Паскевічаў); * [[Зімовы сад (Гомель)|Зімовы сад]]; * [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Гомель)|Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]]; * [[Свята-Мікольскі мужчынскі манастыр (Гомель)|Мікольская царква]]; * [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Гомель)|Свята-Аляксандра-Неўская царква]]; * [[Свята-Мікалаеўская царква (Гомель)|Свята-Мікалаеўская царква]]; * [[Царква Іверскай іконы Маці Божай (Гомель)|Царква Іверскай іконы Маці Божай]]; * [[Свята-Міхайлаўская царква (Гомель)|Свята-Міхайлаўская царква]] * [[Свята-Панцеляймонаўская царква (Гомель)|Свята-Панцеляймонаўская царква]] * [[Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага (Гомель)|Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага]] * Будынак гомельскага «рускага тракціра» * Будынак Гомельскага духоўнага вучылішча * Будынак Гомельскай ланкастарскай школы * Будынак аднаго з карпусоў бальніцы хуткай медыцынскай дапамогі * Будынак былой [[Гарадская дума|Гарадской думы]]; * Будынак былой [[Будынак Аляксандраўскай гімназіі (Гомель)|Аляксандраўскай гімназіі]] (арх. [[С. Д. Шабунеўскі]]); * Будынак былой гасцініцы «[[Савой]]» (арх. С. Д. Шабунеўскі) * [[Мемарыял «Вечны агонь» (Гомель)|Мемарыял «Вечны агонь»]] * [[Мемарыял «Алея Герояў» (Гомель)|Мемарыяльны комплекс і Алея Герояў]] * [[Мемарыял «Курган Славы» (Гомель)|Курган Славы]] * і многія іншыя. Для агляду горада папулярны кола агляду і [[вежа агляду]], размешчаныя ў парку ў некалькіх сотнях метраў ад палацавага комплексу і якія зараз знаходзіцца на рамонце (дадзеныя на 10/05/10). Паколькі [[рэльеф]] Гомеля адносна раўнінны, вышыні будынкаў цалкам хапае для агляду горада. З новых&nbsp;— будынак стацыянарнага [[Гомельскі дзяржаўны цырк|цырка]], пабудаванага ў 1972 годзе, мае форму [[Лятаючая талерка|лятаючай талеркі]], адзін з самых скандальных у той час будынкаў краіны, які не ўпісваецца ў стандартныя праекты [[сацыялістычны рэалізм|сацрэалізму]]; брацкая магіла савецкіх воінаў з Вечным агнём і статуяй салдата на [[Плошча Працы, Гомель|плошчы Працы]] і іншыя [[Помнікі Гомеля|помнікі]]. == Старшыні гарвыканкама == * 1956 — снежань 1957 — [[Міхаіл Андрэевіч Кліменка]]; … * да лістапада 2012 — [[Віктар Піліпец]]; * з 19 лістапада 2012 — [[Пётр Аляксеевіч Кірычэнка]]; * з 12 снежня 2022 — [[Уладзімір Аляксандравіч Прывалаў]]<ref name="belta-2022">[https://blr.belta.by/president/view/kadravy-dzen-u-lukashenki-novyja-kirauniki-u-raenah-i-inshyja-naznachenni-122560-2022/ Кадравы дзень у Лукашэнкі. Новыя кіраўнікі ў раёнах і іншыя назначэнні] // [[БелТА]]. 12 снежня 2022</ref>. * з 12 мая 2026 — [[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]]<ref>{{Cite web|url=https://times.by/news/lukashenko-naznachil-novogo-mera-gomelya|title=Назначен новый мэр Гомеля}}</ref> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Гомеля|Ганаровыя грамадзяне Гомеля}} Сярод знакамітых людзей, чый жыццёвы шлях пачынаўся ў Гомелі, можна назваць такіх выдатных дзеячаў, як [[Андрэй Андрэевіч Грамыка]] (Міністр замежных спраў СССР) і [[Павел Восіпавіч Сухі]] (савецкі авіяканструктар), якім у Гомелі ўсталяваныя бронзавыя бюсты (як двойчы героям сацыялістычнай працы), [[Іван Данілавіч Чарняхоўскі|І. Д. Чарняхоўскі]]. Адна з вуліц горада названа ў гонар братоў Герояў Савецкага Саюза [[Пётр Ільіч Лізюкоў|Пятра]] і [[Аляксандр Ільіч Лізюкоў|Аляксандра]] і камандзіра партызанскага атрада [[Яўген Ільіч Лізюкоў|Яўгена]] Лізюковых, якія нарадзіліся ў Гомелі. У Гомелі нарадзіўся вядомы савецкі матэматык [[Леў Генрыкавіч Шнірэльман]] і географ А. Г. Ісачэнка. У 1888 годзе ў Гомелі нарадзіўся выдатны савецкі геолаг, геахімік і мінералог, акадэмік АН УЗССР [[Аляксандр Сяргеевіч Уклонскі]]. У 1920-я гады ў Гомелі таксама жыў і працаваў выдатны псіхолаг [[Леў Сямёнавіч Выгоцкі]]. З сучасных знакамітасцей, якія нарадзіліся ў Гомелі, — папулярны рэп-спявакт [[Серёга]]. У 1981 годзе ў Гомелі нарадзіліся сучасныя беларускія пісьменніцы [[Аксана Бязлепкіна]] і [[Югася Каляда]]. Да Чарнобыльскай аварыі ў 1986 годзе ў Гомелі пражывалі бацькі тэнісісткі [[Марыя Шарапава|Марыі Шарапавай]]. У 1986 годзе ў Гомельскім цырку падчас выступлення трагічна загінула цыркавая артыстка Ірына Асмус, вядомая ўсёй краіне па ролі Ірыскі ў «Абвгдэйцы» (16 сакавіка 1986 гады). Іншы вядомы чалавек, які памёр у Гомелі, — акцёр [[Уладзіслаў Вацлававіч Дваржэцкі]], вядомы па ролях Ільіна з фільма «Зямля Саннікава» і прынца Дакара ў «Капітане Нэма». == Гарады-пабрацімы == Спіс [[Параднёныя гарады|гарадоў-пабрацімаў]] Гомеля<ref name="gorod"/>: * {{Сцяг Шатландыі|20px}} <s>[[Абердын]]</s> ({{lang-en|Aberdeen}}), [[Шатландыя]] * {{Сцяг Францыі|20px}} [[Клермон-Феран]] ({{lang-fr|Clermont-Ferrand}}), [[Францыя]] * {{Сцяг Латвіі|20px}} [[Ліепая]] ({{lang-lv|Liepāja}}), [[Латвія]] * {{Сцяг Польшчы|20px}} <s>[[Радам]]</s> ({{lang-pl|Radom}}), [[Польшча]] * {{Сцяг Канады|20px}} [[Грэйтэр-Садберы|Садберы]] ({{lang-en|Sudbury}}), [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]], [[Канада]] * {{Сцяг Украіны|20px}} [[Сакы|Сакі]] ({{lang-uk|Саки}}, {{lang-crh|Saq, Сакъ}}), [[Украіна]], [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]] * {{Сцяг Украіны|20px}} [[Чарнігаў]] ({{lang-uk|Чернігів}}), [[Украіна]] * {{Сцяг Чэхіі|20px}} [[Чэске-Будзеёвіцы]] ({{lang-cs|České Budějovice}}), [[Чэхія]] * {{Сцяг Расіі|20px}} [[Бранск]], [[Расія]] == Гл. таксама == * [[Gods Tower]] * [[Гомельская забастоўка чыгуначнікаў 1918 – 1919]] * [[Гомельская арганізацыя анархістаў-камуністаў]] * [[Гомельская настаўніцкая семінарыя]] * [[Гомельская сацыял-дэмакратычная група]] * [[Спіс вуліц Гомеля]] * [[Гомельскі абласны клінічны шпіталь інвалідаў Вялікай Айчыннай вайны]] * [[Энергія Гомель]] * [[Атава (Гомель)|Атава (Газета)]] == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="belstat2009">[https://web.archive.org/web/20111103030623/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/national_structure_gomel.rar Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. Национальный состав населения Гомельской области.] {{ref-ru}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="Makušnikaŭ">Макушников О. В поисках древнего Гомия. — Гомель, 1994. С. 54.</ref> <ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.</ref> <ref name="EHB-2">''Сяргей Хоміч.'' Узбуйненне БССР // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] / Рэдкал.: Г. п. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 6. Кн. 1: Пузыны—Усая. — С. 566-567. — 592 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0241-8.</ref> <ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия">''Н. И. Каминский.'' Укрупнение БССР // Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. Т. 1. История. Общественный и государственный строй. Законодательство и право. Административно-территориальное деление. Населенные пункты. Международные связи / Ред. кол.: П. У. Бровка и др. Мн.: Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии, 1979. - С. 705. - 768 с. - 50 000 экз.</ref> <ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум»">[http://forum.historicus.info/index.php Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110201024455/http://forum.historicus.info/index.php |date=1 лютага 2011 }}</ref> <ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы»">[http://forum.historicus.info/viewforum.php?f=8 Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118230000/http://forum.historicus.info/viewforum.php?f=8 |date=18 студзеня 2012 }}</ref> <ref name="«фест»">[http://naviny.by/rubrics/culture/2008/08/01/ic_news_117_294837/ Рыцарский фест «Старая вежа» открылся под Гомелем] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090408120656/http://naviny.by/rubrics/culture/2008/08/01/ic_news_117_294837/ |date=8 красавіка 2009 }}</ref> <ref name="«Грыдни»">[http://gridni.org/be/ «Грыдні Мсціслава Глебавіча» — гомельскі клуб гістарычнага мадэлявання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101230185000/http://gridni.org/be/ |date=30 снежня 2010 }}</ref> <ref name="pravo">[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P31000123 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 1 сакавіка 2010 г. № 123]{{Недаступная спасылка}}</ref> <ref name="Гомельскі палацава-паркавы ансамбль">[http://www.palacegomel.by/ Государственное историко-культурное учреждение «Гомельский дворцово-парковый ансамбль»]</ref> <ref name="gorod">[http://www.gorod.gomel.by/page.aspx?module=text&page_id=35&section_id=45 Города-побратимы Гомеля]</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Энцыклапедычныя даведнікі пра гарады Беларусі|Гомель}} * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гомель||331—334}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Homieĺ|Гомель}} * [https://locator.by/gomel Карта Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170704181756/http://locator.by/gomel |date=4 ліпеня 2017 }} {{OSM relation|163244|Гомель}} * [http://vseogomele.net/ Неафіцыйны сайт горада Гомеля — «Усё аб Гомелі»] * [http://www.radzima.org/be/gorad/gomely.html Здымкі на Radzima.org] * [http://vseogomele.net/history/?category=history&material=1 Гісторыя горада Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100316113253/http://vseogomele.net/history/?category=history&material=1 |date=16 сакавіка 2010 }} * [http://vseogomele.net/history/?category=war&material=1 Гомель у ваенны перыяд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100315124117/http://vseogomele.net/history/?category=war&material=1 |date=15 сакавіка 2010 }} * [http://gomeltrans.net/ Грамадскі транспарт у Гомелі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080216001107/http://gomeltrans.net/foto/ |date=16 лютага 2008 }} * [http://gomeltrans.net/foto/gomel.shtml Фотаздымкі Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080228004034/http://gomeltrans.net/foto/gomel.shtml |date=28 лютага 2008 }} * [http://gomeltrans.net/gomel/history/ Падрабязная Гісторыя Гомеля] {{Ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080604090237/http://gomeltrans.net/gomel/history/ |date=4 чэрвеня 2008 }} * [http://gomelcity.net/info/hist.html Кароткія звесткі пра Гомель] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130508143703/http://gomelcity.net/info/hist.html |date=8 мая 2013 }} * [http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (станам на 1 студзеня 2011 г.) {{Гарадскія раёны Гомеля}} {{Гістарычныя раёны Гомеля}} {{Гомельскі раён}} {{Гомельская вобласць}} {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Культурная сталіца СНД}} {{Населеныя пункты на Іпуці}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гомель| ]] [[Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Іпуці]] 6fw8h8i07ljt2u55692dxfm0jg5y8hm Докшыцы 0 14886 5210998 5203108 2026-10-03T15:05:20Z K.shytal 58227 /* Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай */ дапаўненне 5210998 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Докшыцаў}} [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxiczane''<ref name="pamiać" />, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай === Докшыцы ўзніклі не пазней за XIV ст., як сяло ў складзе [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], частка якой належала віленскаму ваяводзе [[Войцех Манівід|Войцеху Манівіду]]. Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў грамаце вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзенай 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ёй Манівід атрымаў пацвярджэнне на сёлы і сялян-даннікаў у Харэцкай воласці, сярод якіх названы даннікі «доксычане» (''doxyczane''). Пасля смерці Манівіда (1423) Докшыцы перайшлі да яго сына [[Івашка Манівідавіч|Яна (Івашкі) Манівідавіча]], у 1485 г. — да [[Войцех Янавіч Манівід|Войцеха]], сына Яна (Івашкі). Пасля яго смерці (1475) спадкаемцамі манівідавай спадчыны сталі дзве сястры — Ядвіга (жонка [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]) і Соф’я (жонка [[Мікалай Радзівілавіч|Мікалая Радзівілавіча]]). Пры падзеле спадчыннай уласнасці частка двароў у Докшыцах дасталася Ядвізе, частка — Соф’і. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1514 годзе ўпершыню згадваецца праваслаўная царква. Паводле [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]], пасля перамогі ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] вялікі гетман літоўскі [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]] зрабіў ахвяраванні для шэрагу цэркваў, у тым ліку ў Докшыцах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2f5451fc-ac35-4779-aae1-dac37ad6e87e?page=174|аўтар=Tyszkiewicz, Eustachy|загаловак=Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd|год=1847|месца=Wilno|старонкі=149}}</ref>. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. [[Файл:Stanisłaŭ IV Kiška. Станіслаў IV Кішка (XVIII).jpg|thumb|злева|200px|Станіслаў Кішка, біскуп жамойцкі, заснавальнік касцёла і парафіяльнай школы ў Докшыцах.]]Пасля смерці (1600) Ганны Кішчынай Докшыцы належалі яе сыну Станіславу Кішку (памёр у 1617 г.), а фактычна сынам апошняга. З іх [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшоў з кальвінізму ў каталіцтва і пазней стаў жамойцкім біскупам, у 1608 г. ён заснаваў у Докшыцах драўляны касцёл і падараваў яму фальварак Туркі. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Дамашы (Лагойскі раён)|Дамашы]] і [[Таргуны]] [[капітул]]у [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]. Левабярэжную частку Докшыц у сярэдзіне XVIII ст. набыў у спадкаемцаў Кішкаў менскі кашталян Юдзінскі, які потым прадаў яе Антонію Гутаровічу. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] Докшыцы моцна пацярпелі. У 1655 годзе праз беларускія землі па лініі [[Слуцк]] — [[Менск]] — Докшыцы — [[Дзісна]] планавалася правесці мяжу паміж Масквой і Швецыяй, але маскоўскі цар [[Аляксей Міхайлавіч]] адмовіўся ад прапановы шведскага боку. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну 1700—1721 гадоў]] Докшыцы ў 1708 годзе апынуліся на шляху шведскага корпуса генерала [[А. Левенгаўпт]]а. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны ў 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пачало працаваць брацтва св. Тройцы. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|200px|Пажар на сядзібе ў Докшыцах. [[Альбрэхт Адам]], 1812]] У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="160" heights="150" perrow="4" caption="Гістарычныя выявы Докшыц"> Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (1920-29).jpg|Касцёл Святой Тройцы, 20-я гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Pakroŭskaja. Докшыцы, Барысаўская, Пакроўская (1903-40).jpg|Свята-Пакроўская царква, фота пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Połackaja, Bahasłoŭskaja. Докшыцы, Полацкая, Докшицы, Свято-Иоанно-Богословская церковь, Докшицы, Dokszyce, cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty(1900-19).jpg|Царква Св. Яна Багаслова, фрагмент паштоўкі пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (S. Dzikoŭski, 1925).jpg|Рынак. Фота: Станіслаў Дзікоўскі, 1925 г. Файл:Dokšycy. Докшыцы (1919-39).jpg|Шэсце падчас польскай дзяржаўнай урачыстасці на вул. Пілсудскага. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Докшыцы, Барысаўская, школа, Докшицы, школа, Dokszyce, szkoła powszechna (1929-39).jpg|7-гадовая пачатковая школа, фота міжваеннага перыяду. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1930-39).jpg|Магістрат горада Докшыцы. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] d6gzjdn04s09emmwd31ul4xui7e67ad 5211000 5210998 2026-10-03T15:34:52Z K.shytal 58227 /* Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай */ дапаўненне 5211000 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Докшыцаў}} [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxiczane''<ref name="pamiać" />, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай === Докшыцы ўзніклі не пазней за XIV ст., як сяло ў складзе [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], частка якой належала віленскаму ваяводзе [[Войцех Манівід|Войцеху Манівіду]]. Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў грамаце вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзенай 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ёй Манівід атрымаў пацвярджэнне на сёлы і сялян-даннікаў у Харэцкай воласці, сярод якіх названы даннікі «доксычане» (''doxyczane''). Пасля смерці Манівіда (1423) Докшыцы перайшлі да яго сына [[Івашка Манівідавіч|Яна (Івашкі) Манівідавіча]], у 1485 г. — да [[Войцех Янавіч Манівід|Войцеха]], сына Яна (Івашкі). Пасля яго смерці (1475) спадкаемцамі манівідавай спадчыны сталі дзве сястры — Ядвіга (жонка [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]) і Соф’я (жонка [[Мікалай Радзівілавіч|Мікалая Радзівілавіча]]). Пры падзеле спадчыннай уласнасці частка двароў у Докшыцах дасталася Ядвізе, частка — Соф’і. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1514 годзе ўпершыню згадваецца праваслаўная царква. Паводле [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]], пасля перамогі ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] вялікі гетман літоўскі [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]] зрабіў ахвяраванні для шэрагу цэркваў, у тым ліку ў Докшыцах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2f5451fc-ac35-4779-aae1-dac37ad6e87e?page=174|аўтар=Tyszkiewicz, Eustachy|загаловак=Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd|год=1847|месца=Wilno|старонкі=149}}</ref>. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. [[Файл:Stanisłaŭ IV Kiška. Станіслаў IV Кішка (XVIII).jpg|thumb|злева|200px|Станіслаў Кішка, біскуп жамойцкі, заснавальнік касцёла і парафіяльнай школы ў Докшыцах.]]Пасля смерці (1600) Ганны Кішчынай Докшыцы належалі яе сыну Станіславу Кішку (памёр у 1617 г.), а фактычна сынам апошняга. З іх [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшоў з кальвінізму ў каталіцтва і пазней стаў жамойцкім біскупам, у 1608 г. ён заснаваў у Докшыцах драўляны касцёл і падараваў яму фальварак Туркі. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Дамашы (Лагойскі раён)|Дамашы]] і [[Таргуны]] [[капітул]]у [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]. Левабярэжную частку Докшыц у сярэдзіне XVIII ст. набыў у спадкаемцаў Кішкаў менскі кашталян Юдзінскі, які потым прадаў яе Антонію Гутаровічу. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] Докшыцы моцна пацярпелі. У 1655 годзе праз беларускія землі па лініі [[Слуцк]] — [[Менск]] — Докшыцы — [[Дзісна]] планавалася правесці мяжу паміж Масквой і Швецыяй, але маскоўскі цар [[Аляксей Міхайлавіч]] адмовіўся ад прапановы шведскага боку. У 1682 годзе ў Докшыцах - дзве грэка-каталіцкія царквы: царква Святой Тройцы ў правабярэжнай частцы і царква святога Іллі - у левабярэжнай<ref>{{Кніга|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/lis/01/%D0%B2%D1%96%D0%B7%D1%96%D1%82%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E_1680-1682_%D0%B3%D0%B3..html|загаловак=Візіты уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680-1682 гг.|адказны=складальнік Дзяніс Лісейчыкаў|год=2009|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|старонкі=67|isbn=978-985-6901-23-5}}</ref>. Першая знаходзілася на сучаснай вул. Горкага, другая - на сучаснай вул. Савецкай каля скрыжавання з вул. Карла Маркса. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну 1700—1721 гадоў]] Докшыцы ў 1708 годзе апынуліся на шляху шведскага корпуса генерала [[А. Левенгаўпт]]а. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны ў 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пачало працаваць брацтва св. Тройцы. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|200px|Пажар на сядзібе ў Докшыцах. [[Альбрэхт Адам]], 1812]] У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="160" heights="150" perrow="4" caption="Гістарычныя выявы Докшыц"> Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (1920-29).jpg|Касцёл Святой Тройцы, 20-я гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Pakroŭskaja. Докшыцы, Барысаўская, Пакроўская (1903-40).jpg|Свята-Пакроўская царква, фота пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Połackaja, Bahasłoŭskaja. Докшыцы, Полацкая, Докшицы, Свято-Иоанно-Богословская церковь, Докшицы, Dokszyce, cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty(1900-19).jpg|Царква Св. Яна Багаслова, фрагмент паштоўкі пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (S. Dzikoŭski, 1925).jpg|Рынак. Фота: Станіслаў Дзікоўскі, 1925 г. Файл:Dokšycy. Докшыцы (1919-39).jpg|Шэсце падчас польскай дзяржаўнай урачыстасці на вул. Пілсудскага. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Докшыцы, Барысаўская, школа, Докшицы, школа, Dokszyce, szkoła powszechna (1929-39).jpg|7-гадовая пачатковая школа, фота міжваеннага перыяду. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1930-39).jpg|Магістрат горада Докшыцы. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] 78d38uwe8f8d1fm2b2ab3mar84fchci 5211001 5211000 2026-10-03T15:44:23Z K.shytal 58227 /* Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай */ 5211001 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Докшыцаў}} [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxiczane''<ref name="pamiać" />, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай === Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзеным 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ім Вітаўт пацвярджаў правы ўласнасці [[Войцех Манівід|Войцеха Манівіда]] на сёлы і сялян-даннікаў у [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], сярод якіх названы даннікі ''«доксычане»'' (''doxyczane'')<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nasevich.net/page/pamyac-gist-dakum-khronika-dokshyckaga-r-na-2004|title=Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Докшыцкага р-на (2004)|author=Насевіч, Вячаслаў|website=Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича}}</ref>. Пасля смерці Манівіда (1423) Докшыцы перайшлі да яго сына [[Івашка Манівідавіч|Яна (Івашкі) Манівідавіча]], у 1485 г. — да [[Войцех Янавіч Манівід|Войцеха]], сына Яна (Івашкі). Пасля яго смерці (1475) спадкаемцамі манівідавай спадчыны сталі дзве сястры — Ядвіга (жонка [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]) і Соф’я (жонка [[Мікалай Радзівілавіч|Мікалая Радзівілавіча]]). Пры падзеле спадчыннай уласнасці частка двароў у Докшыцах дасталася Ядвізе, частка — Соф’і. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1514 годзе ўпершыню згадваецца праваслаўная царква. Паводле [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]], пасля перамогі ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] вялікі гетман літоўскі [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]] зрабіў ахвяраванні для шэрагу цэркваў, у тым ліку ў Докшыцах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2f5451fc-ac35-4779-aae1-dac37ad6e87e?page=174|аўтар=Tyszkiewicz, Eustachy|загаловак=Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd|год=1847|месца=Wilno|старонкі=149}}</ref>. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. [[Файл:Stanisłaŭ IV Kiška. Станіслаў IV Кішка (XVIII).jpg|thumb|злева|200px|Станіслаў Кішка, біскуп жамойцкі, заснавальнік касцёла і парафіяльнай школы ў Докшыцах.]]Пасля смерці (1600) Ганны Кішчынай Докшыцы належалі яе сыну Станіславу Кішку (памёр у 1617 г.), а фактычна сынам апошняга. З іх [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшоў з кальвінізму ў каталіцтва і пазней стаў жамойцкім біскупам, у 1608 г. ён заснаваў у Докшыцах драўляны касцёл і падараваў яму фальварак Туркі. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Дамашы (Лагойскі раён)|Дамашы]] і [[Таргуны]] [[капітул]]у [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]. Левабярэжную частку Докшыц у сярэдзіне XVIII ст. набыў у спадкаемцаў Кішкаў менскі кашталян Юдзінскі, які потым прадаў яе Антонію Гутаровічу. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] Докшыцы моцна пацярпелі. У 1655 годзе праз беларускія землі па лініі [[Слуцк]] — [[Менск]] — Докшыцы — [[Дзісна]] планавалася правесці мяжу паміж Масквой і Швецыяй, але маскоўскі цар [[Аляксей Міхайлавіч]] адмовіўся ад прапановы шведскага боку. У 1682 годзе ў Докшыцах - дзве грэка-каталіцкія царквы: царква Святой Тройцы ў правабярэжнай частцы і царква святога Іллі - у левабярэжнай<ref>{{Кніга|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/lis/01/%D0%B2%D1%96%D0%B7%D1%96%D1%82%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E_1680-1682_%D0%B3%D0%B3..html|загаловак=Візіты уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680-1682 гг.|адказны=складальнік Дзяніс Лісейчыкаў|год=2009|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|старонкі=67|isbn=978-985-6901-23-5}}</ref>. Першая знаходзілася на сучаснай вул. Горкага, другая - на сучаснай вул. Савецкай каля скрыжавання з вул. Карла Маркса. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну 1700—1721 гадоў]] Докшыцы ў 1708 годзе апынуліся на шляху шведскага корпуса генерала [[А. Левенгаўпт]]а. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны ў 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пачало працаваць брацтва св. Тройцы. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|200px|Пажар на сядзібе ў Докшыцах. [[Альбрэхт Адам]], 1812]] У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="160" heights="150" perrow="4" caption="Гістарычныя выявы Докшыц"> Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (1920-29).jpg|Касцёл Святой Тройцы, 20-я гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Pakroŭskaja. Докшыцы, Барысаўская, Пакроўская (1903-40).jpg|Свята-Пакроўская царква, фота пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Połackaja, Bahasłoŭskaja. Докшыцы, Полацкая, Докшицы, Свято-Иоанно-Богословская церковь, Докшицы, Dokszyce, cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty(1900-19).jpg|Царква Св. Яна Багаслова, фрагмент паштоўкі пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (S. Dzikoŭski, 1925).jpg|Рынак. Фота: Станіслаў Дзікоўскі, 1925 г. Файл:Dokšycy. Докшыцы (1919-39).jpg|Шэсце падчас польскай дзяржаўнай урачыстасці на вул. Пілсудскага. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Докшыцы, Барысаўская, школа, Докшицы, школа, Dokszyce, szkoła powszechna (1929-39).jpg|7-гадовая пачатковая школа, фота міжваеннага перыяду. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1930-39).jpg|Магістрат горада Докшыцы. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] 8o87rror0jzvlxafk5kfa17uavmlt8k 5211002 5211001 2026-10-03T15:45:46Z K.shytal 58227 /* Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай */ абнаўленне звестак, дапаўненне 5211002 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Докшыцаў}} [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxiczane''<ref name="pamiać" />, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай === Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзеным 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ім Вітаўт пацвярджаў правы ўласнасці [[Войцех Манівід|Войцеха Манівіда]] на сёлы і ''"даннікаў мядовых, інакш [[Бортніцтва|бортнікаў]]"'' у [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], сярод якіх названы ''«доксычане»'' (''doxyczane'')<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nasevich.net/page/pamyac-gist-dakum-khronika-dokshyckaga-r-na-2004|title=Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Докшыцкага р-на (2004)|author=Насевіч, Вячаслаў|website=Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича}}</ref>. Пасля смерці Манівіда (1423) Докшыцы перайшлі да яго сына [[Івашка Манівідавіч|Яна (Івашкі) Манівідавіча]], у 1485 г. — да [[Войцех Янавіч Манівід|Войцеха]], сына Яна (Івашкі). Пасля яго смерці (1475) спадкаемцамі манівідавай спадчыны сталі дзве сястры — Ядвіга (жонка [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]) і Соф’я (жонка [[Мікалай Радзівілавіч|Мікалая Радзівілавіча]]). Пры падзеле спадчыннай уласнасці частка двароў у Докшыцах дасталася Ядвізе, частка — Соф’і. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1514 годзе ўпершыню згадваецца праваслаўная царква. Паводле [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]], пасля перамогі ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] вялікі гетман літоўскі [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]] зрабіў ахвяраванні для шэрагу цэркваў, у тым ліку ў Докшыцах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2f5451fc-ac35-4779-aae1-dac37ad6e87e?page=174|аўтар=Tyszkiewicz, Eustachy|загаловак=Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd|год=1847|месца=Wilno|старонкі=149}}</ref>. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. [[Файл:Stanisłaŭ IV Kiška. Станіслаў IV Кішка (XVIII).jpg|thumb|злева|200px|Станіслаў Кішка, біскуп жамойцкі, заснавальнік касцёла і парафіяльнай школы ў Докшыцах.]]Пасля смерці (1600) Ганны Кішчынай Докшыцы належалі яе сыну Станіславу Кішку (памёр у 1617 г.), а фактычна сынам апошняга. З іх [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшоў з кальвінізму ў каталіцтва і пазней стаў жамойцкім біскупам, у 1608 г. ён заснаваў у Докшыцах драўляны касцёл і падараваў яму фальварак Туркі. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Дамашы (Лагойскі раён)|Дамашы]] і [[Таргуны]] [[капітул]]у [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]. Левабярэжную частку Докшыц у сярэдзіне XVIII ст. набыў у спадкаемцаў Кішкаў менскі кашталян Юдзінскі, які потым прадаў яе Антонію Гутаровічу. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] Докшыцы моцна пацярпелі. У 1655 годзе праз беларускія землі па лініі [[Слуцк]] — [[Менск]] — Докшыцы — [[Дзісна]] планавалася правесці мяжу паміж Масквой і Швецыяй, але маскоўскі цар [[Аляксей Міхайлавіч]] адмовіўся ад прапановы шведскага боку. У 1682 годзе ў Докшыцах - дзве грэка-каталіцкія царквы: царква Святой Тройцы ў правабярэжнай частцы і царква святога Іллі - у левабярэжнай<ref>{{Кніга|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/lis/01/%D0%B2%D1%96%D0%B7%D1%96%D1%82%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E_1680-1682_%D0%B3%D0%B3..html|загаловак=Візіты уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680-1682 гг.|адказны=складальнік Дзяніс Лісейчыкаў|год=2009|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|старонкі=67|isbn=978-985-6901-23-5}}</ref>. Першая знаходзілася на сучаснай вул. Горкага, другая - на сучаснай вул. Савецкай каля скрыжавання з вул. Карла Маркса. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну 1700—1721 гадоў]] Докшыцы ў 1708 годзе апынуліся на шляху шведскага корпуса генерала [[А. Левенгаўпт]]а. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны ў 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пачало працаваць брацтва св. Тройцы. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|200px|Пажар на сядзібе ў Докшыцах. [[Альбрэхт Адам]], 1812]] У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="160" heights="150" perrow="4" caption="Гістарычныя выявы Докшыц"> Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (1920-29).jpg|Касцёл Святой Тройцы, 20-я гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Pakroŭskaja. Докшыцы, Барысаўская, Пакроўская (1903-40).jpg|Свята-Пакроўская царква, фота пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Połackaja, Bahasłoŭskaja. Докшыцы, Полацкая, Докшицы, Свято-Иоанно-Богословская церковь, Докшицы, Dokszyce, cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty(1900-19).jpg|Царква Св. Яна Багаслова, фрагмент паштоўкі пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (S. Dzikoŭski, 1925).jpg|Рынак. Фота: Станіслаў Дзікоўскі, 1925 г. Файл:Dokšycy. Докшыцы (1919-39).jpg|Шэсце падчас польскай дзяржаўнай урачыстасці на вул. Пілсудскага. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Докшыцы, Барысаўская, школа, Докшицы, школа, Dokszyce, szkoła powszechna (1929-39).jpg|7-гадовая пачатковая школа, фота міжваеннага перыяду. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1930-39).jpg|Магістрат горада Докшыцы. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] l0ik17l4distf2nelxs0vhxbm50n302 5211251 5211002 2026-10-04T11:50:51Z K.shytal 58227 /* Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай */ удакладненне 5211251 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Докшыцаў}} [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxiczane''<ref name="pamiać" />, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай === Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзеным 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ім Вітаўт пацвярджаў правы ўласнасці [[Войцех Манівід|Войцеха Манівіда]] на сёлы і ''"даннікаў мядовых, інакш [[Бортніцтва|бортнікаў]]"'' у [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], сярод якіх названы ''«доксычане»'' (''doxyczane'')<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://nasevich.net/page/pamyac-gist-dakum-khronika-dokshyckaga-r-na-2004|title=Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Докшыцкага р-на (2004)|author=Насевіч, Вячаслаў|website=Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича}}</ref>. У 1475 годзе докшыцкія даннікі былі падзеленыя паміж дзвюмя ўнучкамі Войцеха Манівіда - Соф'яй, жонкай [[Мікалай Радзівіл Стары|Мікалая Радзівіла Старога]] і Ганнай (жонкай [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]])<ref name=":1" />. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1514 годзе ўпершыню згадваецца праваслаўная царква. Паводле [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]], пасля перамогі ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] вялікі гетман літоўскі [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]] зрабіў ахвяраванні для шэрагу цэркваў, у тым ліку ў Докшыцах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2f5451fc-ac35-4779-aae1-dac37ad6e87e?page=174|аўтар=Tyszkiewicz, Eustachy|загаловак=Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd|год=1847|месца=Wilno|старонкі=149}}</ref>. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. [[Файл:Stanisłaŭ IV Kiška. Станіслаў IV Кішка (XVIII).jpg|thumb|злева|200px|Станіслаў Кішка, біскуп жамойцкі, заснавальнік касцёла і парафіяльнай школы ў Докшыцах.]]Пасля смерці (1600) Ганны Кішчынай Докшыцы належалі яе сыну Станіславу Кішку (памёр у 1617 г.), а фактычна сынам апошняга. З іх [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшоў з кальвінізму ў каталіцтва і пазней стаў жамойцкім біскупам, у 1608 г. ён заснаваў у Докшыцах драўляны касцёл і падараваў яму фальварак Туркі. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Дамашы (Лагойскі раён)|Дамашы]] і [[Таргуны]] [[капітул]]у [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]. Левабярэжную частку Докшыц у сярэдзіне XVIII ст. набыў у спадкаемцаў Кішкаў менскі кашталян Юдзінскі, які потым прадаў яе Антонію Гутаровічу. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] Докшыцы моцна пацярпелі. У 1655 годзе праз беларускія землі па лініі [[Слуцк]] — [[Менск]] — Докшыцы — [[Дзісна]] планавалася правесці мяжу паміж Масквой і Швецыяй, але маскоўскі цар [[Аляксей Міхайлавіч]] адмовіўся ад прапановы шведскага боку. У 1682 годзе ў Докшыцах - дзве грэка-каталіцкія царквы: царква Святой Тройцы ў правабярэжнай частцы і царква святога Іллі - у левабярэжнай<ref>{{Кніга|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/lis/01/%D0%B2%D1%96%D0%B7%D1%96%D1%82%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E_1680-1682_%D0%B3%D0%B3..html|загаловак=Візіты уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680-1682 гг.|адказны=складальнік Дзяніс Лісейчыкаў|год=2009|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|старонкі=67|isbn=978-985-6901-23-5}}</ref>. Першая знаходзілася на сучаснай вул. Горкага, другая - на сучаснай вул. Савецкай каля скрыжавання з вул. Карла Маркса. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну 1700—1721 гадоў]] Докшыцы ў 1708 годзе апынуліся на шляху шведскага корпуса генерала [[А. Левенгаўпт]]а. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны ў 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пачало працаваць брацтва св. Тройцы. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|200px|Пажар на сядзібе ў Докшыцах. [[Альбрэхт Адам]], 1812]] У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="160" heights="150" perrow="4" caption="Гістарычныя выявы Докшыц"> Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (1920-29).jpg|Касцёл Святой Тройцы, 20-я гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Pakroŭskaja. Докшыцы, Барысаўская, Пакроўская (1903-40).jpg|Свята-Пакроўская царква, фота пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Połackaja, Bahasłoŭskaja. Докшыцы, Полацкая, Докшицы, Свято-Иоанно-Богословская церковь, Докшицы, Dokszyce, cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty(1900-19).jpg|Царква Св. Яна Багаслова, фрагмент паштоўкі пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (S. Dzikoŭski, 1925).jpg|Рынак. Фота: Станіслаў Дзікоўскі, 1925 г. Файл:Dokšycy. Докшыцы (1919-39).jpg|Шэсце падчас польскай дзяржаўнай урачыстасці на вул. Пілсудскага. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Докшыцы, Барысаўская, школа, Докшицы, школа, Dokszyce, szkoła powszechna (1929-39).jpg|7-гадовая пачатковая школа, фота міжваеннага перыяду. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1930-39).jpg|Магістрат горада Докшыцы. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] m3bc6y0bhttxphjp7zhawqi8lyr36ta 5211252 5211251 2026-10-04T11:51:27Z K.shytal 58227 /* Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай */ пунктуацыя 5211252 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Докшыцаў}} [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxiczane''<ref name="pamiać" />, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай === Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзеным 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ім Вітаўт пацвярджаў правы ўласнасці [[Войцех Манівід|Войцеха Манівіда]] на сёлы і ''"даннікаў мядовых, інакш [[Бортніцтва|бортнікаў]]"'' у [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], сярод якіх названы ''«доксычане»'' (''doxyczane'')<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://nasevich.net/page/pamyac-gist-dakum-khronika-dokshyckaga-r-na-2004|title=Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Докшыцкага р-на (2004)|author=Насевіч, Вячаслаў|website=Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича}}</ref>. У 1475 годзе докшыцкія даннікі былі падзеленыя паміж дзвюмя ўнучкамі Войцеха Манівіда - Соф'яй (жонкай [[Мікалай Радзівіл Стары|Мікалая Радзівіла Старога]]) і Ганнай (жонкай [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]])<ref name=":1" />. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1514 годзе ўпершыню згадваецца праваслаўная царква. Паводле [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]], пасля перамогі ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] вялікі гетман літоўскі [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]] зрабіў ахвяраванні для шэрагу цэркваў, у тым ліку ў Докшыцах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2f5451fc-ac35-4779-aae1-dac37ad6e87e?page=174|аўтар=Tyszkiewicz, Eustachy|загаловак=Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd|год=1847|месца=Wilno|старонкі=149}}</ref>. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. [[Файл:Stanisłaŭ IV Kiška. Станіслаў IV Кішка (XVIII).jpg|thumb|злева|200px|Станіслаў Кішка, біскуп жамойцкі, заснавальнік касцёла і парафіяльнай школы ў Докшыцах.]]Пасля смерці (1600) Ганны Кішчынай Докшыцы належалі яе сыну Станіславу Кішку (памёр у 1617 г.), а фактычна сынам апошняга. З іх [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшоў з кальвінізму ў каталіцтва і пазней стаў жамойцкім біскупам, у 1608 г. ён заснаваў у Докшыцах драўляны касцёл і падараваў яму фальварак Туркі. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Дамашы (Лагойскі раён)|Дамашы]] і [[Таргуны]] [[капітул]]у [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]. Левабярэжную частку Докшыц у сярэдзіне XVIII ст. набыў у спадкаемцаў Кішкаў менскі кашталян Юдзінскі, які потым прадаў яе Антонію Гутаровічу. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] Докшыцы моцна пацярпелі. У 1655 годзе праз беларускія землі па лініі [[Слуцк]] — [[Менск]] — Докшыцы — [[Дзісна]] планавалася правесці мяжу паміж Масквой і Швецыяй, але маскоўскі цар [[Аляксей Міхайлавіч]] адмовіўся ад прапановы шведскага боку. У 1682 годзе ў Докшыцах - дзве грэка-каталіцкія царквы: царква Святой Тройцы ў правабярэжнай частцы і царква святога Іллі - у левабярэжнай<ref>{{Кніга|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/lis/01/%D0%B2%D1%96%D0%B7%D1%96%D1%82%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E_1680-1682_%D0%B3%D0%B3..html|загаловак=Візіты уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680-1682 гг.|адказны=складальнік Дзяніс Лісейчыкаў|год=2009|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|старонкі=67|isbn=978-985-6901-23-5}}</ref>. Першая знаходзілася на сучаснай вул. Горкага, другая - на сучаснай вул. Савецкай каля скрыжавання з вул. Карла Маркса. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну 1700—1721 гадоў]] Докшыцы ў 1708 годзе апынуліся на шляху шведскага корпуса генерала [[А. Левенгаўпт]]а. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны ў 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пачало працаваць брацтва св. Тройцы. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|200px|Пажар на сядзібе ў Докшыцах. [[Альбрэхт Адам]], 1812]] У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="160" heights="150" perrow="4" caption="Гістарычныя выявы Докшыц"> Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (1920-29).jpg|Касцёл Святой Тройцы, 20-я гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Pakroŭskaja. Докшыцы, Барысаўская, Пакроўская (1903-40).jpg|Свята-Пакроўская царква, фота пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Połackaja, Bahasłoŭskaja. Докшыцы, Полацкая, Докшицы, Свято-Иоанно-Богословская церковь, Докшицы, Dokszyce, cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty(1900-19).jpg|Царква Св. Яна Багаслова, фрагмент паштоўкі пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (S. Dzikoŭski, 1925).jpg|Рынак. Фота: Станіслаў Дзікоўскі, 1925 г. Файл:Dokšycy. Докшыцы (1919-39).jpg|Шэсце падчас польскай дзяржаўнай урачыстасці на вул. Пілсудскага. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Докшыцы, Барысаўская, школа, Докшицы, школа, Dokszyce, szkoła powszechna (1929-39).jpg|7-гадовая пачатковая школа, фота міжваеннага перыяду. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1930-39).jpg|Магістрат горада Докшыцы. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] 7j5t0tg1lvnv23duwj65wpvpzfjmbuw Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944) 0 15096 5211066 5202246 2026-10-03T17:53:30Z DBatura 73587 /* Халакост */ 5211066 wikitext text/x-wiki [[Выява:Bundesarchiv Bild 183-1991-0206-506, Weißrussland, Minsk.jpg|thumb|Беларуская моладзь праходзіць міма старшыні [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]], накіроўваючыся на навучанне ў Германію, Мінск, чэрвень 1944 года]] '''Няме́цкая акупа́цыя Белару́сі''' — [[Ваенная акупацыя|акупацыя]] нямецка-фашысцкімі войскамі ў [[1941]]—[[1944]] тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] (у межах 1941 года). Радыкальнай [[Польская гістарыяграфія|польскай гістарыяграфіяй]] не прызнаецца як цэлы прадмет вывучэння, і падзяляецца на акупацыю Усходняй Польшчы і акупацыю БССР у межах [[1938]] года. Пасля [[Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)|поўнага захопу нямецкімі войскамі]] тэрыторыя БССР была падзелена на некалькі зон кіравання. На акупаванай тэрыторыі з першых дзён Вялікай Айчыннай вайны дзейнічалі [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкія партызанскія фарміраванні]]. Таксама сюды была распаўсюджана дзейнасць [[Польскі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|польскіх партызанскіх сіл]], а польскія падпольныя арганізацыі існавалі і ў даваенны перыяд 1939—1941 гадоў. У шэрагу раёнаў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] дзейнічалі ўкраінскія [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў|АУН]] і [[Украінская паўстанчая армія|УПА]]. Поўнае вызваленне тэрыторыі адбылося ў жніўні 1944 года ў выніку буйной савецкай наступальнай аперацыі [[Беларуская аперацыя (1944)|«Баграціён»]]. == Перадумовы і пачатак вайны == Гістарыяграфія вывучае нямецкую акупацыю ў кантэксце межаў БССР 1941 года, куды пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну (1939)|вераснёўскага паходу Чырвонай Арміі]] ўвайшлі землі Заходняй Беларусі. Да пачатку нямецкага ўварвання савецкімі ўладамі з гэтых тэрыторый было дэпартавана і рэпрэсавана больш за 100 тысяч чалавек, у асноўным прадстаўнікоў польскай і яўрэйскай супольнасцей, а таксама інтэлігенцыі і заможных сялян. У чэрвені і ліпені 1941 года, падчас адступлення, [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] ажыццявіў [[Расстрэлы зняволеных НКУС і НКДБ (1941)|масавыя расстрэлы палітычных зняволеных]] у [[Чэрвень (горад)|Чэрвені]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Гродна|Гродне]], [[Вілейка|Вілейцы]] і іншых гарадах, знішчыўшы больш за тысячу чалавек. Гэтыя падзеі спрыялі росту антыкамуністычных настрояў, якія пазней выкарыстоўваліся нацысцкай прапагандай. Таксама з-за таго, што многія жыхары не паспелі атрымаць савецкае грамадзянства, яны юрыдычна заставаліся грамадзянамі Польшчы пад нямецкай акупацыяй. [[Уварванне Германіі ў СССР (1941)|Уварванне Германіі ў СССР]] 22 чэрвеня 1941 года прывяло да хуткага захопу беларускіх зямель [[Група армій «Цэнтр»|групай армій «Цэнтр»]]. Пакуль нямецкія войскі імкліва прасоўваліся на ўсход, захопліваючы цэлыя раёны, сярод большасці раённых партыйных кіраўнікоў панавала разгубленасць і нават паніка. Многія не паспелі абвясціць эвакуацыю. Так, у тэлефанаграме сакратар Кармянскага райкама КП(б)Б А.&nbsp;І.&nbsp;Рыцінкаў паведаміў, што 8 камуністаў і 11 старшынь сельсаветаў перайшлі на бок ворага. У дакладной запісцы сакратара Рагачоўскага райкама КП(б)Б значылася, што 20 камуністаў-кіраўнікоў змаладушнічалі і самастойна пакінулі раён<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (далей — НАРБ). Ф. 4. — Воп. 33а. — Спр. 64. — Арк. 2 — 3.</ref>. Старшыня Лідскага выканкама Ф.&nbsp;І.&nbsp;Зайцаў у дакладной запісцы адзначыў, што пасля трохразовай спробы дабіцца ад абласнога кіраўніцтва ў Баранавічах адказу на пытанне аб эвакуацыі, пачуў параду рабіць так, як падказвае мэтазгоднасць. Ён падкрэсліў, што працаўнікі раёна і Баранавіцкай вобласці адчувалі разгубленасць з прычыны бездапаможнасці і няведання таго, што трэба рабіць<ref>НАРБ. Ф. 4. — Воп. 33а. — Спр. 201. — Арк. 58 — 60.</ref>. Да канца жніўня 1941 года ўся сучасная тэрыторыя краіны апынулася пад кантролем захопнікаў. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел і апарат кіравання == Акупанты падзялілі тэрыторыю Беларусі на пяць частак. Найбуйнейшай адміністрацыйнай адзінкай стала [[Генеральная акруга Беларусь]] (якая ўваходзіла ў [[Рэйхскамісарыят Остланд]]), у якую ўвайшлі 68 з 192 сельскіх і 9 гарадскіх раёнаў даваеннай БССР з насельніцтвам каля 3,1 мільёна чалавек. Яна была падзелена на 10 акруг ([[Гебіт|гебітаў]]): [[Баранавіцкі гебіт|Баранавіцкую]], [[Барысаўскі гебіт|Барысаўскую]], [[Вілейскі гебіт|Вілейскую]], [[Ганцавіцкі гебіт|Ганцавіцкую]], [[Глыбоцкі гебіт|Глыбоцкую]], [[Лідскі гебіт|Лідскую]], [[Мінскі гебіт|Мінскую]], [[Навагрудскі гебіт|Навагрудскую]], [[Слонімскі гебіт|Слонімскую]], [[Слуцкі гебіт|Слуцкую]] і [[Горад Мінск (гебіт)|горад Мінск]], які прыраўноўваўся да акругі. Усходнія тэрыторыі (Віцебская, Магілёўская, большая частка Гомельскай, усходнія раёны Мінскай і частка Палескай абласцей) увайшлі ў склад [[Тылавы раён групы армій «Цэнтр»|Тылавога раёна групы армій «Цэнтр»]]. [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]] і паўночная частка Брэсцкай вобласці былі далучаны да [[Акруга Беласток (Трэці рэйх)|акругі Беласток]] (правінцыя Усходняя Прусія). Паўднёвыя раёны Брэсцкай, Гомельскай, Пінскай і Палескай абласцей перайшлі ў падпарадкаванне [[Рэйхскамісарыят Украіна|рэйхскамісарыята «Украіна»]] і былі аб'яднаны ў [[Васілевіцкі гебіт|Васілевіцкую]], [[Ельскі гебіт|Ельскую]], [[Мазырскі гебіт|Мазырскую]] і [[Пінскі гебіт|Пінскую]] акругі. Паўночна-заходнія раёны Вілейскай вобласці і частка Баранавіцкай вобласці былі ўключаны ў [[Генеральная акруга Літва|Генеральную акругу Літва]]<ref name="arch-obzor">{{cite web|url=https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/obzornaya-spravka-okkupaczionnyj-rezhim|title=Обзорная справка: Оккупационный режим|publisher=Архивы Беларуси|date=2023|lang=ru|accessdate=25 студзеня 2025}}</ref>. Вышэйшым органам грамадзянскага кіравання з'яўлялася Імперскае міністэрства акупаваных усходніх абласцей на чале з [[Альфрэд Розенберг|А. Розенбергам]]. Непасрэдна Генеральным камісарыятам Беларусі кіраваў [[Вільгельм Кубэ|В. Кубэ]], а пасля яго забойства ў верасні 1943 года — [[Курт фон Готберг|К. фон Готберг]]. Дапаможным органам пры генеральным камісары з'яўлялася «Небен-бюро» (паралельнае бюро), якое фактычна выконвала функцыі Мінскай акруговай управы. У якасці кансультатыўных органаў калабарацыі дзейнічалі [[Беларуская рада даверу]] і [[Беларуская цэнтральная рада]]<ref name="arch-obzor" /><ref name="arch-org">{{cite web|url=https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/organy-upravleniya-uchrezhdeniya-i-formirovaniya-osushhestvlyavshie-okkupaczionnyj-rezhim-na-territorii-belarusi|title=Органы управления, учреждения и формирования, осуществлявшие оккупационный режим на территории Беларуси|publisher=Архивы Беларуси|date=2023|lang=ru|accessdate=25 студзеня 2025}}</ref>. На мясцовым узроўні кіраванне ажыццяўлялася праз камісарыяты (галоўныя, акруговыя, гарадскія) і ваенна-палявыя камендатуры (фельд- і ортскамендатуры). Органамі мясцовага самакіравання выступалі ўправы (гарадскія, раённыя, валасныя), на чале якіх стаялі бургамістры ці старшыні. Ніжэйшым звяном былі сельскія абшчыны, створаныя на базе былых калгасаў, дзе прызначаліся старасты<ref name="arch-org" />. Ваенна-паліцэйскі апарат быў прадстаўлены ахоўнымі дывізіямі вермахта, войскамі [[СС]], [[Паліцыя бяспекі|паліцыяй бяспекі]] і [[Служба бяспекі рэйхсфюрэра СС|СД]], [[Ахоўная паліцыя|ахоўнай паліцыяй]] і [[Паліцыя парадку|паліцыяй парадку]]. Асаблівую ролю ў зоне армейскага тылу выконвала [[Тайная палявая паліцыя]] (ГФП), якая складалася з супрацоўнікаў [[гестапа]] і выконвала функцыі контрразведкі і тэрору. Ваеннай разведкай займаліся падраздзяленні [[Абвер|абвера]]. Для аховы парадку і дапамогі акупантам з ліку мясцовага насельніцтва летам 1941 года пачала стварацца [[дапаможная паліцыя]] (Служба парадку — ОД), якая фармавалася з разліку адзін паліцай на 100 сельскіх ці 300 гарадскіх жыхароў<ref name="arch-org" />. У 1942 годзе нямецкія ўлады дазволілі фарміраванне на тэрыторыі Беларусі дадатковых ваенна-паліцэйскіх сіл, у тым ліку [[Беларускі корпус самааховы|Беларускага корпуса самааховы]]. == Нацыянальная палітыка і генацыд == [[Выява:Bundesarchiv Bild 146-1982-077-11, Russland, Minsk, gefangene sowjetische Soldaten.jpg|thumb|Калона савецкіх ваеннапалонных, захопленых каля Мінска]] На захопленай [[Трэці рэйх|Трэцім Рэйхам]] тэрыторыі БССР пад акупацыяй апынулася каля 8 мільёнаў чалавек, а таксама 900 тысяч савецкіх ваеннапалонных{{sfn|Каваленя|2004|с=96}}. Нямецкай адміністрацыяй праводзілася палітыка [[Генацыд|генацыду]], [[Рабаванне|рабавання]] і [[Гвалт|гвалту]], што адбывалася згодна з нямецкім [[Генеральны план Ост|планам «Ост»]]. Мэтамі гэтага плана з'яўлялася знішчэнне, прыгнёт або дэпартацыя пераважна славянскага насельніцтва ў рамках этнічных чыстак. Першым крокам акупантаў стала ўвядзенне абмежаванняў грамадзянскіх свабод мясцовага насельніцтва і абвяшчэнне надзвычайнага становішча. Усё насельніцтва падлягала абавязковаму ўліку і рэгістрацыі ў мясцовых адміністрацыях. Забаранялася дзейнасць усіх арганізацый, правядзенне мітынгаў і сходаў. Быў уведзены прапускны рэжым і дзейнічала каменданцкая гадзіна. З першых дзён вайны праводзіліся масавыя чысткі: забіваліся камуністы, камсамольцы, актывісты савецкай улады, прадстаўнікі інтэлігенцыі. З асаблівай жорсткасцю знішчалася «расава шкодная» частка насельніцтва: яўрэі, цыганы, фізічна і псіхічна хворыя. Масавае знішчэнне насельніцтва ажыццяўлялі асаблівыя аператыўныя групы — [[Айнзацгрупа|айнзацгрупы]]{{sfn|Каваленя|2004|с=97}}. На тэрыторыі Беларусі фашыстамі было створана 260 канцэнтрацыйных [[Лагер смерці|лагераў смерці]], іх філіялаў і аддзяленняў{{sfn|Каваленя|2004|с=98}}. Самым буйным з'яўляўся [[Трасцянец (лагер смерці)|Трасцянецкі лагер смерці]], у якім за гады вайны было знішчана каля 206,5 тысячы чалавек{{sfn|Каваленя|2004|с=99}}. Жорсткім здзекам падвяргаліся савецкія ваеннапалонныя. Акупацыйныя ўлады марылі іх голадам, пазбаўлялі медыцынскай дапамогі. Па ўспамінах відавочцаў, ваеннапалонных, якіх гналі калонамі, расстрэльвалі на месцы нават за спробу сагнуцца і сарваць травінку ці ўзяць прапанаваную мясцовымі жыхарамі ежу{{sfn|Лобач|2020|с=96}}. === Халакост === {{Галоўны артыкул|Халакост у Беларусі}} [[Выява:Bundesarchiv Bild 101I-138-1083-26, Russland, Mogilew, Zwangsarbeit von Juden.jpg|thumb|Магілёўскія яўрэі, сабраныя для прымусовай працы, ліпень 1941 года|злева]][[Выява:Map used to illustrate Stahlecker's report to Heydrich on January 31, 1942.jpg|thumb|250px|Нямецкая карта-справаздача [[Айнзацгрупы паліцыі бяспекі і СД|айнзацгрупы А]]]] У гарадах арганізоўваліся спецыяльныя зоны пражывання яўрэяў — [[гета]]. Усяго ў Беларусі было створана больш за 200 гета (па некаторых звестках — 299 у 277 населеных пунктах). Найбольш буйныя знаходзіліся ў [[Мінскае гета|Мінску]], [[Гродзенскае гета|Гродне]], [[Бабруйскае гета|Бабруйску]], [[Баранавіцкае гета|Баранавічах]], [[Брэсцкае гета|Брэсце]], [[Пінскае гета|Пінску]], [[Слонімскае гета|Слоніме]] і [[Гомельскае гета|Гомелі]]. Яўрэі падвяргаліся сістэматычнаму мэтанакіраванаму знішчэнню ў рамках палітыкі «[[Канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|канчатковага рашэння яўрэйскага пытання]]»{{sfn|Здановіч|2019|с=16}}. Амаль усё шматлікае яўрэйскае насельніцтва Беларусі, якое не паспела эвакуявацца, было знішчана. Супраціўленне ў гета таксама мела месца. У 1942 годзе адбылося паўстанне ў [[Лахва|Лахве]] ([[гета ў Лахве]]), адно з першых яўрэйскіх паўстанняў у перыяд вайны. У лясах паспяхова дзейнічалі яўрэйскія партызанскія фарміраванні, такія як [[Партызанскі атрад Бельскіх|атрад братоў Бельскіх]]. === Карныя аперацыі і публічныя пакаранні смерцю === [[Выява:Хатынь. 2014 04.jpg|thumb|Мемарыял ахвярам [[Хатынь|Хатынскай трагедыі]]]] [[Выява:Bundesarchiv Bild 146-1972-026-43, Minsk, Widerstandskämpfer vor Hinrichtung.jpg|thumb|[[Марыя Барысаўна Брускіна|Маша Брускіна]] і яе таварышы-падпольшчыкі перад публічным пакараннем смерцю ў [[Мінск]]у, 26 кастрычніка 1941 года|злева]][[Выява:Bundesarchiv Bild 146-1976-127-15A, Minsk, erhängte Widerstandskämpfer.jpg|thumb|Павешаны ўдзельнік беларускага супраціўлення, Мінск, 1942—1943 гады|злева]] У мэтах барацьбы з антыгерманскім супраціўленнем нямецкімі акупацыйнымі ўладамі шырока выкарыстоўваліся [[Карныя аперацыі нямецкіх акупацыйных улад|карныя экспедыцыі]] (антыпартызанскія аперацыі), якія фактычна з'яўляліся акцыямі супраць мірнага насельніцтва пад прыкрыццём ваенных дзеянняў. Знішчаліся цэлыя раёны, якія ператвараліся ў «зоны пустыняў». За час акупацыі БССР было праведзена звыш 140 буйных карных экспедыцый. Першая з іх — [[Аперацыя «Прыпяцкія балоты»|«Прыпяцкія балоты»]] — адбылася ў ліпені — жніўні 1941 года на тэрыторыі [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]], [[Мінская вобласць|Мінскай]], [[Пінская вобласць|Пінскай]] і [[Палеская вобласць|Палескай]] абласцей, падчас якой было расстраляна 13 788 чалавек{{sfn|Каваленя|2004|с=100}}. Найбольш буйнымі і крывавымі аперацыямі з'яўляліся [[Карная аперацыя «Арол»|«Арол»]], [[Карная аперацыя «Dreieck»|«Трыкутнік»]], [[Карная аперацыя «Чароўная флейта»|«Чароўная флейта»]], [[Карная аперацыя «Котбус»|«Котбус»]] і [[Карная аперацыя «Herman»|«Герман»]]. Падчас аперацыі «Герман» у ліпені — жніўні 1943 года ў Валожынскім, Івянецкім, Любчанскім, Навагрудскім і Юрацішкаўскім раёнах было забіта 4280 чалавек, узята ў палон 20 944 чалавекі (з іх 4180 дзяцей), а таксама рэквізавана велізарная колькасць сельскагаспадарчай жывёлы і маёмасці{{sfn|Каваленя|2004|с=101}}. За ўвесь час акупацыі больш за 600 вёсак, такіх як [[Хатынь]], былі знішчаны разам з усім насельніцтвам. Для застрашвання мірных жыхароў і барацьбы з падполлем практыкаваліся публічныя пакаранні смерцю. У Мінску 26 кастрычніка 1941 года былі публічна павешаны члены савецкага падполля, у тым ліку [[Марыя Барысаўна Брускіна|Маша Брускіна]], Алена Астроўская, Надзея Янушкевіч, Вольга Шчарбацэвіч і яе сын Валодзя Шчарбацэвіч, а таксама Кірыл Трус. Гэтая акцыя стала адной з самых вядомых фатаграфічна задакументаваных публічных экзекуцый на акупаванай тэрыторыі. == Рэлігійная палітыка == За час нямецкай акупацыі Беларусі вернікі адчынілі каля 700 [[Храм|храмаў]], зачыненых савецкімі ўладамі. [[Праваслаўная царква на Беларусі|Праваслаўным прыходам]] вярнулі святыні з музеяў рэлігіі, у тым ліку [[Мошчы|мошчы]] [[Еўфрасіння Полацкая|Еўфрасінні Полацкай]] і [[Соф’я Слуцкая|Соф'і Слуцкай]]. Сярод іншых, насельнік [[Жыровіцкі Свята-Успенскі манастыр|Жыровіцкага манастыра]] архімандрыт [[Серафім (Шахмуць)]] разам са святаром Рыгорам Кударэнкам адчыніў багата храмаў на ўсходзе Беларусі. Разам з тым, нямецкія карнікі нішчылі храмы разам з хрысціянамі. Гэтак немцы спалілі царкву ў [[Хваросна (Пінскі раён)|Хваросне]] ([[Лагішынскі раён]], [[Пінская вобласць]]) разам з 300 прыхаджанамі і святаром Янам Лойкам<ref>{{артыкул |аўтар=Мядзведзева В. |загаловак=Блаславенне на подзвіг |выданне=[[Звязда (газета)|Звязда]] |тып=газета |год=2014 |дата=3 ліпеня |нумар=123 (27733) |старонкі=7 |issn=1990-763X}}</ref>. == Штодзённае жыццё і сацыяльна-эканамічнае становішча == [[Выява:Praca niameccyna.jpg|thumb|left|Улётка часоў нямецкай акупацыі Беларусі]] [[Выява:Bundesarchiv Bild 146-2004-230, Mogilew, einheimische Miliz.jpg|thumb|[[Беларуская дапаможная паліцыя]] ў Магілёве, сакавік 1943 года]] === Працоўная павіннасць і ўмовы працы === Усе эканамічныя і [[Прыродныя рэсурсы|прыродныя рэсурсы]] захопленых раёнаў былі абвешчаныя нямецкай уласнасцю. Акупацыйныя ўлады ўвялі абавязковую [[Працоўная павіннасць|працоўную павіннасць]]. На прадпрыемствах і чыгунцы масава выкарыстоўвалася праца мясцовага насельніцтва, у тым ліку дзяцей і падлеткаў да 16 гадоў. Згодна з трафейнымі нямецкімі дакументамі, на пачатак 1943 года на Галоўнай чыгуначнай дырэкцыі «Мінск» працавала звыш 64 тысяч мясцовых жыхароў (з іх каля 25 % складалі жанчыны) і амаль 21 тысяча немцаў. Мясцовыя працаўнікі займалі ў асноўным пасады некваліфікаваных рабочых, выконвалі фізічна цяжкую працу па рамонце шляхоў{{sfn|Цымбал|2019|с=18}}. Аплата працы была мізэрнай. Па тарыфнай сетцы чыгуначнікаў дзённая стаўка складала ад 0,96 да 2 рэйхсмарак. Пры гэтым на чорным рынку булка хлеба каштавала ад 4 да 12 рэйхсмарак. Гэта прымушала работнікаў займацца гандлем і абменам наўпрост у працоўны час, мяняючы рэчы на харчаванне{{sfn|Цымбал|2019|с=20}}. Да працы на асабліва цяжкіх аб'ектах (каменяломні, шахты і будоўлі) прыцягваліся савецкія ваеннапалонныя і яўрэі, якія амаль не атрымлівалі заробку і абкладаліся пастаяннымі забаронамі{{sfn|Здановіч|2019|с=16}}. Нямецкай адміністрацыяй шырока ўжывалася {{нп5|Дэпартацыя грамадзян СССР на працу ў Германію|дэпартацыя насельніцтва на прымусовыя працы|ru|Угон граждан СССР на работу в Германию}} ў [[Германія|Германію]], [[Аўстрыя|Аўстрыю]], [[Рэжым Вішы|Францыю]], [[Пратэктарат Багеміі і Маравіі|Чэхію]]. Такіх работнікаў называлі [[Остарбайтар|остарбайтарамі]]. З Беларусі было вывезена каля 380—400 тысяч чалавек, і шмат з іх загінула на працах{{sfn|Каваленя|2004|с=102}}. === Сельская гаспадарка і харчаванне === Палітыка акупантаў у аграрнай сферы грунтавалася на «плане Бакэ» (распрацаваным дзяржаўным сакратаром міністэрства харчавання і сельскай гаспадаркі [[Герберт Бакэ|Г. Бакэ]]), які прадугледжваў забеспячэнне [[Вермахт|вермахта]] харчаваннем выключна за кошт захопленых усходніх тэрыторый. Згодна з сакрэтнымі нямецкімі планамі, на тэрыторыі БССР ад голаду павінны былі памерці 100 % гарадскога насельніцтва (каля 2 мільёнаў чалавек) і палова сельскага насельніцтва (4,3 мільёна чалавек){{sfn|Новікаў|2023|с=69}}. Аб сутнасці эканамічнай палітыкі ва Усходняй Еўропе сведчылі патрабаванні [[Рэйхсмаршал|рэйхсмаршала]] [[Герман Вільгельм Герынг|Г. Герынга]] да рэйхскамісараў у жніўні 1942 года{{sfn|Каваленя|2004|с=102}}: {{цытата|Вы накіраваны туды для таго, каб працаваць на дабрабыт нашага народа, а для гэтага неабходна забіраць усё магчымае. Пры гэтым мне абсалютна ўсё роўна, калі вы мне скажаце, што людзі акупаваных абласцей паміраюць з голаду. Хай паміраюць, абы толькі былі жывыя немцы. Я зраблю ўсё — я прымушу выканаць пастаўкі, якія на вас ускладаю, і калі вы гэтага не зможаце зрабіць, тады я пастаўлю на ногі органы, якія пры любых абставінах вытрасуць гэтыя пастаўкі.}} Насельніцтва Беларусі павінна было плаціць непасільныя натуральныя плацяжы: 3—4 цэнтнеры [[Збожжа|збожжа]] з гектара, 350 літраў [[Малако|малака]] з каровы, 100 кг [[Свініна|свініны]] з двара, 35 [[Яйка|яек]] ад курыцы і ў сярэднім па 100 рублёў на чалавека{{sfn|Каваленя|2004|с=103}}. Пасля выканання ўсіх нормаў на аднаго чалавека заставалася толькі 100 кілаграмаў збожжа на год. Становішча ў вёсцы было крыху лягчэйшым, чым у горадзе, бо сяляне мелі магчымасць весці гаспадарку. На захадзе Беларусі сяляне пры маўклівай згодзе акупантаў распусцілі калгасы і перайшлі да аднаасобнай гаспадаркі. На ўсходзе, наадварот, нямецкія ўлады захавалі калгасную сістэму дзеля зручнасці збору падаткаў, што выклікала расчараванне мясцовых жыхароў, якія спадзяваліся на ліквідацыю савецкага ладу{{sfn|Лобач|2020|с=93}}. Калі ў 1942—1943 гадах аб'ёмы нарыхтовак знізіліся, акупанты перайшлі да адкрытага рабавання. За гады вайны ў насельніцтва Беларусі было канфіскавана каля 5,6 мільёна галоў хатняй жывёлы і звыш 5 мільёнаў тон сельскагаспадарчай прадукцыі{{sfn|Новікаў|2023|с=72—73}}. === Сацыяльныя аспекты і становішча неабароненых пластоў насельніцтва === Ва ўмовах германскай акупацыі жыццё большасці грамадзян, пазбаўленых маёмасці, працы і ранейшых сацыяльных гарантый, набыло характар выжывання. Матэрыяльнае становішча і жыццёвы ўзровень, невысокія і перад вайной, рэзка знізіліся. Асабліва цяжкай была сітуацыя ў гарадах, дзе нават працоўнае насельніцтва існавала ў паўгалодным стане. Працаваць на прадпрыемствах даводзілася па 14—16 гадзін у суткі, пры гэтым заробкі ў чатыры-шэсць разоў саступалі аплаце працы ў Германіі. Напрыклад, у [[Мінск]]у дзённага заробку хапала толькі на кілаграм бульбы{{sfn|Здановіч|2019|с=14—15}}. У гарадах уводзілася картачная сістэма на хлеб і іншыя прадукты, якая мела ў тым ліку фіскальны характар для выяўлення асоб, што ўхіляліся ад працоўнай павіннасці. Так, у [[Брэст|Брэсце]] з 1 верасня 1941 года нормы забеспячэння залежалі ад катэгорыі: у найлепшым становішчы былі занятыя на цяжкіх работах і працавалі ў інтарэсах Германіі, горш за ўсіх забяспечваліся непрацуючыя і дзеці да 14 гадоў{{sfn|Зданович|2022|с=69—70}}. У выключна складанай сітуацыі апынуліся малазабяспечаныя грамадзяне — пенсіянеры і інваліды, чые мізэрныя пенсіі і дапамогі асуджалі іх на галодную смерць. З-за татальнага дэфіцыту харчавання і прамысловых тавараў набыць вопратку ці абутак у дзяржаўных крамах было немагчыма, а цэны на чорным рынку заставаліся абсалютна недаступнымі для большасці. Органы мясцовага кіравання (гарадскія і раённыя ўправы) спрабавалі наладзіць сістэму дапамогі, але сродкаў катастрафічна не хапала. У [[Магілёў|Магілёве]] восенню 1941 года было зарэгістравана звыш 1,5 тысячы пенсіянераў і інвалідаў. Ім прызначаліся часовыя пенсіі ў памеры ад 25 да 100 рублёў, і толькі адзінкі маглі разлічваць на суму да 200 рублёў. У [[Віцебск]]у максімальная пенсія не перавышала 208 рублёў, у той час як пераважная большасць атрымлівала 30—40 рублёў. Гэтыя сумы выглядалі смехатворна, бо не давалі магчымасці аплачваць нават камунальныя плацяжы і купляць прадукты{{sfn|Гребень|2013|с=24}}. Рэаліямі штодзённасці для непрацаздольных сталі голад, жабрацтва і высокая смяротнасць. Многія памерлыя не мелі сваякоў або сродкаў на пахаванне. Аддзел сацыяльнага забеспячэння Віцебскай гарадской управы рэгулярна прасіў выдзеліць хаця б мануфактуру для пахавання, бо памерлых хавалі нават без трунаў. У дакументах фіксуецца вялікая колькасць неапазнаных трупаў і кінутых немаўлят, знойдзеных на вуліцах гарадоў. Падобная сітуацыя са смяротнасцю бежанцаў і дзяцей назіралася і ў [[Лунінец|Лунінцы]]{{sfn|Гребень|2013|с=26}}. Нямецкая адміністрацыя пераклала клопат пра бежанцаў на мясцовыя ўправы, якія часта змяшчалі іх у дамах інвалідаў, дзе не было ніякіх умоў для існавання. З першых дзён акупацыі востра паўстала праблема дзяцей-сірот. У дзіцячых дамах панавалі голад, холад і антысанітарыя. Акт абследавання дзіцячага дома № 3 у [[Бабруйск]]у (верасень 1941 года) сведчыў, што выхаванцы спалі ў вопратцы і шапках, пад ложкамі ляжалі склады бруднага абутку, а ўбіральня знаходзілася прама на двары каля спальні. У [[Асіповічы|Асіповічах]] вясной 1944 года ў дзіцячым доме практычна адсутнічаў абутак і бялізна, а дзеці жабравалі на вуліцах. З-за недахопу ежы ў [[Браслаў|Браславе]] летам 1943 года адзіным прадуктам у рацыёне дзяцей заставалася бульба. Жудасныя ўмовы вымушалі выхаванцаў уцякаць з прытулкаў і наймацца ў пастухі да сялян. Органы ўлады імкнуліся перакласці выдаткі на грамадзянскае насельніцтва: напрыклад, Полацкая ўправа прасіла мясцовых жыхароў ахвяраваць дзіцячаму дому яйкі на [[Вялікдзень]] або старое рыззё{{sfn|Гребень|2013|с=24—25}}. Цяжкая праца бацькоў і барацьба за выжыванне прыводзілі да таго, што многія дзеці заставаліся без нагляду, што выклікала рост дзіцячай бездагляднасці і злачыннасці. Акупацыйныя ўлады бачылі ў гэтым пагрозу. У [[Баранавічы|Баранавічах]] у лютым 1943 года дзецям да 16 гадоў забаранілі наведваць кінатэатры, а Камітэт Беларускай самадапамогі арганізоўваў аблавы на дзяцей, якія жабравалі на вуліцах, каб сілком вяртаць іх бацькам або накіроўваць у прытулкі. Настаўнікі і бацькі абавязваліся строга кантраляваць дзяцей, а тых, хто меў «асацыяльныя схільнасці», пагражалі адпраўляць у дзіцячыя працоўныя лагеры. Таксама значную праблему ўяўлялі кінутыя боепрыпасы, гульні з якімі часта заканчваліся для дзяцей трагічна{{sfn|Гребень|2013|с=25—26}}. == Узаемаадносіны насельніцтва і партызан == [[Выява:Bundesarchiv Bild 121-1847, Russland-Mitte, Kampfgruppe Schimana.jpg|thumb|Баявая група Вальтэра Шымана падчас антыпартызанскай аперацыі, лета 1943 года]] Жорсткія меры акупацыйных улад, непасільныя падаткі і тэрор спрыялі хуткаму ўздыму вызваленчага руху. З першых дзён вайны пачаў фарміравацца магутны [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанскі рух]]. Хаваючыся ў лясах і балотах, партызаны наносілі цяжкія страты нямецкім камунікацыям: узрывалі масты, разбуралі чыгуначныя шляхі, нападалі на склады і транспартныя калоны. Адной з самых паспяховых дыверсій стала [[Асіповіцкая дыверсія|акцыя ў Асіповічах]] 30 ліпеня 1943 года, калі былі знішчаны чатыры нямецкія эшалоны з боепрыпасамі і танкамі «[[Тыгр]]». Узаемаадносіны мірнага насельніцтва і партызан былі складанымі. З аднаго боку, рух Супраціўлення абапіраўся на масавую падтрымку вёскі, людзі сыходзілі ў лясы, каб выратавацца ад дэпартацый і расстрэлаў. З другога боку, мірныя жыхары аказваліся паміж двух агнёў. За дапамогу партызанам або проста за падазрэнне ў лаяльнасці да іх немцы праводзілі жорсткія карныя аперацыі. У сваю чаргу, некаторыя партызанскія атрады, адчуваючы недахоп харчавання, праводзілі жорсткія рэквізіцыі маёмасці ў сялян, што прыводзіла да лакальных канфліктаў{{sfn|Здановіч|2019|с=18}}. Даследаванні лагістыкі масавага гвалту паказваюць, што савецкія партызанскія атакі супраць нямецкага ваеннага персаналу часцей правакавалі карныя акцыі супраць грамадзянскага насельніцтва, у той час як дыверсіі на чыгунцы мелі адваротны эфект. Там, дзе партызаны засяроджваліся на парушэнні нямецкіх ліній забеспячэння, акупацыйныя сілы праводзілі менш рэпрэсій і знішчалі менш вёсак<ref name="Zhukov2016">{{cite book |last=Zhukov |first=Yuri M. |title=Economic Aspects of Genocides, Other Mass Atrocities, and Their Preventions |url=https://archive.org/details/economicaspectso0000unse_c2e4 |chapter=On the Logistics of Violence |publisher=Oxford University Press |date=2016 |isbn=978-0-19-937829-6 |pages=[https://archive.org/details/economicaspectso0000unse_c2e4/page/399 399]–424|lang=en}}</ref>. Тым не менш, менавіта шырокая падтрымка з боку насельніцтва дазволіла паспяхова арганізаваць партызанскую барацьбу ў Беларусі. == Пасляваеннае ўзброенае супраціўленне == У канцы 1944 года, ужо пасля вызвалення Беларусі Чырвонай Арміяй, каля трыццаці беларусаў, якія прайшлі падрыхтоўку ў нямецкіх разведвальных школах, былі дэсантаваны за лінію савецкага фронту з мэтай дэзарганізацыі тылу. Гэтая група, вядомая як «[[Чорны кот (арганізацыя)|Чорны кот]]» пад кіраўніцтвам [[Міхал Вітушка|Міхала Вітушкі]], мела пэўны першапачатковы поспех з-за бязладдзя ў савецкім тыле. Іншыя антысавецкія беларускія фарміраванні хаваліся ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]]. На тэрыторыі рэспублікі разгарэлася партызанская вайна, якая працягвалася да пачатку 1950-х гадоў, пакуль савецкія органы дзяржаўнай бяспекі канчаткова не нейтралізавалі гэтыя групы. == Людскія, матэрыяльныя і культурныя страты == [[Выява:Bundesarchiv Bild 146-1970-043-52, Russland, bei Minsk, tote Zivilisten.jpg|thumb|Масавае забойства беларускіх мірных жыхароў каля Мінска, 1943 год]] Паводле падлікаў нямецкіх даследчыкаў, на тэрыторыі Беларусі (у межах чэрвеня 1941 года) пражывалі 10,6 мільёна чалавек. З іх 7,88 мільёна (74,3 %) складалі беларусы, 935 тысяч (8,8 %) — яўрэі, 925 тысяч (8,7 %) — палякі, 590 тысяч (5,6 %) — рускія, 162,5 тысячы (1,5 %) — украінцы, 90 тысяч (0,9 %) — літоўцы, 6,5 тысячы (0,06 %) — немцы<ref>Крывашэй, Д. А. Нацыянальныя супольнасці Беларусі ў перыяд германскай акупацыі: (чэрвень 1941 — ліпень 1944 г.) / Д. А. Крывашэй; НАН Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мн.: Беларуская навука, 2009. — 196, [2] c. — С. 6. ''Са спасылкай на:'' Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 510. — Воп. 1. — Спр. 108. — Арк. 45 — 46.</ref>. Тры гады акупацыі Беларусі (1941—1944), падвойнае праходжанне германа-савецкага фронту, карныя аперацыі і масавы тэрор мелі катастрафічныя наступствы: загінула, па розных ацэнках, ад 2 да 3 мільёнаў чалавек. Сярод іх каля 500—800 тысяч яўрэяў<ref>Smilowitsjy, L. Die Partizipation der Juden am Leben der Belorussischen Sozialistischen Sowjetrepublik (BSSR) im ersten Nachkriegsjahrzehnt, 1944—1954 // «Existiert das Ghetto noch?»: Weißrussland: jüdisches Überleben gegen nationalsozialistische Herrschaft / hrsg. von der Projektgruppe Belarus im Jugendclub Courage Köln e. V. — Berlin [etc.]: Assoziation A, 2003. — 319 s. — S. 277.</ref>, каля 3 мільёнаў чалавек сталі бяздомнымі<ref>Gerlach, Ch. Kalkulierte Morde: die deutsche Wirtschafts- und Vernichtungspolitik in Weißrußland, 1941―1944 / Christian Gerlach. — Hamburg: Hamburger Ed., 1999. — 1232 s. — S. 11. — ISBN 3-930908-54-9.</ref>. Напрыканцы вайны Беларусь страціла значную частку свайго насельніцтва, стаўшы адной з самых пацярпелых краін Еўропы. Некаторыя даследчыкі сцвярджаюць, што падчас вайны загінуў кожны трэці жыхар Беларусі<ref name="Beorn2014">{{cite book |last=Beorn |first=Waitman Wade |title=Marching into Darkness: The Wehrmacht and the Holocaust in Belarus |publisher=Harvard University Press |date=2014 |isbn=978-0-674-72660-4 |pages=28–29|lang=en}}</ref><ref name="Snyder2010">{{cite book |last=Snyder |first=Timothy |title=Bloodlands: Europe between Hitler and Stalin |url=https://archive.org/details/bloodlandseurope0000snyd_s7g9 |publisher=Basic Books |date=2010 |isbn=978-0-465-00239-9 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/bloodlandseurope0000snyd_s7g9/page/251 251]|lang=en}}</ref>. У савецкія часы афіцыйна лічылася, што колькасць ахвяр складала 2 мільёны 200 тысяч чалавек<ref>Кравченко, И. Немецко-фашистский оккупационный режим в Белоруссии // Немецко-фашистский оккупационный режим. (1941—1944 гг.): [Сборник статей] / Институт марксизма-ленинизма при ЦК КПСС, Отделение истории Великой Отечественной войны; Под общ. ред. проф. Е. А. Болтина. — М.: Политиздат, 1965. — 388 с. — С. 63.</ref>. Упершыню яна стала вядомай у 1944 годзе ў выніку абагульнення звестак Надзвычайнай камісіі па расследаванні злачынстваў нямецка-фашысцкіх акупантаў. {| class="wikitable sortable" !№ !Вобласці !Знішчана ўсяго грамадзянскага насельніцтва !Забіта ваеннапалонных !Вывезена ў Германію |- |1 |[[Бабруйская вобласць|Бабруйская]] |82 194 |54 013 |15 275 |- |2 |[[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]] |181 179 |88 407 |33 773 |- |3 |[[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] |159 526 |38 858 |30 008 |- |4 |[[Віцебская вобласць|Віцебская]] |151 421 |92 891 |68 434 |- |5 |[[Гомельская вобласць|Гомельская]] |53 630 |114 476 |16 745 |- |6 |[[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] |111 208 |41 330 |53 965 |- |7 |[[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] |71 602 |59 134 |21 436 |- |8 |[[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]] |42 373 |34 652 |8 828 |- |9 |[[Мінская вобласць|Мінская]] |317 515 |101 590 |29 815 |- |10 |[[Палеская вобласць|Палеская]] |37 981 |3 120 |23 047 |- |11 |[[Пінская вобласць|Пінская]] |95 385 |24 613 |30 861 |- |12 |[[Полацкая вобласць|Полацкая]] |105 211 |157 007 |52 599 |- | |'''Усяго''' |'''1 409 225''' |'''810 091''' |'''384 786'''<ref>У даведцы памылкова 377 776</ref> |} Калі да колькасці мірных жыхароў практычна няма пытанняў, то да колькасці ваеннапалонных ёсць, бо не ўсе яны да вайны жылі на тэрыторыі БССР. На мяжы [[XX стагоддзе|XX]]—[[XXI стагоддзе|XXI]] стагоддзяў гэтыя лічбы пераглядаліся як беларускімі, гэтак і замежнымі навукоўцамі. Даследчык [[Аляксей Міхайлавіч Літвін|А. Літвін]] сцвярджае, што Беларусь падчас акупацыі страціла ад 1,95 да 2 мільёнаў чалавек. Гэтая лічба ўлічвае беларусаў, што загінулі на тэрыторыі Беларусі, на фронце і падчас прымусовых прац у Германіі<ref>Литвин, А. К вопросу о количестве людских потерь Беларуси в годы Великой Отечественной войны (1941—1945 гг.) // Беларусь у XX стагоддзi: [Зб. навук. прац.] / Навук. рэд. В. П. Андреев. Вып. 1. — Мн.—Томск: Водолей, 2002. — 191 с. — С. 136—137. — ISBN 5-8299-0028-9.</ref>. Расійскі гісторык П. Палян, цытуючы заключны даклад Надзвычайнай камісіі, паказвае, што 1 360 034 чалавекі былі залічаны ў рубрыку «забітыя, закатаваныя мірныя жыхары», што складае 22,4 % ад усяго насельніцтва Беларусі на той час<ref>Полян, П. Жертвы двух диктатур: Жизнь, труд, унижение и смерть советских военнопленных и остарбайтеров на чужбине и на родине / Павел Полян. — М.: Росспэн, 2002. — 894, [1] с., [40] л. ил. — С. 11, 737. — ISBN 5-8243-0130-1.</ref>. Усяго было знішчана больш за 9200 вёсак і паселішчаў, разбурана каля 1 200 000 дамоў. Найбуйнейшыя гарады, такія як Мінск і Віцебск, страцілі больш за 80 % свайго жыллёвага фонду і інфраструктуры. За ўпартую абарону і гераізм падчас акупацыі пасля вайны Мінск атрымаў званне [[Гарады-героі|горада-героя]], а Брэсцкая крэпасць стала [[Брэсцкая крэпасць-герой|крэпасцю-героем]]. === Разрабаванне і знішчэнне культурнай спадчыны === {{Галоўны артыкул|Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Другой сусветнай вайны}} Падчас акупацыі Беларусь панесла катастрафічныя страты ў сферы культуры. З-за імклівага наступлення нямецкіх войскаў летам 1941 года эвакуацыя музейных і архіўных фондаў фактычна была сарвана: у савецкі тыл удалося вывезці толькі каля 1&nbsp;% Дзяржаўнага архіўнага фонду (поўнасцю быў выратаваны толькі [[Партыйны архіў пры ЦК КП(б)Б]]){{sfn|Шумейко|2021|с=141}}. Многія каштоўнасці загінулі ў першыя дні вайны ў выніку бамбардзіровак, як гэта адбылося з будынкам [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей|Магілёўскага абласнога гістарычнага музея]]. Тады ж з браніраванага пакоя-сейфа бясследна знік нацыянальны сімвал — [[Крыж Ефрасінні Полацкай]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=9}}. Мэтанакіраваным разрабаваннем культурнага набытку займаліся спецыяльныя нацысцкія структуры, у першую чаргу [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга]]. На тэрыторыі Беларусі дзейнічалі рабочыя групы штаба, якія праводзілі жорсткі ўлік, сартаванне і канфіскацыю маёмасці [[Бібліятэка|бібліятэк]], [[Архіў|архіваў]] і [[Музей|музеяў]]{{sfn|Генина|2020|с=29—30}}. З [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай мастацкай галерэі БССР]] у Мінску асабіста па загадзе Генрыха Гімлера былі вывезены ва [[Усходняя Прусія|Усходнюю Прусію]] дзясяткі шэдэўраў рускага і заходнееўрапейскага жывапісу, а таксама 48 унікальных [[Слуцкія паясы|слуцкіх паясоў]]. Агулам галерэя страціла каля 2 тысяч карцін, 1,5 тысячы адзінак графікі і 250 скульптур{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. З Віцебскага, Гомельскага, Пінскага і іншых музеяў былі вывезены нумізматычныя калекцыі, старажытныя рукапісы, зброя і прадметы мастацтва{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=8—11}}. Кніжны фонд і архівы таксама падвергліся маштабнаму знішчэнню. Бальшавіцкая літаратура адпраўлялася на макулатуру, а яўрэйская масава вывозілася ў [[Франкфурт-на-Майне]]. Некаторыя бібліятэкі (напрыклад, у [[Маладзечна|Маладзечне]] і [[Ліда|Лідзе]]) былі знішчаны зімой 1941—1942 гадоў для ацяплення памяшканняў. Увогуле было знішчана або вывезена каля 20&nbsp;% даваеннага кніжнага фонду Беларусі{{sfn|Генина|2022|с=4—6}}. Вывазу падвергліся і каштоўныя дакументы, уключаючы архіў [[Радзівілы|Радзівілаў]] з [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]{{sfn|Генина|2022|с=7}}. Частка вывезеных каштоўнасцей пасля вайны была знойдзена амерыканскімі войскамі ў баварскім замку [[Замак Хёхштэт|Хёхштэт]] і ў 1947 годзе вернута ў Мінск. Аднак значная частка спадчыны назаўжды засталася за мяжой або асела ў цэнтральных музеях [[Масква|Масквы]] і [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]], а ў 1950 годзе савецкія ўлады бязвыплатна перадалі [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]] 89 арыгінальных партрэтаў з Нясвіжа{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=14—15, 37}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Каваленя А. А., Сташкевіч М. С., Паноў С. В. |загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа : (У кантэксце Другой сусветнай вайны): Вучэб. дапам. для студэнтаў устаноў, якія забяспечваюць атрыманне выш. адукацыі |месца=Мінск |выдавецтва=Выд. цэнтр БДУ |год=2004 |старонак=279 |isbn=985-476-252-1 |ref=Каваленя}} * {{артыкул |аўтар=Цымбал А. Г. |загаловак=Працоўная штодзённасць у акупаванай Беларусі ў 1941–1944 гг. (па матэрыялах германскіх трафейных дакументаў) |выданне=Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гісторыя |год=2019 |нумар=3 |старонкі=15—25 |ref=Цымбал}} * {{артыкул |аўтар=Здановіч У. В. |загаловак=Штодзённае жыццё гарадскіх і сельскіх жыхароў Беларусі падчас нацысцкай акупацыі ў ацэнках беларускіх даследчыкаў |выданне=Веснік Брэсцкага ўніверсітэта |год=2019 |старонкі=13—19 |ref=Здановіч}} * {{артыкул |аўтар=Зданович В. В. |загаловак=История повседневности на оккупированной нацистами территории Беларуси в работах белорусских историков |выданне=Петербургский исторический журнал |год=2022 |нумар=3 |старонкі=64—79 |ref=Зданович}} * {{артыкул |аўтар=Лобач У. А. |загаловак=1941 год вачыма дзяцей і падлеткаў Віцебшчыны: антрапалагічны дыскурс ваеннай гісторыі |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А |год=2020 |нумар=9 |старонкі=88—97 |ref=Лобач}} * {{артыкул |аўтар=Гребень Е. А. |загаловак=Социальные аспекты нацистской оккупационной политики в Беларуси |выданне=Веснік БДУ. Сер. 3. |год=2013 |нумар=2 |старонкі=23—27 |ref=Гребень}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Создание Оперативного штаба рейхсляйтера Розенберга и его задачи на оккупированных восточных территориях |выданне=Ученые записки УО «ВГУ им. П. М. Машерова» |год=2020 |том=31 |старонкі=27—33 |ref=Генина}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.) |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2022 |старонкі=2—10 |ref=Генина}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]] |загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.) |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь |год=2004 |старонак=218 |isbn=985-6372-34-8 |ref=Гужалоўскі}} * {{артыкул |аўтар=Шумейко М. Ф. |загаловак=Белорусские архивы в годы Великой Отечественной войны |выданне=Веснік БДУ |год=2021 |старонкі=141—150 |ref=Шумейко}} * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Яўгеньевіч Новікаў|Новікаў С. Я.]] |загаловак=Аб маштабах нацысцкага эканамічнага генацыду беларускага сялянства ў 1941–1944 гадах |выданне=Беларуская думка |год=2023 |нумар=11 |старонкі=68—74 |ref=Новікаў}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://jivebelarus.net/history/new-history/occupation-methods-in-belarus.html Юрый Туронак. Метады акупацыі ў Беларусі] {{Беларусь у Другой сусветнай вайне}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)| ]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] [[Катэгорыя:Ваенная гісторыя Беларусі]] 9m1mqv6x3obinqzp5mexon4ab5ch0m2 Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы 0 15284 5211011 5185592 2026-10-03T16:10:16Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5211011 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы |скарачэнне = ГрДУ імя Янкі Купалы |эмблема = ГрДУ імя Я. Купалы.png |выява =ГДУ імя Янкі купалы.jpg |подпіс = |арыгінал = |міжназва = Yanka Kupala State University of Grodno |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = 1940 |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = класічны ўніверсітэт |найменне пасады =Рэктар |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = 17 900 |замежныя студэнты = |бакалаўрыят = |магістратура = 272 |аспірантура = 160 |дактарантура = |дактары = 51 |прафесары = |выкладчыкі = 874 |размяшчэнне = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}, [[Гродна]] |кампус = |адрас = 230023, Гродна, вул. Ажэшка, 22 |сайт = http://www.grsu.by/ |узнагароды = |lat_dir = |lat_deg = 53 |lat_min = 41 |lat_sec = 5 |lon_dir = |lon_deg = 23 |lon_min = 50 |lon_sec = 23 |CoordScale = |edu_region = }} '''Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы''' — [[вышэйшая навучальная ўстанова]] ў [[Гродна]]. ГрДУ імя Янкі Купалы ідзе па шляху фарміравання рэгіянальнага ўніверсітэцкага комплекса, які аб’ядноўвае таксама і ўстановы сярэдняй прафесійнай адукацыі. Так у структуру ўніверсітэта ўваходзяць [[Ваўкавыскі каледж]], [[Гуманітарны каледж (Гродна)|Гуманітарны каледж]], [[Тэхналагічны каледж (Гродна)|Тэхналагічны каледж]] і [[Лідскі каледж]]. Сістэма менеджменту якасці ГрДУ імя Янкі Купалы адпавядае нацыянальным і міжнародным стандартам якасці серыі [[ISO]]<ref>[http://ekonomika.by/?option=com_content&catid=177&id=8961&view=article&Itemid=358&fontstyle=f-smaller Гродненский госуниверситет подтвердил соответствие системы менеджмента качества стандарту ISO] // ekonomika.by {{ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151025194201/http://ekonomika.by/?option=com_content&catid=177&id=8961&view=article&Itemid=358&fontstyle=f-smaller |date=25 кастрычніка 2015 }}</ref>. Паводле міжнароднага рэйтынгу Webometrics, які штопаўгода састаўляецца паводле аналізу афіцыйных сайтаў устаноў вышэйшай адукацыі, Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы сярод беларускіх ВНУ ўжо некалькі год запар займае другое месца (2011)<ref>[http://www.webometrics.info/rank_by_country.asp?country=by&zoom_highlight=Grodno+State+University+2011 Вынікі міжнароднага рэйтынга Webometrics за ліпень 2011 года]{{Недаступная спасылка}}</ref> == Гісторыя == Заснаваны Пастановай № 209 [[СНК БССР]] «Аб мерапрыемствах па арганізацыі народнай адукацыі ў заходніх абласцях Беларусі» ад 22 лютага 1940 года як '''Гродзенскі настаўніцкі інстытут''', часам згдаваецца памылковая дата 20 лютага 1940 года<ref>Габрусевіч, Крэнь, С. 28</ref>. Першым дырэктарам інстытута быў [[С. Я. Раскін]]. На двух аддзяленнях — беларускай мовы і літаратуры, рускай мовы і літаратуры і фізіка-матэматычным — рыхтавалі настаўнікаў 5-7 класаў няпоўнай сярэдняй школы<ref name="Гіст">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.grsu.by/by/galounaya/universitet/gistoryya-universiteta.html|title=Гродненский государственный университет имени Янки Купалы - Гісторыя ўніверсітэта|website=www.grsu.by|access-date=2023-11-24|archive-date=24 лістапада 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124182548/https://www.grsu.by/by/galounaya/universitet/gistoryya-universiteta.html|url-status=dead}}</ref>. На першы курс было прынята больш за 100 студэнтаў. Заняткі пачаліся 7 сакавіка 1940 года, некаторыя крыніцы даюць гэту дату як планаваную, а не фактычную дату пачатку заняткаў<ref>Габрусевіч, Крэнь, С. 28.</ref>. У 1941 годзе нацысты акупіравалі горад на наступны дзень пасля пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], знішчылі абсталяванне і навучальныя кабінеты, у памяшканні інстытута арганізавалі [[шпіталь]]. 15-тысячны фонд бібліятэкі быў спалены. Многія выкладчыкі і студэнты ваявалі на фронце, удзельнічалі ў партызанскім руху. Пасля [[вызваленне Гродна (1944)|вызвалення Гродна]] ў ліпені 1944 года пачалася падрыхтоўка да адкрыцця інстытута<ref name="Гіст"/>. На аснове распараджэння [[Савет Народных Камісараў СССР|Савета Народных Камісараў СССР]] ад [[20 кастрычніка]] [[1944]] г. Гродзенскі настаўніцкі інстытут быў ператвораны ў педагагічны. Дырэктарам інстытута быў прызначаны [[М. В. Уласавец]]. Інстытут у той час меў тры факультэты — фізіка-матэматычны, літаратурны і замежных моў, на першых двух былі арганізаваныя завочныя аддзяленні<ref name="Гіст"/>. Першы выпуск адбыўся ў 1948 годзе. У жніўні 1949 года на пасаду дырэктара Гродзенскага педагагічнага інстытута быў зацверджаны [[І. М. Малюкевіч]]. У 1954—1955 гадах была праведзена рэарганізацыя інстытута. Адкрыўся гістарычны факультэт, прызваны забяспечыць падрыхтоўку настаўнікаў гісторыі. Восенню 1955 годзе інстытут ўзначаліў [[Дзмітрый Спірыдонавіч Маркоўскі|Дз. С. Маркоўскі]], які зрабіў вялікі ўнёсак у развіццё<ref name="Гіст"/>. У сярэдзіне 1950-х гадоў выкладчык універсітэта [[Браніслаў Ржэўскі]] правёў кампанію пісьмовых зваротаў да ўладаў на тэму дыскрымінацыі [[Беларуская мова|беларускай мовы]]. У 1957 годзе інстытуту нададзена імя [[Янка Купала|Янкі Купалы]]. У 1964 годзе быў створаны біёлага-хімічны факультэт. У 1969 годзе ў інстытуце арганізавана [[аспірантура]]. Першыя наборы ў яе праводзіліся па наступных спецыяльнасцях: «беларуская мова», «гісторыя СССР», « матэматычны аналіз», «дыферэнцыяльныя і інтэгральныя ўраўненні», «методыка выкладання матэматыкі»<ref name="Гіст"/>. У 1973 годзе пасаду рэктара ГПІ заняў [[А. В. Бадакоў]]<ref name="Гіст"/>. Да 1978 года завершана выкананне шэрагу мерапрыемстваў, якія дазволілі значна ўдасканаліць навучальна-выхаваўчую і навукова-даследчую дзейнасць навучальнай установы<ref name="Гіст"/>. У 1978 годзе на базе педагагічнага інстытута імя Янкі Купалы заснаваны Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт (ГрДУ)<ref>{{Cite web |url=https://letopis.by/documents/postanovlenie-%e2%84%96-259-soveta-ministrov-bssr-ob-organizaczii-grodnenskogo-gosudarstvennogo-universiteta/ |title=Постановление № 259 Совета Министров БССР от 5 августа 1977 г. «Об организации Гродненского государственного университета» |access-date=3 чэрвеня 2025 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225152436/https://letopis.by/documents/postanovlenie-%E2%84%96-259-soveta-ministrov-bssr-ob-organizaczii-grodnenskogo-gosudarstvennogo-universiteta/ |url-status=dead }}</ref>, які стаў першым ўніверсітэтам у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] . Рэктарам застаўся [[А. В. Бадакоў]]. У структуры ўніверсітэта дзейнічалі 5 факультэтаў: матэматычны, фізічны, гістарычны, філалагічны і факультэт педагогікі і методыкі пачатковага навучання. Працаваў факультэт даўніверсітэцкай падрыхтоўкі з двума аддзяленнямі: будучых педагогаў і будучых даследчыкаў, а таксама факультэт маладых настаўнікаў-стажораў. Дзейнічалі 25 кафедраў і курс грамадзянскай абароны. З 1 верасня пачалі працу дзве новыя кафедры: дыферэнцыяльных ураўненняў і дзяржавы і права. У тым жа годзе пры гістарычным факультэце было адкрытае аддзяленне правазнаўства, на базе якога з 1981 года распачаў сваю працу факультэт правазнаўства<ref name="Гіст"/>. У 1984 годзе аднавіў працу факультэт біялогіі і хіміі. 13 верасня 1988 года пастановай [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] па хадайніцтве партыйнай і камсамольскай арганізацыі ўніверсітэта ГрДУ было зноў прысвоена імя [[Янка Купала|Янкі Купалы]].<ref>{{Cite web |url=https://letopis.by/documents/postanovlenie-%e2%84%96-275-soveta-ministrov-bssr-o-prisvoenii-imeni-yanki-kupaly-grodnenskomu-gosudarstvennomu-universitetu/ |title=Постановление № 275 Совета Министров БССР от 13 сентября 1988 г. «О присвоении имени Янки Купалы Гродненскому государственному университету» |access-date=3 чэрвеня 2025 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225161743/https://letopis.by/documents/postanovlenie-%E2%84%96-275-soveta-ministrov-bssr-o-prisvoenii-imeni-yanki-kupaly-grodnenskomu-gosudarstvennomu-universitetu/ |url-status=dead }}</ref> У 1989 г. быў адкрыты факультэт фізічнага выхавання, якія рыхтаваў настаўнікаў фізічнага выхавання для агульнаадукацыйных школ, і аддзялення польскай мовы і літаратуры на базе філалагічнага факультэта<ref name="Гіст"/>. У 1990 годзе са складу фізічнага факультэта вылучылася яго вытворчае крыло ў самастойны інжынерны факультэт. У 1991 годзе ва ўніверсітэце адкрываецца факультэт беларускай філалогіі і культуры<ref name="Гіст"/>. Напачатку 1994 года рэктарам прызначаны [[Леанід Мікалаевіч Ківач]]. У першай палове 1994 г. ажыццёўлена аб’яднанне і перапрафіляванне факультэтаў: інжынерны і фізічны факультэты аб’ядналіся ў інжынерна-фізічны, аддзяленні правазнаўства і міжнародных адносін — у факультэт права і эканомікі, з філалагічнага факультэта ў самастойны факультэт вылучылася аддзяленне замежных моў. У 1997 г. факультэт права і эканомікі быў рэарганізаваны ў юрыдычны факультэт і факультэт эканомікі і кіравання, а факультэт замежных моў на правах аддзялення ўвайшоў у склад філалагічнага факультэта. У верасні 1997 года рэктарам прызначаны [[Сяргей Аляксандравіч Маскевіч]]<ref name="Гіст"/>. У 2001 годзе ў склад універсітэта ўключаны Інстытут паслядыпломнай адукацыі. У перыяд з 2001 па 2006 год у склад ГрДУ былі ўключаныя 4 каледжы: [[Тэхналагічны каледж (Гродна)|Тэхналагічны]], [[Ваўкавыскі каледж|Ваўкавыскі]], [[Лідскі каледж|Лідскі]], [[Гуманітарны каледж (Гродна)|Гуманітарны]]<ref name="Гіст"/>. У 2005 годзе рэктарам прызначаны [[Яўген Аляксеевіч Роўба]]. Створаны ваенны факультэт, інжынерна-будаўнічы факультэт, факультэт турызму і сэрвісу, факультэт інавацыйных тэхналогій машынабудавання, пашырыўся пералік спецыяльнасцяў і спецыялізацый<ref name="Гіст"/>. У верасні 2012 года па загадзе [[Старшыня Гродзенскага аблвыканкама|Старшыні Гродзенскага аблвыканкама]] [[Сямён Шапіра|Сямёна Шапіры]] за выданне падручніка «Гродназнаўства» з ўніверсітэта быў звольнены гісторык [[Андрэй Мікалаевіч Чарнякевіч|Андрэй Чарнякевіч]]<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=80101 Шабас працягваецца: у Гродне дацэнта звольнілі за кнігу.]</ref>. 1 сакавіка 2013 года рэктарам універсітэта прызначаны [[Андрэй Дзмітрыевіч Кароль]]. На паседжанні, на якім [[міністр адукацыі Беларусі|міністр адукацыі]] [[Сяргей Маскевіч]] прэзентаваў калектыву ГрДУ новапрызначанага рэктара, Шапіра таксама заявіў, што «ва ўніверсітэце шаснаццаць чалавек, якія заклікаюць звергнуць уладу»<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=105934 Звольніць Чарнякевіча загадаў асабіста Сямён Шапіра: «Ва ўніверсітэце 16 чалавек, якія заклікаюць звергнуць уладу».]</ref>. Пасля гэтага ў знак пратэсту супраць прэсінгу на выкладчыкаў звольніўся выкладчык юрыдычнага факультэта [[Ігар Расціслававіч Кузьмініч|Ігар Кузьмініч]]<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=107358 Выкладчык Гродзенскага ўніверсітэта звольніўся ў знак пратэсту: адкрыты ліст Ігара Кузьмініча губернатару Шапіру.]</ref>. У сакавіку 2013 года гісторыка [[Вячаслаў Швед|Вячаслава Шведа]], аўтара ідэі выдання падручніка «Гродназнаўства», яго актыўнага ўкладальніка і рэдактара, звольнілі з пасады загадчыка кафедры беларускай культуры і рэгіянальнага турызму, а [[1 красавіка]] Рада ўніверсітэта не абрала яго на пасаду прафесара па конкурсе. Швед у адказ заявіў, што выбары былі сфальсіфікаваныя, а звальненне з’яўляецца палітычным рашэннем<ref name="">[https://nn.by/?c=ar&i=107474 Прафесар Швед выступіў з адкрытым лістом: Маё звальненне — палітычнае]</ref>. Пасля звальнення Шведа з’явіліся чуткі аб ліквідацыі Факультэта гісторыі і сацыялогіі<ref name="news">[https://news.tut.by/society/352319.html У Гродзенскім універсітэце ліквідуюць бунтарскі гістфак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200924023508/https://news.tut.by/society/352319.html |date=24 верасня 2020 }}</ref>. 29 жніўня 2013 года аб’яднаннем Факультэта гісторыі і сацыялогіі, Факультэта турызму і сэрвісу, кафедры журналістыкі і кафедры лінгвістыкі і міжкультурных камунікацый філалагічнага факультэта быў створаны Факультэт гісторыі, камунікацыі і турызму<ref>[http://fh.grsu.by/index.php/faculty/historyoffaculty Факультет истории, коммуникации и туризма: История факультета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171010153327/http://fh.grsu.by/index.php/faculty/historyoffaculty |date=10 кастрычніка 2017 }} // Гродненский государственный университет имени Янки Купалы.{{ref-ru}}</ref>. Таксама ў 2013 годзе аднавіў сваю працу факультэт даўніверсітэцкай падрыхтоўкі. У 2013 годзе таксама была звольненая гісторык і культуролаг [[Вольга Сабалеўская]], у 2014 годзе — гісторык [[Іна Соркіна]]<ref name="t-styl"/>, якая збірала подпісы ў падтрымку Чарнякевіча, Кузьмініч і Шведа<ref>[https://gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=68835 Гісторыка Іну Соркіну чакае звальненне з Гродзенскага ўніверсітэта]</ref><ref>[https://gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=68950 «Мяне звольнілі не за прафесійныя якасці, а за грамадзянскую актыўнасць»]</ref>, [[Сяргей Сноп]], гісторыкі [[Святлана Куль-Сяльверстава]] і [[Юлія Юркавец]], у 2015 годзе — гісторык і археолаг [[Генадзь Семянчук]], літаратуразнавец [[Ала Петрушкевіч]]<ref name="t-styl">[http://www.t-styl.info/by/118/overview/13707/?option=com_content&task=view&id=231&Itemid=38 Юбілей прайшоў, а «осадочек» застанецца]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Адукацыйны партал універсітэта ў [[2014]] годзе атрымаў інтэрнэт-прэмію «[[Tibo]]» у намінацыі «Адукацыя і навука», а ў 2015 годзе ГрДУ імя Янкі Купалы дамогся другога месца сярод нацыянальных ВНУ ў міжнародным рэйтынгу [[Webometrics]] і ўвайшоў у дзесятку лепшых ВНУ беларусі па асноўных паказчыках дзейнасці<ref name="Гіст"/>. У сакавіку 2016 года ўніверсітэт стаў сузаснавальнікам першага ў Беларусі Інавацыйнага медыйнага кластара<ref name="Гіст"/>. 1 студзеня 2024 года шляхам аб’яднання інжынерна-будаўнічага факультэта і факультэта інавацыйных тэхналогій машынабудавання быў створаны інжынерны факультэт.<ref>{{Cite web |url=https://fbt.grsu.by/index.php/glavnaya/history-fakultet |title=История инженерного факультета |access-date=26 чэрвеня 2024 |archive-date=19 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719054550/https://fbt.grsu.by/index.php/glavnaya/history-fakultet |url-status=dead }}</ref> == Факультэты == {{Div col|2}} * [[Факультэт даўніверсітэцкай падрыхтоўкі ГрДУ|Факультэт даўніверсітэцкай падрыхтоўкі]] * [[Інжынерны факультэт ГрДУ|Інжынерны факультэт]] * [[Факультэт псіхалогіі ГрДУ|Факультэт псіхалогіі]] * [[Фізіка-тэхнічны факультэт ГрДУ|Фізіка-тэхнічны факультэт]] * [[Факультэт фізічнай культуры ГрДУ|Факультэт фізічнай культуры]] * [[Філалагічны факультэт ГрДУ|Філалагічны факультэт]] * [[Ваенны факультэт ГрДУ|Ваенны факультэт]] * [[Педагагічны факультэт ГрДУ|Педагагічны факультэт]] * [[Факультэт матэматыкі і інфарматыкі ГрДУ|Факультэт матэматыкі і інфарматыкі]] * [[Факультэт гісторыі, камунікацыі і турызму ГрДУ|Факультэт гісторыі, камунікацыі і турызму]] * [[Юрыдычны факультэт ГрДУ|Юрыдычны факультэт]] * [[Факультэт эканомікі і кіравання ГрДУ|Факультэт эканомікі і кіравання]] * [[Факультэт біялогіі і экалогіі ГрДУ|Факультэт біялогіі і экалогіі]] * [[Факультэт мастацтваў і дызайну ГрДУ|Факультэт мастацтваў і дызайну]] * [[Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў ГрДУ|Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў]] {{Div col end}} == Вывучэнне польскай мовы == З 1989<ref>{{Cite web |url=https://phf.grsu.by/fakultet/istoriya-fakulteta.html |title=История факультета |access-date=7 снежня 2025 |archive-date=15 кастрычніка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251015140752/https://phf.grsu.by/fakultet/istoriya-fakulteta.html |url-status=dead }}</ref><ref>[https://journals.ispan.edu.pl/index.php/abs/en/article/view/abs.2012.016 Кафедре Польской Филологии свыше двадцати лет]</ref> па 2022<ref>[https://web.archive.org/web/20220121230023/https://phf.grsu.by/fakultet/kafedry/kafedra-polskoj-filologii.html КАФЕДРА ПОЛЬСКОЙ ФИЛОЛОГИИ (2022)]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20220927214015/https://phf.grsu.by/fakultet/struktura.html Организационная структура филологического факультета (2022)]</ref> існавала адзіная ў Беларусі кафедра польскай філалогіі,<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_210&a001=BY-NLB-ar2510309&strq=l_siz=20 Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Я. Купалы. Кафедра польскай філалогіі]</ref> заснавальнікам і шматгадовым загадчыкам і выкладчыкам якой была [[Святлана Піліпаўна Мусіенка]]. == Абвінавачванні ў палітычных рэпрэсіях студэнтаў == ВНУ абвінавачваецца ў выключэнні студэнтаў з-за палітычных прычын. Паводле рапарту польскага Фонду «[[Фонд Свабода і Дэмакратыя|Свабода і Дэмакратыя]]», [[Сяргей Аляксандравіч Маскевіч|Сяргей Маскевіч]], рэктар універсітэта, выключаў студэнтаў за іх палітычную дзейнасць. Яго наступнік [[Яўген Аляксеевіч Роўба|Яўген Роўба]] запатрэбаваў з-за гэтых самых прычынаў скрэсліць Яўгена Скрабутана<ref>{{кніга|частка = Lista osób odpowiedzialnych za łamanie praw człowieka i represje na Białorusi|загаловак = Białoruski system..|старонкі = 43}}</ref>. Паводле рапарту, прымала ў гэтым удзел таксама Т. І. Бадзюкова, былая прарэктар па справах выхавання ВНУ<ref>{{кніга|частка = Lista osób odpowiedzialnych za łamanie praw człowieka i represje na Białorusi|загаловак = Białoruski system..|старонкі = 41}}</ref>, а Н. А. Карпіцкая, прарэктар па адміністрацыйных справах, дамапагала Бадзюковай у пераследзе студэнтаў<ref>{{кніга|частка = Lista osób odpowiedzialnych za łamanie praw człowieka i represje na Białorusi|загаловак = Białoruski system..|старонкі = 42}}</ref>. У дзеяннях супраць студэнтаў, якія займаліся палітычнай дзейнцасцю, удзельнічаў таксама супрацоўнік універсітэта Н. А. Валковіч<ref>{{кніга|частка = Lista osób odpowiedzialnych za łamanie praw człowieka i represje na Białorusi|загаловак = Białoruski system..|старонкі = 44}}</ref>. == Рэктары == {{Div col|2}} * [[Самуіл Якаўлевіч Раскін]] (1940) * [[Дзяменцій Пятровіч Кардаш]] (1940—1941) * [[Мікалай Васілевіч Уласавец]] (1944—1949) * [[Іосіф Мікалаевіч Малюкевіч]] (1949—1955) * [[Дзмітрый Спірыдонавіч Маркоўскі]] (1955—1973) * [[Аляксандр Васільевіч Бадакоў]] (1973—1994) * [[Леанід Мікалаевіч Ківач]] (1994—1997) * [[Сяргей Аляксандравіч Маскевіч]] (1997—2005) * [[Яўген Аляксеевіч Роўба]] (2005—2013) * [[Андрэй Дзмітрыевіч Кароль]] (2013—2017) * [[Ірына Фёдараўна Кітурка]] (з 2017) {{Div col end}} == Вядомыя выкладчыкі == * [[Таццяна Піліпаўна Сцяшковіч]] (1904—1986) — беларускі філолаг, мовазнавец, педагог. * [[Іван Якаўлевіч Лепешаў]] (1924—2014) — беларускі мовазнавец. * [[Якаў Навумавіч Мараш]] (1917—1990) — беларускі гісторык. * [[Барыс Маркавіч Фіх]] (1923—1977) — беларускі гісторык. * [[Якаў Іосіфавіч Рыўкінд]] (1910—1977) — беларускі матэматык. * [[Нікіфар Дзмітрыевіч Бяспамятных]] (1910—1987) — беларускі матэматык, педагог. * [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў]] (1942—1992) — беларускі археолаг, гісторык. * [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (1947—2026) — беларускі палітык і навуковец. * [[Павел Уладзіміравіч Сцяцко]] (1930—2020) — беларускі мовазнавец. * [[Сяргей Аркадзьевіч Піваварчык]] (нар. [[1962]]) — беларускі гісторык-археолаг. * [[Святлана Валянцінаўна Марозава]] (нар. 1954) — беларускі гісторык. == Вядомыя выпускнікі == * [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў]] (1924—2003) — беларускі і савецкі пісьменнік і грамадскі дзеяч. * [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк]] (1920—1992) — беларускі пісьменнік, грамадскі дзеяч. * [[Данута Бічэль-Загнетава]] (нар. 1937) — беларуская паэтэса. * [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк]] (1940—2019) — беларускі гісторык. * [[Фёдар Міхайлавіч Янкоўскі]] (1918—1989) — беларускі мовазнавец і празаік. * [[Вольга Валянцінаўна Корбут]] (нар. 1955) — беларуская гімнастка, чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка. * [[Алена Ваўчэцкая]] (нар. 1943) — беларуская гімнастка. * [[Анатоль Аляксандравіч Брусевіч]] (нар. 1977) — беларускі паэт, перакладчык, даследчык гісторыі польскай літаратуры, польска-беларускіх літаратурных сувязяў. * [[Руслан Барысавіч Гагуа]] (нар. 1972) — беларускі гісторык, музыкант. * [[Альбіна Аляксандраўна Семянчук]] (нар. 1963) — беларускі гісторык. * [[Аляксей Мікалаевіч Загідулін]] (нар. 1978) — беларускі гісторык. * [[Зміцер Кісель]] (1962—2005) — беларускі публіцыст, журналіст, гісторык. * [[Іван Рыгоравіч Ціхан]] (нар. 1976) — беларускі атлет, кідальнік молата. * [[Дзмітрый Антонавіч Крывашэй|Дзмітрый Крывашэй]] (нар. 1972) — беларускі гісторык. * [[Сяргей Аркадзьевіч Піваварчык]] (нар. [[1962]]) — беларускі гісторык-археолаг. * [[Святлана Валянцінаўна Марозава]] (нар. 1954) — беларускі гісторык. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гродзенскі універсітэт імя Янкі Купалы||439}} * Университет и его педагоги / под ред. Ю. П. Золотухина. — Гродно : ГрГУ, 2006. — 362 с. ISBN 985-417-833-1. * [[Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы (кніга)|Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы: Гістарычны нарыс]] / С. А. Габрусевіч, І. П. Крэнь. — Гродна : ГрДУ, 2001. — 174 с. ISBN 985-417-241-4. * Основные результаты работы Университета в 2010 году / под общ. ред. Е. А. Ровбы. — Гродно : ГрГУ, 2011. — 341 с. * Выкладчыкі Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы: бібліяграфічны даведнік / пад рэдакцыяй В. М. Чарапіцы. — Гродна: ГрДУ, 1999. — 595 с. * Прафесары Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы, 1940—2012: біябібліяграфічны слоўнік / Габрусевіч С. А., Роўба Я. А. — 2-е выд. — Мінск, 2013. == Спасылкі == {{Commonscat|Hrodna State University}} * [http://grsu.by/ Афіцыйны сайт ГрДУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090602133933/http://www.grsu.by/ |date=2 чэрвеня 2009 }} {{ГрДУ імя Янкі Купалы}} {{Рэктары ГрДУ імя Янкі Купалы}} {{ВНУ Беларусі}} {{Адукацыя ў Гродзенскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты Гродна]] [[Катэгорыя:Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы| ]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Янкі Купалы]] [[Катэгорыя:1940 год у Гродне]] 3ywhkvw9osuj2yqavac7vziiqouusub Беседзь 0 17450 5211231 5210661 2026-10-04T11:04:52Z Için warum 153459 /* Назва */ 5211231 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Беседзь}} {{Рака |Назва = Беседзь |Арыгінальная назва = |Выява = VetkaRaion2.JPG |Подпіс = Беседзь у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 261 |Плошча басейна = 5460 |Басейн = Сож/Дняпро/Чорнае мора |Расход вады = 28,4 |Месца вымярэння = у вусці |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= [[Шумяцкі раён]] |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53|s_lat_min = 40|s_lat_sec = 06 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 32|s_lon_min = 37|s_lon_sec = 20 |Вусце = Сож |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 52|m_lat_min = 37|m_lat_sec = 54 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 31|m_lon_min = 08|m_lon_sec = 24 |Ухіл ракі = 0,23 |Краіна = Расія/Беларусь |Рэгіён = Смаленская вобласць/Бранская вобласць |Рэгіён 1 = Магілёўская вобласць/Гомельская вобласць |Раён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Бе́седзь''', '''Бесядзь''', '''Бесець''' — рака ў [[Смаленская вобласць|Смаленскай]] і [[Бранская вобласць|Бранскай]] абласцях [[Расія|Расіі]] і [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]], [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] абласцях [[Беларусь|Беларусі]], левы прыток [[Сож|Сажа]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]). Даўжыня 261 км, у межах Беларусі 185 км. Вадазбор 5460 км², у межах Беларусі 3110 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 28,4 м³/с. Агульнае падзенне 59,6 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні {{nobr|0,23 [[праміля|‰]]}}. == Назва == На думку польскага славіста [[Казімір Машынскі|К. Машынскага]] (1957), адпаведнік гідроніма Беседзь — назва патока Besidny ў Карпатах. Аснова звязаная з індаеўрапейскім ''*bhōs-'', стараіндыйскім ''bhāsati'' «блішчыць», ''bhāh (bhāsā)'' «святло, бляск». З ім ён звязваў і назву ракі [[Бася]] ў гэтым жа рэгіёне<ref>K. Moszyński. Pierwotny zasiąg języka prasłowiańskiego. Wrocław-Kraków, 1957. S. 191.</ref>. Паводле індаеўрапеіста [[Юліус Покарны|Ю. Покарнага]], гэтае *''bhō-s''- ад карацейшага індаеўрапейскага *''bhā- /'' ''*bhō-'' "свяціць, блішчэць, ззяць". У гэтай падгрупе, апроч грэцкіх вытворных, і стараіндыйскія тыпу ''bhā́saḥ'' "святло"<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 105.</ref>. Лінгвіст і даследчык верхнедняпроўскай гідраніміі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапароў]] (1962) адпрэчваў, аднак, сувязь з ''bhōs''-, але звязваў з гідронімамі тыпу Бестань, якія гуртаваў з літоўскімі і латышскімі гідронімамі тыпу ''Best-upis, Bestinis''<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.</ref>. Апошнюю, азёрную, назву ''Bestinis'' літоўскі савецкі гідраніміст [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]], тлумачыў з прыметніка ''bestinis'' "капаны", далей да ''besti'' «капаць»<ref>Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius: Mokslas, 1981. — С. 63.</ref>. На думку археолага [[Леанід Уладзіміравіч Калядзінскі|Л. Калядзінскага]], назва ракі Беседзь мае фіна-ўгорскае паходжанне<ref>Л. Калядзінскі. Археалогія ў прызме геаграфіі // Веды. № 10 (2426), 4 сакавіка 2013 г. С. 5.</ref>. Гомельскі філолаг [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалеў]] назвы Беседзь, Бестань, Бественка, Абеста, Обста, Босця, Бесценка, Беседа і звязваў з іранскім ''об'' «вада», «рака» і ''stāna'' «стаянка, стан, месца», «шырокая вобласць»<ref>А. Ф. Рогалев. Топонимический словарь Ветковского района Гомельской области. Гомель, 2004. 196 с.</ref>. На думку расійскага даследчыка назваў Ул. Ніканава (1966), тапонімы Беседзь і Бяседа (назвы некалькіх рэчак і населеных пунктаў) — старажытнарускія назвы, якія азначалі месцы сходаў, народнага веча (параўн. ў Бельгіі некалькі назваў Мехельн, Малін з тым жа значэннем)<ref>В. А. Никонов. Краткий топонимический словарь. Москва, 1966. С. 53.</ref>. Паводле беларускага географа [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]] (1974), у аснове назвы Беседзь тэрмін ''бяседа'' — прырэчны або прыдарожны знак і збудаванне на старых шляхах<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 27.</ref>. == Агульнае == Пачынаецца ў [[Шумяцкі раён|Шумяцкім раёне]] Смаленскай вобласці, цячэ ў [[Хоцімскі раён|Хоцімскім]], [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім]] і [[Веткаўскі раён|Веткаўскім]] раёнах Беларусі. Тройчы перасякае беларуска-расійскую мяжу. Вадазбор на паўднёва-ўсходняй частцы Аршанска-Магілёўскай раўніны, у нізоўях на Чачэрскай раўніне і ў Гомельскім Палессі. Найвышэйшы ўзровень разводдзя ў пачатку красавіка, найбольшая вышыня над межанным узроўнем 3,5—5,5 м, сярэдняя 2,8 м. Замярзае ў 1-й дэкадзе снежня, крыгалом у канцы сакавіка. Суднаходная за 78 км ад вусця. Даліна выразная, слабазвілістая, трапецападобная, шырыня да ўпадзення р. Жадунь 0,2—0,3 км, далей 0,6—1 км, ніжэй вусця р. [[Свінка (прыток Беседзі)|Свінка]] 1—1,5 км. Пойма пераважна двухбаковая, большай часткай лугавая, парэзаная прытокамі, старыцамі, рукавамі; вышыня ў вярхоўі 0,1—0,2 км, на астатнім працягу 0,5—0,8 км, пасля ўпадзення р. [[Свінка (прыток Беседзі)|Свінка]] да вусця 0,5—1,5 км. Рэчышча моцназвілістае і разгалінаванае; яго шырыня ў вярхоўі 15—20 м, у ніжнім цячэнні 30—40 м (на асобных участках да 100 м). Берагі стромкія, нярэдка абрывістыя, вышынёй 0,3—2 м. == Асноўныя прытокі == '''Справа''': [[Чачавец]], [[Благаўка (рака)|Благаўка]], [[Еленка (прыток Беседзі)|Еленка]], [[Сураў]], [[Жадунь (правы прыток Беседзі)|Жадунь]], [[Дзяражня (прыток Беседзі)|Дзяражня]], [[Алёшня]], [[Палуж (рака)|Палуж]], [[Каўпіта (рака)|Каўпіта]], [[Азярышчанская]], [[Чарняўка (прыток Беседзі)|Чарняўка]]. '''Злева''': [[Альшоўка]], [[Жадунь (левы прыток Беседзі)|Жадунька]], [[Войская (рака)|Войская]], [[Зубр (рака)|Зубр]], [[ручай Машоўка]], [[Пералёўка (рака)|Пералёўка]], [[Стаўбунка]], [[Студзёнка (ручай)|Студзёнка]], [[Увіч]], [[Сплавень|Сплавень (Трасцянец)]]. == На рацэ == '''Гарадскія пасёлкі''': [[Хоцімск]], [[Красная Гара (Краснагорскі раён)|Красная Гара]]. '''Іншае''': [[Белая Дуброва (Касцюковіцкі раён)|Белая Дуброва]], [[Веткаўскі батанічны заказнік]]. == У мастацтве == Народны паэт Беларусі [[Аркадзь Куляшоў]] напісаў верш «[[Мая Беседзь]]». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=|старонкі=113}} * {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/Блакітная}} {{Сож}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прытокі Сажа]] [[Катэгорыя:Рэкі Хоцімскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Касцюковіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Веткаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Смаленскай вобласці]] [[Катэгорыя:Рэкі Бранскай вобласці]] [[Катэгорыя:Басейн Беседзі| ]] ov1csqwtqje7qzivsyrqr36cztd8a0r Глушкавічы 0 18717 5211174 5197911 2026-10-04T06:26:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211174 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Глушкавічы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Глушкавічы. Царква (01).jpg |подпіс = [[Свята-Троіцкая царква (Глушкавічы)|Царква]] ў Глушкавічах |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 34|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 46|lon_sec = |CoordAddon = type:city_region:BY |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Лельчыцкі |сельсавет = Глушкавіцкі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = 1545 |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 2101<ref>{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/homielskaja.htm |accessdate=12 жніўня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011232352/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/homielskaja.htm |archivedate=11 кастрычніка 2020 |url-status=dead }}</ref> |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = 1 |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 3 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Hluškavičy |сайт = |OpenStreetMap = 243013536 }} '''Глу́шкавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hluškavičy}}, {{lang-ru|Глушковичи}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909g0027338&q_id=6815432|title=Решение Лельчицкого районного Совета депутатов от 30 сентября 2009 года № 22-10 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Глушкавіцкі сельсавет|Глушкавіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == Глушкавічы размешчаны за 50 км у напрамку на паўднёвы захад ад гарадскога пасёлка [[Лельчыцы]], за 257 км ад [[Гомель|Гомеля]], за 110 км ад чыгуначнай станцыі [[Жыткавічы (станцыя)|Жыткавічы]]<ref name="bel5">{{Крыніцы/БелЭн|5к}}</ref>, ля мяжы з [[Украіна]]й. Аўтамабільная дарога {{Таблічка-by|Р|36}}<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref> звязвае Глушкавічы з раённым цэнтрам Лельчыцы. Паблізу аграгарадка пралягае Прыкардонная канава<ref name="atl" />. [[Файл:Глушкавічы. Гранітны кар'ер (02).jpg|left|thumb|Глушкавіцкі кар'ер]] Каля Глушкавіч на дзённую паверхню выходзяць [[пратэразой]]скія пароды. Вядзецца здабыча будаўнічага і абліцовачнага каменю, які прадстаўлены [[мігматыт]]амі гранітнага і гранітадыярытавага, радзей дыярытавага складаў, а таксама [[амфібаліт]]амі. Рыхлая ўскрыша прадстаўлена карой выветрывання, кайназойскімі пяскамі і алеўрытамі. == Насельніцтва == * [[1996]] год — 2367 жыхароў, 715 двароў<ref name="bel5" />. == Памятныя мясціны == * [[Свята-Троіцкая царква (Глушкавічы)|Свята-Троіцкая царква]] * Магіла ахвяр фашызму<ref name="bel5" />. == Вядомыя ўраджэнцы == * [[Андрэй Іванавіч Швед]] (нар. 1973) — генеральны пракурор Рэспублікі Беларусь (з 2020). * [[Аўгустын (Маркевіч)]] (нар. 1952) — мітрапаліт. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5}} — С. 305. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=30|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Hluškavičy}} [[Катэгорыя:Глушкавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лельчыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Глушкавічы| ]] e43hy00euio3qhe8bamb4gvc4bng3i2 Гарадзельская унія 0 25493 5211134 5184772 2026-10-03T21:46:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211134 wikitext text/x-wiki '''Гарадзе́льская унія''' — саюз [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскага Каралеўства]], аформлены прадстаўнікамі абодвух бакоў на сумесным з’ездзе (сойме) [[2 кастрычніка]] [[1413|1413 года]] ў {{Нп5|Гарадло|Гарадле|pl|Horodło}} на [[Буг|Бугу]] (цяпер вёска ў Грубяшоўскім павеце Люблінскага ваяводства Польшчы).<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.vkl.by/documents/31|title=Гарадзельская унія 1413|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае" -- vkl.by|access-date=2025-04-06|url-status=dead}}</ref> З’езд сабраўся пасля польска-вялікалітоўскай перамогі ў [[Вялікая вайна 1409—1411 гадоў|Вялікай вайне 1409—1411 гадоў]] і замацаваў адносіны дзвюх дзяржаў у новых палітыка-стратэгічных умовах. Вынікі з’езда замацавалі трыма актамі. Першы акту выдадзены ад імя 47 польскіх паноў, які прынялі літоўскія баярскія роды ў [[Гербавае брацтва|гербавыя брацтвы]] і дазволілі ім карыстацца сваімі [[Герб|гербамі]]. Другі -- ад імя літоўскіх баяр, зафіксаваў прыняцце імі польскіх гербаў, а таксама абавязацельствы бакоў не выбіраць уладара сваёй дзяржавы без згоды другога боку. Трэці — '''Гарадзельскі прывілей''' караля [[Ягайла|Уладзіслава Ягайлы]] і вялікага князя [[Вітаўт|Вітаўта]].<ref name=":1" /> == Акты == === Польскіх паноў === Арыгінал да Другой сусветнай вайны захоўваўся ў Нясвіжскім архіве Радзівілаў пад № 176. Перагамен, 73 × 27 + 9 см. Пазнейшая гісторыя дакумента не вядома.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.vkl.by/documents/6|title=прывілей 1413 (Гарадзельскі прывілей)|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае" - vkl.by|access-date=2025-04-06|url-status=dead}}</ref> === Літоўскіх баяр === Арыгінал BKsCz. Perg. 301. Пергамін, 52 × 34 + 11 см.<ref name=":0" /> === Гарадзельскі прывілей === Арыгінал асобніка Каралеўства Польскага -- BKsCz. Perg. 300. Пергамін, 65 × 37 + 11, 5 см. На дакуменце захаваліся дзве маестатавыя пячаткі — караля польскага Уладзіслава Ягайлы і вялікага князя літоўскага Вітаўта.<ref name=":0" /> Арыгінал асобніка Вялікага Княства Літоўскага захоўваўся ў дзяржаўным архіве, з XVI ст. — у архіве князёў Радзівілаў. Загінуў падчас Другой сусветнай вайны ў Варшаве.<ref name=":0" /> Выдадзены 2 кастрычніка 1413 года ад імя караля польскага і вярхоўнага князя літоўскага Уладзіслава Ягайлы i вялікага князя літоўскага Вiтаўта. Напiсаны лацінскай мовай. Сведкамі-гарантамі выступілі архіепіскапы і епіскапы Кароны і Княства, шматлікія польскія ўраднікі.<ref name=":0" /> Дакумент абвяшчаў інтэграцыю Кароны і Княства на грунце ўмацавання каталіцтва. Канкрэтазавалася палажэнне Крэўскай уніі 1385 года, што да ўключэння Вялікага Княства Літоўскага ў склад Каралеўства Польскага. Касцёлам і каталіцкаму кліру Княства надаваліся правы на ўзор касцёлаў і кліру ў Кароне. Панам і баярам Княства, толькі католікам, якія атрымалі гербы ад польскіх паноў, пацверджана права на вольнае распараджэнне родавымі маёнткамі, а таксама маёнткамі, атрыманымі ад вярхоўнай улады (са згоды вялікага князя), на атрыманне і перадачу маёнткаў у спадчыну, на запіс жонцы [[Вена (права)|вена]], забяспечанага на маёнтках. Прывілей дазваляў літоўскім панам і баярам выдаваць дачок замуж толькі за католікаў, каб выключыць пераход маёнткаў у рукі праваслаўных. Пацверджаны абавязак паноў і баяр да ваеннай службы, сплаты падаткаў на рамонт і будаўніцтва дзяржаўных замкаў, падтрыманне ваенных дарог.<ref name=":0" /> Прывілей абавязваў паноў і баяр Княства захоўваць вернасць Ягайле і Вітаўту і іх нашчадкам. Вызначалася, што пасля смерці Вітаўта паны і баяры Княства могуць выбіраць новага вялікага князя літоўскага толькі са згоды караля польскага і польскіх паноў і наадварот, пасля смерці Ягайлы без спадчыннікаў — выбары новага польскага караля павінны быць са згоды паноў і баяр Княства. Такім чынам, вызначаліся роўнапраўныя адносіны Кароны і Княства ў межах саюза. Прадугледжвалася правядзенне супольных соймаў Кароны і Княства ў [[Люблін|Любліне]], [[Парчаў|Парчаве]] і іншых месцах. На ўзор Каралеўства Польскага ўводзіліся ўрады ваяводы віленскага, кашталяна віленскага, ваяводы троцкага, кашталяна троцкага, вызначаўся парадак, што гэтыя ўрады змогуць атрымаць толькі католікі.<ref name=":0" /> У прывілеі пададзены спіс літоўскі баяр, якія прынялі гербы ад польскіх паноў.<ref name=":0" /> == Прынятыя гербы == {| class="wikitable" cellpadding="2" cellspacing="2" style="text-align:center" width="100%" ! colspan="2" style="width:75px" |Герб ! style="width:600px" |Адаптавальнікі <small>(польскія арыстакраты)</small> ! style="width:600px" |Адаптаваныя <small>(літоўскія баяры)</small> !Асоба, якая прыклала пячатку да акту !Кр. |- |[[Файл:Herb_Abdank.svg|link=Plik:Herb_Abdank.svg|66x66пкс]] |[[Габданк (герб)|Абданк]] |{{нп5|Пётр з Відавы||pl|Piotr z Widawy}}, {{нп5|Якуб з Рагозьна||pl|Jakub z Rogoźna}} |[[Ян Гаштольд]] |{{нп5|Якуб з Рагозьна||pl|Jakub z Rogoźna}} |{{Sfn|Semkowicz|1923}} |- |[[Файл:POL_COA_Bogoria.svg|link=Plik:POL_COA_Bogoria.svg|68x68пкс]] |[[Багорыя (герб)|Багорыя]] |імаверна, Марэк з Накола |{{нп5|Вісігін||pl|Stanisław Wyssygin}} |імаверна, ''Марэк з Накола'', надпіс на пячатцы блага чытаецца | {{Sfn|Semkowicz|1928}} |- |[[Файл:POL_COA_Szablon.png|link=Plik:POL_COA_Szablon.png|67x67пкс]] |{{нп5|Быхава (герб)|Быхава|pl|Bychawa (herb szlachecki)}} |няма звестак для вызначэння |{{нп5|Манстольд||pl|Monstold}} |пячатка не захавалася да часу Уладзіслава Сямковіча |{{Sfn|Semkowicz|1928}} |- |[[Файл:POL_COA_Ciołek.svg|link=Plik:POL_COA_Ciołek.svg|71x71пкс]] |{{нп5|Цёлак (герб)|Цёлак|pl|Ciołek (herb szlachecki)}} |Станіслаў з Бжэсця |[[Ян Эвілд]] |Станіслаў з Бжэсця |{{Sfn|Semkowicz|1930}} |- |[[Файл:POL_COA_Dębno.svg|link=Plik:POL_COA_Dębno.svg|70x70пкс]] |{{нп5|Дэмбна (герб)|Дэмбна|pl|Dębno (herb szlachecki)}} |{{нп5|Дабяслаў Алясніцкі|Дабяслаў з Алясніцы|pl|Dobiesław Oleśnicki}} |{{нп5|Войцех Карэйва||pl|Wojciech Korejwa}} |{{нп5|Дабяслаў Алясніцкі|Дабяслаў з Алясніцы|pl|Dobiesław Oleśnicki}} |{{Sfn|Semkowicz|1921}} |- |[[Файл:POL_COA_Doliwa.svg|link=Plik:POL_COA_Doliwa.svg|72x72пкс]] |[[Даліва (герб)|Даліва]] |Мацей Кот, Януш Фурман, Пётр з Фалькова |[[Начка Гінвілавіч|Пётр Начка]] |Пётр з Фалькова |{{Sfn|Semkowicz|1928}} |- |[[Файл:POL_COA_Dołęga.svg|link=Plik:POL_COA_Dołęga.svg|72x72пкс]] |[[Даленга (герб)|Даленга]] |няма звестак для вызначэння |{{нп5|Манствілд||pl|Monstwild}} |нечытэльны надпіс на пячатцы |{{Sfn|Semkowicz|1928}} |- |[[Файл:POL_COA_Dryja.svg|link=Plik:POL_COA_Dryja.svg|67x67пкс]] |{{нп5|Дрыя||pl|Dryja (herb szlachecki)}} |{{нп5|Януш з Тулішкава||pl|Janusz z Tuliszkowa}} |{{нп5|Мікалай Таўтыгерд||pl|Mikołaj Tawtygierd}} |{{нп5|Януш з Тулішкава||pl|Janusz z Tuliszkowa}} |{{Sfn|Semkowicz|1921}} |- |[[Файл:POL_COA_Działosza.svg|link=Plik:POL_COA_Działosza.svg|69x69пкс]] |{{нп5|Дзялоша||pl|Działosza (herb szlachecki)}} |няма звестак для вызначэння |{{нп5|Пётр Валчко||pl|Piotr Wołczko}} |пячатка не захавалася да часу Уладзіслава Сямковіча | {{Sfn|Semkowicz|1926}} |- |[[Файл:Herb_Gieralt.png|link=Plik:Herb_Gieralt.png|65x65пкс]] |{{нп5|Гералт||pl|Gierałt (herb szlachecki)}} |[[Мікалай Гажкоўскі|Мікалай з Гажкова]] |{{нп5|Сургут (баярын літоўскі)|Сургут|pl|Surgut z Reszkim}} |[[Мікалай Гажкоўскі|Мікалай з Гажкова]] | {{Sfn|Semkowicz|1930}} |- |[[Файл:POL_COA_Godziemba.svg|link=Plik:POL_COA_Godziemba.svg|62x62пкс]] |{{нп5|Гадземба||pl|Godziemba (herb szlachecki)}} |Анджэй з Любранца, Aнджэй (пробашч влоцлаўскі) |{{нп5|Станіслаў Бутаўтавіч||pl|Stanisław Butowtowicz}} |Анджэй (пробашч влоцлаўскі) | {{Sfn|Semkowicz|1930}} |- |[[Файл:POL_COA_Gryf.svg|link=Plik:POL_COA_Gryf.svg|68x68пкс]] |[[Грыф (герб)|Грыф]] |няма звестак для вызначэння |{{нп5|Бутаўт (баярын літоўскі)|Бутаўт|pl|Butowt}} |{{нп5|Бутаўт (баярын літоўскі)|Бутаўт|pl|Butowt}} | {{Sfn|Semkowicz|1926}} |- |[[Файл:POL_COA_Grzymała.svg|link=Plik:POL_COA_Grzymała.svg|66x66пкс]] |{{нп5|Гжымала||pl|Grzymała (herb szlachecki)}} |{{нп5|Дамарат з Кабылян||pl|Domarat z Kobylan}} |{{нп5|Ян Рымвідавіч||pl|Jan Rymwidowicz}} |пячатка не захавалася да часу Уладзіслава Сямковіча |{{Sfn|Semkowicz|1930}} |- |[[Файл:POL_COA_Janina.svg|link=Plik:POL_COA_Janina.svg|70x70пкс]] |[[Яніна (герб)|Яніна]] |{{нп5|Мацей Яніна||pl|Maciej Janina}}, Пётр Тур, Мікалай з Сухадолу |{{нп5|Войсім||pl|Woysym}} |Мікалай з Сухадолу | {{Sfn|Semkowicz|1928}} |- |[[Файл:Jastrzębiec_herb.svg|link=Plik:Jastrzębiec_herb.svg|70x70пкс]] |[[Ястрабец (герб)|Ястрабец]] |{{нп5|Войцех Ястрабец||pl|Wojciech Jastrzębiec}}, Марцін з Любеніцы |[[Ян Няміра]] |{{нп5|Войцех Ястрабец||pl|Wojciech Jastrzębiec}} | {{Sfn|Semkowicz|1914}} |- |[[Файл:Jelita_herb.svg|link=Plik:Jelita_herb.svg|69x69пкс]] |{{нп5|Яліта||pl|Jelita (herb szlachecki)}} |{{нп5|Клеменс з Мокрска||pl|Klemens z Mokrska}}, {{нп5|Фларыян з Карытніцы||pl|Florian z Korytnicy}} |{{нп5|Гердут||pl|Gerdut}} |{{нп5|Фларыян з Карытніцы||pl|Florian z Korytnicy}} | {{Sfn|Semkowicz|1930}} |- |[[Файл:POL_COA_Korczak.svg|link=Plik:POL_COA_Korczak.svg|66x66пкс]] |[[Корчак (герб)|Корчак]] |няма звестак для вызначэння |{{нп5|Чупа (баярын літоўскі)|Чупа|pl|Czupa (bojar)}} |нечытэльны надпіс на пячатцы | {{Sfn|Semkowicz|1930}} |- |[[Файл:POL_COA_Kot_Morski.svg|link=Plik:POL_COA_Kot_Morski.svg|67x67пкс]] |[[Марскі Кот (герб)|Марскі Кот]] |няма звестак для вызначэння |{{нп5|Войшнар (баярын літоўскі)|Войшнар|pl|Wojsznar}} |{{нп5|Войшнар (баярын літоўскі)|Войшнар|pl|Wojsznar}} | {{Sfn|Semkowicz|1926}} |- |[[Файл:POL_COA_Leliwa.svg|link=Plik:POL_COA_Leliwa.svg|72x72пкс]] |[[Ляліва (герб)|Ляліва]] |{{нп5|Ян Тарноўскі (ваявода кракаўскі)|Ян з Тарнова|pl|Jan Tarnowski (zm. 1432/1433)}}, {{нп5|Ядвіга з Ляжэніц||pl|Jadwiga z Leżenic}} |[[Войцех Манівід]] |{{нп5|Ядвіга з Ляжэніц||pl|Jadwiga z Leżenic}} |{{Sfn|Semkowicz|1913}} |- |[[Файл:POL_COA_Lis.svg|link=Plik:POL_COA_Lis.svg|67x67пкс]] |[[Ліс (герб)|Ліс]] |{{нп5|Крысцін з Козіхглаў||pl|Krystyn z Kozichgłów}} |[[Ян Сунігайла]] |[[Ян Сунігайла]] | {{Sfn|Semkowicz|1914}} |- |[[Файл:Herb_Łabędź_1.svg|link=Plik:Herb_Łabędź_1.svg|68x68пкс]] |[[Лебедзь (герб)|Лебедзь]] |імаверна, Дэрслаў са Скжынна |[[Андрэй Галігунт]] |блага чытэльны надпіс на пячатцы, прачытаны як «sigillum Derslai», імаверна, вядзецца пра ''Дэрслава са Скжынна'' | {{Sfn|Semkowicz|1921}} |- |[[Файл:POL_COA_Łodzia.svg|link=Plik:POL_COA_Łodzia.svg|70x70пкс]] |{{нп5|Лодзя (герб)|Лодзя|pl|Łodzia (herb szlachecki)}} |{{нп5|Мосціц са Стэнчава||pl|Mościc ze Stęszewa}} |{{нп5|Мічус||pl|Miczus}} |{{нп5|Мічус||pl|Miczus}} |{{Sfn|Semkowicz|1930}} |- |[[Файл:POL_COA_Nałęcz.svg|link=Plik:POL_COA_Nałęcz.svg|64x64пкс]] |[[Налэнч (герб)|Налэнч]] |{{нп5|Сандзівой Астрарог (староста генеральны вялікапольскі)|Сандзівой з Астрарога|pl|Sędziwój Ostroróg (zm. 1441)}}, Мікалай з Чарнкова (ён жа Мікалай з Члопы) |{{нп5|Качан (баярын літоўскі)|Качан|pl|Koczan}} |{{нп5|Сандзівой Астрарог (староста генеральны вялікапольскі)|Сандзівой з Астрарога|pl|Sędziwój Ostroróg (zm. 1441)}} | {{Sfn|Semkowicz|1930}} |- |[[Файл:POL_COA_Nowina.svg|link=Plik:POL_COA_Nowina.svg|67x67пкс]] |[[Навіна (герб)|Навіна]] |Мікалай з Сэпна (або Сэмпна) |{{нп5|Мікалай Бейнар||pl|Mikołaj Bejnar}} |Мікалай з Сэпна (або Сэмпна) | {{Sfn|Semkowicz|1926}} |- |[[Файл:POL_COA_Odrowąż.svg|link=Plik:POL_COA_Odrowąż.svg|73x73пкс]] |[[Адрованж (герб)|Адрованж]] |{{нп5|Ян са Шчакоцін (кашталян любельскі)|Ян са Шчакоцін|pl|Jan ze Szczekocin (zm. 1433)}} |{{нп5|Вышагерд||pl|Wyszegerd}} |{{нп5|Ян са Шчакоцін (кашталян любельскі)|Ян са Шчакоцін|pl|Jan ze Szczekocin (zm. 1433)}} | {{Sfn|Semkowicz|1921}} |- |[[Файл:POL_COA_Ogończyk.svg|link=Plik:POL_COA_Ogończyk.svg|62x62пкс]] |{{нп5|Агоньчык||pl|Ogończyk (herb szlachecki)}} |{{нп5|Войцех з Касцёла||pl|Wojciech z Kościoła}}, {{нп5|Мікалай з Тачэва||pl|Mikołaj Powała z Taczewa}} |{{нп5|Юрый Сангаў||pl|Jerzy Sangaw}} |{{нп5|Мікалай з Тачэва||pl|Mikołaj Powała z Taczewa}} | {{Sfn|Semkowicz|1926}} |- |[[Файл:POL_COA_Oksza.svg|link=Plik:POL_COA_Oksza.svg|64x64пкс]] |[[Окша (герб)|Окша]] |Мікалай са Стжэльц, {{нп5|Клеменс са Стжэльц||pl|Klemens ze Strzelec}} |{{нп5|Ян Мінімунд||pl|Jan Minimund}} |{{нп5|Клеменс са Стжэльц||pl|Klemens ze Strzelec}} | {{Sfn|Semkowicz|1928}} |- |[[Файл:POL_COA_Ossorya.svg|link=Plik:POL_COA_Ossorya.svg|73x73пкс]] |{{нп5|Асорыя (герб)|Асорыя|pl|Ossoria (herb szlachecki)}} |Мікалай з Карабевіц |{{нп5|Твербуд||pl|Twerbud}} |Мікалай з Карабевіц | {{Sfn|Semkowicz|1928}} |- |[[Файл:POL_COA_Pierzchała.svg|link=Plik:POL_COA_Pierzchała.svg|72x72пкс]] |{{нп5|Пежхала||pl|Pierzchała (herb szlachecki)}} |Пётр з Улашчова, Генрык з Радаміна |{{нп5|Даўкша (баярын літоўскі)|Даўкша|pl|Dauksza}} |Генрык з Радаміна |{{Sfn|Semkowicz|1926}} |- |[[Файл:Herb_Pobog_barokowy.svg|link=Plik:Herb_Pobog_barokowy.svg|68x68пкс]] |[[Побуг (герб)|Побуг]] |{{нп5|Якуб з Каняцполя||pl|Jakub z Koniecpola}} і, імаверна, Пётр з Папова |{{нп5|Рала (баярын літоўскі)|Рала|pl|Rało}} |блага чытэльны надпіс на пячатцы, прачытаны як належная да «Piotra z Popowa» | {{Sfn|Semkowicz|1926}} |- |[[Файл:Herb_Pomian.svg|link=Plik:Herb_Pomian.svg|69x69пкс]] |[[Помян (герб)|Помян]] |{{нп5|Ян Пэлля||pl|Jan Pella}} |[[Станіслаў Сак]] |[[Станіслаў Сак]] | {{Sfn|Semkowicz|1928}} |- |[[Файл:POL_COA_Poraj.svg|link=Plik:POL_COA_Poraj.svg|66x66пкс]] |[[Порай (герб)|Порай]] |{{нп5|Мікалай з Міхалова||pl|Mikołaj z Michałowa}}, Яка |{{нп5|Мікалай Білімін||pl|Mikołaj Bylimin}} |надпіс на пячатцы страчаны | {{Sfn|Semkowicz|1921}} |- |[[Файл:POL_COA_Półkozic.svg|link=Plik:POL_COA_Półkozic.svg|61x61пкс]] |{{нп5|Паўкозіц||pl|Półkozic}} |{{нп5|Ян Жэшаўскі (арцыбіскуп мітрапаліт львоўскі)|Ян з Жэшава|pl|Jan Rzeszowski (zm. 1436)}}, {{нп5|Ян Лігенза||pl|Jan Ligęza}}, Міхал з Багумілавіц, Ян з Багумілавіц, Павел з Багумілавіц, [[Марцін з Врацімавіц]] |{{нп5|Валчко Кульва||pl|Wołczko Kulwa}} |Ян з Багумілавіц | {{Sfn|Semkowicz|1926}} |- |[[Файл:POL_COA_Rawicz.svg|link=Plik:POL_COA_Rawicz.svg|66x66пкс]] |[[Равіч (герб)|Равіч]] |Крысцін з Астрова, Грот з Янкавіц |[[Міхал Мінігайла|Міхал Мінгайла]] |пячатка не захавалася да часу Уладзіслава Сямковіча | {{Sfn|Semkowicz|1914}} |- |[[Файл:POL_COA_Rola.svg|link=Plik:POL_COA_Rola.svg|61x61пкс]] |[[Роля (герб)|Роля]] |Ян з Ланкочына, Мікалай |{{нп5|Даўгел||pl|Daugel}} |пашкоджаны надпіс на пячатцы, адчынатана толькі імя «Мікалай». | {{Sfn|Semkowicz|1926}} |- |[[Файл:Sulima_herb.svg|link=Plik:Sulima_herb.svg|68x68пкс]] |{{нп5|Суліма (герб)|Суліма|pl|Sulima (herb szlachecki)}} |{{нп5|Станіслаў Гармат|Станіслаў з Клімантава|pl|Stanisław Gamrat}} |{{нп5|Радывіл||pl|Rodywił}} |{{нп5|Станіслаў Гармат|Станіслаў з Клімантава|pl|Stanisław Gamrat}} | {{Sfn|Semkowicz|1930}} |- |[[Файл:POL_COA_Syrokomla.svg|link=Plik:POL_COA_Syrokomla.svg|67x67пкс]] |[[Сыракомля (герб)|Сыракомля]] |{{нп5|Якуб з Курдванава||pl|Jakub z Korzkwi}} |{{нп5|Якуб Мінігайла||pl|Jakub Minigajło}} |блага чытэльны надпіс на пячатцы |{{Sfn|Semkowicz|1926}} |- |[[Файл:POL_COA_Szreniawa.svg|link=Plik:POL_COA_Szreniawa.svg|63x63пкс]] |[[Шранява (герб)|Шранява]] |Ян з Ланьцухова |{{нп5|Ядат||pl|Jadat}} |Ян з Ланьцухова | {{Sfn|Semkowicz|1926}} |- |[[Файл:POL_COA_Świnka.svg|link=Plik:POL_COA_Świnka.svg|67x67пкс]] |{{нп5|Свінка (герб)|Свінка|pl|Świnka (herb szlachecki)}} |няма звестак для вызначэння |{{нп5|Андрэй Даўкантавіч||pl|Andrzej Dewknotowicz}} |блага чытэльны надпіс на пячатцы |{{Sfn|Semkowicz|1928}} |- |[[Файл:POL_COA_Kopacz.svg|link=Plik:POL_COA_Kopacz.svg|63x63пкс]] |[[Копач (герб)|Топач]] |няма звестак для вызначэння |{{нп5|Гетаўт||pl|Getowt}} |{{нп5|Гетаўт||pl|Getowt}} |{{Sfn|Semkowicz|1926}} |- |[[Файл:POL_COA_Topór.svg|link=Plik:POL_COA_Topór.svg|59x59пкс]] |[[Сякера (герб)|Сякера]] |{{нп5|Мацей з Вансаша||pl|Maciej z Wąsosza}} |{{нп5|Ян Бутрым||pl|Jan Butrym}} |{{нп5|Ян Бутрым||pl|Jan Butrym}} |{{Sfn|Semkowicz|1921}} |- |[[Файл:POL_COA_Trąby.svg|link=Plik:POL_COA_Trąby.svg|67x67пкс]] |[[Трубы (герб)|Трубы]] |{{нп5|Мікалай Тромба||pl|Mikołaj Trąba}} |[[Крысцін Осцік]] |[[Крысцін Осцік]] |{{Sfn|Semkowicz|1921}} |- |[[Файл:POL_COA_Trzaska.svg|link=Plik:POL_COA_Trzaska.svg|70x70пкс]] |{{нп5|Тжаска||pl|Trzaska (herb szlachecki)}} |няма звестак для вызначэння |{{нп5|Вайдыла Кушалавіч|Вайдыла|pl|Wojdyło Kuszolowicz}} |пячатка не захавалася да часу Уладзіслава Сямковіча |{{Sfn|Semkowicz|1930}} |- |[[Файл:POL_COA_Wadwicz.svg|link=Plik:POL_COA_Wadwicz.svg|70x70пкс]] |[[Вадвіч (герб)|Вадвіч]] |{{нп5|Ян Менжык з Дамбровы||pl|Jan Mężyk z Dąbrowy}} |[[Пётр Мантыгірдавіч|Пётр Мантыгерд]] |{{нп5|Ян Менжык з Дамбровы||pl|Jan Mężyk z Dąbrowy}} | {{Sfn|Semkowicz|1921}} |- |[[Файл:POL_COA_Wąż.svg|link=Plik:POL_COA_Wąż.svg|59x59пкс]] |{{нп5|Вонж (герб)|Вонж|pl|Wąż (herb szlachecki)}} |няма звестак для вызначэння |{{нп5|Канчан (баярын літоўскі)|Канчан|pl|Konczan}} |пячатка не захавалася да часу Уладзіслава Сямковіча |{{Sfn|Semkowicz|1930}} |- |[[Файл:POL_COA_Zadora.svg|link=Plik:POL_COA_Zadora.svg|64x64пкс]] |[[Задора (герб)|Задора]] |{{нп5|Збігнеў з Бжэзя||pl|Zbigniew z Brzezia}} |[[Яўнут Валімонтавіч|Ян Яўнут]] |[[Яўнут Валімонтавіч|Ян Яўнут]] |{{Sfn|Semkowicz|1914}} |- |[[Файл:POL_COA_Zaremba.svg|link=Plik:POL_COA_Zaremba.svg|64x64пкс]] |{{нп5|Зарэмба (герб)|Зарэмба|pl|Zaremba (herb szlachecki)}} |Ян з Крулікава, Марцін з Каліновай |{{нп5|Гінет||pl|Ginet}} |Марцін з Каліновай |{{Sfn|Semkowicz|1926}} |} [[Уладзіслаў Сямковіч]] згадвае яшчэ аднаго баярына, які прыклаў пячатку да акту Гарадзельскай уніі, імя яго добра чытаецца, але ва ўладальніцкім тытуле толькі некалькі разборлівых літар. Яго герб — на тарчы "''літара S, нахіленая направа, з крыжам наверсе''". На думку Сямковіча, гэта не можа быць герб "[[Шранява (герб)|Шранява]]", бо пячатку са "Шранявай" прыклаў да актаў нейкі Ян з Гродзіны і яна захавалася на дакуменце ў добрым стане. Сямковіч думае, што на пячатцы баярына герб "Быліна", вядомы па пячатках і апісаннях канца XIV — пачатку XV ст. як "''S з крыжам"''. Аднак, роды гербу "Быліна" ў Гарадзельскіх актах сярод адаптавальнікаў не згаданы. Развязаннем праблемы можа быць завяршэнне спісу родаў у акце словам ''etc.'', што можна разумець як большую колькасць родаў адаптавальнікаў. == Ацэнкі == {{фарматаванне}} Перамога ў Вялікай вайне з Тэўтонскім ордэнам была замацавана [[Першы Торунскі мір|Торунскім мірным дагаворам]] у 1411 годзе, але не ліквідавала пагрозы з боку Ордэна для Кароны і Княства. Торунскі дагавор быў кампрамісам, які не задавальняў ні адзін з бакоў, а новы вялікі магістр Генрых Плаўэн энергічна ўзяўся за аднаўленне моцы Ордэна, што значыла магчымасць новай вайны. У такой сітуацыі Ягайла і Вітаўт вырашылі замацаваць свой саюз, але пры гэтым Вітаўт імкнуўся ўнікнуць ад Польшчы. На думку [[Эдвардас Гудавічус|Эдвардаса Гудавічуса]], у параўнанні з невыразным паняццем «злучэнне (прымыканне)» ў [[Крэўская унія|Крэўскі акце]], «далучэнне» ў Гарадзельскім акце значыла відавочнае падпарадкаванне Княства, а для вышэйшай арыстакратыі каталіцкага веравызнання, якая толькі пачала палітычна сябе праяўляць, гэта значыла ўключэнне ў польскія саслоўныя інстытуты.<ref>Гудавичюс Э. История Литвы… С. 226.</ref> Паводле артыкулаў уніі, Вітаўт прызнаваў вярхоўную ўладу Ягайла; частка вотчынных правоў Ягайлы на землі ВКЛ пераходзіла польскай Кароне, а тытул вярхоўнага князя літоўскага рабіўся часткай польскага каралеўскага тытулу. Адначасова ўводзіўся інстытут спадчыннасці стальца і тытула вялікага князя літоўскага, што скасоўвала вызначанае [[Віленска-Радамская унія|Віленска-Радамскім актам]] аднаўлення простага ўладарання польскім каралём ВКЛ пасля смерці Вітаўта. Польскія магнаты абвясцілі Вітаўта апекуном малалетняй дачкі Ягайла. Вітаўт заняў першае месца ў кароннай радзе і другой па значнасці асобай ва ўладнай сістэме злучанай дзяржавы. Права займаць вышэйшыя ўрады ў Віленскім і Троцкім ваяводствах, а таксама прывілеі, гарантаваныя Гарадзельскай уніяю, датычылі толькі каталіцкай арыстакратыі, якая прыхільна паставілася да уніі. Выразны пракаталіцкі характар уніі вынікаў з імкнення вялікага князя Вітаўта здабыць падтрымку Свяшчэннай Рымскай імперыі і такім чынам пазбавіць Тэўтонскі ордэн так званай хрысціянска-асветніцкай місіі — галоўнага аргументу экспансію на ўсход. Праваслаўныя князі і баяры з Полацкага, Віцебскага, Смаленскага і іншых княстваў не ўдзельнічалі ў з’ездзе ў Гародлі, акты уніі іх не датычылі, а згаданыя княствы ў межах ВКЛ захоўвалі шырокую аўтаномію. Гарадзельская унія зрабіла каталіцтва прывілеяваным веравызнаннем, што абвастрыла ўнутраную сітуацыю ў ВКЛ. Нягледзячы, што забароны праваслаўным займаць вышэйшыя ўрады ў Віленскім і Троцкім ваяводствах трымалася не заўсёды, гэта стала магчымай падставай для дыскрымінацыі. Меў на мэце ўмацаванне і пашырэнне [[каталіцызм]]у ў Княстве. У прывілеі канстатавалася, што з прыняццем каталіцтва Княства «далучаецца, злучаецца, уключаецца, перадаецца» [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскаму Каралеўству]]. Усе касцёлы і каталіцкі клір забяспечваюцца ўсімі правамі і свабодамі згодна са звычаямі Польскага Каралеўства. Паны, [[шляхта]] і [[баяры]] Княства, якія прымуць каталіцкую веру і атрымаюць гербы, могуць карыстацца прывілеямі і пажалаваннямі, як і польскія паны і шляхта, пацвярджаліся іх правы на свабоднае распараджэнне сваёй маёмасці і атрымання спадчыны. Гарантаваліся правы жанчын на валоданне ўласных маёнткаў. Паны і шляхта ВКЛ павінны былі захоўваць вернасць і пастаянасць каралю Ягайлу і вялікаму князю Вітаўту. Гарадзельскі прывілей прадугледжваў стварэння Віленскага і Троцкага ваяводстваў, адпаведна і ўрадаў іх [[ваявода|ваявод]] і [[кашталян|кашталянаў]], а таксама іншых. Асабліва важнае значэнне меў артыкул, якім замацоўвалася, што пасля смерці Вітаўта паны і шляхта ВКЛ не павінны выбіраць сабе новага князя без згоды Ягайлы і польскіх паноў, а тыя пасля смерці Ягайлы не павінны выбіраць новага караля без згоды Вітаўта, паноў і шляхты ВКЛ. Гэты артыкул, які ўпершыню заканадаўча замацоўваў выбранне вялікага князя, супярэчыў і абвяргаў першы артыкул, у якім пацвярджалася зліццё ВКЛ і Польшчы, бо калі выбіраўся асобны князь, то захоўвалася самастойнасць дзяржавы. А канстатацыя факта, што караля Польшчы павінны былі выбіраць са згоды Вітаўта і шляхты, сведчыць аб раўнапраўным становішчы абедзвюх дзяржаў. Прывілей прадугледжваў магчымасць склікання агульных соймаў феадалаў Вялікага княства Літоўскага і Польскага Каралеўства. Сцвярджэнне, што ўсе некатолікі, у асноўным праваслаўныя (а яны складалі большасць насельніцтва княства), не павінны былі дапускацца на дзяржаўныя пасады і засядаць у панскай радзе, мела ідэалагічны, а не практычны характар, бо большасць мясцовага кіраўніцтва і значная частка паноў-рады належалі да праваслаўнай веры. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Эдвардас Гудавічус|Гудавичюс Э.]]'' История Литвы с древнейших времен до 1569 года. Том I. Перевод Г. И. Ефромова. Москва: Фонд имени И. Д. Сытина, Batrus, 2005. ISBN 5-94953-029-2. — С. 225—229. * {{Артыкул |ref = Semkowicz|аўтар = Władysław Semkowicz |загаловак = O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle r. 1413|выданне = [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/69052/edition/84543/content Miesięcznik Heraldyczny. Organ Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. R. 6, nr 9–10] |год = 1913 |нумар = |месца = Lwów |выдавецтва = Towarzystwo Heraldyczne |seite = |спасылка = }} — 144 s. * {{Артыкул |ref = Semkowicz|аўтар = Władysław Semkowicz |загаловак = O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle r. 1413|выданне = [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/69623/edition/85060/content Miesięcznik Heraldyczny. Organ Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. R. 7, nr 1–2] |год = 1914 |месца = Lwów–Warszawa |выдавецтва = Towarzystwo Heraldyczne |seite = |спасылка = }} — 88 s. * {{Артыкул |ref = Semkowicz|аўтар = Władysław Semkowicz |загаловак = |выданне = Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. 1920 |год = 1921 |volume = V |месца = Lwów |выдавецтва = Towarzystwo Heraldyczne we Lwowie |seite = |спасылка = https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/78485/edition/92906/content }} 137 s. * {{Артыкул |ref = Semkowicz|аўтар = Władysław Semkowicz |загаловак = |выданне = Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. 1921—1923. — T. 6. |год = 1923 |volume = VI |месца = Lwów |выдавецтва = Towarzystwo Heraldyczne we Lwowie |seite = |спасылка = https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/78600/edition/93020/content }} — 203 s. * {{Артыкул |ref = Semkowicz|аўтар = Władysław Semkowicz |загаловак = |выданне = Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. 1924-1925 |год = 1926 |volume = VII |месца = Lwów |выдавецтва = Towarzystwo Heraldyczne we Lwowie |seite = |спасылка = https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/78612/edition/93032/content }} — 271 s. * {{Артыкул |ref = Semkowicz|аўтар = Władysław Semkowicz |загаловак = |выданне = Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. 1926-1927 |год = 1928 |volume = VIII |месца = Kraków |выдавецтва = Polskie Towarzystwo Heraldyczne we Lwowie |seite = |спасылка = https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/78615/edition/93034/content }} — 230 s. * {{Артыкул |ref = Semkowicz|аўтар = Władysław Semkowicz |загаловак = |выданне = Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. 1928-1929 |год = 1930 |volume = IX |месца = Kraków |выдавецтва = Polskie Towarzystwo Heraldyczne we Lwowie |seite = |спасылка = https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/78616/edition/93035/content }} — 337 s. * {{Кніга |ref = Kutrzeba, Semkowicz |аўтар = Stanisław Kutrzeba; Władysław Semkowicz |загаловак = Akta unji Polski z Litwą, 1385-1791 |спасылка = http://pbc.biaman.pl/dlibra/docmetadata?id=1545&from=&dirids=1&ver_id=&lp=1&QI= |выдавецтва = Polska Akademia Umiejętności |месца = Kraków |мова = pl |год = 1932 }} * {{Кніга |ref = |адказны = Lidia Korczak (red.)|загаловак = Unia horodelska 1413 |выдавецтва = Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego |месца = Kraków |год = 2014 |isbn = 978-83-233-3841-3}} * ''Semkowicz W.'' Braterstwo szlachty polskiej z bojarstwem litewskiem w unii horodelskiej 1413 roku // [https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/14728/edition/14042 Polska i Litwa w dziejowym stosunku]. — Warszawa; Lublin; Łódź; Kraków: Nakład Gebethnera i Wolffa, 1914. — S. 393—446; {{Польска-літоўскія уніі}} {{Прывілеі ВКЛ}} [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Літвы]] [[Катэгорыя:Права Вялікага Княства Літоўскага]] ewsxdnjcuki51y1ql9vx8untmcgwkpi Каралеўства Югаславія 0 26330 5211111 4723321 2026-10-03T20:02:26Z DBatura 73587 5211111 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Каралеўства Югаславія |саманазва = Краљевина Југославија<br /> Kraljevina Jugoslavija |статус = |гімн = [[Гімн Каралеўства Югаславія]] |аўдыё = United States Navy Band - Hey, Slavs.ogg |сцяг = Flag of Yugoslavia (1918–1943).svg |апісанне_сцяга = [[Сцяг Югаславіі|Сцяг Каралеўства Югаславія]] |герб = Coat of arms of the Kingdom of Yugoslavia.svg |апісанне_герба = [[Герб Югаславіі|Герб Каралеўства Югаславія]] |карта = LocationKingdom of Serbs& Croats and Slovenes.png |апісанне = |p1 = Дзяржава славенцаў, харватаў і сербаў |flag_p1 =Flag_of_the_State_of_Slovenes,_Croats_and_Serbs.svg |p2 = Каралеўства Сербія |flag_p2 = State Flag of Serbia (1882-1918).svg |p3 = Рэспубліка Прэкмур'е |flag_p3 = Flag of the Slovene Nation.svg |p4 = Свабодны горад Фіумэ |flag_p4 = Flag of the Free State of Fiume.svg |утворана = 1918 |ліквідавана = 1941 (1945) |s1 = Незалежная дзяржава Харватыя |flag_s1 = Flag of Croatia Ustasa.svg |s2 = Сербія (1941—1944) |flag_s2 = Flag of the Government of National Salvation (occupied Yugoslavia).svg |s3 = Каралеўства Чарнагорыя, 1941—1944 |flag_s3 = Flag of Montenegro (1905-1918 & 1941-1944).svg |s4 = Правінцыя Любляна |flag_s4 = Flag of the Slovene Home Guard.svg |дэвіз = [[Сербахарвацкая мова|сербахарв. кір.]] ''Један народ, један краљ, једна држава''<br> [[Сербахарвацкая мова|сербахарв. лат.]] ''Jedan narod, jedan kralj, jedna država''<br>({{lang-be|Адзін народ, адзін кароль, адна дзяржава}}) |сталіца = [[Бялград]] |гарады = Бялград, Заграб, Скоп'е, Сараева, Любляна |мова = [[Сербахарвацкая мова|сербахарвацкая]] |валюта = [[югаслаўская крона]] (да 1920 года)<br />[[югаслаўскі дынар]] (пасля 1920 года) |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = |насельніцтва = 11 984 911 чал. (1921) |форма_кіравання =[[Канстытуцыйная манархія]] |дынастыя =[[Род Карагеоргіевічаў|Карагеоргіевічы]] |тытул_кіраўнікоў = |кіраўнік1 = |год_кіраўніка1 = |тытул_кіраўнікоў2 = <!--выкарыстоўваецца пры змене тытула наступнага кіраўніка--> |кіраўнік2 = |год_кіраўніка2 = |тытул_кіраўнікоў3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка3 = |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = |год_кіраўніка4 = |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = Абвяшчэнне незалежнасці (ад Аўстра-Венгрыі) |Дата1 = [[1 снежня]] |Год1 = [[1918]] |Этап2 = Перайменаванне Каралеўства Сербаў, Харватаў і Славенцаў у Каралеўства Югаславія |Дата2 = [[6 студзеня]] |Год2 = [[1929]] |Этап3 = Акупацыя Югаславіі |Дата3 = [[6 красавіка]] |Год3 = [[1941]] |Этап4 = Абвешчана Федэратыўная Народная Рэспубліка Югаславія. |Дата4 = [[29 лістапада]] |Год4 = [[1945]] |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = }} '''Каралеўства Югаславія''' ({{lang-sr|Краљевина Југославија}}, {{lang-hr|Kraljevina Jugoslavija}}) — афіцыйная назва дзяржавы ў заходняй частцы [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвострава]] ў [[1929]]—[[1945]] г. на тэрыторыі сучасных [[Славенія|Славеніі]], [[Харватыя|Харватыі]], [[Сербія|Сербіі]], [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]], [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]] і [[Паўночная Македонія|Паўночнай Македоніі]]. Назва была прынята пасля дзяржаўнага перавароту караля сербаў, харватаў і славенцаў [[Аляксандр I Карагеоргіевіч|Аляксандра]] [[6 студзеня]] [[1929]] года. З [[1 снежня]] [[1918]] года звалася '''Каралеўствам сербаў, харватаў і славенцаў''', скарочана '''КСХС''' ({{lang-sr|Краљевина Срба, Хрвата і Словенаца, сокр. КСХС}}). [[Файл:Slavlje 1918.jpg|міні|Урачыстасці ў Заграбе падчас фарміравання Нацыянальнага савета Дзяржавы славенцаў, харватаў і сербаў, кастрычнік 1918 года.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://history-maps.com/be/story/History-of-Montenegro/event/Kingdom-of-Yugoslavia|title=Каралеўства Югаславія|website=history-maps.com|access-date=2024-05-06}}</ref>|злева]] Кіраванне караля ў гэты перыяд характарызавалася аўтарытарна-кансерватыўнымі тэндэнцыямі. Каралеўства Югаславія ў пазбяганне міжэтнічных канфліктаў і небяспекі распаду дзялілася на правінцыі (''бановіны''), не адпаведныя тэрыторыі рассялення ні аднаго з асноўных паўднёваславянскіх народаў. Гэта адпавядала ідэалогіі сцірання міжнацыянальных адрозненняў і асіміляцыі. Да арганізаванага харвацкімі [[усташы|ўсташамі]] забойства караля Аляксандра ў 1934 годзе Югаславія была арыентавана на саюз з дэмакратычнымі дзяржавамі Заходняй Еўропы (уваходзіла ў так званую [[Малая Антанта|Малую Антанту]]). Пасля згубы караля і прыходу да ўлады князя-намесніка Паўла дзяржава ўзяла курс, дружалюбны да фашысцкіх краін — Германіі і Італіі. У 1939 годзе [[Харватыя]] атрымала аўтаномію ў рамках каралеўства як асобная ''бановіна''. У сакавіку 1941 года ўрад Югаславіі далучыўся да [[Берлінскі пакт|Берлінскага пакту]] фашысцкіх дзяржаў, што выклікала шырокі рух пратэсту. 27 сакавіка прафашысцкі ўрад быў зрынуты. [[6 красавіка]] [[1941]] года на Югаславію напалі фашысцкія войскі, якія акупавалі і падзялілі тэрыторыю краіны. Была створана самастойная харвацкая дзяржава (якая кантралявала таксама Боснію) на чале з усташамі; частка тэрыторыі краіны адышла да Германіі і Італіі, пачаўся [[генацыд сербаў]]. У Югаславіі разгарнулася народна-вызваленчае дужанне. Яе ўзначальвалі, з аднаго боку, камуніст [[Ціта]] (Камуністычная партыя Югаславіі, заснаваная ў 1919 годзе), з іншага боку, манархісты-[[чэтнікі]] на чале з Д. Міхайлавічам; друг з другам гэтыя партыі то тактычна зблакоўваліся, то ваявалі. Паўночна-ўсходняя частка краіны была вызваленая ў 1944 годзе падчас сумесных дзеянняў савецкіх войск і НВВЮ (Народна-вызваленчага войска Югаславіі). Да 15 мая 1945 года югаслаўскае войска завяршыла вызваленне Югаславіі. 29 лістапада 1945 года была абвешчаная [[Федэратыўная Народная Рэспубліка Югаславія]]. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Часавая лінія Югаславіі}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каралеўствы]] [[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Балканаў]] [[Катэгорыя:Югаславія]] 3xlbotv52y346q3w933432l1o9gs9a3 Даматканавічы 0 27491 5211124 5056161 2026-10-03T20:48:50Z Modallwmbw 165843 5211124 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Даматканавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat=53.111574 |long=26.57319 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Клецкі |сельсавет = Шчэпіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 222657 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = }} '''Даматка́навічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Damatkanavičy}}, {{lang-ru|Домоткановичи}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909n0024474&q_id=7157929|title=Решение Клецкого районного Совета депутатов от 25 мая 2009 года № 129 «О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки»}}</ref> у [[Клецкі раён|Клецкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр [[Шчэпіцкі сельсавет|Шчэпіцкага сельсавета]]. Да [[25 красавіка]] [[2007]] года з’яўлялася адміністрацыйным цэнтрам [[Даматканавіцкі сельсавет|Даматканавіцкага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2007-125/2007-125(003-053).pdf «Об упразднении Домоткановичского сельсовета Клецкого района». Решение Минского областного Совета депутатов от 25 апреля 2007 г. № 30] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240114233635/https://pravo.by/pdf/2007-125/2007-125(003-053).pdf |date=14 студзеня 2024 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Геаграфія == Аграгарадок знаходзіцца ха 10 км у напрамку на паўночны захад ад горада [[Клецк]]<ref name="bel6">{{Крыніцы/БелЭн|6к}}</ref>, за 137 км ад [[Мінск]]а<ref name="bel6" />. == Насельніцтва == * [[1997]] год — 920 жыхароў, 316 двароў<ref name="bel6" />. == Помнікі гісторыі і культуры == [[Файл:Церковь Святого Георгия - panoramio (2).jpg|міні|злева| [[Свята-Георгіеўская царква (Даматканавічы)|Свята-Георгіеўская царква]]]] [[File:Stročycy - 14.jpg|злева|thumb|[[Ветраны млын з Даматканавічаў]]]] * Сядзіба (XIX ст.) {{ГККРБ 4|613Г000199}} * [[Свята-Георгіеўская царква (Даматканавічы)|Свята-Георгіеўская царква]] (XIX ст.) * Праваслаўная капліца (канец XX ст.) * [[Ветраны млын з Даматканавічаў|Ветраны млын]] казловага тыпу, пабудаваны ў 80-х гадах 19 стагоддзя, з вёскі Даматканавічы захоўваецца ў [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]] ({{ГККРБ 4|612Г000391}}). * [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў<ref name="bel6" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|Даматка́навічы||26}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=26|старонак=48|isbn=978-985-508-054-2|тыраж=10000|мова=ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=30|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20000|мова=ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/be/miesca/damatkanavichy.html Даматканавічы] на [[Radzima.org]] * [http://globustut.by/domotkanov/index.htm Глобус Беларусі: Даматканавічы] {{Шчэпіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Шчэпіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клецкага раёна]] [[Катэгорыя:Даматканавічы| ]] 1lpf7sdilp3r4qb6qtbv471refc077m Віленская беларуская гімназія 0 28067 5211212 5176200 2026-10-04T09:32:47Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5211212 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Віленская гімназія}} {{Школа}} '''Ві́ленская белару́ская гімна́зія''' — адна з першых беларускіх сярэдніх школ у [[Вільня|Вільні]], якая дзейнічала ў 1919—1944 гадах. У розны час тут працавалі [[Адам Станкевіч]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]], [[Максім Гарэцкі]], [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]], [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзь Смоліч]], [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгор Шырма]], [[Барыс Уладзіміравіч Кіт|Барыс Кіт]], [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антон Грыневіч]], [[Язэп Драздовіч]], [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Антон Неканда-Трэпка]], [[Францішак Грышкевіч]], [[Мікола Ільяшэвіч]], [[Хведар Ільяшэвіч]] і іншыя навукоўцы, літаратары і педагогі. Гімназію скончылі або навучаліся паэты і пісьменнікі [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]], [[Алесь Салагуб]], [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Валянцін Таўлай]], [[Кастусь Акула]], мастак [[Раман Семашкевіч]], навуковец і старшыня [[Рада БНР|Рады БНР]] [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]], дырэктар [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|БІНіМ у Нью-Ёрку]] [[Вітаўт Тумаш]], гісторык [[Язэп Найдзюк]], журналіст і педагог [[Янка Багдановіч]], гісторык і выдавец [[Вацлаў Пануцэвіч]], публіцыст і грамадскі дзеяч [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]]. == Гісторыя == === Заснаванне і станаўленне === [[Файл:ISM University Vilnius.jpg|thumb|[[Базыльянскія муры (Вільня)|Базыльянскія муры]], дзе размяшчалася гімназія ў 1919—1937 гадах]] Першыя беларускія школы ў Вільні адкрыліся яшчэ падчас нямецкай акупацыі ў 1915 годзе. Прыватная Віленская беларуская гімназія арганізавана 1 лютага 1919 года [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]]. Першы дазвол выдалі акупацыйныя ўлады [[Нямецкая імперыя|Нямецкай імперыі]] ў канцы 1918 года, потым ён пацверджаны [[Літва|літоўскімі]] ўладамі напярэдадні заняцця горада [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]] на пачатку студзеня 1919 года. Рэгулярныя заняткі ў школе пачаліся 1 лютага 1919 года<ref>{{Артыкул |аўтар=А. |загаловак=1-я Віленская Беларуская Гімназія |выданне=[[Наша думка]] |тып=газета |год=1921 |нумар=21 |старонкі=2—3}}</ref>. Гімназія размяшчалася ў так званых [[Базыльянскія муры (Вільня)|Базыльянскіх мурах]] ([[Вастрабрамская вуліца|вуліца Вострабрамская]], 9), буйнейшым [[Беларусы ў Вільні|беларускім асяродку ў Вільні]] (таксама там размяшчаліся дзве беларускія пачатковыя школы, [[Беларускі музей у Вільні|Беларускі музей]], [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускае навуковае таварыства]], [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускі нацыянальны камітэт]], [[Беларускія настаўніцкія курсы (Вільня)|Беларускія настаўніцкія курсы]], [[Беларуская школьная рада Віленшчыны]], [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Духоўная семінарыя]] і [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільня)|царква Святой Тройцы]]). Навучальная ўстанова была 8-класнай гуманістычнага тыпу, сумеснай для хлопчыкаў і дзяўчынак. Ад пачатку працавалі 18 настаўнікаў і навучаліся 387 вучняў<ref>{{Артыкул |загаловак=Склад вучняў 1-й Віленскай Беларускай Гімназіі к 21 снежня 1920 |выданне=Наша думка |год=1920 |нумар=1 |старонкі=5}}</ref>. [[Беларуская мова|Беларускай мовай]] спачатку выкладалі ўсе прадметы толькі ў падрыхтоўчым, першым і другім класах, старэйшыя вучні вучыліся на [[Руская мова|рускай мове]], выключэннем былі [[беларуская літаратура]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыя]] і [[геаграфія Беларусі]]. З 1924 года ўсе дысцыпліны пачалі выкладаць беларускай мовай. У першыя гады пры гімназіі дзейнічаў прытулак для дзяцей-сірот з Вільні, [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмяншчыны]], [[Гродзенскі павет (1921—1940)|Гродзеншчыны]], [[Навагрудскі павет (1921—1940)|Навагрудчыны]], заснаваны ксяндзом [[Адам Станкевіч|Адамам Станкевічам]], і настаўніцкія курсы. Першы выпуск адбыўся 14 чэрвеня 1921 года. Гімназію скончылі 15 беларусаў, сярод іх — паэтка [[Наталля Арсеннева]], будучыя грамадскія дзеячы [[Адольф Клімовіч]], [[Ігнат Дварчанін]], [[Ян Станкевіч]], і 25 асоб іншых нацыянальнасцей<ref>{{Артыкул |загаловак=Выпуск у Віленскай Беларускай Гімназіі |выданне=Наша думка |год=1921 |нумар=27 |старонкі=6}}</ref><ref>{{Артыкул |загаловак=Хроніка. Выпускныя экзамены |выданне=[[Маладое жыццё (1920)|Маладое жыццё]] |год=1921 |нумар=3 |старонкі=8}}</ref>. У 1922 годзе гімназію паспяхова скончылі 36 вучняў<ref>{{Артыкул |загаловак=1-ая Віленская Беларуская Гімназія |выданне=[[Беларускі звон (1921)|Беларускі звон]] |год=1922 |нумар=15 |старонкі=4}}</ref>. === Дзейнасць у міжваеннай Польшчы === [[Файл:Vilnia, Biełaruskaja gimnazija, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Вільня, Беларуская гімназія, Бел-чырвона-белы сьцяг (1922).jpg|thumb|Вокладка легітымацыі вучня гімназіі, 1922 год.]] Працяглы час гімназія была прыватнай і фінансавалася грамадскімі арганізацыямі, сярод іх Школьнай радай у Вільні, [[Таварыства беларускай школы|Таварыствам беларускай школы]] і бацькоўскім камітэтам. Афіцыйна называлася «Віленская беларуская гімназія камітэту бацькоў» ({{lang-pl|Gimnazjum Białoruskie Komitetu Rodzicielskiego}}) і мела рэгістрацыйны нумар 12. Частку вучняў з незаможных сем’яў вызвалялі ад аплаты за навучанне. Для фінансавай падтрымкі бедных навучэнцаў грамадскасць перыядычна ладзіла дабрачынныя мерапрыемствы. Напрыклад, 27 студзеня 1923 года ў памяшканні гімназіі адбылася спецыяльная вечарына са спектаклем і выступам хору, сродкі ад якой пайшлі на карысць незаможных вучняў<ref name="nb_4_1923">{{артыкул |загаловак=З Вільні. Вучнёўская вечарына |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1923 |нумар=4 |старонкі=4}}</ref>. У лістападзе 1922 года ў сувязі з абраннем дырэктара гімназіі [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў арашкевіча]] паслом у польскі [[Сойм Рэспублікі Польшча|Сойм]], выкананне яго абавязкаў было ўскладзена на педагога [[Антон Неканда-Трэпка|Антона Неканда-Трэпку]]. На пасяджэнні педагагічнай рады 26 лістапада 1922 года Тарашкевіч і былы дырэктар [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Міхаіл Кахановіч]] выказалі жаданне афіцыйна пакінуць свае пасады ва ўстанове з 1 снежня 1922 года<ref name="nb_1_1922">{{артыкул |загаловак=З Беларускага жыцця. Беларуская гімназія |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=1 |старонкі=4}}</ref>. У снежні 1922 года ўстанову наведаў праваслаўны мітрапаліт [[Юрый (Ярашэўскі)]], які звярнуўся да навучэнцаў і выкладчыкаў з прывітальным словам на беларускай мове, падкрэсліўшы важнасць нацыянальнай асветы<ref name="nb_visit">{{артыкул |загаловак=Мітрапаліт Юры ў Віленскай Беларускай Гімназіі |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=3 |старонкі=6}}</ref>. У гэты ж перыяд установа актыўна запрашала новых педагогаў: паланіста Зянкевіча, гісторыка Снежынскага, выкладчыка царкоўнаславянскай мовы архімандрыта [[Павел (Марозаў)|Піліпа (Марозава)]], выкладчыка нямецкай мовы Аляксандра Міхалевіча<ref>{{Артыкул |загаловак=Хроніка. 1-ая Віленская Беларуская Гімназія |выданне=Беларускі звон |год=1922 |нумар=20 |старонкі=4}}</ref>. Гімназія працавала нягледзячы на перашкоды з боку польскіх уладаў і некалькі разоў мяняла юрыдычны статус. Паводле справаздач польскай палітычнай паліцыі (1924), улады падазравалі, што гімназія выхоўвае «ворагаў Польшчы і прыхільнікаў бальшавізму»{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=28}}. Першым дырэктарам быў [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Міхаіл Кахановіч]], які ў 1923 годзе праз канфлікт пакінуў пасаду. З 1924 года дырэктарам стаў [[Радаслаў Астроўскі]]{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=60—61}}. З 1932 года ў выніку ўзмацнення ціску з боку польскага ўрада гімназія была адзяржаўлена і атрымала статус беларускага філіяла пры польскай {{нп3|V дзяржаўная гімназія імя Юльюша Славацкага ў Вільні|гімназіі імя Юльюша Славацкага|pl|V Państwowe Gimnazjum im. Juliusza Słowackiego w Wilnie}}. У 1937—1939 гадах яна размяшчалася ў будынку насупраць [[Касцёл Святога Духа (Вільня)|касцёла Святога Духа]] на [[Дамініканская вуліца (Вільня)|вуліцы Дамініканскай]] (цяпер Dominikonu g., 3-5). === Умовы навучання і грамадскае жыццё === [[Файл:Rodnyja Honi 1927 nr 3 s. 8.jpg|thumb|Мастацкая майстэрня. Злева сядзіць [[Язэп Драздовіч]], 1927 год.]] Інтэрнат беларускай гімназіі ў другой палове 1930-х гадоў знаходзіўся ў трохпавярховым доме на [[Вялікая вуліца (Вільня)|вуліцы Вялікай]] (цяпер Didzioji g., 30) каля [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёла Святога Казіміра]]. Сталовая працавала ў асобным будынку на вуліцы Святой Ганны. Праваслаўныя вучні гімназіі з канца 1920-х гадоў слухалі казані па-беларуску ў [[Пятніцкая царква (Вільня)|Пятніцкай царкве]]. Апроч адукацыі, у гімназіі праводзілася рознабаковае культурнае навучанне. У школе працавалі: * літаратурны і драматычны гурткі (з навучэнцаў складалася [[Беларуская драматычная майстроўня]], якая афіцыйна базіравалася ў тым жа будынку ў Базыльянскіх мурах<ref name="nb_pok">{{артыкул |загаловак=Беларускі паказальнік |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1923 |нумар=6 |старонкі=6}}</ref>); * мастацкая студыя пад кіраўніцтвам Язэпа Драздовіча; * гурток лацінскай мовы пад кіраўніцтвам Мікалая Красінскага і гурток геаграфіі пад кіраўніцтвам [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі|Ігната Канчэўскага]]; * духавы [[аркестр]] на 20 інструментаў і хор (у розныя гады ім кіравалі [[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Язэп Шнаркевіч]]<ref name="nb_4_1923" /> і Рыгор Шырма). Таксама ў гімназіі існавала ўласная скаўцкая арганізацыя (заснавана ў 1922 годзе), вучнёўскі кааператыў. Навучэнцы самастойна выдавалі друкаваныя і рукапісныя часопісы. Віленская беларуская гімназія адрознівалася талерантнасцю: апроч [[Беларусы|беларусаў]], там вучыліся [[яўрэі]], [[палякі]], [[рускія]] і [[латышы]]. === Перыяд Другой сусветнай вайны і закрыццё === Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|заняцця Вільні Чырвонай Арміяй]] у верасні 1939 года дырэктар [[Васіль Кавалевіч]] быў звольнены, а яго намеснікам стаў Барыс Кіт{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. Калі ў кастрычніку 1939 года [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|Вільня была перададзена Літве]], гімназія перажыла крызіс. Каля 80&nbsp;% вучняў і частка настаўнікаў пакінулі горад і з’ехалі ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] (пераважна ў [[Навагрудак]]){{sfn|Błaszczak|2017|с=168, 173}}. З-за рэзкага скарачэння колькасці навучэнцаў літоўскія ўлады панізілі статус установы да [[прагімназія|прагімназіі]]. Новым дырэктарам стаў ксёндз Адам Станкевіч{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. Установа працягвала дзейнічаць ва ўмовах нямецкай акупацыі. Яна была канчаткова закрыта ў чэрвені 1944 года перад аднаўленнем у горадзе [[Савецкая ўлада|савецкай улады]]. === Пераемнасць і сучаснасць === У верасні 1994 года намаганнямі віленскіх беларусаў гімназія была адноўлена ў выглядзе сярэдняй школы №&nbsp;15 з беларускай мовай навучання. Пазней яна была перайменавана ў сярэднюю школу імя Францыска Скарыны. 15 лютага 2013 года мэрыя Вільні надала школе статус гімназіі ([[Віленская гімназія імя Францыска Скарыны]]). Штогод 1 лютага ў ёй адзначаецца гістарычны Дзень гімназіі. == Некаторыя супрацоўнікі == {{columns-list|colwidth=30em| * [[Майсей Абрамовіч|Абрамовіч Майсей]], выкладаў Закон Божы [[іўдаізм|яўрэям]] * [[Адольфава (настаўніца)|Адольфава]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца геаграфіі, гісторыі Польшчы{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Марыя Александровіч|Александровіч Марыя]] * [[Александроўская (настаўніца)|Александроўская]] («Александровічава»){{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Маці Станіслава Александровіча — гісторыка, прафесара ўніверсітэтаў у Торуні і Беластоку.</ref>, настаўніца польскай мовы, пасля Каліноўскага * [[Францішак Аляхновіч|Аляхновіч Францішак]]<ref>У Базыльянскіх мурах месцілася Беларуская драматычная майстроўня Ф. Аляхновіча.</ref>, настаўнік польскай мовы * [[Мікалай Пятровіч Анцукевіч|Анцукевіч Мікола]], настаўнік, '''дырэктар''' (?) * [[Антаніна Астроўская|Астроўская Антаніна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Жонка Р. Астроўскага</ref>, выкладала «ручную працу»{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Радаслаў Астроўскі|Астроўскі Радаслаў]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, '''дырэктар''' (1924—1936, з перапынкам), выкладаў матэматыку, фізіку і касмаграфію * [[Ян Багаткевіч|Багаткевіч Ян]], выкладаў праваслаўную рэлігію * [[Вячаслаў Васілевіч Багдановіч|Багдановіч Вячаслаў (Вацлаў)]]<ref name="ШутУсп"/>, настаўнік матэматыкі * [[Генадзь Васілевіч Багдановіч|Багдановіч Генадзь]], настаўнік геаграфіі, гісторыі, алгебры, заканадаўства * [[Леанід Барысаглебскі|Барысаглебскі Леанід]], настаўнік фізікі * [[Наталля Бенцлебен|Бенцлебен (Банцлебен) Наталля]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Перад 2-ой сусветнай вайной жыла ў Вільні па вул. Антокаль.</ref>, настаўніца нямецкай мовы * [[Пётра Просты|Бобіч Ільдэфонс]], выкладаў польскую і лацінскую мовы, каталіцкі Закон Божы * [[Сцяпан Бракоўскі|Бракоўскі Сцяпан]], выкладаў гігіену * [[Віктар Бэер|Бэер Віктар]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, кіраваў хорам * [[Севярын Віславух|Віславух Севярын]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў гісторыю Польшчы * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская|Вітан-Дубейкаўская Юліяна]], настаўніца нямецкай мовы (1919—22) * [[Вішнеўскі (настаўнік)|Вішнеўскі]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Канстанцін Галкоўскі|Галкоўскі Канстанцін]] * [[Алёна Гарбачка|Гарбачка Алёна]], настаўніца французскай мовы * [[Леаніла Усцінаўна Чарняўская|Гарэцкая (Чарняўская) Леаніла]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Жонка М. Гарэцкага</ref>, настаўніца беларускай мовы, геаграфіі, арыфметыкі * [[Максім Гарэцкі|Гарэцкі Максім]], беларуская мова * [[Станіслаў Гафтовіч|Гафтовіч Станіслаў]], настаўнік гімнастыкі * {{нп4|Уладзіслаў Глухоўскі|Глухоўскі Уладзіслаў|pl|Władysław Głuchowski}} * [[Станіслаў Глякоўскі|Глякоўскі Станіслаў]], настаўнік Закону Божага (1933—39) * [[Баляслаў Грабінскі|Грабінскі Баляслаў]], доктар * [[Антон Антонавіч Грыневіч|Грыневіч Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік спеваў * [[Францішак Грышкевіч|Грышкевіч Францішак]], '''дырэктар''' (1941—44) * [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Дварчанін Ігнат]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік беларускай літаратуры * [[Я. Дзічкоўскі|Дзічкоўскі Я.]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў праваслаўны Закон Божы * [[Аляксандр Дмахоўскі|Дмахоўскі Аляксандр]], настаўнік матэматыкі, касмаграфіі, фізікі * [[Язэп Драздовіч|Драздовіч Язэп]] * [[Дубіцкі (настаўнік)|Дубіцкі]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, вёў дадатковыя матэматычныя курсы і падрыхтоўчыя курсы да здачы на атэстат («матуру») * [[Ганна Душэўская|Душэўская Ганна]]<ref>Сястра К. Дуж-Душэўскага</ref>, настаўніца польскай мовы * [[Павел Дыліс|Дыліс Павел]]{{sfn|Луцкевіч|1998}}, выкладаў кальвіністам Закон Божы * [[Аляксандр Егер|Егер Аляксандр]], настаўнік біялогіі і геаграфіі * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Вінцэнт]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік гісторыі * [[Міхаіл Мікалаевіч Заморын|Заморын Міхаіл]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ШутУсп"/><ref>Паводле ўспамінаў вучняў «найбольш рускі» сярод настаўнікаў. Выехаў у Радашковічы, адкуль у 1930-я перабраўся ў СССР, рэпрэсіраваны.</ref>, настаўнік беларускай, рускай моў, геаграфіі і гімнастыкі * [[Язэп Зарэмба|Зарэмба Язэп]] * [[Арон Згірскі|Згірскі Арон]]<ref name="Серп32">Серпухов… С. 32.</ref>, настаўнік спеваў * [[Фелікс Згірскі|Згірскі Фелікс]], настаўнік спеваў і гімнастыкі * [[Язэп Згірскі|Згірскі Язэп]], настаўнік лацінскай мовы і спеваў * [[В. Зеньковіч|Зеньковіч В.]]<ref name="Серп31"/> * [[Лідзія Ігнатава|Ігнатава Лідзія]], настаўніца французскай мовы * [[Мікола Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Мікола]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў прапедэўтыку філасофіі * [[Хведар Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Хведар]], настаўнік беларускай мовы * [[Васіль Кавалевіч|Кавалевіч Васіль]], '''дырэктар''' (да восені 1939) * [[Сяргей Казека|Казека Сяргей]], настаўнік рускай мовы * [[Каліноўскі (настаўнік)|Каліноўскі]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік польскай мовы, пасля Швахловіча * [[Галіна Капава|Капава Галіна]], настаўніца гімнастыкі * [[Сымон Кароль|Кароль Сымон]]{{sfn|Луцкевіч|1998|}}, настаўнік спеваў * [[Ян Карэтнікаў|Карэтнікаў Ян]], настаўнік музыкі * [[Габрыелія Касіньская|Касіньская Габрыелія (Касінская Габрыэля)]], настаўніца польскай мовы<ref>Wspominana jest jako dobra nauczycielka o usposobieniu romantycznym.</ref> * [[Іван Катовіч|Катовіч Іван]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік прыродазнаўства ў першых класах, геаграфіі * [[Мікола Катовіч|Катовіч Мікола]], дзелавод * [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Кахановіч Міхаіл]], старшыня педагагічнай рады (1918), '''дырэктар''' (1919—1922), настаўнік гісторыі * [[Барыс Уладзіміравіч Кіт|Кіт Барыс]], настаўнік (1931—1939), '''дырэктар''' (1939) * [[Аляксандр Коўш|Коўш Аляксандр]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закона Божага * [[Мікалай Фаміч Красінскі|Красінскі Мікалай]]<ref name="Лях">Ляхоўскі…</ref>, выкладаў гісторыю і рускую мову, інспектар гімназіі * [[Іван Краскоўскі|Краскоўскі Ян]]<ref name="ШутУсп"/>, настаўнік гісторыі * [[Марыя Крамянёва|Крамянёва (Кшэменёва, Кжэменёва) Марыя]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца польскай мовы, пасля Александровіч * [[Ніл Кульчыцкі|Кульчыцкі Ніл]], выкладаў праваслаўны Закон Божы * [[Мікола Ласковіч|Ласковіч Мікола]], настаўнік матэматыкі * [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік беларускай мовы * [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч Іван]], настаўнік беларусазнаўства і краязнаўства * Лукашэвіч Уладзімір, выкладаў праваслаўны Закон Божы{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, таксама сакратар гімназіі{{sfn|Луцкевіч|1998}} * [[Вольга Мароз|Мароз Вольга]]{{sfn|Луцкевіч|1998}}, буфетчыца і прыбіральшчыца * [[Марцінкевіч (настаўнік)|Марцінкевіч]]{{факт?}}, настаўнік фізкультуры<ref>Кіраўнік Віленскага камітэта БНП, арыштаваны савецкай бяспекай, лёс невядомы.</ref> * [[Мікалай Міхайлавіч Марцінчык|Марцінчык Мікалай]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>(3.12.1901, в. Кубельнікі каля Бераставіцы — 23.5.1980). Лекар. Скончыў Віленскі ўніверсітэт (1927), адзін з кіраўнікоў Беларускага студэнцкага саюза, рэдактар часопіса «Студэнцкая Думка», дзеяч Грамады, Таварыства беларускай школы. Настаўнічаў у Віленскай беларускай гімназіі. Некалькі разоў быў арыштаваны польскай паліцыяй, у 1931 сасланы з Вільні пад нагляд паліцыі. Працаваў лекарам у Нараўцы на Беласточчыне. У 1948 арыштаваны органамі савецкай дзяржбяспекі. 12.8.1949 прыгавораны на 10 гадоў лагераў, сасланы ў Варкуту. У 1956 вярнуўся ў Гродна.</ref>, выкладаў хімію і анатомію * [[Ніна Маткоўская|Маткоўская Ніна]], настаўніца французскай мовы * [[Фаіна Мікуліна|Мікуліна Фаіна]]<ref name="ШутУсп"/>, выкладчыца агульнай гісторыі, рускай мовы * [[Аляксандр Міхалевіч|Міхалевіч Аляксандр]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Юрыст. Прыняў духоўны сан — стаў праваслаўным святаром. Падчас 2-ой сусветнай вайны быў настаяцелем прыходу ў Заходняй Беларусі. Пахаваны на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільня).</ref>, настаўнік лацінскай і нямецкай моў, '''дырэктар''' * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская|Мэнке Юліяна]], выкладала нямецкую мову, агульную гісторыю, прапедэўтыку філасофіі * [[Эмілія Наруцкая|Наруцкая Эмілія]], настаўніца гісторыі * [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Неканда-Трэпка Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, '''дырэктар''' (1922-23, 1928-30), выкладаў фізіку з 1920 * [[Мікола Пакроўскі|Пакроўскі Мікола]], доктар * [[Сяргей Канстанцінавіч Паўловіч|Паўловіч Сяргей]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закону Божага, '''дырэктар''' (1925—1928)<ref>Маракоў Л. У. РЛ; РС.</ref> * [[Міхаіл Пліс|Пліс Міхаіл]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закону Божага (1919—1923) * [[Соф’я Пронька|Пронька Соф’я]], настаўніца беларускай мовы, арыфметыкі, малявання, каліграфіі * [[Пятро Радзюк|Радзюк Пётра]]{{sfn|Пецюкевіч|2005}}, настаўнік фізікі (1941-44) * [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|Рак-Міхайлоўскі Сымон]], настаўнік матэматыкі, фізікі і хіміі (1920 — ?) * [[Канстанцін Ральцэвіч|Ральцэвіч Канстанцін]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік матэматыкі * [[Вольга Русак|Русак Вольга]]<ref name="Летап">Летапіс…</ref>, настаўніца нямецкай мовы (НБГ, з 1934) * [[Люба Русецкая|Русецкая Люба]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладала «навукі аб рэчах»{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Язэп Рэшаць|Рэшаць Язэп]], настаўнік Закону Божага * [[Іван Савіцкі|Савіцкі Іван]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік гісторыі ў пачатковых класах * [[Леанід Савінскі|Савінскі Леанід]]<ref name="ШутУсп" />, настаўнік матэматыкі і фізікі * [[Алёна Сакалова-Лекант|Сакалова-Лекант Алёна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Адна з пачынальнікаў беларускага школьніцтва ды ініцыятараў стварэння ВБГ. Да арышту жыла ў Вільні па вул. Вострабрамскай 8 (Ausros Vartu g. 9) — «Базыльянскія муры». Пасля 1944 рэпрэсіраваная савецкай бяспекай, асуджана на 6 гадоў лагераў. У сярэдзіне 1950-х гадоў вярнулася ў Вільню. Памерла ў 1960 годзе, пахавана на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільня). Гл.: ''Войцік Г. Алёна Сакалова-Лекант: (серыя «Партрэты Віленчукоў») / Галіна Войцік. — Вільня: Рунь, 2004. — 17, (3) с.: партр.; ISBN 9955-427-03-5''</ref>, настаўніца беларускай мовы, арыфметыкі, малявання, каліграфіі (1919—1944) * [[Ніна Аляксандраўна Сасноўская|Сасноўская Ніна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца малявання і каліграфіі * [[Мікола Сіняўскі|Сіняўскі Мікола]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік матэматыкі * [[Адам Станкевіч|Станкевіч Адам]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, кс., настаўнік каталіцкага Закону Божага (1919—1944{{sfn|Галяк|1982—1983|}}), лацінскай мовы, '''дырэктар''' * [[Уладзіслаў Талочка|Талочка Уладзіслаў]]<ref name="ШутУсп" />, кс., настаўнік каталіцкага Закону Божага * [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Тарашкевіч Браніслаў]], '''дырэктар''' (1921—1922), выкладаў прапедэўтыку філасофіі * [[Хлебэк (настаўнік)|Хлебэк]], настаўнік польскай мовы * [[Караль Швахловіч|Швахловіч Караль]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік польскай мовы * [[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Шнаркевіч Язэп]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>З 1921 настаўнік Нясвіжскай беларускай гімназіі. Быў кіраўніком беларускамоўных класаў, выкладчыкам беларускай мовы, беларусазнаўства і спеваў. Пасля закрыцця польскімі ўладамі Нясвіжскай беларускай гімназіі (1924) працаваў настаўнікам у Віленскай беларускай гімназіі. Разам з жонкай Надзеяй пахаваны на праваслаўных Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільня).</ref>, кіраваў хорам * [[Марыя Шутовіч|Шутовіч Марыя]]<ref name="ШутУсп" />, загадвала інтэрнатам * [[Рыгор Раманавіч Шырма|Шырма Рыгор]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік спеваў і выхавацель у інтэрнаце * [[Леанід Шчасновіч|Шчасновіч Леанід]], настаўнік гімнастыкі * [[Пётра Шчасны|Шчасны Пётра]]<ref>Паходзіў з Навагрудчыны. Скончыў Вышэйшую школу гандлёвую ў Варшаве. Валодаў англійскай, нямецкай, рускай, беларускай, польскай мовамі. Разам з [[Барыс Кіт|Барысам Кітам]] у 1942 працаваў у семінарыі ў Паставах.</ref>, настаўнік фізікі * [[Шыдлоўскі (настаўнік)|Шыдлоўскі]], выкладчык геаграфіі Польшчы * [[Павел Южык|Южык Павел]], выкладчык малявання (1920-я) * [[Яўгенія Юзьврэк|Юзьврэк Яўгенія]], настаўніца французскай мовы * [[Андрэй Паўлавіч Якубецкі|Якубецкі Андрэй]], настаўнік гімнастыкі * [[Мадэст Яцкевіч|Яцкевіч Мадэст]], настаўнік гімнастыкі }} == Некаторыя вучні == [[Файл:Adolf Klimovič maturity certificate (1921).jpg|thumb|Атэстат спеласці [[Адольф Юстынавіч Клімовіч|Адольфа Клімовіча]] (1900—1970) аб заканчэнні 1-й Віленскай беларускай гімназіі. Дакумент выдадзены 22 чэрвеня 1921 года. Уверсе бланка размешчаны герб «[[Пагоня]]» ў дубовым вянку і бела-чырвона-белымі стужкамі.]] <gallery mode="nolines" widths="300"> Файл:Vypusk 2 1921.jpg|Група другога выпуску гімназіі (1921). Першая справа ў трэцім шэрагу — [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]]. </gallery> {{кал|3}} * [[Кастусь Акінчыц|Акінчыц Кастусь]] * [[Валяр’ян Алексяюк|Алексяюк Валяр’ян]] (вып. 1921){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Наталля Арсеннева|Арсеннева Наталля]]<ref name="Серп33"/> (вып. 1921) * [[Слава Арэнь|Арэнь Слава]]<ref>У 1931 пасля ліквідацыі Клецкай беларускай гімназіі (дзе яго бацька быў настаўнікам) пачаў вучыцца ў Віленскай беларускай гімназіі. Арыштаваны польскі ўладамі, пасля выхаду на волю нелегальна перайшоў у СССР, рэпрэсіраваны.</ref> * [[Г. Астроўскі|Астроўскі Г.]] * [[Лявон Андрэевіч Бабровіч|Бабровіч Лявон]] * [[Янка Антонавіч Багдановіч|Багдановіч Янка]] (вып. 1927) * [[Пётр Бакач|Бакач Пётр]]<ref>Туронак Ю. Беларуская кніга пад…</ref> * [[Вера Белакоз|Белакоз Вера]]<ref>[http://novychas.info/asoba/naliezala_da_arhanizacyi_zyvie/ Належала да арганізацыі «Жыве Беларусь!»]</ref> * [[Ірэна Будзька|Будзька Ірэна]]<ref>Дачка [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]]. Выпускніца Віленскага ўніверсітэта. Перад 2-ой сусветнай вайной выйшла замуж за [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]]. У 1939—1941 разам з мужам працавала настаўніцай у Будславе. Пасля 2-ой сусветнай вайны ў эміграцыі. Была настаўніцай прыродазнаўства ў Беларускай гімназіі імя М. Багдановіча ў Германіі. Жыве ў ЗША.</ref> * [[Людвіка Будзька|Будзька Людвіка]]<ref>Дачка [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]]. Выпускніца Віленскага ўніверсітэта. У 1939—1941 працавала настаўніцай у Будславе. Пасля 2-ой сусветнай вайны ў эміграцыі. У 1950-я выйшла замуж за Антона Бяленіса. Жыла ў ЗША. Супрацоўнічала з газетай «Беларус».</ref> * [[Часлаў Будзька|Будзька Часлаў]] * [[Аркадзь Быхавец|Быхавец Аркадзь]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Часлаў Васілевіч|Васілевіч Часлаў]]<ref>Паходзіў з Будслава. У 1939 рэпрэсіраваны савецкай дзяржбяспекай.</ref> * [[Мікалай Пятровіч Васілеўскі|Васілеўскі Мікола]]<ref name="Серп33">Серпухов… С. 33.</ref> * [[М. Васілёк|Васілёк М.]]<ref name="Серп32"/> * [[Міхал Вітушка|Вітушка Міхал]] (вып. 1930) * [[Галіна Антонаўна Войцік|Войцік (Луцкевіч) Галіна]]<ref>Дачка Зоські Верас</ref> * Воўк-Левановіч Аўгіння<ref>Эмігравала ў Аўстралію</ref> * [[Кіра Гаўрыловіч|Гаўрыловіч Кіра]] * [[Леанід Галяк|Галяк Леанід]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}} (вып. 1930) * [[Васіль Грузд|Грузд Васіль]]<ref>Не скончыў навучання, нелегальна перайшоў у СССР, рэпрэсіраваны</ref> * [[Францішак Грышкевіч|Грышкевіч Францішак]]<ref>Маракоў РЛ</ref> (вып. 1926) * [[Адам Дасюкевіч|Дасюкевіч Адам]] * [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Дварчанін Ігнат]]<ref name="Серп33"/> (экстэрн. 1921) * [[Мацей Дурэйка|Дурэйка Мацей]]<ref>Жаўнер Арміі Андэрса, жыў у Вялікабрытаніі</ref> * [[Арнольд Дыліс|Дыліс Арнольд]]<ref name="ШутУсп">''Шутовіч Я.'' Успаміны пра …</ref><ref name="Серп30">Серпухов… С. 30</ref> * [[Аўген Дыліс|Дыліс Аўген]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Павел Дыліс|Дыліс Павел]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Людміла Жамойціна|Жамойціна Людміла]] (вып. 1937)<ref>Сястра [[Янка Жамойцін|Я. Жамойціна]]. Нар. 9.6.1915 у сялянскай сям’і ў в. Клімавічы, на Лідчыне. Скончыла педагагічны інстытут (1939). У 1939—1941 гадах працавала ў Лідскай беларускай дзесяцігодцы, у тым часе выйшла замуж. З 1941—1943 кіравала Самашкскай беларускай пачатковай школай. У 1943 годзе выехала ў Вільню. З 1946 года жыла ў Польшчы ў Любліне, з 1956 года — у Варшаве. Працавала настаўніцай рускай мовы ў ліцэі імя Ю. Славацкага. Пам. 3.1.1986.</ref> * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Вінцэнт]] (вып. 1922) * [[Раіса Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Раіса]] * [[Аляксандр Жыткевіч|Жыткевіч Аляксандр (Шура)]] * [[Янка Жэдзік|Жэдзік Янка]]<ref>Пад акупацыяй кіраваў школай у Пружанах.</ref> * [[Гелена Забельская|Забельская Гелена]] * [[Эма Залкінд|Залкінд Эма]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Лейзар Зарэцкі|Зарэцкі Лейзар]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Анатоль Іверс|Іверс Анатоль]] (Міско Іван)<ref>Чыгрын С. Не пыталі, ці зжата, ці скошана… // Ніва № 4 (2280), 23 студз. 2000.</ref> (1926—1928) * [[Мікола Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Мікола]] (вып. 1923) * [[Хведар Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Хведар]] * [[Антон Кабак|Кабак Антон]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Уладзімір Кабушка|Кабушка Уладзімір]] * [[Барыс Сафронавіч Каверда|Каверда Барыс]] * [[Дуся Казлова|Казлова Дуся]]<ref>[https://novychas.by/poviaz/jae-dapytvau-asabista-canava 1]</ref> * [[Леанард Казлоўскі|Казлоўскі Леанард/Леў]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Уладзімір Каляўр|Каляўр (Калаўр) Уладзімір]] (памёр у снежні 1922 года, быўшы вучнем 8-га класа)<ref name="nb_obituary">{{артыкул |загаловак=Уладзімір Каляўр (некралог) |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=3 |старонкі=6}}</ref><ref name="Серп31">Серпухов… С. 31.</ref> * [[Язэп Каліцкі|Каліцкі Язэп]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Аляксандр Калодка|Калодка Аляксандр]] (1926—1927) * [[Мацей Канапацкі|Канапацкі Мацей]]<ref>Сын [[Гасан Канапацкі|Гасана Канапацкага]]</ref> * [[Міхаіл Канцылярчык|Канцылярчык Міхаіл]] * [[Усевалад Кароль|Кароль Усевалад]]<ref>Нар. 18.10.1919 у в. Старое Сяло на Міншчыне. Палітычна-грамадскі дзеяч. У 1928—1929 вучыўся ў Радашковіцкай беларускай гімназіі. З 1929 вучань Віленскай беларускай гімназіі (скончыў 1936). Пасля студэнт медыцынскага факультэта Віленскага ўніверсітэта. Быў апошнім кіраўніком [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]]. Падчас нямецкай акупацыі працаваў у Баранавічах лекарам, належаў да падпольнай Беларускай незалежніцкай партыі. У 1944 арыштаваны НКУС, асуджаны на 10 гадоў зняволення. Памёр у пач. кастрычніка 1984 у Баранавічах.</ref> (вып. 1936) * [[Ганна Карпюк|Карпюк Ганна]] * [[Іван Касяк|Касяк Іван]]<ref>Маракоў РЛ.</ref> * [[Канстанцін Касяк|Касяк Канстанцін]]<ref name="КоўшМае"/><ref>Паводле адных звестках, расстраляны немцамі ў 1943 на даносе, па другіх — палякамі ў 1944 (Коўш С.), паводле трэціх — пасля 2-ой сусветнай вайны жыў у Вілейцы і быў рэпрэсіраваны.</ref> * [[Анеля Катковіч|Катковіч Анеля]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Адольф Клімовіч|Клімовіч Адольф]]<ref name="Серп33"/> * [[Уладзімір Корж|Корж Уладзімір]] (вып. 1922)<ref name="Серп30"/> {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Святаслаў Коўш|Коўш Святаслаў]] (вып. 1934) * [[Вольга Крако|Крако Вольга]]<ref name="НС91-22"/> * [[Кубаў (вучань)|Кубаў]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Уладзімір Лабко|Лабко Уладзімір]] * [[Ганна Ліхадзіеўская|Ліхадзіеўская Ганна]] (вып.1922) {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Луцкевіч Лявон]]<ref>Нар. 1922. Падчас нямецкай акупацыі — афіцэр Беларускай Краёвай Абароны, быў у батальёне «Дальвіц», арыштаваны ў Польшчы (1945), праходзіў па працэсе над кіраўнікамі БНП («справа 6-ці», Мінск, 1946), пасля лагераў жыў у Вільні. Пам. 1997.</ref> * [[Юрка Луцкевіч|Луцкевіч Юрый (Юрка)]] * [[Аляксандр Лябецкі|Лябецкі Аляксандр]] * [[Ніна Ляўковіч|Ляўковіч Ніна]] * [[Анастасія Малюк|Малюк Анастасія]] * [[Вольга Мароз|Мароз Вольга]]<ref name="НС91-22">Наша слова, 1991, № 22, 17-23 ліпеня.</ref> * [[Леаніла Марціновіч|Марціновіч (Спорык) Леаніла]]<ref name="НС91-22"/> * [[Ніна Марціновіч|Марціновіч Ніна]] * [[Люба Марцінчык|Марцінчык Люба]] * [[Барыс Махляр|Махляр Барыс]] * [[Таццяна Мацвеева|Мацвеева Таццяна]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Мікалай Мінкевіч|Мінкевіч Мікалай]] * [[Міхаіл Гаўрылавіч Мінкевіч|Мінкевіч Міхаіл]] (вып. 1937) * [[Альберт Мілер|Мілер Альберт]] (вып. 1930) * [[Якуб Герасімавіч Міско|Міско Якуб]]<ref>''Маракоў Л.'' Міско Якуб Герасімавіч // Рэпрэсаваныя літаратары… Т. 2.</ref> (1925—1928) * [[Галя Міхалевіч|Міхалевіч Галя]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ReferenceA">Бацька — настаўнік гімназіі Аляксандр Міхалевіч</ref> * [[Наталля Міхалевіч|Міхалевіч Наталля]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ReferenceA"/> * [[Аркадзь Міцька|Міцька Аркадзь]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Нікандар Мядзейка|Мядзейка Нікандар]] * [[Герэк Мядзёлка|Мядзёлка Герэк]]<ref>нар. 1917. Навучаўся адзін год. Скончыў чыгуначную школу ў Лунінцы. Пасля вайны жыў у Польшчы, працаваў на «Pafawag» (фабрыка чыгуначных вагонаў) ва Уроцлаве. Памёр 1968, Уроцлаў.</ref> * [[Чэслаў Мядзёлка|Мядзёлка Чэсь]]<ref>нар. 1911. Навучаўся адзін год. Перад 2-ой сусветнай вайной працаваў бухгалтэрам у Лунінцы. Пасля вайны жыў у Польшчы. Памёр у 1995, Длугалэнцы каля Уроцлава.</ref> * [[Станіслаў Мядоўскі|Мядоўскі Станіслаў]] * [[Часлаў Найдзюк|Найдзюк Часлаў]] * [[Язэп Найдзюк|Найдзюк Язэп]]{{Факт?}} * [[Яўген Насекайла|Насекайла Яўген]] * [[Казімір Неканда-Трэпка|Неканда-Трэпка Казімір]]{{Sfn|Пецюкевіч|2005}}<ref>Сын Антона</ref> * [[Раіса Падабед|Падабед Раіса]]<ref name="КоўшМае">Коўш, С. Мае ўспаміны…</ref> * [[Падагель (вучань)|Падагель]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Янка Чабор|Патаповіч Іван]] (вып. 1931) * [[Канстанцін Паўль|Паўль Канстанцін]]<ref name="Летап"/> (7 кл., 1935), адзін з ініцыятараў стварэння ў 1935 годзе дружыны скаўтаў у ВБГ. * [[Лявон Паўль|Паўль Лявон]]<ref name="Летап"/> (7 кл., 1935), адзін з ініцыятараў стварэння ў 1935 годзе дружыны скаўтаў у ВБГ. * [[Мар’ян Пецюкевіч|Пецюкевіч Мар’ян (Марыян)]]<ref name="Серп33"/> * [[Ніна Прахаровіч|Прахаровіч Ніна]] * Прохараў А.<ref name="Серп32"/> (8 кл., 1922), ініцыятар стварэння ў 1922 годзе 1-й дружыны скаўтаў у ВБГ. * Пятроўскі<ref name="КоўшМае"/>, магчыма, але не пацверджана, брат [[Ян Пятроўскі|Яна Пятроўскага]]. * [[Аляксей Рава|Рава Аляксей]] (вып. 1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Пётра Радзюк|Радзюк Пётра]] * [[Міраслава Русак|Русак (Станкевіч) Міраслава]]<ref>Сястра Яраслава Станкевіча.</ref> * [[Міхаіл Рэшатаў|Рэшатаў Міхаіл]] * [[Лявон Рыдлеўскі|Рыдлеўскі Лявон]] * [[Анатоль Сакалоў|Сакалоў Анатоль]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Нар. 1915, сын А. Сакаловай-Лекант. Скончыў Віленскую беларускую гімназію, юрыдычны факультэт Віленскага ўніверсітэта. У 1938 вывучаў юрыспрудэнцыю ў Варшаве. У 1941 — бурмістар г. Беразіно. У 1942 удзельнічаў ў несавецкім беларускім партызанскім руху, у атрадзе Ул. Шавеля пад Барысавам. Афіцэр Беларускае Краёвае Абароны, член БНП. Пасля вайны ў Германіі, далейшы лёс невядомы, магчыма эміграваў ў Амерыку.</ref> * [[Юльян Саковіч|Саковіч Юльян]] * [[Алесь Салагуб|Салагуб Алесь]]<ref name="Серп32"/> (вып. 1927) * Сасноўскі Аляксандр (вып. 1921){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Раман Семашкевіч|Семашкевіч Раман]]<ref name="Лях"/> * [[Васіль Лукіч Сідаровіч|Сідаровіч Васіль]]<ref name="Серп33"/> * [[Вінцук Склубоўскі|Склубоўскі Вінцук]]<ref>[https://niva.bialystok.pl/issue/2002/20/art_03.htm Міхась Хмялеўскі. Памёр Вінцук Склубоўскі // Тыднёвік беларусаў у Польшчы «Ніва». — 2002. — № 20 (2401).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308125836/https://niva.bialystok.pl/issue/2002/20/art_03.htm |date=8 сакавіка 2021 }}</ref> * [[Максім Танк|Скурко Яўген (Максім Танк)]] * [[Марыя Скурчанка|Скурчанка Марыя]]{{Sfn|Луцкевіч|1998|}}, адна з першых абітурыентак. * [[Барыс Сладкоўскі|Сладкоўскі Барыс]] * [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станкевіч Станіслаў]] * [[Ян Станкевіч|Станкевіч Ян]] (вып. 1921) * [[Яраслаў Станкевіч|Станкевіч Яраслаў]]<ref>Сын [[Станіслаў Лявонавіч Станкевіч|Ст. «Кнігара» Станкевіча]], брат Міраславы Русак</ref> * [[Бернард Стаповіч|Стаповіч (Стэповіч) Бернард]]<ref>Брат [[Казімір Сваяк|Казіміра Сваяка]]. Нар. 30.8.1907 у вёсцы Барані на Віленшчыне. У 1939 скончыў агранамічны факультэт Віленскага ўніверсітэта. У 1945 прыехаў у Сопат, да 1952 працаваў у Аддзеле сельскай гаспадаркі ваяводскай управы ў Гданьску, пасля ў Міністэрстве сельскай гаспадаркі ў Варшаве. У 1972 выйшаў на пенсію, пісаў артыкулы па аграноміі ў часопіс «Gromada Rolnik Polski». Пам. 9.8.1982.</ref> * [[Таццяна Стракоўская|Стракоўская Таццяна]] * [[Таісія Сухая|Сухая Таісія]] * [[Антон Сымановіч|Сымановіч Антон]] * [[Аляксей Сянкевіч|Сянькевіч Аляксей]]{{Факт?}} * [[Ніна Тарас|Тарас Ніна]] (вып. 1936) * [[Юрка Тарасюк|Тарасюк Юрка]]<!--удзельнік страйку ў лютым 1929--> * [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Таўлай Валянцін]] * [[Вітаўт Тумаш|Тумаш Вітаўт]] * [[Мікалай Урбановіч (вучань)|Урбановіч Мікалай]] * [[Язэп Паўлавіч Урбановіч|Урбановіч Язэп]]<ref name="Серп32"/> * [[Юры Фёдараў|Фёдараў Юры]] * [[Часлаў Ханяўка|Ханяўка Чэслаў]] * [[Янка Хвораст|Хвораст Іван]]<ref name="КітУспАбБГВ">Кіт, Б. Успаміны аб…</ref> (вып. 1927) * [[Вера Шавель|Шавель (Шавелева) Вера]] * [[Уладзімір Шавель|Шавель Уладзімір]]<ref>Пасля быў студэнтам юрыдычнага факультэта Віленскага ўніверсітэта. З 1943 камендант паліцыі Мінскай акругі, увосень 1943 загінуў пры невысветленых акалічнасцях. Яго памяці, між іншых, прысвечаны ўспаміны [[Язэп Малецкі|Язэпа Малецкага]] («Пад знакам Пагоні», Таронта, 1976).</ref> * [[Антон Шантыр|Шантыр Антон]]<ref>Сын Зоські Верас</ref> * [[Яўгенія Шастак|Шастак Яўгенія (Жэня)]]<ref>Нар. 27.4.1922 у вёсцы Заполле на Навагрудчыне (цяпер Карэліцкі р-н Гродзенскай вобл.) у сялянскай сям’і. Грамадская дзеячка, лекар. Скончыла Віленскую беларускую гімназію (1939). Удзельнічала ў [[Другі Усебеларускі кангрэс|II Усебеларускім кангрэсе]]. Арыштавана ў 1948 калі была студэнткай 4 курсу медінстытуту, асуджаная на 25 гадоў зняволення, пакаранне адбывала ў Кінгірскім лагеры. Пасля вызвалення (1956) была залічана на 4 курс Мінскага медінстытута. Працавала лекарам, жыла ў Навагрудку. Пам. 20.11.1998.</ref> (вып. 1939) * [[Галіна Швед|Швед (Швэд) Галіна]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Павел Шкодзіч|Шкодзіч Павел]] (адл. 1929)<ref>Малодшы брат [[Васіль Шкодзіч|Васіля Шкодзіча]], адлічаны ў 1929 годзе за ўдзел у забастоўках, выехаў у СССР, у 1937 годзе рэпрэсаваны.</ref> * [[Анатоль Шкуцька|Шкуцька Анатоль]] (вып. 1928) * [[Вера Шостак|Шостак Вера]]<ref>Вера Сымонаўна Спарычанка‑Шостак. Нар. 19.12.1917 на Навагрудчыне. Працавала настаўніцай англійскай мовы ў Вільні. Мела дачку і сына Яраслава Войціка. Пам. 4.3.2008, пахаваная на праваслаўных могілках Быліны (Вільня).</ref> * [[Янка Шутовіч|Шутовіч Ян]]<ref name="Серп33"/> (вып. 1924) * [[Аляксандр Канстанцінавіч Шыдлоўскі|Шыдлоўскі Александр]] (з 1921) * [[Аляксандр Юшко|Юшко Аляксандр]] (вып.1923) {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Кузьма Янэль|Янэль Кузьма]] ; Памылкі гістарыёграфаў * [[Антон Шукелойць|Шукелойць Антон]]<ref>Ёрш С. Сябры Беларускай Незалежніцкай Партыі. Біяграфічны даведнік // Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі. — Слонім-Мінск, 1998.</ref> не вучыўся ў ВБГ. {{канец кал}} == Памяць == <gallery caption="Памятныя шыльды на былым будынку Віленскай беларускай гімназіі" class="center" widths="150" heights="150"> Haloŭny fasad Vilenskaj himnasii.jpg|Былы будынак Віленскай беларускай гімназіі Natallia Arseńnieva Vilnia 1919-1921.jpg|[[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]] Maksim Harecki Vilnia 1919-1923.jpg|[[Максім Гарэцкі]] Adam Stankevič 1891-1949 šylda.Vilnia.jpg|[[Адам Станкевіч]] </gallery> == Заўвагі == {{reflist|group="nb"}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=25-лецьце беларускай гімназіі у Вільні |месца=Вільня |выдавецтва=Выданне Беларускае Гімназіі у Вільні |год=1944 |старонак=48 |спасылка=https://archive.org/details/da-25-leccia-vbh-1944}} * {{кніга |аўтар=Адамковіч А. |загаловак=Беларусы ў Літве: учора і сёння. Кніга І – Вільня |адказны=рэд. Л. Плыгаўка |месца=Вільня |выдавецтва=Таварыства беларускай культуры ў Літве |год=2010 |старонкі=43—78 |isbn=978-9955-578-14-7}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А. М.]] |загаловак=Асвета ў Заходняй Беларусі (1921—1939): Манаграфія |месца=Брэст |выдавецтва=Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт |год=2004 |старонак=116 |isbn=985-473-117-0}} * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А. М.]] |загаловак=Беларускія гімназіі ў культурна-асветніцкім і грамадска-палітычным жыцці Заходняй Беларусі (1920 — 1930-яя гг.) |выданне=Białoruskie Zeszyty Historyczne |год=2002 |нумар=18 |старонкі=78—90}} * {{кніга |аўтар=Галяк Л. |загаловак=Успаміны. У 2-х кн. |месца=ЗША |выдавецтва=Летапіс |год=1982—1983 |ref=Галяк}} * {{артыкул |аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Н.]] |загаловак=Дзеячы беларускай паваеннай эміграцыі (біяграфічны даведнік) |выданне=[[Запісы БІНіМ]] |год=2014 |нумар=37 |старонкі=10—258}} * {{кніга |аўтар=Катковіч A., Катковіч-Клентак В. |загаловак=Успаміны |адказны=Навук. рэд. Глагоўская А., Харужы В. |месца=Беласток |выдавецтва=Беларускае гістарычнае таварыства |год=1999 |старонак=142 |isbn=83-909009-9-8}} * {{артыкул |аўтар=Кіт Б. |загаловак=Успаміны аб Беларускай гімназіі ў Вільні (1928—1939) |выданне=Спадчына |год=1999 |нумар=1 |старонкі=29—60}} * {{кніга|аўтар=[[Сяргей Кнырэвіч|Кнырэвіч С.]]|загаловак=Магілы беларусаў у Чэхіі і Славакіі|месца=Прага|год=2020|старонак=270|isbn=978-80-908078-0-8|ref=Кнырэвіч}} * {{кніга |аўтар=[[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]] |загаловак=Вандроўкі па Вільні |месца=Вільня |выдавецтва=Рунь |год=1998 |isbn=9986-9228-2-8 |ref=Луцкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]] |загаловак=Маладзёвы рух паміж дзвюмя войнамі (1921—1939 гг.) |выданне=Спадчына |год=2012 |нумар=161 |старонкі=3—115}} * {{кніга |аўтар=Пецюкевіч М. |загаловак=Лісты |адказны=рэд. Галена Глагоўская, Вячаслаў Харужы |месца=Беласток |выдавецтва=Беларускае Гістарычнае Таварыства |год=2005 |старонак=154 |isbn=83-60456-00-3 |ref=Пецюкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Вітаўт Тумаш|Тумаш В.]] |загаловак=Беларуская Віленская гімназія |выданне=Полацак |год=1992 |нумар=3—9}} * {{артыкул |аўтар=[[Янка Шутовіч|Шутовіч Я.]] |загаловак=Успаміны пра Віленскую Беларускую гімназію |выданне=Спадчына |год=1995 |нумар=1 |старонкі=24—27}} * {{артыкул |аўтар=Gierowska-Kałłaur J. |загаловак=The biographies of leading Belarusian activists in the light of information gathered by the Polish Governmental Commissioner for the City of Vilnius in 1924 |выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej |год=2016 |том=LI-SI (2) |старонкі=31—71 |issn=2353-6403 |doi=10.12775/SDR.2016.EN2.02 |lang=en |ref=Gierowska-Kałłaur}} * {{артыкул |аўтар=Błaszczak T. |загаловак=Autumn 1939 – The Vilnius Question and the Case of Lithuanian Belarusians |выданне=Lietuvos istorijos metraštis |год=2017 |нумар=67 |старонкі=163—178 |issn=1392-0588 |doi=10.7220/2335-8769.67.8 |lang=en |ref=Błaszczak}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://www.racyja.com/kultura/redkiya-zdymki-vilenskaj-belaruskaj-g/ Рэдкія здымкі Віленскай беларускай гімназіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200927081939/https://www.racyja.com/kultura/redkiya-zdymki-vilenskaj-belaruskaj-g/ |date=27 верасня 2020 }} * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1935cl17/%D1%83_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%96._%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%96_%D0%B0%D0%B4_%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0.html У беларускай гімназіі. Уражанні ад непасрэднага назіральніка // Наша слова.pdf № 12 (116), 20 сакавіка 2024. // Наша слова.pdf № 12 (116), 20 сакавіка 2024.] // на [[pawet.net]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Віленская беларуская гімназія}} [[Катэгорыя:Віленская беларуская гімназія| ]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з беларускай мовай навучання]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1919 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] [[Катэгорыя:1919 год у Вільні]] hiya656c3hfhxaq2yrlxzcauzmgwo5y 5211213 5211212 2026-10-04T09:33:32Z M.L.Bot 261 заўвагі перапрацаваны і ў целе артыкула іх болей няма 5211213 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Віленская гімназія}} {{Школа}} '''Ві́ленская белару́ская гімна́зія''' — адна з першых беларускіх сярэдніх школ у [[Вільня|Вільні]], якая дзейнічала ў 1919—1944 гадах. У розны час тут працавалі [[Адам Станкевіч]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]], [[Максім Гарэцкі]], [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]], [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзь Смоліч]], [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгор Шырма]], [[Барыс Уладзіміравіч Кіт|Барыс Кіт]], [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антон Грыневіч]], [[Язэп Драздовіч]], [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Антон Неканда-Трэпка]], [[Францішак Грышкевіч]], [[Мікола Ільяшэвіч]], [[Хведар Ільяшэвіч]] і іншыя навукоўцы, літаратары і педагогі. Гімназію скончылі або навучаліся паэты і пісьменнікі [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]], [[Алесь Салагуб]], [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Валянцін Таўлай]], [[Кастусь Акула]], мастак [[Раман Семашкевіч]], навуковец і старшыня [[Рада БНР|Рады БНР]] [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]], дырэктар [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|БІНіМ у Нью-Ёрку]] [[Вітаўт Тумаш]], гісторык [[Язэп Найдзюк]], журналіст і педагог [[Янка Багдановіч]], гісторык і выдавец [[Вацлаў Пануцэвіч]], публіцыст і грамадскі дзеяч [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]]. == Гісторыя == === Заснаванне і станаўленне === [[Файл:ISM University Vilnius.jpg|thumb|[[Базыльянскія муры (Вільня)|Базыльянскія муры]], дзе размяшчалася гімназія ў 1919—1937 гадах]] Першыя беларускія школы ў Вільні адкрыліся яшчэ падчас нямецкай акупацыі ў 1915 годзе. Прыватная Віленская беларуская гімназія арганізавана 1 лютага 1919 года [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]]. Першы дазвол выдалі акупацыйныя ўлады [[Нямецкая імперыя|Нямецкай імперыі]] ў канцы 1918 года, потым ён пацверджаны [[Літва|літоўскімі]] ўладамі напярэдадні заняцця горада [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]] на пачатку студзеня 1919 года. Рэгулярныя заняткі ў школе пачаліся 1 лютага 1919 года<ref>{{Артыкул |аўтар=А. |загаловак=1-я Віленская Беларуская Гімназія |выданне=[[Наша думка]] |тып=газета |год=1921 |нумар=21 |старонкі=2—3}}</ref>. Гімназія размяшчалася ў так званых [[Базыльянскія муры (Вільня)|Базыльянскіх мурах]] ([[Вастрабрамская вуліца|вуліца Вострабрамская]], 9), буйнейшым [[Беларусы ў Вільні|беларускім асяродку ў Вільні]] (таксама там размяшчаліся дзве беларускія пачатковыя школы, [[Беларускі музей у Вільні|Беларускі музей]], [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускае навуковае таварыства]], [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускі нацыянальны камітэт]], [[Беларускія настаўніцкія курсы (Вільня)|Беларускія настаўніцкія курсы]], [[Беларуская школьная рада Віленшчыны]], [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Духоўная семінарыя]] і [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільня)|царква Святой Тройцы]]). Навучальная ўстанова была 8-класнай гуманістычнага тыпу, сумеснай для хлопчыкаў і дзяўчынак. Ад пачатку працавалі 18 настаўнікаў і навучаліся 387 вучняў<ref>{{Артыкул |загаловак=Склад вучняў 1-й Віленскай Беларускай Гімназіі к 21 снежня 1920 |выданне=Наша думка |год=1920 |нумар=1 |старонкі=5}}</ref>. [[Беларуская мова|Беларускай мовай]] спачатку выкладалі ўсе прадметы толькі ў падрыхтоўчым, першым і другім класах, старэйшыя вучні вучыліся на [[Руская мова|рускай мове]], выключэннем былі [[беларуская літаратура]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыя]] і [[геаграфія Беларусі]]. З 1924 года ўсе дысцыпліны пачалі выкладаць беларускай мовай. У першыя гады пры гімназіі дзейнічаў прытулак для дзяцей-сірот з Вільні, [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмяншчыны]], [[Гродзенскі павет (1921—1940)|Гродзеншчыны]], [[Навагрудскі павет (1921—1940)|Навагрудчыны]], заснаваны ксяндзом [[Адам Станкевіч|Адамам Станкевічам]], і настаўніцкія курсы. Першы выпуск адбыўся 14 чэрвеня 1921 года. Гімназію скончылі 15 беларусаў, сярод іх — паэтка [[Наталля Арсеннева]], будучыя грамадскія дзеячы [[Адольф Клімовіч]], [[Ігнат Дварчанін]], [[Ян Станкевіч]], і 25 асоб іншых нацыянальнасцей<ref>{{Артыкул |загаловак=Выпуск у Віленскай Беларускай Гімназіі |выданне=Наша думка |год=1921 |нумар=27 |старонкі=6}}</ref><ref>{{Артыкул |загаловак=Хроніка. Выпускныя экзамены |выданне=[[Маладое жыццё (1920)|Маладое жыццё]] |год=1921 |нумар=3 |старонкі=8}}</ref>. У 1922 годзе гімназію паспяхова скончылі 36 вучняў<ref>{{Артыкул |загаловак=1-ая Віленская Беларуская Гімназія |выданне=[[Беларускі звон (1921)|Беларускі звон]] |год=1922 |нумар=15 |старонкі=4}}</ref>. === Дзейнасць у міжваеннай Польшчы === [[Файл:Vilnia, Biełaruskaja gimnazija, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Вільня, Беларуская гімназія, Бел-чырвона-белы сьцяг (1922).jpg|thumb|Вокладка легітымацыі вучня гімназіі, 1922 год.]] Працяглы час гімназія была прыватнай і фінансавалася грамадскімі арганізацыямі, сярод іх Школьнай радай у Вільні, [[Таварыства беларускай школы|Таварыствам беларускай школы]] і бацькоўскім камітэтам. Афіцыйна называлася «Віленская беларуская гімназія камітэту бацькоў» ({{lang-pl|Gimnazjum Białoruskie Komitetu Rodzicielskiego}}) і мела рэгістрацыйны нумар 12. Частку вучняў з незаможных сем’яў вызвалялі ад аплаты за навучанне. Для фінансавай падтрымкі бедных навучэнцаў грамадскасць перыядычна ладзіла дабрачынныя мерапрыемствы. Напрыклад, 27 студзеня 1923 года ў памяшканні гімназіі адбылася спецыяльная вечарына са спектаклем і выступам хору, сродкі ад якой пайшлі на карысць незаможных вучняў<ref name="nb_4_1923">{{артыкул |загаловак=З Вільні. Вучнёўская вечарына |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1923 |нумар=4 |старонкі=4}}</ref>. У лістападзе 1922 года ў сувязі з абраннем дырэктара гімназіі [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў арашкевіча]] паслом у польскі [[Сойм Рэспублікі Польшча|Сойм]], выкананне яго абавязкаў было ўскладзена на педагога [[Антон Неканда-Трэпка|Антона Неканда-Трэпку]]. На пасяджэнні педагагічнай рады 26 лістапада 1922 года Тарашкевіч і былы дырэктар [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Міхаіл Кахановіч]] выказалі жаданне афіцыйна пакінуць свае пасады ва ўстанове з 1 снежня 1922 года<ref name="nb_1_1922">{{артыкул |загаловак=З Беларускага жыцця. Беларуская гімназія |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=1 |старонкі=4}}</ref>. У снежні 1922 года ўстанову наведаў праваслаўны мітрапаліт [[Юрый (Ярашэўскі)]], які звярнуўся да навучэнцаў і выкладчыкаў з прывітальным словам на беларускай мове, падкрэсліўшы важнасць нацыянальнай асветы<ref name="nb_visit">{{артыкул |загаловак=Мітрапаліт Юры ў Віленскай Беларускай Гімназіі |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=3 |старонкі=6}}</ref>. У гэты ж перыяд установа актыўна запрашала новых педагогаў: паланіста Зянкевіча, гісторыка Снежынскага, выкладчыка царкоўнаславянскай мовы архімандрыта [[Павел (Марозаў)|Піліпа (Марозава)]], выкладчыка нямецкай мовы Аляксандра Міхалевіча<ref>{{Артыкул |загаловак=Хроніка. 1-ая Віленская Беларуская Гімназія |выданне=Беларускі звон |год=1922 |нумар=20 |старонкі=4}}</ref>. Гімназія працавала нягледзячы на перашкоды з боку польскіх уладаў і некалькі разоў мяняла юрыдычны статус. Паводле справаздач польскай палітычнай паліцыі (1924), улады падазравалі, што гімназія выхоўвае «ворагаў Польшчы і прыхільнікаў бальшавізму»{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=28}}. Першым дырэктарам быў [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Міхаіл Кахановіч]], які ў 1923 годзе праз канфлікт пакінуў пасаду. З 1924 года дырэктарам стаў [[Радаслаў Астроўскі]]{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=60—61}}. З 1932 года ў выніку ўзмацнення ціску з боку польскага ўрада гімназія была адзяржаўлена і атрымала статус беларускага філіяла пры польскай {{нп3|V дзяржаўная гімназія імя Юльюша Славацкага ў Вільні|гімназіі імя Юльюша Славацкага|pl|V Państwowe Gimnazjum im. Juliusza Słowackiego w Wilnie}}. У 1937—1939 гадах яна размяшчалася ў будынку насупраць [[Касцёл Святога Духа (Вільня)|касцёла Святога Духа]] на [[Дамініканская вуліца (Вільня)|вуліцы Дамініканскай]] (цяпер Dominikonu g., 3-5). === Умовы навучання і грамадскае жыццё === [[Файл:Rodnyja Honi 1927 nr 3 s. 8.jpg|thumb|Мастацкая майстэрня. Злева сядзіць [[Язэп Драздовіч]], 1927 год.]] Інтэрнат беларускай гімназіі ў другой палове 1930-х гадоў знаходзіўся ў трохпавярховым доме на [[Вялікая вуліца (Вільня)|вуліцы Вялікай]] (цяпер Didzioji g., 30) каля [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёла Святога Казіміра]]. Сталовая працавала ў асобным будынку на вуліцы Святой Ганны. Праваслаўныя вучні гімназіі з канца 1920-х гадоў слухалі казані па-беларуску ў [[Пятніцкая царква (Вільня)|Пятніцкай царкве]]. Апроч адукацыі, у гімназіі праводзілася рознабаковае культурнае навучанне. У школе працавалі: * літаратурны і драматычны гурткі (з навучэнцаў складалася [[Беларуская драматычная майстроўня]], якая афіцыйна базіравалася ў тым жа будынку ў Базыльянскіх мурах<ref name="nb_pok">{{артыкул |загаловак=Беларускі паказальнік |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1923 |нумар=6 |старонкі=6}}</ref>); * мастацкая студыя пад кіраўніцтвам Язэпа Драздовіча; * гурток лацінскай мовы пад кіраўніцтвам Мікалая Красінскага і гурток геаграфіі пад кіраўніцтвам [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі|Ігната Канчэўскага]]; * духавы [[аркестр]] на 20 інструментаў і хор (у розныя гады ім кіравалі [[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Язэп Шнаркевіч]]<ref name="nb_4_1923" /> і Рыгор Шырма). Таксама ў гімназіі існавала ўласная скаўцкая арганізацыя (заснавана ў 1922 годзе), вучнёўскі кааператыў. Навучэнцы самастойна выдавалі друкаваныя і рукапісныя часопісы. Віленская беларуская гімназія адрознівалася талерантнасцю: апроч [[Беларусы|беларусаў]], там вучыліся [[яўрэі]], [[палякі]], [[рускія]] і [[латышы]]. === Перыяд Другой сусветнай вайны і закрыццё === Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|заняцця Вільні Чырвонай Арміяй]] у верасні 1939 года дырэктар [[Васіль Кавалевіч]] быў звольнены, а яго намеснікам стаў Барыс Кіт{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. Калі ў кастрычніку 1939 года [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|Вільня была перададзена Літве]], гімназія перажыла крызіс. Каля 80&nbsp;% вучняў і частка настаўнікаў пакінулі горад і з’ехалі ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] (пераважна ў [[Навагрудак]]){{sfn|Błaszczak|2017|с=168, 173}}. З-за рэзкага скарачэння колькасці навучэнцаў літоўскія ўлады панізілі статус установы да [[прагімназія|прагімназіі]]. Новым дырэктарам стаў ксёндз Адам Станкевіч{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. Установа працягвала дзейнічаць ва ўмовах нямецкай акупацыі. Яна была канчаткова закрыта ў чэрвені 1944 года перад аднаўленнем у горадзе [[Савецкая ўлада|савецкай улады]]. === Пераемнасць і сучаснасць === У верасні 1994 года намаганнямі віленскіх беларусаў гімназія была адноўлена ў выглядзе сярэдняй школы №&nbsp;15 з беларускай мовай навучання. Пазней яна была перайменавана ў сярэднюю школу імя Францыска Скарыны. 15 лютага 2013 года мэрыя Вільні надала школе статус гімназіі ([[Віленская гімназія імя Францыска Скарыны]]). Штогод 1 лютага ў ёй адзначаецца гістарычны Дзень гімназіі. == Некаторыя супрацоўнікі == {{columns-list|colwidth=30em| * [[Майсей Абрамовіч|Абрамовіч Майсей]], выкладаў Закон Божы [[іўдаізм|яўрэям]] * [[Адольфава (настаўніца)|Адольфава]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца геаграфіі, гісторыі Польшчы{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Марыя Александровіч|Александровіч Марыя]] * [[Александроўская (настаўніца)|Александроўская]] («Александровічава»){{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Маці Станіслава Александровіча — гісторыка, прафесара ўніверсітэтаў у Торуні і Беластоку.</ref>, настаўніца польскай мовы, пасля Каліноўскага * [[Францішак Аляхновіч|Аляхновіч Францішак]]<ref>У Базыльянскіх мурах месцілася Беларуская драматычная майстроўня Ф. Аляхновіча.</ref>, настаўнік польскай мовы * [[Мікалай Пятровіч Анцукевіч|Анцукевіч Мікола]], настаўнік, '''дырэктар''' (?) * [[Антаніна Астроўская|Астроўская Антаніна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Жонка Р. Астроўскага</ref>, выкладала «ручную працу»{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Радаслаў Астроўскі|Астроўскі Радаслаў]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, '''дырэктар''' (1924—1936, з перапынкам), выкладаў матэматыку, фізіку і касмаграфію * [[Ян Багаткевіч|Багаткевіч Ян]], выкладаў праваслаўную рэлігію * [[Вячаслаў Васілевіч Багдановіч|Багдановіч Вячаслаў (Вацлаў)]]<ref name="ШутУсп"/>, настаўнік матэматыкі * [[Генадзь Васілевіч Багдановіч|Багдановіч Генадзь]], настаўнік геаграфіі, гісторыі, алгебры, заканадаўства * [[Леанід Барысаглебскі|Барысаглебскі Леанід]], настаўнік фізікі * [[Наталля Бенцлебен|Бенцлебен (Банцлебен) Наталля]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Перад 2-ой сусветнай вайной жыла ў Вільні па вул. Антокаль.</ref>, настаўніца нямецкай мовы * [[Пётра Просты|Бобіч Ільдэфонс]], выкладаў польскую і лацінскую мовы, каталіцкі Закон Божы * [[Сцяпан Бракоўскі|Бракоўскі Сцяпан]], выкладаў гігіену * [[Віктар Бэер|Бэер Віктар]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, кіраваў хорам * [[Севярын Віславух|Віславух Севярын]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў гісторыю Польшчы * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская|Вітан-Дубейкаўская Юліяна]], настаўніца нямецкай мовы (1919—22) * [[Вішнеўскі (настаўнік)|Вішнеўскі]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Канстанцін Галкоўскі|Галкоўскі Канстанцін]] * [[Алёна Гарбачка|Гарбачка Алёна]], настаўніца французскай мовы * [[Леаніла Усцінаўна Чарняўская|Гарэцкая (Чарняўская) Леаніла]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Жонка М. Гарэцкага</ref>, настаўніца беларускай мовы, геаграфіі, арыфметыкі * [[Максім Гарэцкі|Гарэцкі Максім]], беларуская мова * [[Станіслаў Гафтовіч|Гафтовіч Станіслаў]], настаўнік гімнастыкі * {{нп4|Уладзіслаў Глухоўскі|Глухоўскі Уладзіслаў|pl|Władysław Głuchowski}} * [[Станіслаў Глякоўскі|Глякоўскі Станіслаў]], настаўнік Закону Божага (1933—39) * [[Баляслаў Грабінскі|Грабінскі Баляслаў]], доктар * [[Антон Антонавіч Грыневіч|Грыневіч Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік спеваў * [[Францішак Грышкевіч|Грышкевіч Францішак]], '''дырэктар''' (1941—44) * [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Дварчанін Ігнат]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік беларускай літаратуры * [[Я. Дзічкоўскі|Дзічкоўскі Я.]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў праваслаўны Закон Божы * [[Аляксандр Дмахоўскі|Дмахоўскі Аляксандр]], настаўнік матэматыкі, касмаграфіі, фізікі * [[Язэп Драздовіч|Драздовіч Язэп]] * [[Дубіцкі (настаўнік)|Дубіцкі]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, вёў дадатковыя матэматычныя курсы і падрыхтоўчыя курсы да здачы на атэстат («матуру») * [[Ганна Душэўская|Душэўская Ганна]]<ref>Сястра К. Дуж-Душэўскага</ref>, настаўніца польскай мовы * [[Павел Дыліс|Дыліс Павел]]{{sfn|Луцкевіч|1998}}, выкладаў кальвіністам Закон Божы * [[Аляксандр Егер|Егер Аляксандр]], настаўнік біялогіі і геаграфіі * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Вінцэнт]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік гісторыі * [[Міхаіл Мікалаевіч Заморын|Заморын Міхаіл]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ШутУсп"/><ref>Паводле ўспамінаў вучняў «найбольш рускі» сярод настаўнікаў. Выехаў у Радашковічы, адкуль у 1930-я перабраўся ў СССР, рэпрэсіраваны.</ref>, настаўнік беларускай, рускай моў, геаграфіі і гімнастыкі * [[Язэп Зарэмба|Зарэмба Язэп]] * [[Арон Згірскі|Згірскі Арон]]<ref name="Серп32">Серпухов… С. 32.</ref>, настаўнік спеваў * [[Фелікс Згірскі|Згірскі Фелікс]], настаўнік спеваў і гімнастыкі * [[Язэп Згірскі|Згірскі Язэп]], настаўнік лацінскай мовы і спеваў * [[В. Зеньковіч|Зеньковіч В.]]<ref name="Серп31"/> * [[Лідзія Ігнатава|Ігнатава Лідзія]], настаўніца французскай мовы * [[Мікола Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Мікола]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў прапедэўтыку філасофіі * [[Хведар Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Хведар]], настаўнік беларускай мовы * [[Васіль Кавалевіч|Кавалевіч Васіль]], '''дырэктар''' (да восені 1939) * [[Сяргей Казека|Казека Сяргей]], настаўнік рускай мовы * [[Каліноўскі (настаўнік)|Каліноўскі]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік польскай мовы, пасля Швахловіча * [[Галіна Капава|Капава Галіна]], настаўніца гімнастыкі * [[Сымон Кароль|Кароль Сымон]]{{sfn|Луцкевіч|1998|}}, настаўнік спеваў * [[Ян Карэтнікаў|Карэтнікаў Ян]], настаўнік музыкі * [[Габрыелія Касіньская|Касіньская Габрыелія (Касінская Габрыэля)]], настаўніца польскай мовы<ref>Wspominana jest jako dobra nauczycielka o usposobieniu romantycznym.</ref> * [[Іван Катовіч|Катовіч Іван]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік прыродазнаўства ў першых класах, геаграфіі * [[Мікола Катовіч|Катовіч Мікола]], дзелавод * [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Кахановіч Міхаіл]], старшыня педагагічнай рады (1918), '''дырэктар''' (1919—1922), настаўнік гісторыі * [[Барыс Уладзіміравіч Кіт|Кіт Барыс]], настаўнік (1931—1939), '''дырэктар''' (1939) * [[Аляксандр Коўш|Коўш Аляксандр]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закона Божага * [[Мікалай Фаміч Красінскі|Красінскі Мікалай]]<ref name="Лях">Ляхоўскі…</ref>, выкладаў гісторыю і рускую мову, інспектар гімназіі * [[Іван Краскоўскі|Краскоўскі Ян]]<ref name="ШутУсп"/>, настаўнік гісторыі * [[Марыя Крамянёва|Крамянёва (Кшэменёва, Кжэменёва) Марыя]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца польскай мовы, пасля Александровіч * [[Ніл Кульчыцкі|Кульчыцкі Ніл]], выкладаў праваслаўны Закон Божы * [[Мікола Ласковіч|Ласковіч Мікола]], настаўнік матэматыкі * [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік беларускай мовы * [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч Іван]], настаўнік беларусазнаўства і краязнаўства * Лукашэвіч Уладзімір, выкладаў праваслаўны Закон Божы{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, таксама сакратар гімназіі{{sfn|Луцкевіч|1998}} * [[Вольга Мароз|Мароз Вольга]]{{sfn|Луцкевіч|1998}}, буфетчыца і прыбіральшчыца * [[Марцінкевіч (настаўнік)|Марцінкевіч]]{{факт?}}, настаўнік фізкультуры<ref>Кіраўнік Віленскага камітэта БНП, арыштаваны савецкай бяспекай, лёс невядомы.</ref> * [[Мікалай Міхайлавіч Марцінчык|Марцінчык Мікалай]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>(3.12.1901, в. Кубельнікі каля Бераставіцы — 23.5.1980). Лекар. Скончыў Віленскі ўніверсітэт (1927), адзін з кіраўнікоў Беларускага студэнцкага саюза, рэдактар часопіса «Студэнцкая Думка», дзеяч Грамады, Таварыства беларускай школы. Настаўнічаў у Віленскай беларускай гімназіі. Некалькі разоў быў арыштаваны польскай паліцыяй, у 1931 сасланы з Вільні пад нагляд паліцыі. Працаваў лекарам у Нараўцы на Беласточчыне. У 1948 арыштаваны органамі савецкай дзяржбяспекі. 12.8.1949 прыгавораны на 10 гадоў лагераў, сасланы ў Варкуту. У 1956 вярнуўся ў Гродна.</ref>, выкладаў хімію і анатомію * [[Ніна Маткоўская|Маткоўская Ніна]], настаўніца французскай мовы * [[Фаіна Мікуліна|Мікуліна Фаіна]]<ref name="ШутУсп"/>, выкладчыца агульнай гісторыі, рускай мовы * [[Аляксандр Міхалевіч|Міхалевіч Аляксандр]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Юрыст. Прыняў духоўны сан — стаў праваслаўным святаром. Падчас 2-ой сусветнай вайны быў настаяцелем прыходу ў Заходняй Беларусі. Пахаваны на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільня).</ref>, настаўнік лацінскай і нямецкай моў, '''дырэктар''' * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская|Мэнке Юліяна]], выкладала нямецкую мову, агульную гісторыю, прапедэўтыку філасофіі * [[Эмілія Наруцкая|Наруцкая Эмілія]], настаўніца гісторыі * [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Неканда-Трэпка Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, '''дырэктар''' (1922-23, 1928-30), выкладаў фізіку з 1920 * [[Мікола Пакроўскі|Пакроўскі Мікола]], доктар * [[Сяргей Канстанцінавіч Паўловіч|Паўловіч Сяргей]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закону Божага, '''дырэктар''' (1925—1928)<ref>Маракоў Л. У. РЛ; РС.</ref> * [[Міхаіл Пліс|Пліс Міхаіл]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закону Божага (1919—1923) * [[Соф’я Пронька|Пронька Соф’я]], настаўніца беларускай мовы, арыфметыкі, малявання, каліграфіі * [[Пятро Радзюк|Радзюк Пётра]]{{sfn|Пецюкевіч|2005}}, настаўнік фізікі (1941-44) * [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|Рак-Міхайлоўскі Сымон]], настаўнік матэматыкі, фізікі і хіміі (1920 — ?) * [[Канстанцін Ральцэвіч|Ральцэвіч Канстанцін]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік матэматыкі * [[Вольга Русак|Русак Вольга]]<ref name="Летап">Летапіс…</ref>, настаўніца нямецкай мовы (НБГ, з 1934) * [[Люба Русецкая|Русецкая Люба]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладала «навукі аб рэчах»{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Язэп Рэшаць|Рэшаць Язэп]], настаўнік Закону Божага * [[Іван Савіцкі|Савіцкі Іван]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік гісторыі ў пачатковых класах * [[Леанід Савінскі|Савінскі Леанід]]<ref name="ШутУсп" />, настаўнік матэматыкі і фізікі * [[Алёна Сакалова-Лекант|Сакалова-Лекант Алёна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Адна з пачынальнікаў беларускага школьніцтва ды ініцыятараў стварэння ВБГ. Да арышту жыла ў Вільні па вул. Вострабрамскай 8 (Ausros Vartu g. 9) — «Базыльянскія муры». Пасля 1944 рэпрэсіраваная савецкай бяспекай, асуджана на 6 гадоў лагераў. У сярэдзіне 1950-х гадоў вярнулася ў Вільню. Памерла ў 1960 годзе, пахавана на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільня). Гл.: ''Войцік Г. Алёна Сакалова-Лекант: (серыя «Партрэты Віленчукоў») / Галіна Войцік. — Вільня: Рунь, 2004. — 17, (3) с.: партр.; ISBN 9955-427-03-5''</ref>, настаўніца беларускай мовы, арыфметыкі, малявання, каліграфіі (1919—1944) * [[Ніна Аляксандраўна Сасноўская|Сасноўская Ніна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца малявання і каліграфіі * [[Мікола Сіняўскі|Сіняўскі Мікола]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік матэматыкі * [[Адам Станкевіч|Станкевіч Адам]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, кс., настаўнік каталіцкага Закону Божага (1919—1944{{sfn|Галяк|1982—1983|}}), лацінскай мовы, '''дырэктар''' * [[Уладзіслаў Талочка|Талочка Уладзіслаў]]<ref name="ШутУсп" />, кс., настаўнік каталіцкага Закону Божага * [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Тарашкевіч Браніслаў]], '''дырэктар''' (1921—1922), выкладаў прапедэўтыку філасофіі * [[Хлебэк (настаўнік)|Хлебэк]], настаўнік польскай мовы * [[Караль Швахловіч|Швахловіч Караль]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік польскай мовы * [[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Шнаркевіч Язэп]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>З 1921 настаўнік Нясвіжскай беларускай гімназіі. Быў кіраўніком беларускамоўных класаў, выкладчыкам беларускай мовы, беларусазнаўства і спеваў. Пасля закрыцця польскімі ўладамі Нясвіжскай беларускай гімназіі (1924) працаваў настаўнікам у Віленскай беларускай гімназіі. Разам з жонкай Надзеяй пахаваны на праваслаўных Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільня).</ref>, кіраваў хорам * [[Марыя Шутовіч|Шутовіч Марыя]]<ref name="ШутУсп" />, загадвала інтэрнатам * [[Рыгор Раманавіч Шырма|Шырма Рыгор]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік спеваў і выхавацель у інтэрнаце * [[Леанід Шчасновіч|Шчасновіч Леанід]], настаўнік гімнастыкі * [[Пётра Шчасны|Шчасны Пётра]]<ref>Паходзіў з Навагрудчыны. Скончыў Вышэйшую школу гандлёвую ў Варшаве. Валодаў англійскай, нямецкай, рускай, беларускай, польскай мовамі. Разам з [[Барыс Кіт|Барысам Кітам]] у 1942 працаваў у семінарыі ў Паставах.</ref>, настаўнік фізікі * [[Шыдлоўскі (настаўнік)|Шыдлоўскі]], выкладчык геаграфіі Польшчы * [[Павел Южык|Южык Павел]], выкладчык малявання (1920-я) * [[Яўгенія Юзьврэк|Юзьврэк Яўгенія]], настаўніца французскай мовы * [[Андрэй Паўлавіч Якубецкі|Якубецкі Андрэй]], настаўнік гімнастыкі * [[Мадэст Яцкевіч|Яцкевіч Мадэст]], настаўнік гімнастыкі }} == Некаторыя вучні == [[Файл:Adolf Klimovič maturity certificate (1921).jpg|thumb|Атэстат спеласці [[Адольф Юстынавіч Клімовіч|Адольфа Клімовіча]] (1900—1970) аб заканчэнні 1-й Віленскай беларускай гімназіі. Дакумент выдадзены 22 чэрвеня 1921 года. Уверсе бланка размешчаны герб «[[Пагоня]]» ў дубовым вянку і бела-чырвона-белымі стужкамі.]] <gallery mode="nolines" widths="300"> Файл:Vypusk 2 1921.jpg|Група другога выпуску гімназіі (1921). Першая справа ў трэцім шэрагу — [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]]. </gallery> {{кал|3}} * [[Кастусь Акінчыц|Акінчыц Кастусь]] * [[Валяр’ян Алексяюк|Алексяюк Валяр’ян]] (вып. 1921){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Наталля Арсеннева|Арсеннева Наталля]]<ref name="Серп33"/> (вып. 1921) * [[Слава Арэнь|Арэнь Слава]]<ref>У 1931 пасля ліквідацыі Клецкай беларускай гімназіі (дзе яго бацька быў настаўнікам) пачаў вучыцца ў Віленскай беларускай гімназіі. Арыштаваны польскі ўладамі, пасля выхаду на волю нелегальна перайшоў у СССР, рэпрэсіраваны.</ref> * [[Г. Астроўскі|Астроўскі Г.]] * [[Лявон Андрэевіч Бабровіч|Бабровіч Лявон]] * [[Янка Антонавіч Багдановіч|Багдановіч Янка]] (вып. 1927) * [[Пётр Бакач|Бакач Пётр]]<ref>Туронак Ю. Беларуская кніга пад…</ref> * [[Вера Белакоз|Белакоз Вера]]<ref>[http://novychas.info/asoba/naliezala_da_arhanizacyi_zyvie/ Належала да арганізацыі «Жыве Беларусь!»]</ref> * [[Ірэна Будзька|Будзька Ірэна]]<ref>Дачка [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]]. Выпускніца Віленскага ўніверсітэта. Перад 2-ой сусветнай вайной выйшла замуж за [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]]. У 1939—1941 разам з мужам працавала настаўніцай у Будславе. Пасля 2-ой сусветнай вайны ў эміграцыі. Была настаўніцай прыродазнаўства ў Беларускай гімназіі імя М. Багдановіча ў Германіі. Жыве ў ЗША.</ref> * [[Людвіка Будзька|Будзька Людвіка]]<ref>Дачка [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]]. Выпускніца Віленскага ўніверсітэта. У 1939—1941 працавала настаўніцай у Будславе. Пасля 2-ой сусветнай вайны ў эміграцыі. У 1950-я выйшла замуж за Антона Бяленіса. Жыла ў ЗША. Супрацоўнічала з газетай «Беларус».</ref> * [[Часлаў Будзька|Будзька Часлаў]] * [[Аркадзь Быхавец|Быхавец Аркадзь]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Часлаў Васілевіч|Васілевіч Часлаў]]<ref>Паходзіў з Будслава. У 1939 рэпрэсіраваны савецкай дзяржбяспекай.</ref> * [[Мікалай Пятровіч Васілеўскі|Васілеўскі Мікола]]<ref name="Серп33">Серпухов… С. 33.</ref> * [[М. Васілёк|Васілёк М.]]<ref name="Серп32"/> * [[Міхал Вітушка|Вітушка Міхал]] (вып. 1930) * [[Галіна Антонаўна Войцік|Войцік (Луцкевіч) Галіна]]<ref>Дачка Зоські Верас</ref> * Воўк-Левановіч Аўгіння<ref>Эмігравала ў Аўстралію</ref> * [[Кіра Гаўрыловіч|Гаўрыловіч Кіра]] * [[Леанід Галяк|Галяк Леанід]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}} (вып. 1930) * [[Васіль Грузд|Грузд Васіль]]<ref>Не скончыў навучання, нелегальна перайшоў у СССР, рэпрэсіраваны</ref> * [[Францішак Грышкевіч|Грышкевіч Францішак]]<ref>Маракоў РЛ</ref> (вып. 1926) * [[Адам Дасюкевіч|Дасюкевіч Адам]] * [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Дварчанін Ігнат]]<ref name="Серп33"/> (экстэрн. 1921) * [[Мацей Дурэйка|Дурэйка Мацей]]<ref>Жаўнер Арміі Андэрса, жыў у Вялікабрытаніі</ref> * [[Арнольд Дыліс|Дыліс Арнольд]]<ref name="ШутУсп">''Шутовіч Я.'' Успаміны пра …</ref><ref name="Серп30">Серпухов… С. 30</ref> * [[Аўген Дыліс|Дыліс Аўген]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Павел Дыліс|Дыліс Павел]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Людміла Жамойціна|Жамойціна Людміла]] (вып. 1937)<ref>Сястра [[Янка Жамойцін|Я. Жамойціна]]. Нар. 9.6.1915 у сялянскай сям’і ў в. Клімавічы, на Лідчыне. Скончыла педагагічны інстытут (1939). У 1939—1941 гадах працавала ў Лідскай беларускай дзесяцігодцы, у тым часе выйшла замуж. З 1941—1943 кіравала Самашкскай беларускай пачатковай школай. У 1943 годзе выехала ў Вільню. З 1946 года жыла ў Польшчы ў Любліне, з 1956 года — у Варшаве. Працавала настаўніцай рускай мовы ў ліцэі імя Ю. Славацкага. Пам. 3.1.1986.</ref> * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Вінцэнт]] (вып. 1922) * [[Раіса Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Раіса]] * [[Аляксандр Жыткевіч|Жыткевіч Аляксандр (Шура)]] * [[Янка Жэдзік|Жэдзік Янка]]<ref>Пад акупацыяй кіраваў школай у Пружанах.</ref> * [[Гелена Забельская|Забельская Гелена]] * [[Эма Залкінд|Залкінд Эма]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Лейзар Зарэцкі|Зарэцкі Лейзар]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Анатоль Іверс|Іверс Анатоль]] (Міско Іван)<ref>Чыгрын С. Не пыталі, ці зжата, ці скошана… // Ніва № 4 (2280), 23 студз. 2000.</ref> (1926—1928) * [[Мікола Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Мікола]] (вып. 1923) * [[Хведар Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Хведар]] * [[Антон Кабак|Кабак Антон]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Уладзімір Кабушка|Кабушка Уладзімір]] * [[Барыс Сафронавіч Каверда|Каверда Барыс]] * [[Дуся Казлова|Казлова Дуся]]<ref>[https://novychas.by/poviaz/jae-dapytvau-asabista-canava 1]</ref> * [[Леанард Казлоўскі|Казлоўскі Леанард/Леў]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Уладзімір Каляўр|Каляўр (Калаўр) Уладзімір]] (памёр у снежні 1922 года, быўшы вучнем 8-га класа)<ref name="nb_obituary">{{артыкул |загаловак=Уладзімір Каляўр (некралог) |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=3 |старонкі=6}}</ref><ref name="Серп31">Серпухов… С. 31.</ref> * [[Язэп Каліцкі|Каліцкі Язэп]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Аляксандр Калодка|Калодка Аляксандр]] (1926—1927) * [[Мацей Канапацкі|Канапацкі Мацей]]<ref>Сын [[Гасан Канапацкі|Гасана Канапацкага]]</ref> * [[Міхаіл Канцылярчык|Канцылярчык Міхаіл]] * [[Усевалад Кароль|Кароль Усевалад]]<ref>Нар. 18.10.1919 у в. Старое Сяло на Міншчыне. Палітычна-грамадскі дзеяч. У 1928—1929 вучыўся ў Радашковіцкай беларускай гімназіі. З 1929 вучань Віленскай беларускай гімназіі (скончыў 1936). Пасля студэнт медыцынскага факультэта Віленскага ўніверсітэта. Быў апошнім кіраўніком [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]]. Падчас нямецкай акупацыі працаваў у Баранавічах лекарам, належаў да падпольнай Беларускай незалежніцкай партыі. У 1944 арыштаваны НКУС, асуджаны на 10 гадоў зняволення. Памёр у пач. кастрычніка 1984 у Баранавічах.</ref> (вып. 1936) * [[Ганна Карпюк|Карпюк Ганна]] * [[Іван Касяк|Касяк Іван]]<ref>Маракоў РЛ.</ref> * [[Канстанцін Касяк|Касяк Канстанцін]]<ref name="КоўшМае"/><ref>Паводле адных звестках, расстраляны немцамі ў 1943 на даносе, па другіх — палякамі ў 1944 (Коўш С.), паводле трэціх — пасля 2-ой сусветнай вайны жыў у Вілейцы і быў рэпрэсіраваны.</ref> * [[Анеля Катковіч|Катковіч Анеля]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Адольф Клімовіч|Клімовіч Адольф]]<ref name="Серп33"/> * [[Уладзімір Корж|Корж Уладзімір]] (вып. 1922)<ref name="Серп30"/> {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Святаслаў Коўш|Коўш Святаслаў]] (вып. 1934) * [[Вольга Крако|Крако Вольга]]<ref name="НС91-22"/> * [[Кубаў (вучань)|Кубаў]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Уладзімір Лабко|Лабко Уладзімір]] * [[Ганна Ліхадзіеўская|Ліхадзіеўская Ганна]] (вып.1922) {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Луцкевіч Лявон]]<ref>Нар. 1922. Падчас нямецкай акупацыі — афіцэр Беларускай Краёвай Абароны, быў у батальёне «Дальвіц», арыштаваны ў Польшчы (1945), праходзіў па працэсе над кіраўнікамі БНП («справа 6-ці», Мінск, 1946), пасля лагераў жыў у Вільні. Пам. 1997.</ref> * [[Юрка Луцкевіч|Луцкевіч Юрый (Юрка)]] * [[Аляксандр Лябецкі|Лябецкі Аляксандр]] * [[Ніна Ляўковіч|Ляўковіч Ніна]] * [[Анастасія Малюк|Малюк Анастасія]] * [[Вольга Мароз|Мароз Вольга]]<ref name="НС91-22">Наша слова, 1991, № 22, 17-23 ліпеня.</ref> * [[Леаніла Марціновіч|Марціновіч (Спорык) Леаніла]]<ref name="НС91-22"/> * [[Ніна Марціновіч|Марціновіч Ніна]] * [[Люба Марцінчык|Марцінчык Люба]] * [[Барыс Махляр|Махляр Барыс]] * [[Таццяна Мацвеева|Мацвеева Таццяна]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Мікалай Мінкевіч|Мінкевіч Мікалай]] * [[Міхаіл Гаўрылавіч Мінкевіч|Мінкевіч Міхаіл]] (вып. 1937) * [[Альберт Мілер|Мілер Альберт]] (вып. 1930) * [[Якуб Герасімавіч Міско|Міско Якуб]]<ref>''Маракоў Л.'' Міско Якуб Герасімавіч // Рэпрэсаваныя літаратары… Т. 2.</ref> (1925—1928) * [[Галя Міхалевіч|Міхалевіч Галя]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ReferenceA">Бацька — настаўнік гімназіі Аляксандр Міхалевіч</ref> * [[Наталля Міхалевіч|Міхалевіч Наталля]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ReferenceA"/> * [[Аркадзь Міцька|Міцька Аркадзь]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Нікандар Мядзейка|Мядзейка Нікандар]] * [[Герэк Мядзёлка|Мядзёлка Герэк]]<ref>нар. 1917. Навучаўся адзін год. Скончыў чыгуначную школу ў Лунінцы. Пасля вайны жыў у Польшчы, працаваў на «Pafawag» (фабрыка чыгуначных вагонаў) ва Уроцлаве. Памёр 1968, Уроцлаў.</ref> * [[Чэслаў Мядзёлка|Мядзёлка Чэсь]]<ref>нар. 1911. Навучаўся адзін год. Перад 2-ой сусветнай вайной працаваў бухгалтэрам у Лунінцы. Пасля вайны жыў у Польшчы. Памёр у 1995, Длугалэнцы каля Уроцлава.</ref> * [[Станіслаў Мядоўскі|Мядоўскі Станіслаў]] * [[Часлаў Найдзюк|Найдзюк Часлаў]] * [[Язэп Найдзюк|Найдзюк Язэп]]{{Факт?}} * [[Яўген Насекайла|Насекайла Яўген]] * [[Казімір Неканда-Трэпка|Неканда-Трэпка Казімір]]{{Sfn|Пецюкевіч|2005}}<ref>Сын Антона</ref> * [[Раіса Падабед|Падабед Раіса]]<ref name="КоўшМае">Коўш, С. Мае ўспаміны…</ref> * [[Падагель (вучань)|Падагель]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Янка Чабор|Патаповіч Іван]] (вып. 1931) * [[Канстанцін Паўль|Паўль Канстанцін]]<ref name="Летап"/> (7 кл., 1935), адзін з ініцыятараў стварэння ў 1935 годзе дружыны скаўтаў у ВБГ. * [[Лявон Паўль|Паўль Лявон]]<ref name="Летап"/> (7 кл., 1935), адзін з ініцыятараў стварэння ў 1935 годзе дружыны скаўтаў у ВБГ. * [[Мар’ян Пецюкевіч|Пецюкевіч Мар’ян (Марыян)]]<ref name="Серп33"/> * [[Ніна Прахаровіч|Прахаровіч Ніна]] * Прохараў А.<ref name="Серп32"/> (8 кл., 1922), ініцыятар стварэння ў 1922 годзе 1-й дружыны скаўтаў у ВБГ. * Пятроўскі<ref name="КоўшМае"/>, магчыма, але не пацверджана, брат [[Ян Пятроўскі|Яна Пятроўскага]]. * [[Аляксей Рава|Рава Аляксей]] (вып. 1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Пётра Радзюк|Радзюк Пётра]] * [[Міраслава Русак|Русак (Станкевіч) Міраслава]]<ref>Сястра Яраслава Станкевіча.</ref> * [[Міхаіл Рэшатаў|Рэшатаў Міхаіл]] * [[Лявон Рыдлеўскі|Рыдлеўскі Лявон]] * [[Анатоль Сакалоў|Сакалоў Анатоль]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Нар. 1915, сын А. Сакаловай-Лекант. Скончыў Віленскую беларускую гімназію, юрыдычны факультэт Віленскага ўніверсітэта. У 1938 вывучаў юрыспрудэнцыю ў Варшаве. У 1941 — бурмістар г. Беразіно. У 1942 удзельнічаў ў несавецкім беларускім партызанскім руху, у атрадзе Ул. Шавеля пад Барысавам. Афіцэр Беларускае Краёвае Абароны, член БНП. Пасля вайны ў Германіі, далейшы лёс невядомы, магчыма эміграваў ў Амерыку.</ref> * [[Юльян Саковіч|Саковіч Юльян]] * [[Алесь Салагуб|Салагуб Алесь]]<ref name="Серп32"/> (вып. 1927) * Сасноўскі Аляксандр (вып. 1921){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Раман Семашкевіч|Семашкевіч Раман]]<ref name="Лях"/> * [[Васіль Лукіч Сідаровіч|Сідаровіч Васіль]]<ref name="Серп33"/> * [[Вінцук Склубоўскі|Склубоўскі Вінцук]]<ref>[https://niva.bialystok.pl/issue/2002/20/art_03.htm Міхась Хмялеўскі. Памёр Вінцук Склубоўскі // Тыднёвік беларусаў у Польшчы «Ніва». — 2002. — № 20 (2401).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308125836/https://niva.bialystok.pl/issue/2002/20/art_03.htm |date=8 сакавіка 2021 }}</ref> * [[Максім Танк|Скурко Яўген (Максім Танк)]] * [[Марыя Скурчанка|Скурчанка Марыя]]{{Sfn|Луцкевіч|1998|}}, адна з першых абітурыентак. * [[Барыс Сладкоўскі|Сладкоўскі Барыс]] * [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станкевіч Станіслаў]] * [[Ян Станкевіч|Станкевіч Ян]] (вып. 1921) * [[Яраслаў Станкевіч|Станкевіч Яраслаў]]<ref>Сын [[Станіслаў Лявонавіч Станкевіч|Ст. «Кнігара» Станкевіча]], брат Міраславы Русак</ref> * [[Бернард Стаповіч|Стаповіч (Стэповіч) Бернард]]<ref>Брат [[Казімір Сваяк|Казіміра Сваяка]]. Нар. 30.8.1907 у вёсцы Барані на Віленшчыне. У 1939 скончыў агранамічны факультэт Віленскага ўніверсітэта. У 1945 прыехаў у Сопат, да 1952 працаваў у Аддзеле сельскай гаспадаркі ваяводскай управы ў Гданьску, пасля ў Міністэрстве сельскай гаспадаркі ў Варшаве. У 1972 выйшаў на пенсію, пісаў артыкулы па аграноміі ў часопіс «Gromada Rolnik Polski». Пам. 9.8.1982.</ref> * [[Таццяна Стракоўская|Стракоўская Таццяна]] * [[Таісія Сухая|Сухая Таісія]] * [[Антон Сымановіч|Сымановіч Антон]] * [[Аляксей Сянкевіч|Сянькевіч Аляксей]]{{Факт?}} * [[Ніна Тарас|Тарас Ніна]] (вып. 1936) * [[Юрка Тарасюк|Тарасюк Юрка]]<!--удзельнік страйку ў лютым 1929--> * [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Таўлай Валянцін]] * [[Вітаўт Тумаш|Тумаш Вітаўт]] * [[Мікалай Урбановіч (вучань)|Урбановіч Мікалай]] * [[Язэп Паўлавіч Урбановіч|Урбановіч Язэп]]<ref name="Серп32"/> * [[Юры Фёдараў|Фёдараў Юры]] * [[Часлаў Ханяўка|Ханяўка Чэслаў]] * [[Янка Хвораст|Хвораст Іван]]<ref name="КітУспАбБГВ">Кіт, Б. Успаміны аб…</ref> (вып. 1927) * [[Вера Шавель|Шавель (Шавелева) Вера]] * [[Уладзімір Шавель|Шавель Уладзімір]]<ref>Пасля быў студэнтам юрыдычнага факультэта Віленскага ўніверсітэта. З 1943 камендант паліцыі Мінскай акругі, увосень 1943 загінуў пры невысветленых акалічнасцях. Яго памяці, між іншых, прысвечаны ўспаміны [[Язэп Малецкі|Язэпа Малецкага]] («Пад знакам Пагоні», Таронта, 1976).</ref> * [[Антон Шантыр|Шантыр Антон]]<ref>Сын Зоські Верас</ref> * [[Яўгенія Шастак|Шастак Яўгенія (Жэня)]]<ref>Нар. 27.4.1922 у вёсцы Заполле на Навагрудчыне (цяпер Карэліцкі р-н Гродзенскай вобл.) у сялянскай сям’і. Грамадская дзеячка, лекар. Скончыла Віленскую беларускую гімназію (1939). Удзельнічала ў [[Другі Усебеларускі кангрэс|II Усебеларускім кангрэсе]]. Арыштавана ў 1948 калі была студэнткай 4 курсу медінстытуту, асуджаная на 25 гадоў зняволення, пакаранне адбывала ў Кінгірскім лагеры. Пасля вызвалення (1956) была залічана на 4 курс Мінскага медінстытута. Працавала лекарам, жыла ў Навагрудку. Пам. 20.11.1998.</ref> (вып. 1939) * [[Галіна Швед|Швед (Швэд) Галіна]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Павел Шкодзіч|Шкодзіч Павел]] (адл. 1929)<ref>Малодшы брат [[Васіль Шкодзіч|Васіля Шкодзіча]], адлічаны ў 1929 годзе за ўдзел у забастоўках, выехаў у СССР, у 1937 годзе рэпрэсаваны.</ref> * [[Анатоль Шкуцька|Шкуцька Анатоль]] (вып. 1928) * [[Вера Шостак|Шостак Вера]]<ref>Вера Сымонаўна Спарычанка‑Шостак. Нар. 19.12.1917 на Навагрудчыне. Працавала настаўніцай англійскай мовы ў Вільні. Мела дачку і сына Яраслава Войціка. Пам. 4.3.2008, пахаваная на праваслаўных могілках Быліны (Вільня).</ref> * [[Янка Шутовіч|Шутовіч Ян]]<ref name="Серп33"/> (вып. 1924) * [[Аляксандр Канстанцінавіч Шыдлоўскі|Шыдлоўскі Александр]] (з 1921) * [[Аляксандр Юшко|Юшко Аляксандр]] (вып.1923) {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Кузьма Янэль|Янэль Кузьма]] ; Памылкі гістарыёграфаў * [[Антон Шукелойць|Шукелойць Антон]]<ref>Ёрш С. Сябры Беларускай Незалежніцкай Партыі. Біяграфічны даведнік // Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі. — Слонім-Мінск, 1998.</ref> не вучыўся ў ВБГ. {{канец кал}} == Памяць == <gallery caption="Памятныя шыльды на былым будынку Віленскай беларускай гімназіі" class="center" widths="150" heights="150"> Haloŭny fasad Vilenskaj himnasii.jpg|Былы будынак Віленскай беларускай гімназіі Natallia Arseńnieva Vilnia 1919-1921.jpg|[[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]] Maksim Harecki Vilnia 1919-1923.jpg|[[Максім Гарэцкі]] Adam Stankevič 1891-1949 šylda.Vilnia.jpg|[[Адам Станкевіч]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=25-лецьце беларускай гімназіі у Вільні |месца=Вільня |выдавецтва=Выданне Беларускае Гімназіі у Вільні |год=1944 |старонак=48 |спасылка=https://archive.org/details/da-25-leccia-vbh-1944}} * {{кніга |аўтар=Адамковіч А. |загаловак=Беларусы ў Літве: учора і сёння. Кніга І – Вільня |адказны=рэд. Л. Плыгаўка |месца=Вільня |выдавецтва=Таварыства беларускай культуры ў Літве |год=2010 |старонкі=43—78 |isbn=978-9955-578-14-7}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А. М.]] |загаловак=Асвета ў Заходняй Беларусі (1921—1939): Манаграфія |месца=Брэст |выдавецтва=Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт |год=2004 |старонак=116 |isbn=985-473-117-0}} * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А. М.]] |загаловак=Беларускія гімназіі ў культурна-асветніцкім і грамадска-палітычным жыцці Заходняй Беларусі (1920 — 1930-яя гг.) |выданне=Białoruskie Zeszyty Historyczne |год=2002 |нумар=18 |старонкі=78—90}} * {{кніга |аўтар=Галяк Л. |загаловак=Успаміны. У 2-х кн. |месца=ЗША |выдавецтва=Летапіс |год=1982—1983 |ref=Галяк}} * {{артыкул |аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Н.]] |загаловак=Дзеячы беларускай паваеннай эміграцыі (біяграфічны даведнік) |выданне=[[Запісы БІНіМ]] |год=2014 |нумар=37 |старонкі=10—258}} * {{кніга |аўтар=Катковіч A., Катковіч-Клентак В. |загаловак=Успаміны |адказны=Навук. рэд. Глагоўская А., Харужы В. |месца=Беласток |выдавецтва=Беларускае гістарычнае таварыства |год=1999 |старонак=142 |isbn=83-909009-9-8}} * {{артыкул |аўтар=Кіт Б. |загаловак=Успаміны аб Беларускай гімназіі ў Вільні (1928—1939) |выданне=Спадчына |год=1999 |нумар=1 |старонкі=29—60}} * {{кніга|аўтар=[[Сяргей Кнырэвіч|Кнырэвіч С.]]|загаловак=Магілы беларусаў у Чэхіі і Славакіі|месца=Прага|год=2020|старонак=270|isbn=978-80-908078-0-8|ref=Кнырэвіч}} * {{кніга |аўтар=[[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]] |загаловак=Вандроўкі па Вільні |месца=Вільня |выдавецтва=Рунь |год=1998 |isbn=9986-9228-2-8 |ref=Луцкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]] |загаловак=Маладзёвы рух паміж дзвюмя войнамі (1921—1939 гг.) |выданне=Спадчына |год=2012 |нумар=161 |старонкі=3—115}} * {{кніга |аўтар=Пецюкевіч М. |загаловак=Лісты |адказны=рэд. Галена Глагоўская, Вячаслаў Харужы |месца=Беласток |выдавецтва=Беларускае Гістарычнае Таварыства |год=2005 |старонак=154 |isbn=83-60456-00-3 |ref=Пецюкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Вітаўт Тумаш|Тумаш В.]] |загаловак=Беларуская Віленская гімназія |выданне=Полацак |год=1992 |нумар=3—9}} * {{артыкул |аўтар=[[Янка Шутовіч|Шутовіч Я.]] |загаловак=Успаміны пра Віленскую Беларускую гімназію |выданне=Спадчына |год=1995 |нумар=1 |старонкі=24—27}} * {{артыкул |аўтар=Gierowska-Kałłaur J. |загаловак=The biographies of leading Belarusian activists in the light of information gathered by the Polish Governmental Commissioner for the City of Vilnius in 1924 |выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej |год=2016 |том=LI-SI (2) |старонкі=31—71 |issn=2353-6403 |doi=10.12775/SDR.2016.EN2.02 |lang=en |ref=Gierowska-Kałłaur}} * {{артыкул |аўтар=Błaszczak T. |загаловак=Autumn 1939 – The Vilnius Question and the Case of Lithuanian Belarusians |выданне=Lietuvos istorijos metraštis |год=2017 |нумар=67 |старонкі=163—178 |issn=1392-0588 |doi=10.7220/2335-8769.67.8 |lang=en |ref=Błaszczak}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://www.racyja.com/kultura/redkiya-zdymki-vilenskaj-belaruskaj-g/ Рэдкія здымкі Віленскай беларускай гімназіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200927081939/https://www.racyja.com/kultura/redkiya-zdymki-vilenskaj-belaruskaj-g/ |date=27 верасня 2020 }} * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1935cl17/%D1%83_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%96._%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%96_%D0%B0%D0%B4_%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0.html У беларускай гімназіі. Уражанні ад непасрэднага назіральніка // Наша слова.pdf № 12 (116), 20 сакавіка 2024. // Наша слова.pdf № 12 (116), 20 сакавіка 2024.] // на [[pawet.net]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Віленская беларуская гімназія}} [[Катэгорыя:Віленская беларуская гімназія| ]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з беларускай мовай навучання]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1919 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] [[Катэгорыя:1919 год у Вільні]] bnaaiyo6tf6hj1ia9lztujfayei6mbr Галівудская алея славы 0 29967 5211069 5008644 2026-10-03T19:06:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211069 wikitext text/x-wiki [[Выява:Hollywood Walk of Fame.jpg|thumb|right|300px|Галівудская алея славы]] '''Галівудская алея славы''' ({{lang-en|Hollywood Walk of Fame}}) — тратуар па Галівудскім бульвары і Вайн-стрыт у [[Галівуд]]зе, у які ўкладзена больш 2500 пяціканцовых зорак з імёнамі знакамітасцей, унеслымі, паводле Гандлёвай палаты Галівуду, вялікі ўклад у індустрыю забаў. Першая зорка, закладзеная [[9 лютага]] [[1960]] года, належыць [[Джаан Вудвард|Джаану Вудварду]], а [[Холі Беры]], [[4 красавіка]] [[2007]] года, стала 2333 яе ўладальніцай. Алея славы працягнулася з усходу на захад па Галівудскім бульвары ад Гаўэр-стрыт да Ла Бры авеню, і з поўначы на поўдзень па Вайн-стрыт паміж Юка-стрыт і Сансет бульвар. У залежнасці ад таго, каму ўручаюцца зоркі, яны дзеляцца на шэсць катэгорый, якія адрозневаюцца эмблемай: * '''кінакамера''' — за ўклад у кінаіндустрыю; * '''тэлевізар''' — за ўклад у развіццё тэлебачання; * '''фанограф''' — за ўклад у індустрыю гуказапісу; * '''радыё-мікрафон''' — за ўклад у індустрыю радыё; * '''тэатральная маска''' — за ўклад у развіццё тэатра == Спасылкі == * [http://www.hollywoodchamber.net/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060613011948/http://www.hollywoodchamber.net/ |date=13 чэрвеня 2006 }} * [http://www.seeing-stars.com/Immortalized/WalkOfFame.shtml Галівудская алея славы] на Seeing-Stars.com * [https://web.archive.org/web/20060629115439/http://www.foxnews.com/story/0,2933,104660,00.html Hollywood Boulevard’s Price of Fame], a December 2003 article from the FOX News website {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Галівудская алея славы| ]] [[Катэгорыя:Кінематограф ЗША]] [[Катэгорыя:Лос-Анджэлес]] 4wnabs3944wdb2ekuvdhckaizkqk01m Уладзімір Святаславіч 0 42585 5211238 5182825 2026-10-04T11:22:04Z Pabojnia 135280 /* Памяць пра Уладзіміра Хрысціцеля */ афармленне 5211238 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя =Уладзімір Святаславіч | арыгінальнае імя =Володимѣръ Свѧтославичь | тытул = [[Вялікія князі кіеўскія|князь кіеўскі]] | сцяг = Coat of arms of the Kievan Principality (10th–13th century).svg | перыядпачатак =[[11 чэрвеня]] [[980]] | перыядканец = [[15 ліпеня]] [[1015]] | папярэднік =[[Яраполк Святаславіч]] | пераемнік =[[Святаполк Уладзіміравіч]] | тытул_2 = [[Князі наўгародскія|князь наўгародскі]] | перыядпачатак_2 =[[970]] | перыядканец_2 = каля [[988]] | папярэднік_2 =[[Святаслаў Ігаравіч]] | пераемнік_2 =[[Вышаслаў Уладзіміравіч]] | дата нараджэння =каля [[960]] | месца нараджэння =Будуціна пад [[Пскоў|Псковам]] | дата смерці =15.07.1015 | месца смерці =[[Берастава]] пад [[Кіеў|Кіевам]] | пахаваны = [[Дзесяцінная царква]], цяпер месца пахавання невядома | дынастыя =[[Рурыкавічы]] | бацька =[[Святаслаў Ігаравіч]] | маці =[[Малуша]] | у шлюбе=[[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеда Полацкая]] (з [[978]]),<br /> 4 невядомых па імёнах жонкі, <br /> [[Ганна Візантыйская]] (з [[989]]) | дзеці =13 сыноў, 10 дачок | рэлігія =[[Паганства]], прыняў [[хрысціянства]] | Commons =Vladimir I of Kiev | Rodovid=565 }} '''Уладзімір Святаславіч''' (каля 960 — {{ДС|||1015}}{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}) — [[Вялікія князі кіеўскія|князь кіеўскі]] (978—1015), [[Хрышчэнне Русі|хрысціцель Русі]]. У 970 годзе атрымаў ад бацькі ноўгарадскі сталец, у 978 годзе захапіў кіеўскі сталец. У 980-я гады абраў [[хрысціянства]] дзяржаўнай рэлігіяй [[Кіеўская Русь|Кіеўскай дзяржавы]]. [[хрышчэнне|Ахрышчаны]] пад імем ''Васіль''. Таксама вядомы ў царкоўнай гісторыі як '''Уладзімір Святы''', '''Уладзімір Вялікі''', '''Уладзімір Хрысціцель''', а ў [[быліны|былінах]] як '''Уладзімір Краснае Сонейка'''. [[кананізацыя|Праслаўлены]] як святы [[роўнаапостальны]]; дзень памяці ў [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай праваслаўнай царкве]] — 15 ліпеня па [[Юліянскі каляндар|Юліянскім календары]]. == Паходжанне і выхаванне == Сын кіеўскага князя [[Святаслаў Ігаравіч|Святаслава Ігаравіча]] і [[Малуша|Малушы]], [[Ключнік|ключніцы]] кіеўскай княгіні [[Вольга (княгіня Кіеўская)|Вольгі]]. Паходжанне Малушы дыскусійнае: нават з высокім статусам пры двары княгіні Вольгі, яна была [[Рабства|нявольніцай]] («рабой»). Год нараджэння Уладзіміра невядомы<ref>«Летапісец Пераяслаўля Суздальскага» (XIII ст.) паведамляе пра 73-гадовы ўзрост князя на час смерці (ПСРЛ. Т. 41. С. 44). Аднак гісторыкі не давяраюць гэтай інфармацыі, бо іншыя даты Летапісца вельмі разыходзяцца з храналогіяй «Аповесці мінулых часоў». Так, год смерці князя пазначаны як 1035.</ref>. Яго бацька [[Святаслаў Ігаравіч|Святаслаў]] нарадзіўся ў 942 (летапісная храналогія гэтага перыяду ўмоўная), а старэйшы сын Уладзіміра [[Вышаслаў Уладзіміравіч|Вышаслаў]] — каля 977 года, адсюль гісторыкі выводзяць год нараджэння Уладзіміра як 960 з дакладнасцю да некалькіх гадоў. Як паведамляюць пазнейшыя крыніцы ({{нп3|Ніканаўскі летапіс|Ніканаўскі|ru|Никоновская летопись}} і Усцюжскі летапісы XVI ст.), Уладзімір Святаславіч нарадзіўся ў сяле Будуціне або Будзяціне: {{цытата|«Володимиръ бо бе отъ Малки, ключници Олжины; Малка же бе сестра Добрыне, — и бе Добрыня дядя Володимиру; и бе рожение Володимеру въ Будутине веси, тамо бо въ гневе отслала ея Олга, село бо бяше ея тамо, и умираючи даде его святей Богородици» ({{нп3|Ніканаўскі летапіс|Ніканаўскі летапіс|ru|Никоновская летопись}}).}} Меркаванні даследчыкаў пра лакалізацыю Будзяцінага сяла разыходзяцца, называюць паселішчы пад [[Пскоў|Псковам]] ({{нп3|Буднік (Пскоўская вобласць)|Буднік|ru|Будник (Псковская область)}})<ref>Александров А. А. [http://www.pskovcity.ru/his_aleksandrov1.htm Ольгинская топонимика, выбутские сопки и руссы в Псковской земле] // Памятники средневековой культуры. Открытия и версии. СПб., 1994. С. 22-31. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120415053022/http://www.pskovcity.ru/his_aleksandrov1.htm|date=15 красавіка 2012}}</ref>, [[Гомель|Гомелем]] ([[Будацін]])<ref>Владимир Красно Солнышко рождён в Гомеле? // Брянский регион. — Брянск, 26.01.11</ref> або [[Уладзімір-Валынскі|Уладзімірам-Валынскім]] ([[Будзяцічы]])<ref>Диба Ю. [http://volodymyrmuseum.com/naukovi-statti/92-litopysne-budyatyno-pro-mistse-narodzhennya-knyazya-volodymyra-svyatoslavovycha-ta-roztashuvannya-naydavnishoyi-tserkvy-presvyatoyi-bohorodytsi Літописне Будятино (про місце народження князя Володимира Святославовича та розташування найдавнішої церкви Пресвятої Богородиці)] // П’яті «{{нп3|Ольжині читання||ru|Ольжині читання}}». Пліснеськ. 7 травня 2010 року. Львів-Броди, 2011, с. 23-28.</ref><ref>[https://www.academia.edu/30995065/Диба_Юрій._Історично-географічний_контекст_літописного_повідомлення_про_народження_Володимира_Святославовича_локалізація_Будятиного_села Диба Ю. Історично-географічний контекст літописного повідомлення про народження князя Володимира Святославовича: Локалізація Будятиного села] // Княжа доба. Історія і культура. Львів: Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича НАН України. — Вип. VI. — С. 37-70.</ref><ref>[https://www.academia.edu/31005154/Диба_Юрій._Батьківщина_святого_Володимира_Волинська_земля_у_подіях_X_століття_Міждисциплінарні_нариси_ранньої_історії_Руси-України_._-_Львів_Видавництво_Колір_ПРО_2014._-_484_с._іл._-_Серія_Невідома_давня_Україна_._-_1_St._Vladimir_Homeland_Volynian_land_in_the_events_of_X_century_ Диба Ю. Батьківщина святого Володимира: Волинська земля у подіях X століття] (Міждисциплінарні нариси ранньої історії Руси-України). — Львів: Видавництво «Колір ПРО», 2014. — 484 с.: іл. — (Серія «Невідома давня Україна». — 1)</ref><ref>[http://zbruc.eu/node/45585 Мицько І. Нові монографії про давню Україну]</ref>. Пра далейшы лёс Малушы летапісы не паведамляюць, а малалетні Уладзімір вярнуўся ў Кіеў, дзе быў пад наглядам княгіні Вольгі. Выхаваннем яго, магчыма, займаўся дзядзька па маці [[Дабрыня]]<ref>{{кніга |аўтар = Перхавко В.Б., Сухарев Ю.В. |загаловак = Воители Руси IX-XIII вв. |месца = Москва |выдавецтва = Вече |год = 2006 |старонкі = 56 |isbn = 5-9533-1256-3 }}</ref>, у звычаях Русі было давяраць выхаванне княскага сына старэйшым дружыннікам. == Княжанне ў Ноўгарадзе == Паводле [[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]], Уладзімір сярод сыноў Святаслава быў трэцім па старшынстве пасля [[Яраполк Святаславіч|Яраполка]] і драўлянскага князя {{нп3|Алег Святаславіч (князь драўлянскі)|Алега Святаславіча|ru|Олег Святославич (князь древлянский)}}. Таксама ёсць гіпотэза, што на праўдзе ён быў другім (старэйшым за Алега), бо атрымаў ад бацькі пры зыходзе таго на вайну з Візантыяй у 970 годзе [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарад]]{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}, другі ў іерархіі сталец у дзяржаве, тым часам як Алег атрымаў толькі [[драўляне|драўлянскую зямлю]] са сталіцай у [[Оўруч]]ы<ref>Паводле «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]», Яраполк і Алег адмовіліся ад княжання ў Ноўгарадзе, верагодна, з прычыны вальнадумства і незалежнасці наўгародцаў.</ref>. Настаўнікам і ваяводам дзецкага Уладзіміра ў Ноўгарадзе стаў [[Дабрыня]]. Скандынаўскія сагі распавядаюць, як будучы нарвежскі кароль [[Олаф I Тругвасан|Олаф Тругвасан]] правёў дзяцінства і юнацтва ў Ноўгарадзе. Маці Олафа, Астрыд, бегла ад забойцаў мужа ў Ноўгарад да конунга Вальдэмара (Уладзіміра), якому служыў яе брат {{нп3|Сігурд Эйрыксан|Сігурд|no|Sigurd Eiriksson}}, але дарогай яе з дзіцём захапілі разбойнікі [[эсты]]. Сігурд, які збіраў даніну з эстаў па загадзе Уладзіміра, сустрэў выпадкова Олафа і выкупіў яго з рабства. Олаф рос пад заступніцтвам Уладзіміра, пазней быў узяты ў дружыну, быў паважаны сярод дружыннікаў<ref>[http://www.krotov.info/history/10/988/jakson_1.htm Олав Трюггвасон]: Джаксон Т. Четыре норвежских конунга на Руси: из истории русско-норвежских политических отношений последней трети X — первой половины XI в. — М.: Языки русской культуры, 2002.</ref>. == Кіеўскае княжанне == === Заняцце кіеўскага стальца === Пасля гібелі ў 972 годзе князя [[Святаслаў Ігаравіч|Святаслава]] Кіевам валодаў яго сын [[Яраполк Святаславіч|Яраполк]]. У 976 годзе падчас канфлікту Яраполка з братам{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}, драўлянскім князем {{нп3|Алег Святаславіч (князь драўлянскі)|Алегам Святаславічам|ru|Олег Святославич (князь древлянский)}}, апошні, адступаючы перад войскам Яраполка, упаў з моста і ў рове быў раздушаны коньмі, якія таксама туды падалі. Уладзімір пасля такой весткі збег «за мора», а Яраполк завалодаў усёй Руссю. Уладзімір з Дабрынем набраў у Скандынавіі войска з [[Варагі|варагаў]] і ў 978 годзе вярнуўся ў Ноўгарад, выгнаў [[пасаднік]]а Яраполка{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Уладзімір захапіў [[Полацк]], які перайшоў на бок Кіева, забіў полацкага князя [[Рагвалод]]а і яго сям’ю{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}, толькі дачку [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеду]], прасватаную ўжо за Яраполка, гвалтам узяў яшчэ адной жонкай{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Затым з вялікім варажскім войскам аблажыў [[Кіеў]], дзе замкнуўся Яраполк. Па версіі летапісу, Яраполкаў ваявода Блуд, падкуплены Уладзімірам, пераканаў Яраполка бегчы ў маленькі горад {{нп5|Горад Родзень|Родзень|ru|Родень}}, напалохаўшы мяцяжом кіеўлян. У Родні Уладзімір запрасіў Яраполка на перамовы, дзе два варагі «паднялі яго мячамі пад пазухі». Удаву Яраполка, магчыма, цяжарную, Уладзімір узяў яшчэ адной жонкай. Калі варагі, нанятыя ў Скандынавіі, запатрабавалі плату за службу, Уладзімір абяцаў ім даніну з кіеўлян, але праз месяц адмовіўся і большасць варагаў адаслаў на службу ў [[Канстанцінопаль]], параіўшы візантыйскаму імператару развесці іх па розных месцах. Нейкую частку варагаў Уладзімір разаслаў па ўласных гарадах. Паводле «Аповесці мінулых часоў», Уладзімір пачаў княжыць у [[Кіеў|Кіеве]] ў 980 годзе{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Паводле самага ранняга Жыція Уладзіміра, складзенага манахам {{нп5|Якаў Чарнарызец|Якавам|ru|Иаков Черноризец}} («Памяць і пахвала князю Уладзіміру», 2-я палова XI ст.), гэта адбылося 11 чэрвеня 978 года. Дата 11 чэрвеня 978 года больш верагодная, бо 980 год атрыманы пры пазнейшай расстаноўцы гадоў у летапісе, там жа згадана<ref>[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]. Год 6360 ([[852]]).</ref> пра 37 гадоў княжання Уладзіміра, што таксама паказвае на 978 год як час яго пачатку. === Паганскае праўленне === Новы князь кіеўскі (таксама называўся [[Хазарскі каганат|хазарскім]] тытулам [[Каган (тытул)|каган]]<ref>«{{нп3|Слова пра закон і ласку||ru|Слово о законе и благодати}}» [[Іларыён Кіеўскі|Іларыёна]]. Гл. падрабязней {{нп3|Рускі каганат||ru|Русский каганат}}.</ref>) прыняў меры да рэфармацыі паганскага культу. Узвёў у Кіеве [[капішча]]<ref>Як мяркуецца, гэты пантэон знойдзены археолагамі ў [[1977]] годзе.</ref> з ідаламі шасці галоўных багоў [[Славянская міфалогія|славянскага паганства]] ([[Пярун]]а, {{нп3|Хорс|Хорса|ru|Хорс}}, [[Даждзьбог]]а, [[Стрыбог]]а, {{нп3|Сімаргл|Сімаргла|ru|Симаргл}} і [[Мокаш]]ы, без [[Вялес]]а), таксама ёсць звесткі, што князь увёў, падобна скандынавам, практыку [[ахвярапрынашэнне|чалавечых ахвяраў]] багам.<ref>Старажытныя русы практыкавалі паганскія ахвяры, забіваючы захопленых палонных. Асаблівую вядомасць атрымалі ахвярапрынашэнні русаў пры {{нп3|Паход русі на Царград, 860||ru|Поход руси на Царьград (860)}} і падчас {{нп3|Абарона Дарастола|аблогі візантыйскімі войскамі крэпасці Дарастол|ru|Оборона Доростола}}, дзе замкнуўся Святаслаў у [[971]].</ref>. Паколькі ёсць ускосныя звесткі пра сімпатыі ранейшага князя Яраполка да хрысціянскай веры і яго кантакты з лацінскім Захадам, то вельмі верагодна здагадка пра ''паганскую рэакцыю'' пры Уладзіміры, г. зн. барацьбу з хрысціянствам, якое раней сцвярджалася ў Кіеве. Археалагічным пацвярджэннем гэтага можа служыць знаходка на месцы Уладзімірава пантэона рэшткаў каменнага будынка са слядамі фрэскавага жывапісу — верагодна, царквы, якая існавала пры Яраполку. Падчас ганенняў у Кіеве загінулі адны з першых хрысціянскіх мучанікаў на Русі — [[варагі]] Фёдар і Ян. [[Аповесць мінулых часоў]] так перадае лад жыцця Уладзіміра да хрышчэння: {| |{{пачатак цытаты}} «Быў жа Уладзімір пераможаны пажадлівасцю, і былі ў яго жонкі […], а наложніц было ў яго 300 у Вышгарадзе, 300 у Белгарадзе і 200 на Берастове, у сяльцы, якое завуць цяпер Берастовым. І быў ён ненасытны ў блудзе, прыводзячы да сябе замужніх жанчын і разбэшчваў дзяўчат». {{oq|orv|«Был же Владимир побеждён похотью, и были у него жёны […], а наложниц было у него 300 в Вышгороде, 300 в Белгороде и 200 на Берестове, в сельце, которое называют сейчас Берестовое. И был он ненасытен в блуде, приводя к себе замужних женщин и растляя девиц».}} {{канец цытаты}} |} Царкоўныя крыніцы сцвярджаюць, што князь развёўся з усімі былымі паганскімі жонкамі. Напрыклад, адной з іх ён прапанаваў абраць мужа з баяр, але яна адмовілася і прыняла манаскі пострыг<ref>Прыкладна ў 987 Рагнеда вырашыла забіць мужа, вялікага князя кіеўскага Уладзіміра. Аднак гэтая спроба была няўдалая. За замах на вялікага князя Рагнедзе пагражала смерць. Паводле легенды, разгневаны Уладзімір загадаў жонцы прыбрана апрануцца і ўзяў у рукі меч, аднак на крык прыбег іх першынец [[Ізяслаў Уладзіміравіч|Ізяслаў]] і стаў на абарону маці таксама з мячом у руках. Уладзімір не змог забіць Рагнеду на вачах сына. Замест гэтага ён загадаў саслаць іх абодвух у полацкую вотчыну — горад у вярхоўях ракі [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]], названы [[Заслаўе|Ізяслаўль]]. [http://www.pravoslavie.ru/put/070727131828.htm Александр Парменов. Равноапостольный Князь Владимир. Часть 2: Крещение Руси] {{ref}}</ref><ref>[http://www.taday.ru/text/126569.html Ольга Богданова. СВЯТОЙ ВЛАДИМИР И КРЕЩЕНИЕ РУСИ] {{ref}}</ref> === Хрышчэнне === [[Файл:Eggink VelKnVladimir.jpg|thumb|right|250px|Вялікі князь Уладзімір абірае рэлігію. {{нп3|Іван Ягоравіч Эгінк|І. Эгінк|ru|Эггинк, Иван Егорович}}, 1822]] {{main|Хрышчэнне Русі}} {{seealso|Ганна Візантыйская|Руска-візантыйская вайна 988 года}} Летапіснае апавяданне пра «выбары вер» («выпрабаванні вер») Уладзімірам носіць легендарны характар​​. Да двара выклікаліся прапаведнікі [[іслам]]у, [[іўдаізм]]у, заходняга «лацінскага» хрысціянства, але Уладзімір пасля гутаркі з «грэчаскім філосафам» спыніўся на ўсходнім хрысціянстве (пасля расколу Адзінай Царквы з яго вырасце [[праваслаўе]]). Нягледзячы на [[агіяграфія|агіяграфічны]] трафарэт, у апавяданні ёсць гістарычнае зерне. Так, Уладзімір кажа «немцам»: «''Иде́те опять, яко отцы наши сего не прияли суть''» (гэта значыць: ідзіце назад, бо нашы бацькі гэтага не прынялі). У гэтым можна бачыць водгукі падзей 962 года, калі [[Атон I Вялікі|германскі імператар]] дасылаў у Кіеў {{нп3|Адальберт Магдэбургскі|епіскапа|ru|Адальберт Магдебургский}} і святароў па просьбе княгіні [[Вольга (княгіня Кіеўская)|Вольгі]]. Ці не прынятыя на Русі, яны «''еле спаслись''»<ref>Звесткі пра заходнюю місію ў Кіеў у [[962]] ўтрымліваюцца ў хроніцы прадаўжальнікаў {{нп3|Рэгіно Прумскі|Рэгінона|ru|Регино Прюмский}}. Гісторыкі мяркуюць, што няўдача місіі была выкліканая антыхрысціянскімі перакананнямі Святаслава, які толькі прыступіў да самастойнага праўлення.</ref>. Звесткі пра пасольства ў [[Харэзм]] рускага ўладара 2-й паловы X стагоддзя (імя з арабскага аднаўляецца як Уладзімір), які хацеў, каб яго краіна прыняла [[іслам]], захаваліся ў арабскіх і персідскіх крыніцах. Так, сярэднеазіяцкі лекар і гісторык {{нп3|Шараф аль-Заман аль-Марвазі|аль-Марвазі|en|Sharaf al-Zaman al-Marwazi}} (пачатак XII ст.) паведамляе: <blockquote> «І калі яны звярнуліся ў хрысціянства, рэлігія прытупіла іх мячы, і вера закрыла ім дзверы занятку, і вярнуліся яны да цяжкага жыцця і беднасці, і скараціліся ў іх сродкі існавання. Тады захацелі яны стаць мусульманамі, каб дазволены быў ім набег і святая вайна і вяртанне да таго, што было раней. Тады паслалі яны паслоў да правіцеля Харэзма, чатырох чалавек з набліжаных іх цара, таму што ў іх незалежны цар і называецца іх цар Уладзімір — падобна на тое, як цар цюрак называецца Хакан […] І прыйшлі паслы іх у Харэзм і паведамілі пасланне іх. І ўзрадаваўся Харэзмшах рашэнню іх звярнуцца ў іслам, і паслаў да іх навучыць іх законам ісламу. І звярнуліся яны ў іслам»<ref>[http://www.opentextnn.ru/history/archaeology/expedetion/Tolstov/?id=1776#_ftnref18 С. П. Толстов. По следам древнехорезмийской цивилизации. Ч. II. Гл. Х] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111216133601/http://www.opentextnn.ru/history/archaeology/expedetion/Tolstov/?id=1776#_ftnref18 |date=16 снежня 2011 }} {{ref-ru}}</ref><ref name=bra>[http://www.krotov.info/history/10/988/braychevsky_04.htm М. Брайчевский, Утверждение христианства на Руси, гл. IV] {{ref-ru}}</ref>. </blockquote> [[Файл:Vladimir2.jpg|thumb|left|250px|Гутарка Уладзіміра з грэчаскім філасафам пра хрысціянства. [[Радзівілаўскі летапіс]], л. 49 об.]] Паводле летапісу, у 987 годзе Уладзімір пасля рады з баярамі вырашыў ахрысціцца «па законе грэчаскім». У наступным 988 годзе ён захапіў Корсунь ([[Херсанес Таўрычаскі|Херсанес]] у Крыме) і запатрабаваў у жонкі сястру візантыйскіх імператараў [[Васілій II Балгарабойца|Васілія II]] і [[Канстанцін VIII|Канстанціна VIII]] {{нп3|Ганна Візантыйская|Ганну|ru|Анна Византийская}}, пагражаючы ў адваротным выпадку пайсці на [[Канстанцінопаль]]. Імператары пагадзіліся, запатрабаваўшы ў сваю чаргу хрышчэння князя, каб сястра выйшла за адзінаверца. Атрымаўшы згоду Уладзіміра, візантыйцы даслалі ў Корсунь Ганну са святарамі. Уладзімір разам са сваёй дружынай прайшоў абрад хрышчэння{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}, пасля чаго здзейсніў цырымонію шлюбу і вярнуўся ў Кіеў, дзе адразу ж загадаў перакуліць паганскія ідалы. [[Файл:Chersonesos ruins.jpg|300px|thumb|Руіны [[Херсанес Таўрычаскі|Херсанеса]] і сабор Св. Уладзіміра]] Паводле манаха Якава («Память и похвала князю Владимиру», XI стагоддзе, больш ранняя крыніца, чым «Аповесць мінулых часоў»), князь Уладзімір хрысціўся ў 988 годзе, узяў [[Херсанес Таўрычаскі|Корсунь]] на трэці год пасля хрышчэння з мэтай захопу хрысціянскіх святынь і толькі потым патрабаваў сабе жонку ад візантыйскіх імператараў. Сірыйскі гісторык XI стагоддзя [[Ях’я Антыяхійскі]] выкладае гісторыю хрышчэння па-іншаму. Супраць візантыйскага імператара [[Васілій II Балгарабойца|Васілія II]] збунтаваўся яго военачальнік {{нп3|Варда Фока||ru|Варда Фока}}, які атрымаў некалькі перамог. <blockquote> «…і заахвоціла яго [імператара Васілія] патрэба паслаць да цара русаў — а яны яго ворагі, — каб прасіць іх дапамагчы яму ў гэтым яго становішчы. І пагадзіўся ён на гэта. І яны паміж сабою дамовіліся пра сваяцтва, і ажаніўся цар русаў з сястрой цара Васілія, пасля таго як ён паставіў яму ўмову, каб ён хрысціўся і ўвесь народ яго краіны, а яны народ вялікі […] І паслаў да яго цар Васілій пасля мітрапалітаў і епіскапаў, і яны ахрысцілі цара […] і калі была вырашана паміж імі справа пра шлюб, прыбылі войскі русаў таксама і злучыліся з войскамі грэкаў, якія былі ў цара Васілія, і выправіліся ўсе разам на барацьбу з Вардам Фокам морам і сушай.»<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Yahya/text1.phtml Яхъя Антиохийский, Летопись, ч. 4] {{ref-ru}}</ref> </blockquote> Паводле Ях’і, злучаныя сілы русаў і грэкаў разграмілі войскі Фокі пад {{нп3|Ускюдар|Хрысопалем|ru|Ускюдар}}<ref>Горад на малаазійскім узбярэжжы [[Праліў Басфор|Басфора]] насупраць Канстанцінопаля.</ref> у канцы 988 года, а ў красавіку 989 года саюзнікі ў бітве пад [[Абідас (Гелеспонт)|Абідасам]]<ref>Горад на малаазійскім узбярэжжы праліва [[Дарданэлы|Гелеспонт]].</ref> пакончылі з Вардам Фокам. Арабскі гісторык пачатку XIII стагоддзя {{нп3|Ібн аль-Асір||ru|Ибн аль-Асир}} таксама паведаміў пра хрышчэнне русаў у версіі, блізкай да Ях’і Антыяхійскага, але адносіў падзею да 986 года, прычым цар русаў у яго апавяданні спачатку хрысціўся, потым ажаніўся і тады пайшоў ваяваць з Вардам Фокам. Пра памеры рускай ваеннай дапамогі Візантыі і хрышчэнне паведамляе таксама армянскі гісторык {{нп3|Сцепанос Таранецы|Стэфан Таронскі|ru|Степанос Таронеци}}, сучаснік князя Уладзіміра: <blockquote> «Тады ўвесь народ Рузаў [русаў], які там быў [у Арменіі, каля 1000] падняўся на бой; іх было 6 000 чалавек — пешых, узброеных дзідамі і шчытамі, — якіх прасіў цар Васілій у цара Рузаў у той час, калі ён выдаў сястру сваю замуж за апошняга. У гэты ж самы час Рузы паверылі ў Хрыста.»<ref name="bra"/> </blockquote> Дэталі храналогіі — на якім этапе апісаных падзей Уладзімір прыняў хрышчэнне, ці адбылося гэта ў Кіеве, у горадзе Васіліве або [[Херсанес Таўрычаскі|Корсуні]] — былі згубленыя на Русі яшчэ ў пачатку XII стагоддзя, у часы складання «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]», пра што летапісец проста паведамляе. Тым больш дыскусійнае гэтае пытанне ў сучаснай гістарыяграфіі. Датай Хрышчэння Русі традыцыйна лічыцца 988 год, як у летапісах, хоць гістарычныя сведчанні паказваюць на 987 як год хрышчэння самога князя Уладзіміра і [[989]] як год Хрышчэння Русі. Асноўныя складнікі сюжэтнай лініі Корсунскай легенды, у якой адлюстраваны падзеі Уладзімірава хрышчэння, літаральна супадаюць з павер’ямі, звязанымі са святой крыніцай і цудатворнай іконай Прасвятой Багародзіцы ў сяле [[Будзятычы|Будзяцічы]] на Валыні (атаясняецца з месцам нараджэння Уладзіміра). Гэта акалічнасць сведчыць, што ў Будзяцічах функцыянавалі легенды пра Свяціцеля Русі<ref>''Диба Ю.'' [http://volodymyrmuseum.com/naukovi-statti/95-pro-interpretatsiyu-korsunskoyi-lehendy-v-budyatytskiy-tradytsiyi-vshanuvannya-svyatoho-dzherela Інтерпретація Корсунської легенди в Будятицькій традиції вшанування Святого джерела] // Старий Луцьк (Матеріали наукової конференції «Любартівські читання», 30-31 березня 2012 р.). — Луцьк, 2012. — Вип. 8. — С. 26-39.</ref><ref>[http://troyan-ss.yolasite.com/resources/SV-Zbirnyk13.pdf Терський С. Культ Св. Володимира ў переказах та легендах Волині: Питання походження та поширення] // Словянський вісник. Збірник наукових праць. — Рівне, 2012. — Вип. 13. — С. 108—111</ref>. У хрышчэнні Уладзімір прыняў імя ''Васіль'', у імя брата жонкі, уладарнага візантыйскага імператара [[Васіль II Балгарабойца|Васіля II]], што адпавядала тагачаснай практыцы палітычных хрышчэнняў. [[Файл:Vasnetsov Bapt Vladimir fresco in Kiev.jpg|thumb|300px|«Хрышчэнне Уладзіміра». Фрэска [[Віктар Міхайлавіч Васняцоў|В. М. Васняцова]]]] У Кіеве хрышчэнне народа прайшло параўнальна мірна, тым часам як у Ноўгарадзе, дзе хрышчэннем кіраваў [[Дабрыня]], адбыліся паўстанні народа, якія былі задушаны сілай. У Растоўска-Суздальскай зямлі, дзе мясцовыя славянскія і фіна-вугорскія плямёны захоўвалі з прычыны аддаленасці пэўную аўтаномію, хрысціяне заставаліся меншасцю і пасля Уладзіміра. Да XIII стагоддзя паганства вызнавалі [[вяцічы]]. Разам з хростам устанаўлівалася царкоўная іерархія. Русь стала адной з [[Мітраполія|мітраполій]] (Кіеўскай) Канстанцінопальскага патрыярхату. Дыяцэзія была створана таксама ў Ноўгарадзе, а па некаторых даных — у {{нп3|Белгарад-Кіеўскі|Белгарадзе-Кіеўскім|ru|Белгород-Киевский}} (''не блытаць з сучасным [[Белгарад]]ам''), [[Пераяслаў|Пераяславе]] і [[Чарнігаў|Чарнігаве]]. Не перашкаджаў Уладзімір і дзейнасці заходніх прапаведнікаў. Калі яго сын Святаполк узяў жонку з Польшчы, разам з ёй каля 1000 года прыбыў [[Райнберн]], біскуп Кольберга ([[Калабжэг]]а), які пазней скончыў жыццё ў вязніцы<ref name="tit">[http://www.vostlit.info/Texts/rus11/Thietmar/frametext7.htm Титмар Мерзебургский, Хроника, ч. 7]</ref>. Пры дапамозе нямецкага місіянера [[Бруна фон Кверфурт]]а, які асабіста сустракаўся з Уладзімірам, у 1007 годзе была заснаваная дыяцэзія ў [[печанегі|печанегаў]], па ўсёй бачнасці недаўгавечная. === Ваенныя паходы === На працягу ўсяго ўладарства вёў войны, агулам паспяховыя, чым умацаваў пазіцыі Русі, аслабленыя пасля паражэння [[Святаслаў Ігаравіч|Святаслава]] ў [[Руска-візантыйская вайна (970—971)|вайне з Візантыяй]] (970—971). [[Файл:Vladimir.jpg|thumb|250px|right|Уладзімір ідзе ў паход на вяцічаў. Мініяцюра з [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]]]] У 981 годзе (па іншай версіі, якая зыходзіць з ранейшай даты заняцця стальца Уладзімірам і палітычнага становішча ў Польшчы, — 979) Уладзімір ваяваў з польскім князем [[Мешка I|Мешкам I]] за памежныя тэрыторыі. У выніку Уладзімір атрымаў [[Галічына|Галічыну]] і [[Чырвоная Русь|Чырвоную Русь]] з гарадамі [[Чэрвен (старажытны горад)|Чэрвен]] і [[Пшэмысль|Пшамысль]]. У 981—982 гадах Уладзімір здзейсніў паход на [[вяцічы|вяцічаў]], які скончыўся абкладаннем [[даніна]]й. У 983 годзе Уладзімір перамог балцкія плямёны [[ятвягі|ятвягаў]], устанавіў кантроль над Ятвягіяй-Судовіяй, што адкрывала шляхі да Балтыкі. У 984 годзе Уладзімір здзейсніў паход на [[радзімічы|радзімічаў]], чые землі ляжалі паміж Чарнігавам і Смаленскам, падначаленне радзімічаў спрыяла сувязям паўночных і паўднёвых рэгіёнаў Русі. У 985 годзе Уладзімір ваяваў з «балгарамі». Некаторыя даследчыкі ідэнтыфікуюць іх з дунайскімі балгарамі, аднак паводле «Памяці і пахвалы» праціўнікам Уладзіміра былі «срэбныя», то-бок [[Волжская Булгарыя|волжскія булгары]]. Узяўшы перамогу, Уладзімір заключыў з булгарамі мір на выгадных для Русі ўмовах. У 985 годзе ён абклаў данінай [[Хазарскі каганат|Хазарыю]]. У 988 годзе Уладзімір меркавана заваяваў зямлі [[Таманскі паўвостраў|Таманскага паўвострава]]. У 988—989 захапіў [[Херсанес Таўрычаскі|Корсунь]] у [[Крым]]е. Па [[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]], горад здаўся пасля працяглай аблогі, калі рускія перакапалі трубы, па якіх у горад паступала вада з калодзежаў. Затым візантыйскія імператары даслалі сваю сястру {{нп3|Ганна Візантыйская|Ганну|ru|Анна Византийская}} замуж за Уладзіміра, пасля чаго ён вярнуў горад Візантыі і па вяртанні ў Кіеў прыступіў да хрышчэння народа. У 991 годзе паход у Днястроўскія землі супраць [[белыя харваты|белых харватаў]]. У 992 паспяховая вайна з Польшчай за Чэрвеньскую Русь. [[Файл:Shepherd-byzanz 1000-enhanced 1-1900x1500.jpg|thumb|right|300px|[[Кіеўская Русь|Старажытнаруская дзяржава]] (светлазялёным колерам) у эпоху Уладзіміра Вялікага]] У 994—997 Уладзімір паўтарыў паход супраць [[Волжская Булгарыя|волжска-камскіх булгар]] і рушыў на Паўночны Каўказ. Уладзімір вёў актыўную знешнюю палітыку, за час уладарства заключыў дагаворы з іншымі ўладарамі — венгерскім каралём [[Іштван I Святы|Іштванам]], польскім [[Баляслаў I Храбры|Баляславам Храбрым]], чэшскім [[Баляслаў II Набожны|Баляславам Набожным]], Папам [[Сільвестр II|Сільвестрам II]], візантыйскім імператарам [[Васілій II Балгарабойца|Васіліем II]]. Пасля 988 года войны з заходнімі дзяржавамі спыніліся, але ўвесь час свайго ўладарства Уладзімір вёў войны з печанегамі, якія арганізоўвалі пастаянныя набегі: у 990, 992 на [[Пераяслаў]], 993, у 996 адбылася бітва каля Васілева, у 997 напад на [[Кіеў]], у 1001, у 1013 адбылося польска-печанежскае ўварванне на Русь. Пры Уладзіміры створаны новыя і ўмацаваны старыя крэпасці на памежных з качэўнікамі рэках [[Дзясна|Дзясне]], [[Асцёр (прыток Дзясны)|Астры]], [[Рака Трубеж|Трубяжы]], [[Сула (прыток Дняпра)|Суле]], [[Рака Стугна|Стугне]], іх гарнізоны набіраліся з «лепшых мужоў» з ліку наўгародцаў, крывічоў і вяцічаў, будаваліся [[вартавы курган|вартавыя курганы]]. Па паўднёвых і паўднёва-ўсходніх межах тагачаснай Русі, на правым і левым беразе Дняпра, узведзены шэраг земляных умацаваных пунктаў, каб папярэджваць і стрымліваць напады качэўнікаў. Паміж сабою ўмацаванні звязваліся сістэмай [[Вал (фартыфікацыя)|валоў]] і [[тын]]оў, утваралі на поўдні Русі несуцэльную [[умацаваная лінія|ўмацаваную лінію]]. Кіеў пры Уладзіміры быў акружаны асобнымі ўмацаваннямі, падобнымі па прызначэнні да пазнейшых [[форт|фартоў]] у [[крэпасць|крэпасцях]]. Па сведчанні візантыйскага імператара [[Канстанцін VII Парфірародны|Канстанціна VII Багранароднага]], печанегі качавалі на адлегласці аднаго дзённага пераходу ад Русі. Успаміны пра печанежскую вайну ўжо праз стагоддзе пасля прынялі [[эпас|эпічныя]] формы (легенда пра белгарадскі кісель, [[Кірыла Кажамяка|Мікіту Кажамяку]] і іншыя). У 1006—1007 годзе Кіеў наведаў нямецкі місіянер [[Бруна фон Кверфурт|Бруна Кверфурцкі]], ён ехаў да печанегаў для пропаведзі Евангелля і спыніўся госцем у князя Уладзіміра, якога ў лісце да імператара [[Генрых II Святы|Генрыха II]] называе ўладаром русаў ({{lang-la|senior Ruzorum}}). Князь Уладзімір угаворваў місіянера не ездзіць да печанегаў, кажучы, што ў іх ён не знойдзе душ для выратавання, а хутчэй сам загіне ганебнай смерцю. Князь не мог угаварыць Бруна, толькі праводзіў яго са сваёй дружынай ({{lang-la|cum exercitu}}) да меж Русі, «''якія ён з усіх бакоў засланіў моцным частаколам на вельмі вялікім працягу з прычыны качэўя каля іх непрыяцеля''». Імаверна, Бруна гаварыў пра [[Зміевы валы]], даўжыня якіх у цяперашняй Кіеўскай вобласці складае каля 800 кіламетраў. == Заканадаўства і чаканка манеты == Усе законы Уладзімір прымаў пры ўзгадненні са сваім саветам, які складаўся з яго дружыны (ваенных начальнікаў) і старэйшын, прадстаўнікоў розных гарадоў. Званы былі разам з баярамі і [[пасаднік]]амі і «старейшины по всем градом». Вялікія гарады мелі вайсковую арганізацыю, кожны ўтвараў полк, называны тысячай, ён дзяліўся на сотні і дзясяткі. Тысячай камандаваў выбраны горадам, а потым прызначаны князем тысяцкі, сотнямі і дзясяткамі таксама выбарныя соцкія і дзясяцкія. Старцы, або старэйшыны, гарадскія згадваюцца побач князя, разам з баярамі, у справах кіравання, як і пры ўсіх прыдворных урачыстасцях, утвараючы быццам бы земскую арыстакратыю побач з княжацкай служылай. Уладзіміру прыпісваюць «{{нп3|Царкоўны Статут Уладзіміра|Царкоўны статут|ru|Церковный Устав Владимира}}», які вызначае кампетэнцыю царкоўных судоў. Доўгі час лічыўся падробкай XIII стагоддзя, аднак пазней узяў верх пункт гледжання, згодна з якім гэта сапраўдны статут Уладзіміра, але з пазнейшымі дапаўненнямі і скажэннямі. Па летапісу, Уладзімір спачатку і пагадзіўся з уяўленнямі херсанескага духавенства пра неабходнасць [[смяротная кара|смяротнага пакарання]], але потым, параіўшыся з баярамі і гарадскімі старцамі, усталяваў караць злачынцаў па старому звычаю, [[Віра|вірай]]. Некаторыя даследчыкі лічаць, што Уладзімір спрабаваў змяніць парадак атрымання пасад. Уладзімір пачаў таксама чаканку манеты — залатой («{{нп3|Злотнік (нумізматыка)|злотнікаў|ru|Златник}}») і срэбнай («{{нп3|срэбранік|срэбранікаў|ru|Сребреник}}»), паўтарыўшы візантыйскія ўзоры таго часу. На большасці манет Уладзіміра намаляваны князь, які сядзіць на троне, і надпіс: [[Файл:Odessa numismatic museum photo 05.jpg|280px|thumb|<small>Срэбранік вялікага Кіеўскага князя Уладзіміра. {{нп3|Адэскі музей нумізматыкі||ru|Одесский музей нумизматики}}</small>]] «Владим{{Unicode|ѣ}}ръ на стол{{Unicode|ѣ}}» (Уладзімір на троне); ёсць варыянты з пагрудным малюнкам (гл. малюнак) і іншым тэкстам легенды, у прыватнасці, на некаторых варыянтах срэбранікаў паказана імя святога Васіля, у гонар якога Уладзімір быў названы ў хрышчэнні. Мяркуючы па няпоўнагалоснай форме слоў (не ''Володим{{Unicode|ѣ}}ръ'', а ''Владим{{Unicode|ѣ}}ръ''; не ''золото'', а ''злато''), манетныя майстры былі балгарамі. [[Злотнік (нумізматыка)|Злотнікі]] і срэбранікі сталі першымі манетамі, выпушчанымі на тэрыторыі Русі. Толькі на іх захаваліся прыжыццёвыя сімвалічныя выявы князя Уладзіміра, чалавека з невялікай барадой і доўгімі вусамі. Па манетах вядомы і {{нп3|Знакі Рурыкавічаў|княжаскі знак|ru|Знаки Рюриковичей}} Уладзіміра — знакаміты {{нп3|трызубец|Трызуб|ru|Трезубец}}, прыняты ў XX ст. [[Украіна]]й як [[герб Украіны|дзяржаўны герб]]. Выпуск манеты быў абумоўлены не сапраўднымі эканамічнымі патрэбамі — Русь выдатна абслугоўвалася візантыйскай і арабскай залатой і срэбнай манетай, — а палітычнымі мэтамі: манета служыла дадатковым знакам суверэнітэту хрысціянскага гаспадара. == Культурна-сацыяльная палітыка == Часы Уладзіміра адзначаны пачаткам распаўсюджвання пісьменнасці на Русі — што звязана з Хрышчэннем. Як і многія іншыя прагрэсіўныя рэформы, праводзілася яна гвалтоўна: <blockquote> «Пасылаў ён збіраць у лепшых людзей дзяцей і аддаваць іх у навучанне кніжнае. Маці ж дзяцей гэтых плакалі пра іх, бо не зацвердзіліся яшчэ яны ў веры і плакалі пра іх як пра мёртвых»<ref>[[Аповесць мінулых часоў]], 988 год</ref>. </blockquote> Настаўнікамі выступалі не столькі візантыйцы, колькі балгары, у тым ліку тыя, што вучыліся на [[Афон]]е. Праз пакаленне на Русі выраслі ўжо выдатныя майстры слова і знаўцы літаратуры, такія, як адзін з першых рускіх пісьменнікаў мітрапаліт [[Іларыён Кіеўскі]]. Пры Уладзіміры пачынаецца маштабнае каменнае будаўніцтва на Русі, хоць першыя пабудовы, якія захаваліся, адносяцца да часу яго сына [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраслава]]. Закладзены гарады [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір-на-Клязьме]] (990 г.), [[Горад Белгарад-Кіеўскі|Белгарад]] (991 г.), Пераяслаў (992 г.) і многія іншыя. Кіяўлян Уладзімір шчодра частаваў на балях кожную нядзелю, нават, паводле падання, загадаў развозіць на калёсах ежу і пітво для нямоглых і хворых. Асаблівую ўвагу аказваў дружыне, з якой раіўся пра справы дзяржаўныя і ваенныя, ні ў чым ёй не адмаўляў, кажучы: «''Срэбрам і золатам не знайду сабе дружыны, а з дружынай здабуду срэбра і золата, як дзед мой і маці з дружынай дашукаўшы золата і срэбра''». == Сям’я і дзеці == [[Файл:Anton Losenko. Vladimir and Rogneda.jpg|thumb|right|Карціна [[Антон Паўлавіч Ласенка|А. П. Ласенкі]] «Уладзімір і Рагнеда» на сюжэт летапіснага аповеду пра Рагнеду. [[1770]]]] Уладзімір да хрышчэння быў вядомы як «вялікі распуснік» ({{lang-la|fornicator maximus}}, паводле нямецкага храніста [[Цітмар Мерзебургскі|Цітмара Мерзебургскага]]), меў некалькі соцень наложніц у Кіеве і загараднай рэзідэнцыі Берастове. Акрамя гэтага меў некалькі язычніцкіх шлюбаў, у прыватнасці, з Рагнедай, з «чахіняй» (на саюз з Чэхіяй ён, па некаторых звестках, абапіраўся ў барацьбе з Яраполкам, саюзнікам германскага імператара) і «балгарыняй» (з волжскіх або дунайскіх балгар — невядома; па адной з версій, яна была дачкой цара дунайскіх балгараў Пятра, а {{нп3|Барыс Уладзіміравіч, князь растоўскі|Барыс|ru|Борис Владимирович (князь ростовский)}} і {{нп3|Глеб Уладзіміравіч, князь мурамскі|Глеб|ru|Глеб Владимирович (князь муромский)}} яе дзеці), з удавой свайго брата Яраполка, грэчаскай манашкай, прывезенай Святаславам падчас аднаго з паходаў, яна нарадзіла сына [[Святаполк Уладзіміравіч|Святаполка]], якога лічылі сынам «ад двух бацькоў»; Уладзімір разглядаў яго як свайго законнага сына, тым часам як сам Святаполк, паводле ўскосных звестак, магчыма, лічыў сябе сынам Яраполка. Пасля хрышчэння Уладзімір быў, як мяркуецца, у двух хрысціянскіх шлюбах — з візантыйскай [[Ганна Візантыйская|царэўнай Ганнай]] і, пасля яе смерці ў 1011 годзе, з невядомай «мачахай Яраслава»<ref>Аб мачысе Яраслава вядома толькі са слоў Цітмара Мерзебургскага. Не выключана, што гаворка ішла пра адну з жонак Уладзіміра ў дахрысціянскі перыяд. Рускія летапісы пра 2-і шлюб замоўчваюць. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|М. Баўмгартэн]] лічыў яе дачкой графа Куна Ёнінгенскага, але гіпотэза не падтрымліваецца іншымі гісторыкамі.</ref>, паланёнай Святаполкам у 1018 годзе. '''Дзеці''' (агулам 13 сыноў і не менш за 10 дачок), паводле адной з летапісных версій, верагоднасць якой аспрэчваецца: # ''З «чахіняй» (паводле «Сагі пра Олафа сына Тругві» — [[Алогія|Алогіі]], паводле [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Тацішчава]] — варажкі Аловы, «нарвежскай княжны Аловы»<ref>[http://dlib.rsl.ru/viewer/01004169063#page13?page=54 Родословная книга Всероссiйскаго дворянства]. // Составилъ В. Дурасов. — Ч. I. — Градъ Св. Петра, 1906.</ref>):'' ## [[Вышаслаў Уладзіміравіч|Вышаслаў]], князь [[Вялікі Ноўгарад|наўгародскі]], старэйшы сын Уладзіміра. Памёр да смерці бацькі. # З удавой [[Яраполк Святаславіч|Яраполка Святаславіча]] (паводле радаводаў — «грэкіні Прадзіславы» (жонка з каля 978):'' ## [[Святаполк Уладзіміравіч]], князь [[князь Тураўскі|тураўскі]], потым [[вялікі князь кіеўскі|кіеўскі]]. Магчыма, быў сынам не Уладзіміра, а [[Яраполк Святаславіч|Яраполка Святаславіча]], але Уладзімір прызнаў яго сваім сынам. # З [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнедай]], дачкой полацкага князя [[Рагвалод]]а (жонка з каля 977)'': ## [[Ізяслаў Уладзіміравіч|Ізяслаў]], князь [[князь полацкі|полацкі]]. Летапіс змяшчае маляўнічы аповед пра тое, як маленькі Ізяслаў заступіўся за маці і быў адпраўлены з ёй на ўдзел у Полацк. Памёр таксама пры жыцці бацькі, маладым, у 1001 годзе. Родапачынальнік [[Ізяславічы Полацкія|полацкай галіны Рурыкавічаў]]. ## Мсціслаў; калі ён згадваецца ў некаторых версіях спісу сыноў Уладзіміра не памылкова (імя Мсціслава паўторана двойчы, гл. ніжэй), напэўна, памёр у маленстве. ## [[Яраслаў Уладзіміравіч]], князь [[растоў]]скі, пасля смерці Вышаслава — [[Наўгародская зямля|наўгародскі]], пасля перамогі над Святаполкам — [[вялікі князь кіеўскі|кіеўскі]]. ## [[Усевалад Уладзіміравіч|Усевалад]], князь Уладзіміра-Валынскі, часам атаясамліваецца з «Вісівальдам, конунгам з Гардарыкі», які загінуў у Швецыі ў 993 годзе. ## [[Прадслава Уладзіміраўна|Прадслава]], зроблена наложніцай польскім князем [[Баляслаў I Храбры|Баляславам I Храбрым]]. ## [[Праміслава Уладзіміраўна|Праміслава]] (пам. 1015), па некаторых крыніцах з 1000 г. жонка венгерскага прынца {{нп3|Ласла Лысы|Ласла Лысага|ru|Władysław Łysy}}<ref>Сустракаецца памылковае ўказанне, што мужам быў [[Андраш I]], аднак ён ажаніўся з яе пляменніцай [[Настасся Яраслаўна|Настассяй Яраслаўнай]]</ref> (пам. 1029). ## [[Мсціслава Уладзіміраўна|Мсціслава]], у 1018 г. сярод іншых дачок Уладзіміра была захоплена польскім князем [[Баляслаў I Храбры|Баляславам I Храбрым]]. # ''З Адэллю (паводле позніх, ненадзейных звестак):'' ## [[Мсціслаў Уладзіміравіч|Мсціслаў Тмутараканскі]], князь [[Тмутаракань|тмутараканскі]] і [[чарнігаў]]скі, пасля паспяховай вайны з Яраславам кіраўнік паловы Русі; памёр у 1036, не пакінуўшы нашчадкаў. ## [[Станіслаў Уладзіміравіч|Станіслаў]], князь [[Князі смаленскія|смаленскі]] (звесткі пра надзел Станіслава не зусім надзейныя). (Паводле некаторых радаслоўцаў — таксама «ад балгарыні».) ## [[Судзіслаў Уладзіміравіч|Судзіслаў]], князь [[Князі пскоўскія|пскоўскі]], у 1024—1059 у зняволенні, памёр у 1063, перажыўшы ўсіх братоў. (Паводле некаторых радаслоўцаў — таксама «ад балгарыні».) # ''З «багемскай княжной» Мальфрыдай (паводле позніх звестак)'':<ref>[[Малфрадзь]] згадваецца сярод памерлых членаў княжацкага сямейства пад [[1000]] годам без указання яе сваяцтва, Тацішчаў лічыў яе іншай «чахіняй», жонкай Уладзіміра («Малфреда княжна боемская»). Часам гісторыкі атаясняюць яе з [[Малуша]]й, маці Уладзіміра.</ref> ## {{нп3|Святаслаў Уладзіміравіч, князь драўлянскі|Святаслаў|ru|Святослав Владимирович (князь древлянский)}} (пам. 1015), князь [[драўляне|драўлянскі]]. # ''З «балгарыняй», паводле радаслоўцаў — «балгарскай княжной Мілалікай», некаторыя гісторыкі спрабавалі ідэнтыфікаваць яе з [[Ганна Візантыйская|царэўнай Ганнай]]:'' ## {{нп3|Барыс Уладзіміравіч, князь растоўскі|Барыс|ru|Борис Владимирович (князь ростовский)}}, князь [[растоў]]скі. ## {{нп3|Глеб Уладзіміравіч, князь мурамскі|Глеб|ru|Глеб Владимирович (князь муромский)}}, князь [[мурам]]скі. # ''Невядома, з якой жонкай:'' ## {{нп3|Позвізд Уладзіміравіч|Позвізд|ru|Позвизд Владимирович}}, мяркуючы з паганскага імя, нарадзіўся да хрышчэння Уладзіміра. (Па некаторых радаслоўцах — таксама «ад балгарыні».) ## [[Марыя Дабранега]] (пам. 1087) — жонка польскага караля [[Казімір I Аднавіцель|Казіміра I]]. Акрамя таго, ва Уладзіміра было яшчэ некалькі дачок, невядомых імем. Агулам дачок Уладзіміра на 1018 год было не менш за 9, пра што паведамляе [[Цітмар Мерзебургскі|Цітмар]]. Пэўны лёс усіх іх невядомы. Польскі гісторык {{нп3|Анджэй Попэ||pl|Andrzej Poppe}} выказаў праўдападобную гіпотэзу, што жонка наўгародскага пасадніка [[Астрамір]]а Феафана была дачкой Уладзіміра і Ганны. Акрамя таго, магчыма, дачкой Уладзіміра была жонка маркграфа [[Паўночная марка|Паўночнай маркі]] {{нп3|Бернхард, маркграф Паўночнай маркі|Бернхарда|en|Bernard, Margrave of the Nordmark}} (пам. каля 1051) і маці маркграфа {{нп3|Вільгельм, маркграф Паўночнай маркі|Вільгельма|ru|Вильгельм (маркграф Северной марки)}} (пам. 1056). == Апошнія гады == У апошнія гады жыцця Уладзімір, верагодна, збіраўся змяніць прынцып атрымання пасада і завяшчаць уладу любімаму сыну {{нп3|Барыс Уладзіміравіч, князь растоўскі|Барысу|ru|Борис Владимирович (князь ростовский)}}. Ва ўсякім разе, менавіта Барысу ён даверыў сваю дружыну. Двое старэйшых сыноў, якія заставаліся ў жывых — [[Святаполк Уладзіміравіч|Святаполк тураўскі]] і [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраслаў наўгародскі]] — амаль адначасова паўсталі супраць бацькі ў 1014 годзе. Таму, калі Уладзімір памёр ад хваробы ў загараднай рэзідэнцыі Берастове 15 ліпеня 1015, прыдворныя не паведамлялі пра яго смерць, бо Святаполк знаходзіўся ў Кіеве і яны не хацелі, каб ён даведаўся раней за гараджан і заняў бацькоўскі сталец. Цела князя, абгорнутае дываном, таемна вывезлі ноччу на санях і прывезлі ў Кіеўскую {{нп3|Дзесяцінная царква|Дзесяцінную царкву|ru|Десятинная церковь}}, дзе і пахавалі; мармуровыя саркафагі Уладзіміра і яго жонкі стаялі пасярэдзіне храма. Дзесяцінная царква разбураная манголамі ў 1240 годзе. У 1632—1636 гг. у Кіеве пры разборы руін былі выяўленыя старыя саркафагі, прынятыя мітрапалітам [[Пётр Магіла|Пятром Магілам]] за пахаванні Уладзіміра і [[Ганна Візантыйская|Ганны]], а потым пасля здабывання парэшткаў закапаныя ізноў. Ідэнтыфікацыя грабніцы (або магільняў) была праведзена па надпісу, які, аднак, відавочна позняга паходжання і змяшчае фактычныя супярэчнасці (датыроўка ад Нараджэння Хрыстова і да т. п.). Месца пахавання было нанава раскапана {{нп3|Мікалай Яфімавіч Яфімаў, архітэктар|М. Я. Яфімавым|ru|Ефимов, Николай Ефимович (архитектор)}} у 1826, сапраўды былі знойдзеныя саркафагі, але яны не адпавядалі апісанням XVII стагоддзя. Рэшткі ([[мошчы]]), вынятыя з пахавання, былі раздадзеныя ў кіеўскія і маскоўскі саборы і да цяперашняга часу апынуліся страчанымі. Сучасныя даследчыкі сумняваюцца ў тым, што гэта сапраўды былі [[Рака|ракі]] Уладзіміра і Ганны. == Памяць пра Уладзіміра Хрысціцеля == === Царкоўнае шанаванне === {{Святы |імя = Уладзімір |тып = хрысціянскі |выява = Крещение Руси.jpg |шануецца = у Праваслаўнай і Каталіцкай Цэрквах |услаўлены = не пазней [[14 стагоддзе|XIV стагоддзя]] |у ліку = [[Роўнаапостальны|роўнаапостальнага]] |дзень памяці = [[15 ліпеня]] (па грыгарыянскім і юліянскім календары) |заступнік = Украіны, Расіі |працы = [[Хрышчэнне Русі]] }} Дакладных звестак пра пачатак царкоўнага шанавання (і фармальнай [[Кананізацыя|кананізацыі]], калі такая была) князя Уладзіміра няма. Магчыма, Уладзіміра першапачаткова памінаюць разам з яго сынамі, святымі Барысам і Глебам<ref>{{нп3|Барыс Андрэевіч Успенскі|Б. А. Успенскі|ru|Успенский, Борис Андреевич}} лічыць фразу ў [[берасцяная грамата|берасцяной грамаце]] [[11 стагоддзе|XI стагоддзя]] з пералікам святых: «Бориса и Глеба, оца Василья» — згадваннем бацькі братоў, князя Уладзіміра, які прыняў у хрышчэнні імя Васіль.</ref>. Паводле ўскосных звестак, ужо ў першыя гады пасля яго смерці паўстала агіяграфічная традыцыя, якая прыпадабняе князя да [[Павел (апостал)|апостала Паўла]], прычым жыційныя апавяданні пра зварот Уладзіміра (сляпога і цудоўным чынам вылечанага па малітвах хрысціян) сустракаюцца і ў заходнееўрапейскіх помніках гэтага часу. Ужо ў «Похвале кагану Владимиру» [[Іларыён Кіеўскі|мітрапаліта Іларыёна]] называе князя «[[блажэнны]]м» («{{unicode|О блаженый и треблаженый княже Володимерѣ, благовѣрне, и христолюбиве, и страннолюбче, мъзда твоа многа предъ Богомъ!}}»), хоць гісторыкі царквы прызнаюць яго словы хутчэй пажаданнем кананізацыі, чым дзейсным фактам. Згодна з сербскім Пролагам XIV стагоддзя, узыходзячым да старажытнарускіх арыгіналаў сярэдзіны XII стагоддзя, афіцыйнае прызнанне Уладзіміра святым да сярэдзіны XII стагоддзя яшчэ не адбылося<ref name=fed>[http://www.krotov.info/library/21_f/fed/otov_35.html Г. Федотов, Канонизация святого Владимира.] Журнал московской патриархии, 1999, № 7.</ref>. Рускія летапісы таксама замоўчваюць пра кананізацыю Уладзіміра Хрысціцеля. Першыя надзейныя звесткі пра афіцыйнае шанаванне Уладзіміра як святога роўнаапостальнага адносяцца да XIV стагоддзя: усе Пролагі і богаслужбовыя кнігі таго часу маюць памяць св. Уладзіміра пад 15 ліпеня. Шэраг даследчыкаў вылучаў гіпотэзу, што пачатак шанавання мог быць звязаны з перамогай наўгародцаў у [[Неўская бітва|Неўскай бітве (1240)]], якая адбылася 15 ліпеня, але ў многіх старажытных спісах<ref>Рэдакцыі жыція Аляксандра Неўскага ў Наўгародскім I і Пскоўскім II летапісах.</ref> жыція [[Аляксандр Неўскі|Аляксандра Неўскага]] (пам. 1263) у пераліку святых дня Неўскай бітвы якраз адсутнічае імя Уладзіміра. Верагодна, кананізацыя магла адбыцца ў 2-й палове XIII стагоддзя, паколькі менавіта гэтым перыядам часу датуецца Пролаг з устаўкай з праложнага жыція святога Уладзіміра<ref name="fed"/>. У 1635 мітрапаліт Кіеўскі [[Пётр Магіла]] здабыў мошчы Уладзіміра з руін Дзесяціннай царквы, што мяркуе пачатак шанавання яго парэшткаў. Увага да дня памяці св. Уладзіміра была прыцягнута царкоўна-грамадскімі імпрэзамі з нагоды 900-годдзя [[Хрышчэнне Русі|Хрышчэння Русі]] ў 1888. Указам {{нп3|Святы Сінод Рускай праваслаўнай царквы|Святога Сінода|ru|Священный Синод Русской православной церкви}} ад 1888 года, «для запечатления навсегда в благоговейной памяти православных чад русской Церкви имени Просветителя русского народа», дзень памяці св. Уладзіміра вызначана аднесці да святаў, якія маюць у Статуце знак крыжа ў паўколе — «имже бдение совершается»; да таго належала поліялейная служба. Тады ж будуюцца ў Расіі Князь-Уладзімірскія храмы, найбольш выдатны з якіх — {{нп3|Уладзімірскі сабор, Кіеў|Уладзімірскі сабор у Кіеве|ru|Владимирский собор (Киев)}}. У [[Белая эміграцыя|рускай эміграцыі]] царкоўнае шанаванне князя ва ўмовах распачатай у 1929 годзе ў СССР {{нп3|Рэлігія ў СССР|татальнай ліквідацыі|ru|Религия в СССР}} арганізаванай царкоўнасці набыло пэўнае палітычнае гучанне<ref>У сваім «Звароце» мітрапаліт {{нп3|Антоній (Храпавіцкі)||ru|Антоний (Храповицкий)}} пісаў, у прыватнасці: «<…> Цяпер, калі ў Расіі чырвоны [[Камуністычны інтэрнацыянал|інтэрнацыянал]], які пранікае і ў эміграцыю, разбурае нашы храмы і манастыры і раз’ядае рускі царкоўна-нацыянальны арганізм, імкнучыся знішчыць духоўна і нацыянальна рускі народ, асабліва неабходна супрацьпаставіць гэтаму ўсталяванне царкоўна-нацыянальнага свята. <…>» (''Зварот Старшыні Архірэйскага Сінода Рускай Праваслаўнай Царквы ў замежжы Высокаправялебнага Антонія, Мітрапаліта Кіеўскага і Галіцкага ад 2/15 студзеня 1930.'' // «{{unicode|Церковныя Вѣдомости}}» ([[Руская праваслаўная царква за мяжой|Архірэйскага Сінода]], Каралеўства С. Х. С.). 1 (14) — 15 ([[28 студзеня|28]]) студзеня 1930, № 1 і 2 (188—189), стар. 1.</ref>; 18/31 снежня 1929 года Архіерэйскі Сінод ([[Руская праваслаўная царква за мяжой]]), паводле даклада мітрапаліта [[Антоній (Храпавіцкі)|Антонія (Храпавіцкага)]], пастанавіў «усталяваць дзень Св. Роўнаапостальнага Князя Уладзіміра, асветніка Русі, (15 ліпеня ст. ст.) агульным рускім царкоўна-нацыянальным святам і прасіць архіпастыраў і пастыраў Рускай Праваслаўнай Зарубежнай Царквы ў гэты дзень асабліва адзначыць значэнне рускай праваслаўнай культуры і ў царкоўным і дзяржаўным жыцці рускай дзяржавы. <…>»<ref>«{{unicode|Церковныя Вѣдомости}}» ([[Руская праваслаўная царква за мяжой|Архіерэйскага Сінода]], Каралеўства С. Х. С.). 1 (14) — 15 ([[28 студзеня|28]]) студзеня 1930, № 1 и 2 (188—189), стар. 2.</ref>. Паколькі князь Уладзімір жыў да расколу хрысціянскай царквы ([[Раскол хрысціянскай царквы 1054 года|схізмы 1054]]), ён шануецца і [[Каталіцызм|каталікамі]]. [[Файл:Владимир царь Киев Праздничная минея 1619.JPG|thumb|left|140px|«Цар Уладзімір». Святочная [[мінея]] [[1619]] года]] Руская Царква здзяйсняе яго памяць у дзень яго смерці — 15 ліпеня па [[Юліянскі каляндар|Юліянскім календары]]. У той жа дзень, 28 ліпеня па Грыгарыянскім календары, святкуюць яе рымакаталікі; св. Уладзімір лічыцца заступнікам украінскіх і расійскіх каталікоў. З 2002 Святы роўнаапостальны вялікі князь Уладзімір лічыцца нябесным заступнікам {{нп3|Унутраныя войскі МУС Расіі|унутраных войскаў МУС Расіі|ru|Внутренние войска МВД России}}. Яго вобраз асвячоны ў Галоўнай іконе ўнутраных войскаў, якая захоўваецца ў [[Храм Хрыста Збавіцеля|Праабражэнскай царквы Храма Хрыста Збавіцеля]]. Пачынанне па здабыццю ўнутранымі войскамі МУС Расіі асабліва шанаванага абраза і святых заступнікаў воінскіх калектываў блаславёна [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)|Патрыярхам Маскоўскім і ўсяе Русі Аляксіем II]]<ref>[https://web.archive.org/web/20090803060933/http://www.mvd.ru/news/17990/ Святой Владимир — небесный покровитель внутренних войск МВД России] {{ref-ru}}</ref>. 24 чэрвеня 2008 года на Архірэйскім Саборы РПЦ [[Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі|Патрыярх]] [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)|Аляксій II]] ў сваім дакладзе сказаў: ''«Сёння ў агульнацаркоўным календары дзень 15/28 ліпеня, калі мы шануем памяць роўнаапостальнага князя Уладзіміра, „идолы поправшаго и всю Российскую землю Святым Крещением просветившаго“ ({{нп3|Называнне||ru|Величание}} святому), нават не вылучаны чырвоным колерам і разглядаецца як „сярэдняе“ свята. Але Хрышчэнне Русі, здзейсненае святым князем, духоўным правадыром нашага народа і героем нашых народных былін, стала найвялікшай падзеяй айчыннай гісторыі, без якой не нарадзілася б у ёй усё лепшае і ўзвышанае, што непарыўна звязана з праваслаўнай верай. Мяркую, што дзень вялікага князя Уладзіміра трэба і адзначаць як вялікае свята.»''<ref>[http://patriarchia.ru/db/text/426666.html Доклад Святейшего Патриарха Московского и всея Руси Алексия II на Архиерейском Соборе Русской Православной Церкви. // 17. Современные вызовы церковному единству и ответ на них.] На официальном сайте МП 24 июня 2008 г. {{ref-ru}}</ref>. === Былінны і фальклорны вобраз === [[Файл:Владимир Красное Солнышко и его жена Апраксия Королевична.jpg|thumb|{{нп3|Андрэй Пятровіч Рабушкін||ru|Рябушкин, Андрей Петрович}}. «Уладзімір Краснае Сонейка і яго жонка Апраксія Каралевішна». 1895. Ілюстрацыя да кнігі «Рускія былінныя волаты»]] {{main|Князь Уладзімір, персанаж}} У [[быліны|былінах]] вядомы пад імем {{нп3|Князь Уладзімір, персанаж|Уладзіміра Краснае Сонейка|ru|Князь Владимир (персонаж)}}, «ласкавага князя Уладзіміра». Да часу яго кіравання адносяцца подзвігі {{нп3|Тры волаты|трох волатаў|ru|Три богатыря}}. Тыповы вобраз князя Уладзіміра ў былінах — зборны: у ім аб’яднаны рысы некаторых пазнейшых кіраўнікоў, а гістарычная дакладнасць, магчыма, скажоная. Парныя вобразы Уладзіміра (у хрышчэнні — Васіля) і яго маці Малушы прадстаўлены ва ўкраінскіх калядных фальклорных постацях Васіля і Маланкі (Меланкі, Міланкі). У царкоўным календары дзень св. Маланні завяршае гадавы круг, дзень св. Васіля яго пачынае. Гэта каляндарная акалічнасць зблізіла ў народным уяўленні святога Васіля Вялікага і прападобную Меланню рымлянку, ператварыўшы іх ва ўстойлівую фальклорную пару, захаваўшы не толькі згадкі пра рэальных гістарычных персанажаў (Уладзіміра і Малушу), але і цэлы шэраг дэталяў, якія адлюстроўваюць прававыя нормы X стагоддзя і характарызуюць тагачасны побыт<ref>[https://docs.google.com/file/d/0B6N5SIwTknpJdkhBdEQtVU5GbEE/edit?pli=1 Диба Ю. Образ матері святого князя Володимира Малуші в українській обрядовій поезії // Минуле і сучасне Волині та Полісся. Християнство в історії і культурі Володимира-Волинського та Волині. Науковий збірник. Випуск 47. Матеріали XLVII Всеукраїнської наукової історико-краєзнавчої конференції. — Луцьк, 2013. — С. 212—227] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131114213547/https://docs.google.com/file/d/0B6N5SIwTknpJdkhBdEQtVU5GbEE/edit?pli=1 |date=14 лістапада 2013 }} {{ref-uk}}</ref>. === Гарады, помнікі, ордэны === * Уладзімір заснаваў у 990 годзе і назваў у гонар сябе горад [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір]], цяпер абласны цэнтр Расійскай Федэрацыі. * У X стагоддзі назваў сваім імем горад [[Уладзімір (горад, Украіна)|Уладзімір]] на Валыні, цяпер у Валынскай вобласці Украіны. * У 1782 годзе імператрыца [[Кацярына II]] заснавала [[Ордэн Святога Уладзіміра|Імператарскі ордэн Святога Роўнаапостальнага Князя Уладзіміра]] ў 4 ступенях. * У 1853 годзе князю Уладзіміру быў пастаўлены помнік у [[Кіеў|Кіеве]]. Першапачаткова ідэя, якая нарадзілася ў асяроддзі кіеўскага генерал-губернатара [[Дзмітрый Гаўрылавіч Бібікаў|Дзмітрыя Бібікава]], паставіць помнік князю Уладзіміру на пустой высокай гары над новым цэнтрам горада — [[Крашчацік]]ам, выклікала пярэчанні Кіеўскага мітрапаліта [[Філарэт (Амфітэатраў)|Філарэта (Амфітэатрава)]]<ref>[http://otrok-ua.ru/sections/art/show/nad_goroi_svoei_vladimir_podnjal_chernyi_krest.html Над горой своей Владимир поднял чёрный крест…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081011144321/http://otrok-ua.ru/sections/art/show/nad_goroi_svoei_vladimir_podnjal_chernyi_krest.html |date=11 кастрычніка 2008 }} в журнале «Отрок.ua»</ref>. * У 1957 годзе Руская праваслаўная царква заснавала {{нп3|Ордэн святога роўнаапостальнага вялікага князя Уладзіміра, РПЦ|ордэн Святога роўнаапостальнага вялікага князя Уладзіміра|ru|Орден святого равноапостольного великого князя Владимира}} ў 3 ступенях. * У 1999 годзе ў [[Белгарад]]зе адкрыты помнік святога роўнаапостальнага князя Уладзіміра — Хрысціцеля Русі. Скульптар [[Вячаслаў Міхайлавіч Клыкаў|В. М. Клыкаў]]. Вышыня помніка складае 22 метраў. * У 2007 годзе ва Уладзіміры адкрыты помнік Уладзіміру Святому і епіскапу Суздальскаму {{нп3|Феадор, епіскап Уладзімірскі|Феадору|ru|Феодор (епископ Владимирский)}} працы скульптара Сяргея Ісакава. * У 2010 годзе ў г. [[Корасцень]] адкрыты помнік юнаму князю Уладзіміру і яго маці [[Малуша|Малушы]]. <gallery mode="packed"> Файл:Vladimir by klodt.jpg| {{нп3|Помнік Уладзіміру Вялікаму, Кіеў|Помнік Уладзіміру Вялікаму|ru|Памятник Владимиру Великому (Киев)}} ў [[Кіеў|Кіеве]], [[Украіна]]. Найстарэйшы з помнікаў Уладзіміру Вялікаму, усталяваны ў [[1853]] годзе Файл:Novgorod Monument LOC 06268u.jpg | Помнік [[Тысячагоддзе Расіі]], узведзены ў [[1862]] годзе ў [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]], [[Расія]]. У цэнтры кампазіцыі намаляваны [[Рурык]] са шчытом, злева ад яго Уладзімір Хрысціцель трымае ў руцэ крыж і топча нагой ідала [[Пярун]]а Файл:Statue of St Volodymyr.jpg|{{нп3|Помнік Уладзіміру Вялікаму, Лондан|Помнік Уладзіміру|ru|Памятник Владимиру Великому (Лондон)}}, усталяваны ўкраінскай дыяспарай у [[Лондан]]е, [[Вялікабрытанія]] |{{нп3|Помнік Уладзіміру Вялікаму, Белгарад|Манумент Князю Уладзіміру Святаславічу|ru|Памятник Владимиру Великому (Белгород)}} ў [[Белгарад]]зе, [[Расія]] Файл:Vladimir the Great Toronto 2006.jpg|Помнік Уладзіміру Хрысціцелю, усталяваны ўкраінскай дыяспарай у [[Таронта]], [[Канада]]. Файл:Владимир. памятник князю Владимиру и святителю Фёдору.jpg|Помнік князю Уладзіміру і свяціцелю Феадору ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзіміры]], [[Расія]] Файл:Ukraine-Ivano-Frankivsk-Cathedral of Holy Resurrection-5.jpg|Статуя Уладзіміра Хрысціцеля ў {{нп3|Сабор Святога Уваскрэсення, Івана-Франкоўск|кафедральным саборы Святога Уваскрэсення|uk|Собор Святого Воскресіння (Івано-Франківськ)}} ў [[Івана-Франкоўск]]у, [[Украіна]] Файл:Казанский собор 003.jpg|Статуя Уладзіміра Святога ў [[Казанскі сабор (Санкт-Пецярбург)|Казанскім саборы]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у, [[Расія]] Файл:St. Vladimir Statue, University of Queensland.JPG|Помнік Уладзіміру Святаславічу ў [[Квінслендскі ўніверсітэт|Квінслендскім універсітэце]] ў [[Брысбен]]е, [[Аўстралія]] </gallery> === Князь Уладзімір на грашовых купюрах і манетах === Князь Уладзімір I намаляваны на чатырох розных украінскіх {{нп3|Адна грыўна, манета|банкнотах наміналам 1 грыўна|ru|Одна гривна (монета)}} ([[1995]]—[[2007]]) і дзвюх манетах. <gallery mode="packed"> Файл:1 grivna vladimir 3.jpg|Украінская {{нп3|Адна грыўна, манета|манета 1 грыўна|ru|Одна гривна (монета)}} 2006 г. Файл:Vol vel R.jpg|Украінская інвестыцыйная манета 10 грн. </gallery> === Князь Уладзімір у філатэліі === Князь Уладзімір I намаляваны на паштовых марках і канвертах. <gallery mode="packed"> File:VladimirUNR.jpg|Помнік Уладзіміру Вялікаму ў Кіеве. [[Паштовая марка]] УНР (Украіна), [[1919]] г. File:Ukraine2000-VladimirGreat-sheet-small.jpg|Уладзімір Вялікі. [[Паштовая марка]] Украіны. [[2000]] г. File:VladimirGreat-.jpg|Паштовая картка Расіі, 2009. Помнік св. роўнаапостальнаму князю Уладзіміру ў г. [[Белгарад]]зе. File:VladimirGreat-UA.jpg|Канверт Украіны, 2008. 1020-годдзе Хрышчэння Русі св. Уладзімірам. </gallery> === Заліў Уладзіміра === [[Файл:Россия, Японское море, залив Владимира.jpg|thumb|right|250px|{{нп3|Заліў Уладзіміра||ru|Залив Владимира}}, [[Японскае мора]]]] У гонар князя Уладзіміра быў названы {{нп3|заліў Уладзіміра||ru|Залив Владимира}} [[Японскае мора|Японскага мора]] ([[Прыморскі край]], {{нп3|Ольгінскі раён||ru|Ольгинский район}})<ref>[http://maps.vlasenko.net/?lon=135.45&lat=43.97&addmap1=smtm500&addmap2=smtm500 Заліў Уладзіміра на карце.]</ref>. === Князь Уладзімір на знаках палітычных арганізацый === Згодна з Палажэннем № 65 [[Расійская фашысцкая партыя|Расійскай фашысцкай партыі]] «Аб рэлігійным значку [[Расійская фашысцкая партыя|У. Ф. П.]]», кожны фашыст павінен быў насіць рэлігійны значок той рэлігіі, да якой ён належаў. Праект рэлігійнага значка нацыянальна-меншаснай арганізацыі павінен быў выпрацоўвацца заснавальнікамі рэлігіі і зацвярджацца Вярхоўным Саветам УФП. Рэлігійным значком Праваслаўных Расійскіх фашыстаў з’яўлялася выява Св. Роўнаапостальнага Князя Уладзіміра на шчыце блакітнага фону, абрамленага [[Ордэн Святога Уладзіміра|ўладзімірскай стужкай]]<ref>[[Канстанцін Уладзіміравіч Радзаеўскі|К. У. Радзаеўскі]]. [[Сучасная іўдаізацыя свету, ці Яўрэйскае пытанне ў XX стагоддзі|Завяшчанне Рускага фашыста]]. М.: ФЭРИ-В, 2001.</ref>. === Князь Уладзімір у белетрыстыцы === У эпоху «Уладзіміра-сонца», абмаляванага па «Гісторыі дзяржавы Расійскай» Карамзіна, адбываецца дзеянне «[[Руслан і Людміла|Руслана і Людмілы]]» [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Пушкіна]]. Свае творы Уладзіміру I таксама прысвячалі {{нп3|Феафан Пракаповіч||ru|Феофан Прокопович}}, {{нп3|Якаў Барысавіч Княжнін|Я. Б. Княжнін|ru|Княжнин, Яков Борисович}}, {{нп3|Фёдар Пятровіч Ключароў|Ф. П. Ключароў|ru|Ключарёв, Фёдор Петрович}}, [[Міхаіл Мацвеевіч Хераскаў|М. М. Хераскаў]], [[Аляксандр Сяргеевіч Грыбаедаў|А. С. Грыбаедаў]] і {{нп3|Андрэй Мікалаевіч Мураўёў|А. М. Мураўёў|ru|Муравьёв, Андрей Николаевич}}<ref>Гончарова О. М. Смысловое пространство русской культуры: Память. Традиция. Текст. — СПб.: Изд-во РХГИ, 2005. — С. 78; Минчик С. С. Грибоедов и Крым. — Симферополь: Бизнес-Информ, 2011. — С. 116—145; Хохлова Н. А. Об А. Н. Муравьеве и его поэтическом сборнике «Таврида» // Муравьев А. Н. Таврида. — СПб.: Наука, 2007. — С. 249—250.</ref>. Князь Уладзімір з’яўляецца цэнтральным персанажам шэрагу гістарычных раманаў: «Голуб над Понтам» («Калі паў Херсанес») {{нп3|Антанін Пятровіч Ладзінскі|Антаніна Ладзінскага|ru|Ладинский, Антонин Петрович}}, «Уладзімір» {{нп3|Сямён Дзмітрыевіч Склярэнка|Сямёна Склярэнкі|ru|Скляренко, Семён Дмитриевич}}, «Князь Уладзімір» {{нп3|Юрый Аляксандравіч Нікіцін|Юрыя Нікіціна|ru|Никитин, Юрий Александрович}}, «Дачка імператрыцы» {{нп3|Міхаіл Рыгоравіч Казоўскі|Міхаіла Казоўскага|ru|Казовский, Михаил Григорьевич}} (1999), «Паганец» (2009) і «Княжава Русь» (2010) {{нп3|Аляксандр Уладзіміравіч Мазін|Аляксандра Мазіна|ru|Мазин, Александр Владимирович}} і іншых. У раманах «Князь» (2005) і «Герой» (2006) Аляксандра Мазіна згадваецца пра нараджэнне і дзяцінства Уладзіміра. === Князь Уладзімір у кінематографе === Уладзімір Святаславіч з’яўляецца адным з персанажаў фільма {{нп3|Яраслаў Мудры, фільм|«Яраслаў Мудры»|ru|Ярослав Мудрый (фильм)}} ([[Масфільм]] / [[кінастудыя імя А. Даўжэнкі]], 1981); яго ролю выканаў [[Пётр Сяргеевіч Вельямінаў|Пётр Вельямінаў]]. У 1983 годзе на [[Кінастудыя імя А. Даўжэнкі|кінастудыі імя А. Даўжэнкі]] (Кіеў) зняты фільм «{{нп3|Легенда пра княгіню Вольгу||ru|Легенда о княгине Ольге}}», у якім аповед вядзецца праз прызму ўспамінаў Уладзіміра. Ролю Уладзіміра ў ім сыграў {{нп3|Іван Васілевіч Мікалайчук|Іван Мікалайчук|ru|Миколайчук, Иван Васильевич}}. У 1993 годзе рэжысёр {{нп3|Юрый Валянцінавіч Тамашэўскі|Юрый Тамашэўскі|ru|Томошевский, Юрий Валентинович}} зняў поўнаметражны мастацкі фільм «[[Уладзімір Святы, фільм|Уладзімір Святы]]» (у галоўнай ролі [[Уладзіслаў Ігнатавіч Стржэльчык|Уладзіслаў Стржэльчык]]). У 2005 годзе выйшаў фільм «{{нп3|Сага старажытных булгар. Лесвіца Уладзіміра Краснае Сонейка||ru|Сага древних булгар. Лествица Владимира Красное Солнышко}}», дзе Уладзіміра сыграў [[Андрэй Міхайлавіч Сухаў|Андрэй Сухаў]]. У 2006 па матывах жыццяпісу св. Уладзіміра быў зняты паўнаметражны [[мультфільм]] «{{нп3|Князь Уладзімір, мультфільм|Князь Уладзімір|ru|Князь Владимир (мультфильм)}}». === Іншае === Маскоўскі аўтазавод [[Масквіч (завод)|Масквіч]] выпускаў {{нп3|Масквіч-2142R5 «Князь Уладзімір»||ru|Москвич-2142R5 «Князь Владимир»}}. {{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |1= '''Уладзімір Святаславіч, вялікі князь Кіеўскі''' |2= [[Святаслаў Ігаравіч|Святаслаў Ігаравіч, вялікі князь Кіеўскі]] |3= [[Малуша]] |4= [[Ігар Рурыкавіч|Ігар Рурыкавіч, вялікі князь Кіеўскі]] |5= [[Вольга (княгіня Кіеўская)|Вольга, княгіня Кіеўская]] |6= Малк Любечанін |7= |8= [[Рурык|Рурык, князь Наўгародскі]] |9= [[Ефанда]] |10= |11= |12= |13= |14= |15= }} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|5|ref=БС. Т. 5}} * {{крыніцы/РВС-1892|1}} * Історія України в особах: IX—XVIII ст. К.: Видавництво «Україна», 1993, 396 с. * Карпов А. Ю. Владимир Святой. — М.: Молодая гвардия, 1997. — 446 с. — (Жизнь замечательных людей: Серия биографий; Вып. 738). — 10 000 экз. — ISBN 5-235-02274-2 * Назарко Іриней о. ЧСВВ. Святий Володимир Великий: Володар і христитель Руси-України / 2-е вид. — Жовква: Місіонер, 2012. — 200 с. * Ричка В. Володимир Святий в історичній пам’яті. — Київ: Видавничий дім «Скіф», 2012. — 208 с. * Бурій В. 28 липня — рівноапостольного князя Володимира / Валерій Бурій // Місто робітниче (Ватутіне). — 2013. — 26 лип. — С. 4. * [http://litopys.org.ua/dynasty/dyn.htm Войтович Л. Княжеские династии Восточной Европы (конец IX — начало XVI в.)]. * {{кніга|аўтар= {{нп5|Аляксандр Фёдаравіч Гільфердзінг|Гильфердинг А. Ф.|ru|Гильфердинг, Александр Фёдорович}}|загаловак= Неизданное свидетельство современника о Владимире Святом и Болеславе Храбром|спасылка= https://ru.wikisource.org/wiki/Неизданное_свидетельство_современника_о_Владимире_Святом_и_Болеславе_Храбром_(Гильфердинг)|месца= {{М.}}|выдавецтва= Тип. Александра Семёна|год= 1856|старонак= 39}} * Древняя Русь в свете зарубежных источников / под редакцией Е. А. Мельниковой. — М.: Логос, 1999. * Карпов А. Ю. Владимир Святой. — М.: Молодая гвардия — ЖЗЛ; Русское слово, 1997. * {{нп3|Антон Уладзіміравіч Карташоў|Карташёв А. В.|ru|Карташёв, Антон Владимирович}} Религиозно-социальная реформа князя Владимира. * [[Васіль Восіпавіч Ключэўскі|Ключевский В. О.]] [http://www.magister.msk.ru/library/history/kluchev/kllec10.htm Курс русской истории] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080113094344/http://www.magister.msk.ru/library/history/kluchev/kllec10.htm |date=13 студзеня 2008 }} * [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Назаренко А. В.]] Древняя Русь на международных путях. — М.: Языки русской культуры, 2001. * ''Петров А. В.'' [https://www.academia.edu/31327646/ Владимир Святославич и его сыновья в контексте норманнского вопроса] // Древняя Русь: во времени, в личностях, в идеях. (Παλιορωσια. Альманах. Вып. 3). — СПб., 2015. С. 8-30. * {{нп3|Міхаіл Дзмітрыевіч Прысёлкаў|Присёлков М. Д.|ru|Присёлков, Михаил Дмитриевич}} Очерки по церковно-политической истории Киевской Руси X—XII в. СПб., 1913. * Ульянов О. Г. [http://www.worldhist.ru/library/review/434/8208/?sphrase_id=25680 Венчание на царство Владимира Святого и утверждение царского титула Ивана Грозного в грамоте Константинопольского патриарха Иоасафа II // Историк и общество. Исторический факт и политическая полемика. Сборник статей / Отв. ред. М. П. Айзенштат. М.:ИВИ РАН, 2011. С. 80-97]. * {{нп3|Георгій Пятровіч Фядотаў|Федотов Г. П.|ru|Федотов, Георгий Петрович}} Канонизация Святого Владимира. Владимирский сборник. Белград, 1938. == Спасылкі == {{commonscat|Vladimir I of Kiev}} * [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=1032189 Голубовский П. В. Болгары и хазары, восточные соседи Руси при Владимире Святом на сайте «Руниверс»]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.krotov.info/acts/11/pohvala.html Похвала равноапостольному князю Владимиру и житие его. Сочинение мниха Иакова] * [http://www.saints.ru/v/vladimir_krest.html Житие святого равноапостольного Великого князя Владимира в святом крещении Василия, крестителя Руси] * [http://www.krotov.info/library/k/kartash/kart102.html Антон Карташев. История Русской церкви. Распространение христианства] * [http://www.sedmitza.ru/index.html?sid=836&did=45510&p_comment=belief А. В. Назаренко. ''Равноапостольный князь Киевский Владимир (Василий) Святославич'' (Фрагмент статьи из VIII т. «Православной энциклопедии», М., 2004)] * [http://www.russian-inok.org/page.php?page=tema3&dir=tema&month=0906 Архиепископ Аверкий (Таушев). Храним ли мы заветы святого князя Владимира?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928134346/http://www.russian-inok.org/page.php?page=tema3&dir=tema&month=0906 |date=28 верасня 2007 }} * [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Plotnikova/ Плотникова О. А. Сакральный образ князя Владимира в системе средневекового «литературного этикета»] * [http://modernhistory.omskreg.ru/page.php?id=633 Карамзин Н. М. Предания веков (отрывки из «Истории государства Российского». М., 1988. Князь Владимир] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071103174213/http://modernhistory.omskreg.ru/page.php?id=633 |date=3 лістапада 2007 }} * [http://www.sedmitza.ru/data/702/987/1234/Vest2_005-045.pdf Усачев А. С. Из истории русской средневековой агиографии: два произведения о равноапостольном князе Владимире Святославиче (исследование и тексты) // Вестник церковной истории. 2006. № 2. С. 5-44] {{Уладары Кіеўскай Русі}} {{Праваслаўныя святы}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Уладзімір Святаславіч}} [[Катэгорыя:Князі кіеўскія]] [[Катэгорыя:Рускія князі X стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рускія князі XI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Вялікія князі кіеўскія]] [[Катэгорыя:Князі наўгародскія]] [[Катэгорыя:Рускія праваслаўныя святыя]] [[Катэгорыя:Святыя Украіны]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Каталіцкія і праваслаўныя святыя]] [[Катэгорыя:Кананізаваныя князі]] [[Катэгорыя:Роўнаапостальныя]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 960-я гады]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Старажытнай Русі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Дзесяціннай царкве]] [[Катэгорыя:Конунгі Гардарыкі]] nhr7hqk2rx682tfxtfsai8lw217yucy Гары Потэр 0 46205 5211150 5186908 2026-10-03T22:38:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211150 wikitext text/x-wiki {{Пра|літаратурнага персанажа|серыю раманаў|Серыя раманаў пра Гары Потэра}} {{Значэнні2|Потэр}} {{Персанаж ГП |image = |подпіс = |bgcolor = |fgcolor = |імя = Гары Джэймс Потэр |пол = мужчынскі |дата нараджэння = 31 ліпеня 1980 года |факультэт = [[Грыфіндор]] |кроў = паўкроўка |лаяльнасць = Ордэн Фенікса, Атрад Дамблдора |патронус = [[Алень]] |богарт = Дэментар |палачка = 11 цаляў, вастраліст, феніксава пяро, вельмі гнуткая, пазней Бузінавая палачка |фільм = [[Дэніэл Рэдкліф]] |з'яўленне = [[Гары Потэр і філасофскі камень|«Філасофскі камень»]] |imdb_id = }} '''Гары Джэймс Потэр''' ({{lang-en|Harry James Potter}}; нар. 31 ліпеня 1980 года) — выдуманы персанаж, галоўны герой [[Серыя раманаў «Гары Потэр»|серыі раманаў]] англійскай пісьменніцы [[Джаан Роўлінг|Дж. К. Роўлінг]]. Калі яму было адзінаццаць, высветлілася, што ён чараўнік, і будзе займацца [[магія]]й у Школе Чарадзейства і Магіі [[Хогвартс]] пад кіраўніцтвам дырэктара [[альбус Дамблдар|Альбуса Дамблдора]]. Двойчы перамог Цёмнага Лорда [[Вальдэморт|Валдэморта]], забойцу яго бацькоў. Муж Джыні Уізлі ў эпілогу серыі кніг. У рэальнасці персанаж набыў вялікую папулярнасць ува ўсім свеце. == Агульныя звесткі == * Імя: Гары Джэймс Потэр (другое імя атрымаў у гонар бацькі, Джэймса Потэра). * Дата нараджэння: 31 ліпеня 1980 года. * Бацькі: Джэймс Потэр і Лілі Потэр (Эванс). * Целасклад: невысокі і худы. * Асаблівыя прыкметы: шнар у выглядзе маланкі на лбу, круглыя ​​акуляры, шнар на правай руцэ ў выглядзе слоў «Я не павінен брахаць» (I must not tell lies), атрыманы пасля незаконных пакаранняў Далорэс Амбрыдж (Гары Потэр і Ордэн Фенікса), шнар на грудзях авальнай формы ад медальёна-горкрукса (Гары Потэр і Рэліквіі Смерці), шнар на руцэ ад укусу змяі Нагіні ў доме Батыльды Бэгшат (Гары Потэр і Рэліквіі Смерці). * Вочы: ярка-зялёныя, як у яго маці Лілі Потэр. * Валасы: чорныя, як у яго бацькі Джэймса Потэра. * Незвычайныя здольнасці: чараўнік; парсельмовец (меў здольнасці размаўляць са змеямі, якія страціў пасля падзей сёмай кнігі), адзін з найлепшых лаўцоў у Хогвартсе. * Факультэт: Грыфіндор. * Улюбёны прадмет: Абарона ад цёмных мастацтваў. * Квідыч: Лавец, капітан каманды. На чацвёртым курсе трэніроўкі і матчы былі адмененыя праз Трывядзьмарскі Турнір. На пятым курсе практычна не ўдзельнічаў у школьных спаборніцтвах цераз забарону Далорэс Амбрыдж. * Чароўная палачка: вастраліст і пяро фенікса Фоўкса, даўжыня 11 цаляў. * Мятла: цацачная мятла, падараваная Сірыусам Блэкам на першы дзень нараджэння, Німбус-2000, Маланка. * Дзеці: старэйшы — Джэймс Сірыус Потэр (названы ў гонар бацькі Гары, Джэймса Потэра і хроснага бацькі, Сірыуса Блэка), сярэдні — Альбус Северус Потэр (названы ў гонар двух дырэктараў школы Хогвартс — Альбуса Дамблдора і Северуса Снэйпа), малодшая — Лілі Луна Потэр (у гонар маці Гары — Лілі (Эванс) Потэр і ў гонар Луны Лаўгуд). == Здольнасці і якасці == Гары Потэр быў магічна абаронены дзякуючы самаахвяраванню сваёй маці. Абарона дзейнічала з таго моманту, калі маці ахвяравала сабой, каб уратаваць Гары, да моманту, калі ён назаўсёды пакінуў дом яе сястры. Калі б Гары Потэр застаўся жыць у гэтым доме, абарона трывала б да яго паўналецця. Гары ўваходзіць у катэгорыю «паўкровак», бо, хоць абодва яго бацькі былі чарадзеі, яго маці, Лілі Эванс, была «магланароджаная». Тым часам, яго бацька, Джэймс Потар, быў чыстай крыві, і паходзіў з аднаго з найстаражытнейшых чыстакроўных родаў — Певерэлс, што жылі яшчэ да заснавання Хогвартса. Гары Потэр быў горкруксам Валдэморта. Ён стаў ім у той момант, калі Валдэморт першы раз атакаваў яго заклёнам Авада Кедаўра ў Годрыкавай Лагчыне (самому Гары тады было крыху больш за год). Другую атаку гэта жа замовай Валдэморт вырабіў у Забароненым лесе, падчас бойкі за Хогвартс. Гэта прывяло да таго, што частка душы Цёмнага Лорда пакінула Гары, і той перастаў быць горкруксам. Гары Потэр дужа здольны ў абароне ад цёмных мастацтваў. Ужо на трэцім курсе ён навучыўся закляццю Патронуса. Гары Потэр быў бліскучым гульцом у квідыч. Ужо на першым курсе ён гуляў за свой факультэт як лавец, стаўшы наймаладзейшым лаўцом за апошняе стагоддзе. У агульнай складанасці ён злавіў сніч і прынёс перамогу сваёй камандзе ў 7 з 9 гульняў. У дзвюх астатніх ён прайграў толькі таму, што самлеў: у адным выпадку праз з’яўленне дэментараў, у другім — цераз тое, што адзін з гульцоў яго каманды (Маклаген) ненаўмысна стукнуў Гары бладжэрам у галаву. Яго здольнасць да палётаў на мятле спатрэбіліся не толькі ў квідытчы: у першай кнізе Гары злавіў птушку-ключ, у чацвёртай — перамог цмока ў Трывядзьмарскім Турніры, а ў сёмай — выратаваў Драка Малфоя ад пякельнага полымя. == Характарыстыка == Паводле Роўлінг, Гары «змалку вымушаны прымаць свае ўласныя рашэнні». Ён «робіць памылкі», прызнала яна, але ўрэшце робіць тое, што кажа яму яго сумленне<ref>{{Cite web |url=http://www.accio-quote.org/articles/1999/1099-connectiontransc.html |title=Стэнаграма інтэрв’ю Дж. К. РоўлінгThe Connection (WBUR Radio), 12 кастрычніка 1999 года |archive-url=https://web.archive.org/web/20110907175331/http://www.accio-quote.org/articles/1999/1099-connectiontransc.html |archive-date=7 верасня 2011 |access-date=13 жніўня 2011 |url-status=dead}}</ref>. Пісьменніца кажа, што адна з паказальных сцэн з Гары — у чацвёртай кнізе, калі ён абараняе цела свайго мёртвага супраціўніка Сэдрыка Дыгары ад Вальдэморта. Яна паказвае смеласць ды самаадданасць Гары. Роўлінг таксама кажа, што два найгоршыя недахопы характару Гары гэта «гнеў і, часам, фанабэрыстасць»<ref>[https://web.archive.org/web/20071230220357/http://bloomsbury.com/jkrevent/content.asp?sec=3&sec2=1 Дж. К.Роўлінг, Стэнаграма Вэб-чату]</ref>, але і тое, што таксама ён мае прыроджаную шляхетнасць. Пасля сёмай кнігі Роўлінг адзначыла, што у характары Гары ёсць вялікая асаблівасць, якой няма нават у Вальдэморта: прызнанне непазбежнасці смерці. Паводле меркавання Альбуса Дамблдора, дырэктара Хогвартса і персанажа той жа серыі кніг, Гары Потэр — чалавек, цалкам збаўлены эгаізму. == Прататып == Шмат у чым вобраз Гары зборны. Яго выгляд Роўлінг збольшага запазычыла ў свайго сябра Яна Потэра (Ian Potter), з якім гуляла ва ўзросце 2-7 гадоў у чараўнікоў, калі жыла ва Уінтэрбурне. Як і Гары, Ян у дзяцінстве насіў круглыя ​​акуляры. Пасля выхаду кнігі маці хлопчыка Рубі, якая ў часы іх дзяцінства блізка сябравала з маці Джаан, напісала аўтарцы віншаванне з творчымі поспехамі. У лісце ў адказ Джаан падзякавала Рубі і пры гэтым запэўніла яе, што прататыпам Гары быў зусім не Ян. Хоць сама Роўлінг не адмаўляе таго факту, што Гары атрымаў сваё прозвішча менавіта ад Яна Потэра, Шон Сміт, які напісаў у 2002 годзе біяграфію пісьменніцы, выказвае здагадку, што прозвішча Джаан магла ўзяць ад пісьменніка Дэніса Потэра, што жыве ў Дзінскім Лесе, куды сям’я Роўлінг пераехала ў 1974 годзе.<ref>{{кніга|аўтар = Шон Сміт|частка = Глава другая. Кніжнае Дзіцяці|загаловак = Біяграфія стваральніка Гары Потэра |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М.|выдавецтва = [[АСТ (выдавецтва)|Астрель]]|год = 2002|том = |старонкі = 39|старонак = 314|серыя = |isbn = 1-85479-820-0|тыраж = 10 000}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://books.belpotter.by/belarusian/ Гары Потэр на беларускай мове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190526152140/https://books.belpotter.by/belarusian/ |date=26 мая 2019 }} * [http://prajdzisvet.org/critique/34-hary-poter-i-makhabkharata.html/ В. Чэламал: «Гары Потэр» і «Махабхарата». Крытычны артыкул.] {{Гары Потэр}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Персанажы гісторый пра Гары Потэра]] [[Катэгорыя:Персанажы-магі]] [[Катэгорыя:Выдуманыя сіроты]] [[Катэгорыя:Выдуманыя падарожнікі ў часе]] s9qn0oeh51z9tj9tgz6t6tykhg7ivb3 Грамадзянская вайна ў ЗША 0 46733 5211214 5158641 2026-10-04T09:34:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211214 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў ЗША |выява = American Civil War Montage 2.jpg |загаловак = Па гадзіннікавай стрэлцы, з левай верхняй выявы: [[Уільям Роўзкранс|Роўзкранс]] на [[Бітва пры Стоўн-Рывер|Стоўн-Рывер]]; Палонныя канфедэраты ў Гетысбергу; [[Бітва за форт Хіндман]] |дата = [[12 красавіка]] [[1861]] — [[9 красавіка]] [[1865]]. Некаторыя баі ў маі і [[23 чэрвеня]] [[1865]] |месца = Галоўным чынам паўднёвыя штаты |нагода = вызваленне неграў ад рабства |прычына = [[Сецэсія]] рабаўладальніцкіх штатаў Поўдня |вынік = Перамога [[Саюз (ЗША)|Саюза]]; [[Рэканструкцыя Поўдня|Рэканструкцыя]]; адмена [[рабства]] |праціўнік1 = <center>{{сцяг|ЗША|1861}}<br />[[Злучаныя Штаты Амерыкі]]<br />(Саюз/Федэрацыя)</center> |праціўнік2 = <center>{{сцяг|КША}}<br />[[Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі]]<br />(Канфедэрацыя)</center> |камандзір1 = {{сцяг|ЗША|1861}} [[Аўраам Лінкальн]]<br />{{сцяг|ЗША|1861}} [[Уліс Грант]]<br /> {{сцяг|ЗША|1861}} [[Уільям Шэрман]]<br />{{сцяг|ЗША|1861}} [[Уінфілд Скот]]<br />{{сцяг|ЗША|1861}} [[Джордж Мак-Клелан]]<br />{{сцяг|ЗША|1861}} [[Генры Халек]] |камандзір2 = {{сцяг|КША}} [[Дэвіс Джэферсан]]<br />{{сцяг|КША}} [[Роберт Эдвард Лі|Роберт Лі]]<br />{{сцяг|КША}} [[П'ер Густаў Тутан Барэгар|П'ер Барэгар]]<br />{{сцяг|КША}} [[Джозеф Джонстан]]<br />{{сцяг|КША}} [[Джэксан, Томас Джонатан|Томас Джэксан]] |сілы1 = 2100 тыс. чалавек |сілы2 = 1064 тыс. чалавек |страты1 = 360 тыс. забітых,<br />275&nbsp;200 параненых |страты2 = 260 тыс. забітых,<br />больш 137 тыс. параненых |агульныя страты = 620 тыс. забітых, больш 412 тыс. параненых }} {{Грамадзянская вайна ў ЗША}} '''Грамадзянская вайна ў ЗША''' ('''вайна Поўначы і Поўдня'''; {{lang-en|American Civil War}}) [[1861]] – [[1865|1865 гадоў]] — [[вайна]] паміж [[абаліцыянізм|абаліцыянісцкімі]] штатамі Поўначы і 11 [[рабства|рабаўладальніцкімі]] штатамі Поўдня. Прычына вайны — сецэсія паўднёвых штатаў, стварэнне імі [[КША|Канфедэрацыі]], на тэрыторыі якой меркавалася захаваць рабства «навечна». Улады [[ЗША]] абвясцілі паўднёвыя штаты ў стане мяцежа, арганізавалі марскую блакаду і атакавалі сухапутнымі войскамі. З боку Злучаных Штатаў прымалі ўдзел у вайне 2 млн. 100 тыс. чал., з боку [[КША|Канфедэратыўных Штатаў]] — 1 млн 64 тыс. чал. Падчас вайны адбылося каля 2 тыс. бітваў, агульныя страты — 620 тыс. забітых, 412 тыс. параненых. Лічыцца, што прэзідэнт ЗША А.Лінкальн сваім загадам ад 1 студзеня 1863 г [http://historiapure.narod2.ru/perakladi/praklamatsiya_ab_vizvalenni_nyavolnikau/ 1]. забараніў рабства на ўсей тэрыторыі Злучаных Штатаў, але фактычна ен аб'явіў свабоду рабам толькі на землях, якія яшчэ кантралявалі канфедэраты, і захаваў нявольніцтва ў рабауладальніцкіх штатах, якія падтрымалі Поўнач, а таксама на тэрыторыях паўдневых штатаў, якія ужо былі заняты войскамі Лінкальна. [[Выява:US_Secession_map_1861.svg|250px|злева|thumb|Раскол ЗША ў 1861:<br />чырвоным — штаты, якія адкалоліся да 15 кастрычніка 1861 <br />ружовым — штаты, якія адкалоліся пасля 15 красавіка 1861 <br />жоўтым — штаты ЗША, якія захавалі рабства <br />сінім — штаты ЗША, якія забаранілі рабства<br />шэрым — недалучаныя тэрыторыі (не-штаты)]] Вайна скончылася перамогай паўночных штатаў. Забарона рабства была замацаваная [[трынаццатая папраўка да Канстытуцыі ЗША|13-й папраўкай да Канстытуцыі ЗША]]. Улада ў краіне замацавалася за буржуазіяй паўночна-ўсходніх штатаў. У [[ЗША]] былі створаны ўмовы для ўмацавання ўнутранага рынку, асваення заходніх земляў, паскоранага развіцця прамысловай і сельскагаспадарчай вытворчасці. Вайна часткова вырашыла сацыяльна-эканамічныя праблемы [[ЗША]]. Іх далейшае вырашэнне працягвалася ў ходзе [[Рэканструкцыя Поўдня|Рэканструкцыі Поўдня]], якая доўжылася да канца [[1870-я|1870-х]]. Многія праблемы, такія як праблема роўнасці правоў чорнага і белага насельніцтва, заставаліся нявырашанымі многія дзесяцігоддзі. == Прычыны вайны == Вайна была лагічным следствам супрацьстаяння дзвюх сістэм — рабства і свабоднай працы. Першую сістэму падтрымлівалі паўднёвыя штаты, палітычнай элітай якіх былі буйныя плантатары-рабаўладальнікі. Для грамадства Поўдня характэрнымі былі расісцкія перакананні. Тыя віды работ, якія выконвалі цемнаскурыя, лічыліся нявартымі белага чалавека, нават бедняка. Паўночныя штаты наадварот: у іх канстытуцыях рабства было забаронена. Асновай сельскай гаспадаркі там былі свабодныя фермеры. Увесь даваенны час характарызаваўся спробай паўднёвых штатаў пашырыць тэрыторыю рабаўладання за кошт новых штатаў. Так, напрыклад, ў 1820 годзе быў прыняты так званы Місурыйскі кампраміс, які падзяліў тэрыторыю на захад ад ракі Місісіпі за паралель 36° 30' з.ш. на дзве часткі — рабаўладальніцкую на поўдні і свабодную на поўначы. На поўначы прагрэсіўная грамадскасць спрабавала дапамагаць рабам: выдавала антырабаўладальніцкую літаратуру, арганізоўвала нелегальныя ўцёкі рабоў да свабодных штатаў. У першай палове XIX стагоддзя ў ЗША склаліся дзве сістэмы — рабства на поўдні краіны і капіталізм на поўначы. Гэта былі дзве зусім розныя сацыяльна-эканамічныя сістэмы. Сітуацыя ўскладнялася тым, што, нягледзячы на стабільны прырост насельніцтва і рост эканамічнага развіцця, ЗША былі федэратыўнай краінай. Кожны штат жыў сваім палітычным і эканамічным жыццём, інтэграцыйныя працэсы ішлі павольна. Таму Поўдзень, дзе было распаўсюджана рабства і аграрная сістэма гаспадарання, і прамысловы Поўнач вылучыліся ў два асобных эканамічныя раёны. На Поўначы ЗША канцэнтраваліся прадпрымальнікі і асноўная маса эмігрантаў. У гэтым рэгіёне сканцэнтраваны прадпрыемствы машынабудавання, металаапрацоўкі, лёгкай прамысловасці. Тут асноўнай працоўнай сілай былі шматлікія эмігранты з іншых краін, якія працавалі на фабрыках, заводах і іншых прадпрыемствах. Рабочых рук на Поўначы было дастаткова, дэмаграфічная сітуацыя тут была стабільнай і ўзровень жыцця здавальняючым. Абсалютна супрацьлеглая сітуацыя склалася на поўдні. ЗША ў ходзе амерыкана-мексіканскай вайны атрымалі велізарныя тэрыторыі на поўдні, дзе была вялікая колькасць свабодных зямель. На гэтых землях абгрунтаваліся плантатары, атрымалі велізарныя зямельныя надзелы. Менавіта таму ў адрозненне ад Поўначы Поўдзень стаў аграрных рэгіёнам. Аднак на Поўдні была адна вялікая праблема: не хапала рабочых рук. Пераважная большасць эмігрантаў ехалі на Поўнач, таму з Афрыкі, пачынаючы яшчэ з XVII стагоддзя, завозіліся рабы-негры. Да пачатку сецэсіі {{Дроб|1|4}} частка белага насельніцтва Поўдня была рабаўладальнікамі. Нягледзячы на ўсе адрозненні паміж рэгіёнамі, на Поўдні ўрад укараняў тыя ж грамадскія змены, і на Поўначы. На Поўначы праводзілася гнуткая падатковая палітыка, грошы з бюджэтаў штатаў вылучаліся на дабрачыннасць, урад у пэўнай ступені спрабаваў палепшыць умовы пражывання чорнага насельніцтва. Аднак на кансерватыўным і замкнёным Поўдні не праводзіліся мерапрыемствы па эмансіпацыі жанчын і раўнаванне неграў у правах з белымі. Вялікую ролю ў светапоглядзе жыхароў Поўдня гуляла так званая «вярхушка» — заможныя рабаўладальнікі, якія мелі ў прыватнай уласнасці вялікія зямельныя надзелы. Гэтая «вярхушка» ўплывала на палітыку паўднёвых штатаў, паколькі была зацікаўлена ў захаванні свайго пануючага становішча. Поўдзень быў аграрным «прыдаткам» ЗША, тут выгадоўваліся такія культуры як тытунь, цукровы трыснёг, бавоўна і рыс. Поўнач меў патрэбу ў сыравіне з поўдня, асабліва бавоўне, а Поўдзень — у машынах з Поўначы. Таму доўгі час два розных эканамічных рэгіёны суіснавалі ў адной краіне. Аднак паступова паміж імі нарасталі супярэчнасці. Сярод вострых канфліктных пытанняў можна вылучыць наступныя: # Падатак на ўвозімыя тавары (Поўнач імкнуўся зрабіць іх як мага вышэй, каб абараніць сваю прамысловасць, Поўдзень хацеў гандляваць з усім светам свабодна). # Праблемы вакол рабства (ці лічыць збеглых рабоў свабоднымі ў свабодных штатах, караць або прадастаўляць ім прытулак, ці могуць паўднёвыя штаты забараняць на сваёй тэрыторыі свабодных чарнаскурых і г. д.). # Сітуацыя не была статычнай: ЗША захоплівалі новыя тэрыторыі, і ўзнікалі спрэчкі па канстытуцыі кожнага з будучых штатаў, у першую чаргу — ці будзе новы штат свабодным ці рабаўладальніцкім. Прыход да ўлады Лінкольна, які абвясціў, што ўсе новыя штаты будуць свабоднымі, азначаў для паўднёвых штатаў перспектыву застацца ў меншасці і ў будучыні прайграваць у Кангрэсе з усіх канфліктных пытанняў. == Разкол == [[Файл:Abraham Lincoln seated, Feb 9, 1864.jpg|200px|right|thumb|''Шаснаццаты Прэзідэнт ЗША Аўраам Лінкальн'']] [[Файл:President-Jefferson-Davis.jpg|200px|right|thumb|''Адзіны прэзідэнт канфедэратыўных Штатаў Амерыкі [[Джэферсан Дэвіс]]'']] У 1860 годзе прэзідэнтам ЗША быў абраны Аўраам Лінкальн, дзеяч Рэспубліканскай партыі, які выступаў за адмену рабаўладання. Палітычныя і грамадскія арганізацыі, якія супрацьстаялі рабаўладанню, утварылі ў 1854 годзе Рэспубліканскую партыю. Перамога на прэзідэнцкіх выбарах 1860 года кандыдата гэтай партыі Аўраама Лінкальна стала для рабаўладальнікаў сігналам небяспекі і прывяла да сецэсіі, выхаду са складу Саюза. 20 снежня 1860 года прыклад падала Паўднёвая Караліна, за якой рушылі ўслед: * Місісіпі (9 студзеня 1861 года), * Фларыда (10 студзеня 1861 года), * Алабама (11 студзеня 1861 года), * Джорджыя (19 студзеня 1861 года), * Луізіяна (26 студзеня 1861 года). Юрыдычным апраўданнем такіх дзеянняў стала адсутнасць у Канстытуцыі ЗША прамой забароны на выхад асобных штатаў са складу ЗША (хоць дазвол на гэта таксама адсутнічаў). Гэтыя 6 штатаў ў лютым 1861 ўтварылі новую дзяржаву — Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі. 1 сакавіка аб незалежнасці абвясціў Тэхас, які ўжо ў той жа дзень далучыўся да Канфедэрацыі, а ў красавіку-маі яго прыклад перанялі: * Віргінія (незалежнасць — 17 красавіка 1861 года, далучэнне да КША — 7 мая 1861 года), * Арканзас (незалежнасць — 6 мая 1861 года, далучэнне да КША — 18 мая 1861 года), * Тэнэсі (незалежнасць — 7 мая 1861 года, далучэнне да КША — 2 ліпеня 1861 года ), * Паўночная Караліна (незалежнасць — 20 мая 1861 года, далучэнне да КША — 21 мая 1861 года). Гэтыя 11 штатаў прынялі канстытуцыю і абралі сваім прэзідэнтам былога сенатара ад Місісіпі Джэферсана Дэвіса, які разам з іншымі кіраўнікамі краіны заявіў, што на іх тэрыторыі рабства будзе існаваць «вечна». Сталіцай Канфедэрацыі стала алабамскі горад Мантгомеры, а пасля далучэння Віргініі — Рычманд. Гэтыя штаты займалі 40% усёй тэрыторыі ЗША з насельніцтвам 9 100 000 чал., у тым ліку больш за 3 600 000 неграў. 7 кастрычніка ў склад Канфедэрацыі ўвайшла Індзейская тэрыторыя, насельніцтва якой не было лаяльнае ні да Канфедэрацыі (большасць індзейцаў былі выгнаныя з тэрыторый, на месцы якіх утварыліся рабаўладальніцкія штаты), ні да ўрада ЗША, які фактычна санкцыянаваў дэпартацыю індзейцаў з Джорджыі і іншых паўднёвых штатаў. Аднак індзейцы не пажадалі адмаўляцца ад рабаўладання і ўвайшлі ў склад Канфедэрацыі. Сенат КША фарміраваўся двума прадстаўнікамі ад кожнага штата, а таксама адным прадстаўніком ад кожнай індзейскай рэспублікі (усяго ў складзе Індзейскай тэрыторыі было 5 рэспублік па колькасці індзейскіх плямёнаў: чэрокі, чокта, крык, чыкаса і семінолам). Індзейскія прадстаўнікі ў Сенаце не мелі права голасу. У складзе Саюза засталося 23 штата, уключаючы рабаўладальніцкія Дэлавэр, Кентукі, Місуры і Мерыленд, якія не без барацьбы захавалі лаяльнасць федэральнага Саюза. Жыхары шэрагу заходніх акругаў Вірджыніі адмовіліся падпарадкавацца рашэнню аб выхадзе з Саюза, стварылі ўласныя органы ўлады і ў чэрвені 1863 года з'яўляліся прыняты ў склад ЗША як новыя штаты. Насельніцтва Саюза перавышала 22 млн чал., на яго тэрыторыі размяшчалася практычна ўся прамысловасць краіны, 70% чыгунак, 81% банкаўскіх дэпазітаў. == Першы этап вайны == Баявыя дзеянні пачаліся 12 красавіка 1861 года нападам паўднёўцаў на форт Самтэр ў бухце Чарлстан, што пасля 34-гадзіннага абстрэлу быў вымушаны здацца. У адказ Лінкальн абвясціў паўднёвыя штаты ў стане бунту, абвясціў марскую блакаду іх ўзбярэжжа, заклікаў у войска добраахвотнікаў, а пазней увёў вайсковую павіннасць. Большая частка прамысловага патэнцыялу і людскіх рэсурсаў краіны была сканцэнтравана на Поўначы, аднак Поўдзень быў больш згуртаваны (там усталявалася дыктатура рабаўладальнікаў) і моцны ў ваенных адносінах. У паўднёўцаў было больш кадравых афіцэраў, значныя запасы ўзбраення, якія былі сюды завезеныя яшчэ да інаўгурацыі Лінкальна. Таксама многія афіцэры-фэдэралаў далучыліся да канфедэратаў, сярод якіх быў і Роберт Лі. Паўднёўцы — плантатары вялі барацьбу не на жыццё, а на смерць за сваё выжыванне і ранейшае жыццё і пранікліся пачуццём сляпой нянавісці да «янкі» (паўночнікаў), якіх лічылі не іх суайчыннікамі, а чужынцамі, ворагамі. На Поўначы ж было нямала прыхільнікаў кампрамісу, асабліва ў тых колах буржуазіі, якія вялі справы з плантатарамі. Тактыка абодвух бакоў была аднолькавай — як мага хутчэй захапіць сталіцу праціўніка. Першы сур'ёзны бой адбыўся ў Віргініі ў чыгуначнай станцыі Манасас 21 ліпеня 1861 года, калі дрэнна навучаныя войскі паўночнікаў, перайшоўшы ручай Бул-Ран, атакавалі паўднёўцаў, але былі вымушаны пачаць адступленне, пераўтворанае ў ўцёкі. Да восені на ўсходнім тэатры ваенных дзеянняў Саюз меў добра ўзброенае войска пад правадырствам генерала Дж. Б. Маклелана, які стаў з 1 лістапада галоўнакамандуючым ўсіх армій. Маклелан апынуўся бясталентным ваеначальнікам, часта пазбягаў актыўных дзеянняў. 21 кастрычніка яго часткі былі разбітыя ў Болса-Блаф недалёка ад амерыканскай сталіцы. Вашынгтон стаў прыфрантавым горадам. Значна больш паспяхова ажыццяўлялася блакада марскога ўзбярэжжа Канфедэрацыі. Адным з яе наступстваў было захапленне 8 лістапада 1861 года брытанскага парахода «Трэнт», на борце якога знаходзіліся эмісары паўднёўцаў, што паставіла ЗША на грань вайны з Вялікабрытаніяй. У канцы 1861 года армія Поўначы налічвала каля 650 000 салдат. Але агульны план вядзення вайны («анаконда-план») прывёў да таго, што войскі былі раззасяроджаныя па ўсім вялізным фронце. У 1862 годзе найбольшага поспеху паўночнікі дамагліся на заходнім тэатры ваенных дзеянняў. У лютым-красавіку армія генерала У. С. Гранта, захапіўшы некалькі фартоў, выцесніла паўднёўцаў з Кентукі, а пасля цяжкіх баёў пры Шайло ачысціла ад іх Тэнэсі. Да лета быў вызвалены штат Місуры, і войскі Гранта ўвайшлі ў паўночныя раёны Місісіпі і Алабамы. Вялікае значэнне меў захоп 25 красавіка 1862 года (у ходзе сумеснай дэсантнай аперацыі частак генерала Б. Ф. Батлера і караблёў капітана Д. Фарагута) Новага Арлеана, важнага гандлёвага і стратэгічнага цэнтра. Канфедэрацыя была разрэзана на дзве часткі. Пад пагрозай захопу апынуўся Рычманд, але ўсё наступу фэдэралаў былі адбітыя з вялікімі стратамі. І толькі перакульвання частак з захаду дазволіла спыніць контрнаступленне канфедэратаў пад кіраўніцтвам генерала Лі. У 1862 годзе таксама адзначаны першым у гісторыі боем браняносных караблёў, які адбыўся 9 сакавіка ў берагоў Віргініі. {|align=center !bgcolor="#c0c0c0"|Генералы арміі Поўначы |- |<gallery perrow="6"> File:GeorgeMcClellan.jpeg|Джордж Маклелан File:Joseph Hooker - Brady-Handy--restored.jpg|Джозэф Хукер File:Ambrose Everett Burnside.jpg|Эмброўз Бернсайд File:Oliver Otis Howard.jpg|Олівер Ховард File:GenJFRenyolds.jpg|Джон Рэйнальдс File:George Gordon Meade.jpg|Джордж Мід </gallery> |} {|align=center !bgcolor="#c0c0c0"|Генералы арміі Поўдня |- |<gallery perrow="6"> File:Robert Edward Lee.jpg|Роберт Эдвард Лі File:Richard S Ewell.png|Рычард Юэл File:James Longstreet.jpg|Джэймс Лонгстрыт File:Image of Lieutenant General A.P. Hill.jpg|Эмброўз Хіл File:Stonewall Jackson.jpg|Джэксан «Каменная сцяна» File:John Bell Hood.jpg|Джон Худ </gallery> |} == Пералом у вайне == 30 снежня 1862 года Лінкальн падпісаў «Пракламацыя аб вызваленні» («Закон аб гомстэдах») рабоў з 1 студзеня наступнага года. Гэтая «Пракламацыя», як і рашэнне аб наборы неграў у армію, кардынальна змяніла мэты вайны: гаворка цяпер ішла аб знішчэнні рабства. Шлях рабства на «свабодныя зямлі» Захаду яшчэ раней зачыніў прыняты ў маі 1862 года [[Гомстэд-акт]]. Гэты акт падаваў права любому грамадзяніну краіны, які не ўдзельнічаў у мяцяжы супраць Злучаных Штатаў і аплаціў пошліну ў 10 долараў, заняць Гомстэд — кавалак зямлі ў 160 акраў (~64 га) пад ферму на свабодных землях. Пасля пяці гадоў пражывання на ўчастку, яго апрацоўкі і забудовы яна аддавалася бясплатна ва ўласнасць. Частыя паўстання рабоў, паспяховая марская блакада падрывалі эканоміку Поўдня. Невялікая прамысловасць не магла задаволіць усіх патрэб фронту. Адчуваўся недахоп у медыкаментах, зброі, ежы. У той жа час Поўнач гандлявала з Еўропай, прыязджалі новыя імігранты з Еўропы, працавалі на поўную магутнасць прамысловасць і сельская гаспадарка. ==Канчатковы этап == Апошнім буйным поспехам канфедэратаў стала бітва пад Чанселорсвіле вясной 1863 года, у ходзе якой 130000-я армія паўночнікаў пацярпела паразу ад 60000-ай арміі генерала Лі. Аднак чалавечыя і матэрыяльныя рэсурсы Поўначы былі велізарныя. Ужо ў пачатку ліпеня канфедэраты пацярпелі паразу пад Гетысбургам. У жніўні 1863 года армія Лі была адкінута да Віргініі. Восенню 1864 года была захоплена Атланта — адзін з найбуйнейшых прамысловых цэнтраў Поўдня. 9 красавіка 1865 года пасля крывавых баёў здаўся Рычманд. Праз месяц апошнія сілы канфедэратаў капітулявалі. Грамадзянская вайна скончылася. == Вынікі вайны == Страты Поўначы склалі амаль 360 тыс. чалавек забітымі і памерлі ад ран і больш 275 тыс. параненых. Канфедэраты страцілі, адпаведна, 258 тыс. і каля 100 тыс. чалавек. Толькі ваенныя выдаткі ўрада ЗША дасягнулі 3 млрд долараў. Вайна прадэманстравала новыя магчымасці ваеннай тэхнікі, уплыў на развіццё ваеннага мастацтва. Яна завяршылася перамогай Саюза. Забарона рабства была замацаваная трынаццатай папраўкай да Канстытуцыі ЗША, якая ўступіла ў сілу 18 снежня 1865 года (зрэшты, штат Місісіпі ратыфікаваў гэтую папраўку толькі ў 1995 годзе<ref>{{Cite web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1355/is_n21_v87/ai_16820758/ |title=Архіўная копія |access-date=9 ліпеня 2012 |archive-date=18 чэрвеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120618013725/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1355/is_n21_v87/ai_16820758/ |url-status=dead }}</ref>). У краіне былі створаны ўмовы для паскоранага развіцця прамысловай і сельскагаспадарчай вытворчасці, асваення заходніх зямель, умацаванне ўнутранага рынку. Вайна не вырашыла ўсіх праблем, якія стаялі перад краінай. Некаторыя з іх знайшлі рашэнне пры рэканструкцыі Поўдня, якая доўжылася да 1877 года. Іншыя праблемы, у тым ліку прадастаўленне каляровым насельніцтву роўных правоў з белымі, заставаліся нявырашанымі многія дзесяцігоддзі. == Статыстыка Грамадзянскай вайны ў ЗША == {| class="standard" style="text-align:right" |-align="center" !rowspan="2"| Бакі !rowspan="2"|Насельніцтва (1861 год) ||rowspan="2"| Мабілізавана ||rowspan="2"| Забіта ||rowspan="2"| Паранена !colspan="3"| Памерлі |-align="center" ! Ад ран || Ад хвароб || Іншыя прычыны |- |align="left"|'''[[ЗША]]''' ||22&nbsp;339&nbsp;968 ||2&nbsp;803&nbsp;300<ref>З іх бралі ўдзел у баявых дзеяннях 2&nbsp;667&nbsp;000 салдат.</ref> || 67&nbsp;058||275&nbsp;175||43&nbsp;012 || 194&nbsp;368 ||54&nbsp;682<ref>З іх 24&nbsp;8669 салдат памерла ў палоне і ў турмах, 24&nbsp;872 салдаты загінулі ў выніку няшчаснага выпадку, забойства або самагубства.</ref> |- |align="left"|'''[[Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі|КША]]''' ||9&nbsp;103&nbsp;332<ref>40%&nbsp;— [[афраамерыканцы]].</ref> ||1&nbsp;064&nbsp;200 ||67&nbsp;000 ||137&nbsp;000||27&nbsp;000 || 59&nbsp;000 ||105&nbsp;000 |- |align="left"|'''УСЯГО''' || '''31&nbsp;443&nbsp;300 ''' ||'''3&nbsp;867&nbsp;500''' ||'''134&nbsp;058''' ||'''412&nbsp;175 ''' ||'''70&nbsp;012''' ||'''253&nbsp;368''' ||'''163&nbsp;796''' |} == Гл. таксама == * [[Ку-клукс-клан]] == Літаратура == '''Першакрыніцы''' * United States. War Dept.: ''The War of the Rebellion: a Compilation of the Official Records of the Union and Confederate Armies'', Govt. Print. Off., Washington 1880–1901, 128 Bde. (online<ref>{{Cite web |url=http://ehistory.osu.edu/osu/sources/records/list.cfm |title=eHistory at OSU {{!}} Online Books {{!}} The Official Records of the Civil War |access-date=1 лютага 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090913062844/http://ehistory.osu.edu/osu/sources/records/list.cfm |archivedate=13 верасня 2009 |url-status=dead }}</ref>) * Southern Historical Society Papers CD-Rom, H-Bar Enterprises 1st Edition, 1997, ISBN 0-7639-0084-2 * Clarence Buel, Robert Underwood Johnson: ''Battles and Leaders of the Civil War'', Century Co, New York, 4 томи, 1884–1888 (свідчення учасників війни) '''Даведкавыя выданні''': * Marc Boatner III: ''Civil War Dictionary'', перше видання 1959, Vintage Books 1991, ISBN 0-679-73392-2 * Frederick Dyer: ''Compendium of the Civil War'', Morningside Bookshop, 1978, ISBN 0-89029-046-6 * David J. Eicher: ''The Civil War in Books: An Analytical Bibliography'', 1997, ISBN 0-252-02273-4. (коментована бібліографія) * William F. Fox: ''Regimental Losses in the American Civil War: A Treatise on the Extent and Nature of the Mortuary Losses in the Union Regiments'', u.a. Ebooksondisk.com, 2002, ISBN 1-932157-07-7 * Long E. B. Civil War Day by Day: An Almanac 1861–1865.&nbsp;— Garden City, 1971. * Bernd G. Längin: ''Der Amerikanische Bürgerkrieg. Eine Chronik in Bildern&nbsp;— Tag für Tag.'' Bechtermünz Verlag, ISBN 3-86047-900-8, auch Weltbild Verlag, Augsburg 1998. (ілюстроване видання, але без покажчиків) * James M. McPherson: ''The Atlas of the Civil War'', Running Press Book Publishers, Philadelphia 2005, ISBN 0-7624-2356-0. (шмат карт і фотаматэрыялаў, ход вайны, выбраныя бітвы) '''Агульныя агляды''' * Bruce Catton ''The Centennial History of the Civil War'', Garden City, Bd.1 ''The coming fury'' 1961, Bd.2 ''Terrible swift sword'' 1963, Bd.3 ''Never Call Retreat'' 1965, усі три томи в кишеньковому виданні: Pocket Book 1967 * Davies W. C. The Imperial Union: 1861–1865.&nbsp;— Garden City, 1982–1986.&nbsp;— Т. 1—3. * Shelby Foot: ''The Civil War. A Narrative'', 3 томи, New York 1958–1974, ISBN 0-7126-9812-4. * John Keegan ''The American Civil War: A military history'' * James M. McPherson: ''Battle Cry of Freedom. The Civil War Era,'' New York: Oxford University Press, 1988, ISBN 0-19-503863-0. * Бурин С.&nbsp;Н.&nbsp;На полях сражений гражданской войны в США.&nbsp;— М.: Наука, 1988. * Куропятник Г.&nbsp;П.&nbsp;Вторая американская революция.&nbsp;— М., 1961. * Иванов Р.&nbsp;Ф.&nbsp;Авраам Линкольн и Гражданская война в США.&nbsp;— М., 1964. * Маль К.&nbsp;М.&nbsp;Гражданская война в США 1861–1865.&nbsp;— М.: АСТ; Минск: Харвест, 2002.&nbsp;— 502 с.&nbsp;— ISBN 5-17-001875-4 == Спасылкі == {{Commons|Category:American Civil War}} * [http://www.civilwarhome.com/warstats.htm Statistical Summary of America’s Major Wars] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150408111610/http://www.civilwarhome.com/warstats.htm |date=8 красавіка 2015 }}{{ref-en}} * [http://users.erols.com/mwhite28/wars19c.htm#ACW Statistics of Wars, Oppressions and Atrocities of the Nineteenth Century (the 1800s). American Civil War (1861—65)]{{ref-en}} * [http://civilwarcauses.org/ Causes of the Civil War]. primary sources * [http://civil.war-letters.com/ Civil War Letters] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110813160107/http://civil.war-letters.com/ |date=13 жніўня 2011 }}&nbsp;— Primary Sources and First Person Accounts. * [http://sunsite.utk.edu/civil-war/reasons.html Declarations of Causes of Secession] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/19980128034930/http://sunsite.utk.edu/civil-war/reasons.html |date=28 студзеня 1998 }} * [http://teachingamericanhistory.org/library/index.asp?documentprint=76 Alexander Stephens' Cornerstone Speech] * [http://www.civilwarhome.com/lincolntroops.htm Lincoln's Call for Troops]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100103040842/http://civilwarhome.com/lincolntroops.htm |date=3 студзеня 2010 }} * [http://www.civil-war.net The Civil War Home Page] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080102180529/http://www.civil-war.net/ |date=2 студзеня 2008 }} * [http://www.sonofthesouth.net The Civil War]&nbsp;— website with more than 7,000 pages of Civil War content, including the complete run of Harper's Weekly newspapers from the Civil War. * [http://www.theuscivilwar.org The American Civil War] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100723153213/http://www.theuscivilwar.org/ |date=23 ліпеня 2010 }}&nbsp;— Detailed listing of events, documents, battles, commanders and important people of the US Civil War * [http://www.life.com/image/first/in-gallery/41622/civil-war-death-and-destruction Civil War: Death and Destruction] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100516104915/http://www.life.com/image/first/in-gallery/41622/civil-war-death-and-destruction |date=16 мая 2010 }}&nbsp;— slideshow by ''[[Life magazine]]'' * [http://www.archives.gov/research/civil-war/photos/index.html Civil War photos] at the National Archives and Records Administration * [http://www.loc.gov/pictures/search?st=grid&c=100&co=cwp View images] from the [http://www.loc.gov/pictures/collection/cwp/ Civil War Photographs Collection] at the Library of Congress * [http://sunsite.utk.edu/civil-war/generals.html University of Tennessee: U.S. Civil War Generals] * [http://www.pbs.org/civilwar ''The Civil War''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081024053430/http://www.pbs.org/civilwar/ |date=24 кастрычніка 2008 }}, a Public Broadcasting Service|PBS documentary by Ken Burns * Individual state's contributions to the Civil War: [http://www.militarymuseum.org/HistoryCW.html California], [http://www.floridamemory.com/OnlineClassroom/FloridaCivilWar/index.cfm Florida], [http://www.illinoiscivilwar.org/ Illinois #1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081112010121/http://www.illinoiscivilwar.org/ |date=12 лістапада 2008 }}, [http://www.rootsweb.com/~ilcivilw/ Illinois #2], [http://www.ohiocivilwar.com/ Ohio], [http://www.pacivilwar.com/ Pennsylvania] * [http://www.vlib.us/eras/civil_war.html WWW-VL: History: USA Civil War 1855–1865] * [http://www.civilwar.org Civil War Preservation Trust] * [http://www.gettysburg.edu/library/gettdigital/civil_war/civilwar.htm Civil War Era Digital Collection at Gettysburg College] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090811064152/http://www.gettysburg.edu/library/gettdigital/civil_war/civilwar.htm |date=11 жніўня 2009 }} This collection contains digital images of political cartoons, personal papers, pamphlets, maps, paintings and photographs from the Civil War Era held in Special Collections at Gettysburg College. * [https://web.archive.org/web/20070703201217/http://www.nps.gov/history/nr/twhp/wwwlps/lessons/73morgan/73morgan.htm ''«Fort Morgan and the Battle of Mobile Bay»'', a National Park Service Teaching with Historic Places (TwHP) lesson plan] * [http://tigger.uic.edu/~rjensen/prisons.htm «WWW Guide to Civil War Prisons» (2004)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100627223756/http://tigger.uic.edu/~rjensen/prisons.htm |date=27 чэрвеня 2010 }} * [http://www.brettschulte.net/CWBlog TOCWOC Civil War Blog] A group Civil War blog consisting of informed amateurs. * [http://cwba.blogspot.com/ Civil War Books and Authors Blog] A Civil War blog focusing mainly on book reviews. * [http://cwbn.blogspot.com/ Civil War Bookshelf] American Civil War historiography and publishing blogged daily by Dimitri Rotov. * [http://www.encyclopediaofalabama.org/face/Article.jsp?id=h-1429 American Civil War in Alabama, Encyclopedia of Alabama] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101027121919/http://encyclopediaofalabama.org/face/Article.jsp?id=h-1429 |date=27 кастрычніка 2010 }} * [http://www.gvsu.edu/library/digitalcollections/index.cfm?id=9A240EF6-E2F4-52AB-1F9B01D680D9DCFB Grand Valley State University Civil War digital collection] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100328222138/http://www.gvsu.edu/library/digitalcollections/index.cfm?id=9A240EF6-E2F4-52AB-1F9B01D680D9DCFB |date=28 сакавіка 2010 }} * [http://www.cnn.com/2009/LIVING/06/12/mf.civil.war/index.html Seven Civil War Stories Your Teacher Never Told You] by Eric Johnson, ''CNN'', June 12, 2009 * [http://www.cannonade.net/civil The American Civil War Timeline Project]&nbsp;— A community contributed project to, chronologically and geographically, map the events of the war. {{Войны XIX стагоддзя}} {{Гісторыя ЗША}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў ЗША| ]] [[Катэгорыя:Падзеі 12 красавіка|1861]] [[Катэгорыя:Красавік 1861 года|12]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 39cx68dquqmbw26x0na3h01mydjhnfh Генры Форд 0 46948 5211160 5158445 2026-10-04T01:27:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211160 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Форд}} {{Персона |імя = Генры Форд |арыгінал імя = {{lang-en|Henry Ford}} |выява = Henry_ford_1919.jpg |апісанне выявы = |апісанне = Генры Форд у 1919 годзе |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = вынаходнік, прамысловец |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{сцяг ЗША}} ЗША |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = [[Уільям Форд]] |маці = |муж = |мужа = Клара Джэйн Форд |дзеці = [[Эдсель Форд]] |узнагароды і прэміі = {{{!}} [[Медаль Эліята Крэсана]] (1928)<br/> [[Медаль Холі]] (1936)<br/> [[Вашынгтонская прэмія]] (1944) {{!}}{{Ордэн германскага арла}} {{!}}} |сайт = |рознае = заснавальнік кампаніі [[Ford]] Motor Company }} '''Генры Форд''' ({{lang-en|Henry Ford}}; {{ДН|30|7|1863}} — {{ДС|7|4|1947}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] прамысловец, уладальнік заводаў па вытворчасці [[Аўтамабіль|аўтамабіляў]] па ўсім свеце, вынаходнік, аўтар 161 патэнта ЗША. Яго лозунг — «аўтамабіль для ўсіх»; завод Форда выпускаў найболей танныя аўтамабілі ў пачатку эпохі аўтамабілебудавання. Кампанія «[[Ford|Ford Motor Company]]» існуе дасёння. Генры Форд вядомы таксама тым, што ўпершыню стаў выкарыстоўваць прамысловы [[канвеер]] для [[струменная вытворчасць|струменнай вытворчасці]] аўтамабіляў. Насуперак пашыранай памылцы, канвеер выкарыстоўвалі і да гэтага, у тым ліку для масавай вытворчасці. Аднак Генры Форд першым «паставіў на канвеер» тэхнічна складаную, то бок прадукцыю, якая патрабуе ў тэхнічнай падтрымцы на працягу ўсяго тэрміну эксплуатацыі — аўтамабіль. Кніга Форда «[[Маё жыццё, мае дасягненні]]» з’яўляецца класічным творам па навуковай арганізацыі працы. У [[1924]] годзе кніга «Маё жыццё, мае дасягненні» была выдадзена ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Гэта кніга стала крыніцай такой складанай палітэканамічнай з’явы, як [[фардызм]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і эмігрантаў з [[Ірландыя|Ірландыі]], якая жыла на ферме ў наваколлі [[Дэтройт]]а. Калі яму выканалася 16 гадоў, ён уцёк з дому і з’ехаў працаваць у Дэтройт. У [[1891]]—[[1899]] гадах выконваў абавязкі інжынера-механіка, а пазней і галоўнага інжынера ў «Электрычнай кампаніі Эдысана» (Edison Illuminating Company). У 1893 годзе ў вольны ад працы час сканструяваў свой першы аўтамабіль. З 1899 па [[1902]] год быў суўласнікам «Дэтройцкай аўтамабільнай кампаніі», але з-за нязгод з астатнімі ўладальнікамі фірмы пайшоў з яе і ў [[1903]] годзе заснаваў [[Ford|Форд Матор Компані]], якая спачатку выпускала аўтамабілі пад маркай Ford A. «Форд матор компані» стукнулася з канкурэнцыяй сіндыката аўтамабілебудаўнікоў, што прэтэндаваў на манаполію ў гэтай сферы. У 1879 г. Дж. Б. Сэлдэн запатэнтаваў праект аўтамабіля, які не быў пабудаваны; ён утрымваў толькі апісанне асноўных прынцыпаў. Першы ж выйграны ім судовы працэс пра парушэнне патэнтавага права заахвоціў уладальнікаў шэрага аўтамабілебудаўнічых кампаній набыць адпаведныя ліцэнзіі і стварыць «асацыяцыю законных фабрыкантаў». Судовы працэс супраць «Форд матор компані», ініцыяваны Сэлдэнам, доўжыўся з 1903 па 1911 г. «Законныя фабрыканты» пагражалі выклікам у суд пакупнікам аўтамабіляў Форда. Але той дзеяў мужна, публічна абяцаючы сваім пакупнікам «дапамогу і абарону», хоць фінансавыя магчымасці «законных фабрыкантаў» нашмат перавышалі яго ўласныя. У 1909 г. Форд прайграў працэс, але пасля перагляду справы суд вырашыў, што ніводзін з аўтамабілебудаўнікоў не парушаў правы Сэлдэна, бо імі выкарыстоўваўся рухавік іншай канструкцыі. Манапольнае аб’яднанне тут жа распалася, а Генры набыў рэпутацыю змаганца за інтарэсы спажыўцоў<ref>[http://historystudies.org/2012/07/shpotov-b-m-genri-ford/ Шпотов Б. М. Генри Форд стр.58] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160623234431/http://historystudies.org/2012/07/shpotov-b-m-genri-ford/ |date=23 чэрвеня 2016 }}</ref>. Найбольшы поспех прыйшоў да фірмы пасля пачатку выпуску мадэлі [[Ford Model T|Ford T]] у [[1908]] годзе. У 1910 годзе Форд пабудаваў і запусціў самы сучасны завод у аўтамабільнай прамысловасці — добра асветлены і добра вентыляваны «Хайланд парк». На ім у красавіку 1913 года пачаўся першы эксперымент па выкарыстанні зборачнага канвеера. Першай зборачнай адзінкай, сабранай на канвееры, стаў генератар. Прынцыпы, апрабаваныя пры зборцы генератара, ужылі да ўсяго рухавіка ў цэлым. Адзін працоўны вырабляў рухавік за 9 гадзін 54 хвіліны. Калі зборка была падзелена на 84 аперацыі, вырабляных 84 працоўнымі, тое час зборкі рухавіка скараціўся больш, чым на 40 хвілін. Пры старым спосабе вытворчасці, калі аўтамабіль, збіраўся на адным месцы, на зборку шасі сыходзілі 12 гадзін 28 хвілін працоўнага часу. Была ўсталявана рухомая платформа і розныя часткі шасі паступалі ці з дапамогай крукоў, падвешаных на ланцугах, ці на невялікіх маторных калясках. Тэрмін вырабу шасі скараціўся больш за ўдвая. Праз год (у 1914 годзе) кампанія падняла вышыню зборачнай лініі да пояса. Пасля гэтага не замарудзілі з’явіцца два канвееры — адзін для высокіх і адзін для нізкіх узростам. Эксперыменты пашырыліся на ўвесь вытворчы працэс у цэлым. Праз некалькі месяцаў працы зборачнага канвеера час, патрэбны для выпуску мадэлі Т скараціўся з 12 гадзін да дзвюх і менш<ref>Добротворский И. Л. Деньги и власть или 17 историй успеха. Психологические портреты. Москва. 2004</ref>. [[Файл:Ford fertigung 1923.jpg|left|thumb|200px|Зборачны канвеер на заводзе Форда ў Дэтройце, 1923 год.]] Дзеля ажыццяўлення цвёрдага кантролю Форд стварыў поўны цыкл вытворчасці: ад здабычы руды і выплавы металу да выпуску гатовага аўтамабіля. У 1914 годзе ўвёў самую высокую ў ЗША мінімальную заработную плату — 5 долараў у дзень, дапусціў працоўных да ўдзелу ў прыбытках кампаніі, пабудаваў узорнае працоўнае мястэчка, але аж да 1941 года не дазваляў ствараць прафсаюзы на сваіх заводах. У 1914 годзе заводы карпарацыі пачалі працаваць кругласуткава ў тры змены па 8 гадзін, замест дзвюх змен па 9 гадзін, што дазволіла забяспечыць працай дадаткова некалькі тысяч чалавек. «Падвышаная зарплата» ў 5 долараў не была гарантавана кожнаму: працоўны павінен быў траціць сваю зарплату разумна, на ўтрыманне сем’і, калі ж ён прапіваў грошы, яго звальнялі. Гэтыя правілы захоўваліся ў карпарацыі аж да перыяду [[Вялікая дэпрэсія|Вялікай Дэпрэсіі]]<ref>[http://archive.svoboda.org/programs/BM/1999/top10/bm.t1.asp Генри Форд и первый автомобиль для миллионов. Радио Свобода]</ref>. У пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Форд з групай пацыфістаў па сваёй ініцыятыве прыплыў у Еўропу на караблі «Оскар-2» як пасланец свету, пераконваючы ўсіх як мага хутчэй спыніць вайну. Ён быў жорстка абсмяяны еўрапейскімі газетамі і вярнуўся ў ЗША<ref>{{артыкул|аўтар= Клевалина, Н.|загаловак= Генри Форд, король всея Америки|спасылка= http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/1790/|мова= |выданне= Вокруг света|месца= |выдавецтва= |год= 2005|нумар= 2 (2)|старонкі= |isbn= |issn=}}</ref>. Аднак увесну 1917 года, калі Амерыка ўступіла ў вайну на боку Антанты, Форд змяніў свае пагляды. Заводы Форда сталі выконваць ваенныя заказы. Апроч аўтамабіляў завярнулася вытворчасць адгазнікаў, касак, цыліндраў для авіяматораў «Ліберці», а ў самым канцы вайны — лёгкіх танкаў і нават падвадных лодак. Пры гэтым Форд заявіў, што не збіраецца нажывацца на венных заказах і верне дзяржаве атрыманы ім прыбытак. І хоць няма пацверджання, што гэта абяцанне было Фордам выканана, яно было ўхвалена амерыканскім грамадствам<ref>[http://historystudies.org/2012/07/shpotov-b-m-genri-ford/ Шпотов Б. М. Генри Форд стр. 67-68] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160623234431/http://historystudies.org/2012/07/shpotov-b-m-genri-ford/ |date=23 чэрвеня 2016 }}</ref>. У 1925 годзе Форд стварыў уласную авіякампанію, пазней названую Ford Airways. Апроч гэтага Форд пачаў субсідыяваць фірму Уільяма Стаўта, а ў жніўні 1925 года купіў яе і сам заняўся вытворчасцю авіялайнераў. Першым прадуктам яго прадпрыемства стаў трохматорны Ford 3-AT Air Pullman. Найболей паспяховай апынулася мадэль [[Ford Trimotor]] (Форд Трыматор) па мянушцы «Бляшаны Гусак» ({{lang-en|Tin Goose}}), пасажырскі самалёт, суцэльнаметалічны трохматорны манаплан, што вырабляўся серыйна ў 1927—1933 кампаніяй Генры Форда Ford Airplane Company. Усяго былі выпушчаны 199 асобнікаў. Ford Trimotor знаходзіўся ў эксплуатацыі да 1989 года<ref>[http://www.airwar.ru/enc/cw1/trimotor4.html 4-AT Tri-Motor в Авиационной энциклопедии]</ref>. У 1928 годзе Форду ўручана [[медаль Эліата Крэсана]] Інстытута Бенджаміна Франкліна за рэвалюцыйныя дасягненні ў аўтамабільнай прамысловасці і індустрыйнае лідарства. Ён заставаўся кіраўніком кампаніі да 1930-х гадоў, калі з-за нязгод з прафсаюзамі і кампаньёнамі ён перадаў справы свайму сыну Эдселу, але пасля яго смерці ў [[1943]] годзе зноў вярнуўся на пост кіраўніка фірмы. У [[1945]] годзе Генры Форд канчаткова перадаў кіраванне кампаніяй свайму ўнуку [[Генры Форд II|Генры Форду II]]. Сканаў [[7 красавіка]] [[1947]] года ва ўзросце 83 гадоў == Пагляды і перакананні == === Эканамічная палітыка на прадпрыемстве === Форд быў адным з першых, хто рэалізаваў на практыцы ідэі [[Капіталізм дабрабыту|капіталізму дабрабыту]] ({{lang-en|welfare capitalism}}), скіраваныя на паляпшэнне ўмоў жыцця працоўных{{sfn|Форд|с=20|2014|loc=Падвышэнне заработнай платы атрымваецца шляхам павелічэння вытворчасці, а павялічыць вытворчасць магчыма толькі шляхам зніжэння спаганяемых з пакупніка цэн. …Вырабляеце рэчы так, каб малазабяспечаныя людзі лёгка маглі купляць іх. }} і на скарачэнне [[Плыннасць кадраў|плыннасці кадраў]], з-за якой многія падраздзяленні наймалі па 300 чалавек у год для запаўнення 100 [[Працоўнае месца|працоўных месцаў]]. Акцэнт рабіўся на эфектыўнасці — то бок на найманні і ўтрыманні лепшых супрацоўнікаў<ref>Nevins and Hill (1957) 2:508-40</ref>. У 1914 годзе Форд рэалізаваў даволі радыкальнае для таго часу рашэнне, усталяваўшы памер зарплаты працоўных на роўні ў 5 долараў за працоўны дзень (што ў пераліку на сучаснасць эквівалентна прыблізна 110 доларам ЗША); гэта павялічыла стаўкі большасці яго супрацоўнікаў больш за ўдвая{{sfn|Форд|с=11|2014}}. Рашэнне апынулася прыбытковым: плыннасць кадраў была пераадолена, і лепшыя працоўныя [[Дэтройт]]а пачалі канцэнтравацца на прадпрыемстве Форда, за кошт чаго павялічылася [[прадукцыйнасць працы]] і скараціліся выдаткі на навучанне кадраў<ref>Nevins, ''Ford'' 1:528-41</ref><ref>Watts, ''People’s Tycoon,'' pp. 178-94</ref>. Апроч таго, тэм жа рашэннем быў усталяваны скарочаны [[працоўны тыдзень]], спачатку 48-гадзінны (6 дзён па 8 гадзін)<ref name="Ford_Crowther_1922_p126">{{Harvnb|Ford|Crowther|1922}}, [http://books.google.com/books?id=4K82efXzn10C&pg=PA126#v=onepage&f=false p. 126].</ref>, а потым 40-гадзінны (5 дзён па 8 гадзін)<ref>Samuel Crowther [http://www.worklessparty.org/timework/ford.htm Henry Ford: «Why I Favor Five Days' Work With Six Days' Pay»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130102170705/http://www.worklessparty.org/timework/ford.htm |date=2 студзеня 2013 }} ''World’s Work,'' October 1926 pp. 613—616</ref>. На той момант у Дэтройце стаўкі заработных плат ужо былі даволі высокія, аднак дзеяння Форда вымусілі яго канкурэнтаў яшчэ больш павялічыць іх, каб не пазбавіцца лепшых супрацоўнікаў<ref>Watts, ''People’s Tycoon,'' pp. 193-94</ref>. У разуменні самага Форда, кампанія такім чынам падзялялася [[прыбытак|прыбыткам]] з працаўнікамі<ref name="Ford_Crowther_1922_pp126-130">{{Harvnb|Ford|Crowther|1922}}, [http://books.google.com/books?id=4K82efXzn10C&pg=PA126#v=onepage&f=false pp. 126—130].</ref>, што дазваляла ім, прыкладам, набываць выпусканыя фірмай аўтамабілі. У канчатковым рахунку памянёная палітыка зрабіла станоўчы ўплыў і на [[Эканоміка|эканоміку]] у цэлым. На ўдзел у прыбытку маглі вылічваць супрацоўнікі, якія прапрацавалі ў кампаніі больш 6 месяцаў і не адыходзілі ад вызначаных правіл паводзін, усталяваных «грамадскім дэпартаментам» кампаніі. У прыватнасці, пад панятак непрыстойных паводзін траплялі злоўжыванне [[Алкагольныя напоі|алкаголем]], [[азартныя гульні]], нявыплата [[Аліменты|аліментаў]] і т.п. У штаце дэпартамента налічваліся 50 спецыялістаў, якія сачылі за выкананнем паказаных карпарацыйных стандартаў. Пазней, у [[1922]] годзе, Форд адхіліўся ад найболей дакучлівых формаў кантролю над супрацоўнікамі, прызнаўшы, што ўварванне ў [[асабістае жыццё]] людзей, хай нават і для падвышэння іх дабрабыту, ужо не адпавядае вымогам часу<ref name="Ford_Crowther_1922_p130">{{Harvnb|Ford|Crowther|1922}}, [http://books.google.com/books?id=4K82efXzn10C&pg=PA130#v=onepage&f=false p. 130].</ref>. === Дачыненне да прафсаюзаў === Форд выступаў супраць [[Прафесійны саюз|прафесійных з’яднанняў працаўнікоў]]. Свае гледжанні па гэтым пытанні ён вытлумачыў у кнізе «Маё жыццё і праца»<ref name="Ford_Crowther_1922_pp253-266">{{Harvnb|Ford|Crowther|1922}}, [http://books.google.com/books?id=4K82efXzn10C&pg=PA253#v=onepage&f=false pp. 253—266].</ref>. На думку Форда, яны знаходзіліся пад залішне істотным уплывам з боку некаторых лідараў, якія, нягледзячы на добрыя намеры, у выніку прыносілі працоўным больш шкоды, чым карысці. Многія з іх жадалі скараціць прадукцыйнасць працы для скарачэння [[Беспрацоўе|беспрацоўя]]; Форд бачыў у гэтым супярэчнасць, бо, на яго пагляд, ніякі эканамічны дабрабыт не быў магчыма без прадукцыйнасці вытворчасці. Ён быў упэўнены, што высокая прадукцыйнасць, хай і паўплываўшы негатыўна на колькасць даступных [[Вакансія|вакансій]], у канчатковым рахунку зробіць стымуляцыйны ўплыў на эканоміку ў цэлым, у выніку чаго новыя працоўныя месцы ўсё адно паўстануць — ці ў дадзенай [[Карпарацыя|карпарацыі]], ці ў некаторай іншай. Апроч таго, Форд меркаваў, што кіраўнікамі прафзвязаў кіраваў «заганны стымул» ({{lang-en|perverse incentive}}) пагоршыць грамадска-эканамічны крызіс дзеля падтрымання і ўмацавання ўласнай улады. У той жа час ён не сумняваўся, што разумныя [[Менеджар|кіраванцы]], наадварот, будуць матываваны на карэктныя ўчынкі, бо такая лінія паводзін будзе спрыяць павелічэнню іх уласнага прыбытку (зрэшты, Форд прызнаваў, што некаторыя кіраўнікі занадта дрэнна разбіраюцца ў [[менеджмент|менеджменце]], каб усвядоміць вышэйзгаданы факт). Па яго думцы, з часам добрыя кіраўнікі, здольныя выстаяць перад атакамі як злева (з боку [[сацыяліст]]аў), так і справа (з боку [[рэакцыянер]]аў), змаглі б сфармаваць такую грамадска-эканамічную сістэму, дзе ні кепскае кіраўніцтва, ні дрэнныя прафсаюзы не знайшлі б сабе апоры. Ford Motor стала апошнім аўтавытворцам у Дэтройце, які прызнаў [[Аб’яднаны прафсаюз працоўных аўтамабільнай прамысловасці]] ({{lang-en|United Auto Workers}}, UAW). У красавіку [[1941]] года адбыўся арганізаваны прафсаюзам [[сядзячы страйк]], з-за якога спынілася вытворчасць на заводзе [[River Rouge, завод|River Rouge]]; рэакцыя Форда ледзь не займела разбуральнае дзеянне на кампанію, аднак, паводле сведчанняў сучаснікаў, яго жонка Клара пераканала кіраўніка фірмы змяніць пазіцыю<ref name="Sorensen1956pp266-272">{{Harvnb|Sorensen|1956|pp=266–272}}.</ref>. У чэрвені 1941 года было падпісана вельмі ліберальнае пагадненне паміж кампаніяй Форда і UAW. === Антысемітызм і падтрымка нацыстаў === У 1918 годзе Форд набыў газету «Дырбарн індэпендэнт» ({{lang-en|The Dearborn Independent}}), у якой з 22 мая 1920 года<ref name="hadassa"/> публікаваліся антысеміцкія артыкулы, а таксама па частках поўны тэкст [[Пратаколы сіёнскіх мудрых|Пратаколаў сіёнскіх мудрых]]. У лістападзе 1920 года падборка артыкулаў з «Дырбарн індэпендэнт» была апублікавана асобнай кнігай пад назвай «[[Міжнароднае яўрэйства]]», якую пазней актыўна выкарыстоўвала [[Нацызм|нацысцкая]] [[прапаганда]]<ref name="yazib">{{Cite web |url=http://www.yazib.org/yz010009.html |title=Американские учителя Гитлера |access-date=9 ліпеня 2016 |archive-date=1 снежня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101201092251/http://yazib.org/yz010009.html |url-status=dead }}</ref>. 16 студзеня 1921 года 119 бачных амерыканцаў, улучаючы 3 прэзідэнтаў, 9 дзяржсакратароў, 1 кардынала і мноства іншых дзяржаўных і грамадскіх дзеячаў ЗША, апублікавалі адкрыты ліст з асуджэннем [[антысемітызм]]у Форда<ref name="hadassa">{{Cite web |url=http://jhist.org/shoa/hadassa22.htm |title=Личная война Генри Форда против евреев |access-date=9 ліпеня 2016 |archive-date=11 студзеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111121841/http://jhist.org/shoa/hadassa22.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="basin">{{артыкул|аўтар=[[Якаў Зіноўевіч Басін]].|загаловак=Еврейский вопрос и эмиграционная политика Германии и США в 1933-38 гг.|спасылка=http://berkovich-zametki.com/2009/Zametki/Nomer16/Basin1.php|выданне=Заметки по еврейской истории|тып=Журнал|год=кастрычнік 2009|выпуск=16 (119)}}</ref>. У 1927 годзе Форд скіраваў у амерыканскую прэсу ліст з прызнаннем сваіх памылак<ref name="hadassa"/>. {{пачатак цытаты}}Як чалавек гонару я лічу сваім абавязкам прынесці выбачэнні за ўсе благія ўчынкі, дасканалыя мною ў дачыненні яўрэяў, маіх суграмадзянаў і братоў, і прашу ў іх прабачэнні за тую шкоду, які я прычыніў ім без любой на тое прычыны. Я зракаюся ад крыўдных вінавачанняў у іх адрас, бо ў дзеяннях маіх была хлусня, а таксама даю поўную гарантыю, што з гэтага часу яны могуць чакаць ад мяне толькі праяву сяброўства і добрай волі. Не кажучы ўжо пра тое, што памфлеты, якія шырыліся ў ЗША і за мяжой, будуць выняты са абарачэння.{{канец цытаты|крыніца=}} Генры Форд аказваў сур’ёзную фінансавую падтрымку [[НСДАП]]<ref>Хайм Ч. «На процессе над Гитлером в 1924 году Эрхард Ауэр из ландтага Баварии свидетельствовал, что Форд оказывал Гитлеру финансовую поддержку»</ref><ref>Басин Я. «Гитлер гордился дружбой с Г. Фордом, фамильярно называл его Генрихом и не раз говорил о том, что тот оказывает финансовую поддержку его движению»</ref>, яго партрэт вісеў у мюнхенскай рэзідэнцыі [[Гітлер]]а<ref>Henry Ford and the Jews: the Mass Production of Hate by Neil Baldwin. Public Affairs. New York. 2001</ref>. Форд быў адзіным амерыканцам, якога Гітлер з захапленнем згадваў у сваёй кнізе «Мая барацьба»<ref name="yazib"/><ref>{{кніга|аўтар=Michael Kellogg.|загаловак=The Russian Roots of Nazism White Émigrés and the Making of National Socialism, 1917–1945|спасылка=http://www.thechristianidentityforum.net/downloads/Russian-Nazism.pdf|выдавецтва=Cambridge University Press|год=2008|серыя=New Studies in European History|allpages=344|isbn=9780521070058|pages=203|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150503012732/http://www.thechristianidentityforum.net/downloads/Russian-Nazism.pdf|archivedate=3 мая 2015}}</ref>. Анета Энтана з «Дэтройт Ньюз» брала ў Гітлера інтэрв’ю ў 1931 годзе і адзначыла партрэт Генры Форда ў яго над працоўным сталом. «Генры Форда я лічу сваім натхніцелем», — адгукнуўся Гітлер пра амерыканскага аўтамабільнага магната<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-srv/national/daily/nov98/nazicars30.htm Ford and GM Scrutinized for Alleged Nazi Collaboration]</ref>. З 1940 года завод Форда, размешчаны ў [[Пуасі]] на акупаванай немцамі тэрыторыі [[Францыя|Францыі]], пачаў вырабляць авіяцыйныя рухавікі, грузавыя і легкавыя аўтамабілі, што паступалі на ўзбраенне [[вермахт]]а. На допыце ў 1946 годзе нацысцкі дзеяч Карл Крах, што працаваў у гады вайны ў кіраўніцтве філіяла аднаго з прадпрыемстваў Форда ў Германіі, заявіў, што дзякуючы таму, што Форд супрацоўнічаў з нацысцкім рэжымам, «яго прадпрыемствы не былі канфіскаваны»<ref>Хайм Ч. Торговля с врагом. М., 1985. С. 129.</ref>. Тэма ўплыву Форда і яго кнігі на нямецкіх нацыянал-сацыялістаў даследавана Нэйлам Болдуінам у кнізе «Генры Форд і яўрэі: канвеер нянавісці». Болдуін паказвае, што публікацыі Форда былі важнай крыніцай уплыву на маладых нацыстаў у Германіі<ref>[http://books.google.com/books?id=dLepLrhKU-AC Henry Ford and the Jews: the Mass Production of Hate]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Аналагічнай думкі прытрымліваецца аўтар кнігі «Генры Форд і яўрэі» Алберт Лі<ref name="yazib"/>. == Супраца са СССР == Першы серыйны савецкі трактар — «[[Фордзон-Пуцілавец]]» (1923 г.) — перапрацаваны для вытворчасці на [[Кіраўскі завод|Пуцілаўскім заводзе]] і эксплуатацыі ў СССР фордаўскі трактар маркі «Форд зон» ([[Fordson]]); будаванне [[Горкаўскі аўтазавод|Горкаўскага аўтазавода]] (1929—1932 гг.), рэканструкцыя Маскоўскага завода [[АМО ЗІЛ|АМО]] ў гады першай пяцігодкі, рыхтоўля персаналу для абодвух заводаў былі ажыццёўлены пры падтрымцы спецыялістаў «Форд мотарс» на падставе пагаднення зняволенага паміж Урадам СССР і фірмай Форда. == Сям’я == [[Файл:12c Henry Ford USA stamp.jpg|справа|200px|Генры Форд на паштовай марцы ЗША [[1968]] года]] '''Бацькі''' * Бацька — [[Уільям Форд]] (1826—1905) * Маці — Мары Літагот (O’Hern) Ford (~1839—1876) '''Браты''' * Джон Форд (~1865—1927) * Вільям Форд (1871—1917) * Роберт Форд (1873—1934) '''Сёстры''' * Маргарэт Форд (1867—1868) * Джэйн Форд (~1868—1945) '''Жонка і дзеці''' * Жонка — Клара Джэйн Форд (у дзявоцтве Браянт), ([[1866]]—[[1950]]). * Адзіны сын — [[Эдсел Браянт Форд]], прэзідэнт Ford Motor Company з [[1919]] па [[1943]]. '''Нашчадкі''' * Унук бізнесмена таксама меў імя Генры Форд. Для адрознення са сваім дзедам яго завуць [[Генры Форд II]]. * У наш час старшынёй савет дырэктараў кампаніі «Форд Матор Компані» з’яўляецца [[праўнук]] Генры Форда — [[Уільям Клэй Форд Малодшы]] (William Clay «Bill» Ford Jr.) (1957 г.н.) == Дадатковая інфармацыя == * Фордаўскі падыход крытыкавалі за «абезасабленне»; у парадыйнай форме ён апісаны ў рамане [[Олдас Хакслі|О. Хакслі]] «[[Цудоўны новы свет]]», дзе грамадства арганізавана па канвеерным прынцыпе Форда (людзі падзяляюцца на пяць катэгорый: альфа, бэта, гама, дэльта і эпсілан) і летазлічэнне вядзецца з года выпуску мадэлі аўтамабіля «Форд Т». Замест «ёй-бог» прынята выраз «ёй-Форд». Прынята хрысціцца літарай «Т» у гонар аўтамабіля мадэлі «Т». * Біяграфія Генры Форда апісана ў аповесці [[Эптан Біл Сінклер|Эптана Сінклера]] «Аўтамабільны кароль». * Генры Форд быў перакананым прыхільнікам тэорыі [[Рэінкарнацыя|рэінкарнацыі]]. У прыватнасці, ён лічыў, што ў сваім апошнім увасабленні загінуў як салдат у [[Бітва пры Гетысбергу|Бітве пры Гетысбергу]]. Форд апісвае свае вераванні ў наступнай цытаце з часопіса ''[[San Francisco Examiner]]'' ад [[26 жніўня]] [[1928]] года: {{цытата|Я прыняў тэорыю рэінкарнацыі, калі мне было дваццаць шэсць гадоў. Рэлігія не давала мне тлумачэння дадзенага феномена, а праца не прыносіла поўнага задавальнення. Праца не мае ніякага сэнсу калі досвед, назапашаны ў адным жыцці, мы не можам выкарыстаць у іншым. Калі я адкрыў для сябе рэінкарнацыю, гэта было падобна выяўленню сусветнага плана, — я ўсвядоміў, што зараз існаваў рэальны шанец ужыццявіць мае ідэі. Я больш не быў абмежаваны часам, я перастаў быць яго рабом. Геній — гэта досвед. Некаторыя, падобна, лічаць, што гэта дарунак ці талент, на самай жа справе гэта плён досведу, назапашанага за многія жыцці. Некаторыя душы старэй чым іншыя і адпаведна ведаюць больш. Адкрыццё панятку рэінкарнацыі супакоіла мой розум. Калі вы запісваеце гэту гутарку, напішыце, што гэта дапамагае супакоіць розум. Я б вельмі хацеў падзяліцца з усімі супакаеннем, якое прыносіць такое бачанне жыцця.}} * На варотах яго заводаў была вывешана надпіс: «Помні, што Бог стварыў чалавека без запасных частак». * У аўтабіяграфіі Форд пісаў: {{пачатак цытаты}} Кожны пакупнік можа набыць аўтамабіль афарбаваны ў любы колер, які толькі пажадае, але пакуль гэты колер — чорны<ref>{{cite web|url=http://lib.ru/MEMUARY/ZHZL/ford.txt|title=Моя жизнь, мои достижения|author=Г. Форд.|publisher=lib.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111120034254/http://lib.ru/MEMUARY/ZHZL/ford.txt|archivedate=20 лістапада 2011|accessdate=9 ліпеня 2016|url-status=dead}}</ref> {{oq|en| Any customer can have a car painted any color that he wants so long as it is black.}} {{канец цытаты}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Беляев Н. З.'' Генри Форд — 1935 год. — 264 с. ([[Жизнь замечательных людей]]) * Слоун А. Автомобильные войны * Шпотов Б. М. Генри Форд. Жизнь и бизнес., М, ООО «КДУ», 2005, ISBN 5-98227-016-4 * Шпотов Б. М. Генри Форд. — Вопросы истории. — 1995. — № 4. — С. 57-77. * {{кніга | аўтар = Форд Генри | загаловак = Моя жизнь | месца = М. | выдавецтва = АСТ | год = 2014 | старонак = 352 | isbn = 978-5-17-087216-9 | ref = Форд }} * {{citation | last1 = Ford | first1 = Henry | last2 = Crowther | first2 = Samuel | year = 1922 | title = My Life and Work | publisher = Garden City Publishing Company, Inc | location = Garden City, New York, USA | url = http://www.gutenberg.net/etext/7213 | postscript = | access-date = 16 кастрычніка 2023 | archive-date = 12 кастрычніка 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081012023511/http://gutenberg.net/etext/7213 | url-status = dead}} * {{Citation | last1 = Sorensen | first1 = Charles E.; with Williamson, Samuel T. | year = 1956 | title = My Forty Years with Ford | publisher = Norton | location = New York, New York, USA | lccn = 56010854}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * Генри Форд «Моя жизнь. Мои достижения» (советское издание). http://reosh.ru/wp-content/uploads/2014/08/Форд-Генри-Моя-жизнь-мои-достижения-1924.pdf {{gutenberg|no=7213|name=My Life and Work by Henry Ford}} * [http://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/films/henryford/ Henry Ford] — документальный фильм программы ''American Experience'' ([[Public Broadcasting Service]]) * [http://www.hfha.org/ Henry Ford Heritage Association] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Форд Генры}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Прамыслоўцы ЗША]] [[Катэгорыя:Канструктары аўтамабіляў]] [[Катэгорыя:Ford]] [[Катэгорыя:Самавукі]] [[Катэгорыя:Інжынеры ЗША]] [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі]] [[Катэгорыя:Члены Нацыянальнай залы славы вынаходнікаў]] 3yw9vp9oinqog8rxfg81ipm2kn3otf3 Грыцэвічы (Клецкі раён) 0 48012 5211122 5128911 2026-10-03T20:45:24Z Modallwmbw 165843 5211122 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Грыцэвічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = Беларусь |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Hrycevičy, Pietrapaŭłaŭskaja. Грыцэвічы, Петрапаўлаўская (D. Strukov, 1864-67).jpg |подпіс = Свята-Петра-Паўлаўская царква, малюнак Дз. Струкава |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 58|lat_sec = 50 |lon_dir = E|lon_deg = 26|lon_min = 43|lon_sec = 6 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Клецкі |сельсавет = Грыцэвіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 178 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 1793 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Hrycevičy (Klieck District) |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243002625 }} {{Значэнні2|Грыцэвічы}} '''Грыцэ́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hrycevičy}}, {{lang-ru|Грицевичи}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909n0024474&q_id=7157929|title=Решение Клецкого районного Совета депутатов от 25 мая 2009 года № 129 «О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки»}}</ref> у [[Клецкі раён|Клецкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Грыцэвіцкі сельсавет|Грыцэвіцкага сельсавета]]. Насельніцтва — каля 700 чалавек. Знаходзіцца на левым беразе ракі [[Лань (рака)|Лань]], за 12 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад [[Клецк|Клецка]], за 139 км ад [[Мінск]]а<ref name="bel5">{{Крыніцы/БелЭн|8|||457}}</ref>, каля аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-by|Р|42}}<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=30|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1997 — 602 жыхары, 246 двароў<ref name="bel5" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|||457}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Hrycevičy (Klieck District)}} * {{ГБ|http://globustut.by/gricevichi/index.htm}} {{Грыцэвіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Грыцэвіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клецкага раёна]] 24ik4y6i4298ud4dddj11uc46fddrva 5211189 5211122 2026-10-04T07:52:15Z M.L.Bot 261 5211189 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Грыцэвічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = Беларусь |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Hrycevičy, Pietrapaŭłaŭskaja. Грыцэвічы, Петрапаўлаўская (D. Strukov, 1864-67).jpg |подпіс = Свята-Петра-Паўлаўская царква, малюнак Дз. Струкава |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 58|lat_sec = 50 |lon_dir = E|lon_deg = 26|lon_min = 43|lon_sec = 6 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Клецкі |сельсавет = Грыцэвіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 178 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 1793 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Hrycevičy (Klieck District) |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243002625 }} {{Значэнні2|Грыцэвічы}} '''Грыцэ́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hrycevičy}}, {{lang-ru|Грицевичи}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909n0024474&q_id=7157929|title=Решение Клецкого районного Совета депутатов от 25 мая 2009 года № 129 «О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки»}}</ref> у [[Клецкі раён|Клецкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Грыцэвіцкі сельсавет|Грыцэвіцкага сельсавета]]. Насельніцтва — каля 700 чалавек. Стаіць на левым беразе [[Лань (рака)|Лані]], за 12 км на паўднёвы ўсход ад [[Клецк|Клецка]], за 139 км ад [[Мінск]]а<ref name="bel5">{{Крыніцы/БелЭн|8|||457}}</ref>, каля аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-by|Р|42}}<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=30|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1997 — 602 жыхары, 246 двароў<ref name="bel5" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|||457}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Hrycevičy (Klieck District)}} * {{ГБ|http://globustut.by/gricevichi/index.htm}} {{Грыцэвіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Грыцэвіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клецкага раёна]] bfbs2svrfevaekzef3qdxmmeicrczxv Заастравечча 0 48018 5211087 4728270 2026-10-03T19:25:01Z Modallwmbw 165843 5211087 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Заастравечча |арыгінальная назва = |краіна = |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 54|lat_sec = 08 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 46|lon_sec = 25 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Клецкі |сельсавет = Заастравецкі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243004208 }} '''Заастраве́чча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zaastraviečča}}, {{lang-ru|Заостровечье}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0015550&q_id=7157929|title=Решение Клецкого районного Совета депутатов от 5 февраля 2008 года № 57 «О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки»}}</ref> у [[Клецкі раён|Клецкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Заастравецкі сельсавет|Заастравецкага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 30 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад горада [[Клецк]], за 157 км ад [[Мінск]]а<ref name="БЭ6">{{Крыніцы/БелЭн|6к}}</ref>. На захад ад аграгарадка працякае рака [[Лань (рака)|Лань]]. == Насельніцтва == * [[1997]] год — 2589 жыхароў, 1032 двары<ref name="БЭ6" />. == Славутасці == * [[Царква Святога Дыянісія (Заастравечча)|Царква Святога Дыянісія]] (помнік архітэктуры пачатку XX стагоддзя) * Каталіцкая капліца Св. Ганны (пабудавана ў 1997 г.) * Каталіцкі касцёл, які не паспелі дабудаваць да пачатку вайны, а пасля вайны выкарыстоўваўся як аўтабаза. * Крыж удзельнікам [[Паўстанне 1863-1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гг.]] паміж Заастравеччам і вёскай [[Узнога (Клецкі раён)|Узнога]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|Заастравечча||484}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=|старонак=48|isbn=978-985-508-054-2|тыраж=10000|мова=ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/zaostrovec/index.htm}} * [http://www.radzima.org/be/miesca/zaastravechcha.html Заастравечча] на сайце Radzima.org {{Заастравецкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Заастравецкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клецкага раёна]] [[Катэгорыя:Заастравечча| ]] 9w5qfv4swbc9wta9gxi2bfed2229ilv Арэшніца 0 48022 5211113 4801173 2026-10-03T20:18:12Z Modallwmbw 165843 5211113 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Арэшніца |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 53|lat_sec = 13 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 39|lon_sec = 36 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Клецкі |сельсавет = Грыцэвіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = Навозы |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243002639 }} '''Арэ́шніца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Arešnica}}, {{lang-ru|Орешница}}; да 1964 — '''Навозы'''<ref>{{Крыніцы/ГВБ|8-2}}</ref>) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911n0037427&q_id=7157929|title=Решение Клецкого районного Совета депутатов от 28 декабря 2010 года № 37 «О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки»}}</ref> у [[Клецкі раён|Клецкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Грыцэвіцкі сельсавет|Грыцэвіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == Аграгарадок знаходзіцца за 30 км у напрамку на поўдзень ад горада [[Клецк]], за 170 км ад [[Мінск]]а, за 31 км ад чыгуначнай станцыі [[Клецк (станцыя)|Клецк]]{{sfn|БелЭн|1996}}. == Гісторыя == [[30 ліпеня]] [[1964]] года вёска Навозы Нясвіжскага раёна была перайменавана ў вёску Арэшніца<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 30 ліпеня 1964 года «Аб перайменаванні некаторых населеных пунктаў Беларускай ССР»</ref>. Да [[30 кастрычніка]] [[2009]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Заастравецкі сельсавет|Заастравецкага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628095334/https://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf |date=28 чэрвеня 2021 }}{{ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * [[1995]] год — 379 жыхароў, 167 двароў{{sfn|БелЭн|1996}}. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Арэ́шніца||16}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=26|старонак=48|isbn=978-985-508-054-2|тыраж=10000|мова=ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Грыцэвіцкі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грыцэвіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клецкага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] 9n3ief2lguupnml9g74zemslgdwgq29 5211188 5211113 2026-10-04T07:50:03Z M.L.Bot 261 5211188 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Арэшніца |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 53|lat_sec = 13 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 39|lon_sec = 36 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Клецкі |сельсавет = Грыцэвіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = Навозы |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243002639 }} '''Арэ́шніца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Arešnica}}, {{lang-ru|Орешница}}), да 1964 года '''Навозы'''<ref>{{Крыніцы/ГВБ|8-2}}</ref> — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911n0037427&q_id=7157929|title=Решение Клецкого районного Совета депутатов от 28 декабря 2010 года № 37 «О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки»}}</ref> у [[Клецкі раён|Клецкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Грыцэвіцкі сельсавет|Грыцэвіцкага сельсавета]]. За 30 км на поўдзень ад [[Клецк]]а, за 31 км ад чыгуначнай станцыі [[Клецк (станцыя)|Клецк]], за 170 км ад [[Мінск]]а{{sfn|БелЭн|1996}}. == Гісторыя == 30 ліпеня 1964 года вёска Навозы Нясвіжскага раёна перайменавана ў Арэшніцу<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 30 ліпеня 1964 года «Аб перайменаванні некаторых населеных пунктаў Беларускай ССР»</ref>. Да 30 кастрычніка 2009 года вёска ўваходзіла ў склад [[Заастравецкі сельсавет|Заастравецкага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628095334/https://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf |date=28 чэрвеня 2021 }}{{ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1995 год — 379 жыхароў, 167 двароў{{sfn|БелЭн|1996}}. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Арэ́шніца||16}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=26|старонак=48|isbn=978-985-508-054-2|тыраж=10000|мова=ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Грыцэвіцкі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грыцэвіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клецкага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] ptz4d3uljr7qrt2ybhbi1vg5mlwvacr Сякерычы (Клецкі раён) 0 48045 5211119 5100058 2026-10-03T20:36:29Z Modallwmbw 165843 5211119 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Сякерычы}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Сякерычы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Siakieryčy,_Klieck_District_(02).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 04|lat_sec = 45 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 41|lon_sec = 29 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Клецкі |сельсавет = Зубкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 243002556 }} '''Сяке́рычы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Саке́рычы'''</ref> ({{lang-be-trans|Siakieryčy}}, {{lang-ru|Секеричи}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911n0037427&q_id=7157929|title=Решение Клецкого районного Совета депутатов от 28 декабря 2010 года № 37 «О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки»}}</ref> у [[Клецкі раён|Клецкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Зубкаўскі сельсавет|Зубкаўскага сельсавета]]. Цэнтральная сядзіба СГК «Клецкі». Знаходзіцца за 4 км на паўночны ўсход ад горада [[Клецк]] і чыгуначнай станцыі [[Клецк (станцыя)|Клецк]], за 131 км ад [[Мінск]]а{{sfn|БелЭн|2002}}. == Назва == Тапонімы тыпу [[Сякераўцы]], Сякерычы беларускі савецкі географ В. Жучкевіч без ваганняў звязваў з блр. ''сякера''<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 339.</ref>''.'' З іншага боку, было старое віленскае прозвішча Секер<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS93-V7J9-2?i=782&cat=1422084&lang=en</ref>, ёсць латышскае ''Sekers''<ref>https://uzvardi.lv/surname/771805</ref>, а сярод асноў у старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах былі асновы ''Se-, Ker-''<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. C. 102, 132.</ref>. == Насельніцтва == * 653 жыхара, 230 двароў (2002){{sfn|БелЭн|2002}} == Інфраструктура == * Дом культуры * Бібліятэка * Аддзяленне сувязі == Памятныя мясціны == * [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў * Помнік землякам, якія загінулі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] == Вядомыя асобы == * [[Марыя Мікалаеўна Худая]] (нар. 1940) — беларускі палітык. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сяке́рычы||336}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Зубкаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Зубкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клецкага раёна]] 04l5o0tq4bb602kqsvonapizqd9msfm Кухчыцы 0 48049 5210923 5210880 2026-10-03T13:04:50Z Modallwmbw 165843 5210923 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва =Кухчыцы |арыгінальная назва = |краіна =Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 02|lat_sec = 07 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 34|lon_sec = 53 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Клецкі |сельсавет = Кухчыцкі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243002604 }} '''Ку́хчыцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ку́хчычы'''</ref> ({{lang-be-trans|Kuchčycy}}, {{lang-ru|Кухчицы}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0015550&q_id=7157929|title=Решение Клецкого районного Совета депутатов от 5 февраля 2008 года № 57 «О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки»}}</ref> у [[Клецкі раён|Клецкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Кухчыцкі сельсавет|Кухчыцкага сельсавета]]. Месціцца за 7 км на паўднёвы захад ад [[Клецк]]а, за 134 км ад [[Мінск]]а<ref name="bel9">{{Крыніцы/БелЭн|9к}}</ref>, каля аўтамабільнай дарогі {{таблічка-by|Р|12}}<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=30|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1998 год — 1064 жыхары, 388 двароў<ref name="bel9" />. == Славутасці == * Брацкая магіла савецкіх воінаў * Помнік землякам, якія загінулі ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] == Вядомыя асобы == * [[Іван Трафімавіч Гаўрыс|Іван Гаўрыс]] (1890—1937) — беларускі мастак, сябра аб’яднання УНОВИС. *[[Пётр Іосіфавіч Лабко|Пётр Лабко]] (1929—2011) — урач, вучоны ў галіне [[Анатомія чалавека|анатоміі]], [[доктар медыцынскіх навук]]<ref name="БЭ9">{{крыніцы/БелЭн|9к}} — С. 82.</ref>. * [[Соф’я Андрэеўна Лабко|Соф’я Лабко]] (1919—1993) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} — С. 64. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/kuhchicy/index.htm}} {{Кухчыцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Кухчыцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клецкага раёна]] [[Катэгорыя:Кухчыцы| ]] 7pr4f49qxlqcmw4km7a8c45p45uzuap 5210926 5210923 2026-10-03T13:16:30Z Modallwmbw 165843 5210926 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва =Кухчыцы |арыгінальная назва = |краіна =Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 02|lat_sec = 07 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 34|lon_sec = 53 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Клецкі |сельсавет = Кухчыцкі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243002604 }} '''Ку́хчыцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ку́хчычы'''</ref> ({{lang-be-trans|Kuchčycy}}, {{lang-ru|Кухчицы}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0015550&q_id=7157929|title=Решение Клецкого районного Совета депутатов от 5 февраля 2008 года № 57 «О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки»}}</ref> у [[Клецкі раён|Клецкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Кухчыцкі сельсавет|Кухчыцкага сельсавета]]. Месціцца за 7 км на паўднёвы захад ад [[Клецк]]а, за 134 км ад [[Мінск]]а<ref name="bel9">{{Крыніцы/БелЭн|9к}}</ref>, каля аўтамабільнай дарогі {{таблічка-by|Р|13}}<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=30|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1998 год — 1064 жыхары, 388 двароў<ref name="bel9" />. == Славутасці == * Брацкая магіла савецкіх воінаў * Помнік землякам, якія загінулі ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] == Вядомыя асобы == * [[Іван Трафімавіч Гаўрыс|Іван Гаўрыс]] (1890—1937) — беларускі мастак, сябра аб’яднання УНОВИС. *[[Пётр Іосіфавіч Лабко|Пётр Лабко]] (1929—2011) — урач, вучоны ў галіне [[Анатомія чалавека|анатоміі]], [[доктар медыцынскіх навук]]<ref name="БЭ9">{{крыніцы/БелЭн|9к}} — С. 82.</ref>. * [[Соф’я Андрэеўна Лабко|Соф’я Лабко]] (1919—1993) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} — С. 64. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/kuhchicy/index.htm}} {{Кухчыцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Кухчыцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клецкага раёна]] [[Катэгорыя:Кухчыцы| ]] t6yuu0vu68epjwyi9xrhgtglvg6ytkh Морач (Клецкі раён) 0 48058 5211080 5162863 2026-10-03T19:20:54Z Modallwmbw 165843 5211080 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Морач}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Морач |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 52|lat_sec = 35 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 52|lon_sec = 01 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Клецкі |сельсавет = Морацкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 243004209 }} '''Мо́рач'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Morač}}, {{lang-ru|Морочь}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0015550&q_id=11116608|title=Решение Клецкого районного Совета депутатов от 5 февраля 2008 года № 57 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки"|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=}}</ref> у [[Клецкі раён|Клецкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Морацкі сельсавет|Морацкага сельсавета]]. == Геаграфія == За 35 км на паўднёвы ўсход ад [[Клецк]]а, за 162 км ад [[Мінск]]а<ref name="БЭ10">{{крыніцы/БелЭн|10к}}</ref>. == Насельніцтва == * 1999 год — 2079 жыхароў, 674 двары<ref name="БЭ10" />. == Культура == === Нематэрыяльная спадчына === * Мастацкія практыкі саломапляцення Мінскай вобласці — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|63БК000137}}. == Помнікі гісторыі і культуры == * Узнясенская царква (XIX ст.) * [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў. == Вядомыя асобы == * [[Мікалай Васілевіч Абабурка]] (нар. 1941) — беларускі [[мовазнавец]]. * [[Янка Абабурка]] (1921—2009) — беларускі [[Праваслаўе|праваслаўны]] святар у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[Аўген Груша]] (1935—2019) — дзеяч беларускай дыяспары ў Аўстраліі. * [[Павел Сяргеевіч Зуевіч]] (нар. 1997) — беларускі [[футбаліст]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|10|Морач}} — С. 521. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://globustut.by/moroch/index.htm Глобус Беларусі Морач] * [http://www.radzima.org/be/pub/1917_m/ Радзіма.орг: Морач] {{Морацкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Морацкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клецкага раёна]] [[Катэгорыя:Морач (Клецкі раён)| ]] adrlo3u47u86le5n84pwl3pmp9xg8fd Нагорнае (Клецкі раён) 0 48066 5211114 4440032 2026-10-03T20:24:14Z Modallwmbw 165843 5211114 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Нагорнае}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Нагорнае |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 58|lat_sec = 15 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 46|lon_sec = 19 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Клецкі |сельсавет = Красназвёздаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243004196 }} '''Наго́рнае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Nahornaje}}, {{lang-ru|Нагорное}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911n0037427&q_id=7157929|title=Решение Клецкого районного Совета депутатов от 28 декабря 2010 года № 37 «О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки»}}</ref> у [[Клецкі раён|Клецкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Красназвёздаўскі сельсавет|Красназвёздаўскага сельсавета]]. Да [[28 мая]] [[2013]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Нагорнаўскі сельсавет|Нагорнаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Славутасці == * [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Нагорнае)|Крыжаўзвіжанскі касцёл]] ([[1933]]—[[1936]]) * Плябанія ([[1925]]) * [[Спаса-Праабражэнская царква (Нагорнае)|Спаса-Праабражэнская царква]] ([[канец XVIII ст.]]) * Каталіцкія могілкі <center><gallery mode=packed heights=120> Выява:Нагорнае. Спаса-Праабражэнская царква (01).jpg|Спаса-Праабражэнская царква Выява:03 Крестовоздвиженский костёл.jpg|Крыжаўзвіжанскі касцёл Выява:02 Крестовоздвиженский костёл.jpg|Крыжаўзвіжанскі касцёл Выява:01 Крестовоздвиженский костёл.jpg|Каталіцкія могілкі </gallery></center> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/nagornoe/index.htm}} {{Красназвёздаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Красназвёздаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клецкага раёна]] [[Катэгорыя:Нагорнае (Клецкі раён)| ]] izuzplz48vwwv4prjzuqaqjeijrlr6v Лазавічы (Клецкі раён) 0 48074 5211092 4247877 2026-10-03T19:32:56Z Modallwmbw 165843 5211092 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Лазавічы}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва =Лазавічы |арыгінальная назва = |краіна =Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 57|lat_sec = 46 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 52|lon_sec = 36 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Клецкі |сельсавет = Морацкі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243004204 }} '''Лазаві́чы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lazavičy}}, {{lang-ru|Лазовичи}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0015550&q_id=7157929|title=Решение Клецкого районного Совета депутатов от 5 февраля 2008 года № 57 «О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки»}}</ref> у [[Клецкі раён|Клецкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Морацкі сельсавет|Морацкага сельсавета]]. Да [[28 мая]] [[2013]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Нагорнаўскі сельсавет|Нагорнаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Морацкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Морацкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клецкага раёна]] 7nst6s2be19xu9mhcnapu69ol4z4stg Сіняўка 0 48078 5211125 4924246 2026-10-03T20:53:31Z Modallwmbw 165843 5211125 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Сіняўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна =Беларусь |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 57|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 28|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Клецкі |сельсавет2 = Сіняўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 1793 |паштовы індэкс = 222652 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Siniaŭka |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 242998979 }} {{значэнні|Сіняўка (значэнні)}} '''Сіня́ўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Сінёўка'''</ref> ({{lang-be-trans|Siniaŭka}}, {{lang-ru|Синявка}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909n0024474&q_id=7157929|title=Решение Клецкого районного Совета депутатов от 25 мая 2009 года № 129 «О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки»}}</ref> у [[Клецкі раён|Клецкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Сіняўскі сельсавет (Клецкі раён)|Сіняўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Аграгарадок знаходзіцца каля ракі [[Нача (прыток Лані)|Нача]], за 17 км у напрамку на паўднёвы захад ад горада [[Клецк]]{{sfn|БелЭн|2002}}, за 144 км ад [[Мінск]]а{{sfn|БелЭн|2002}}, за 17 км ад чыгуначнай станцыі [[Клецк (станцыя)|Клецк]]{{sfn|БелЭн|2002}}, на скрыжаванні дарог {{таблічка-by|Р|13}} і {{таблічка-by|Р|43}}. == Гісторыя == Вядома з XV стагоддзя ў [[Клецкае княства|Клецкім княстве]]. З 1552 года [[мястэчка]], ва ўласнасці [[Бона Сфорца|Боны Сфорца]]. У 1568—1690 гадах у Клецкай ардынацыі [[Радзівілы|Радзівілаў]]. З 1793 года цэнтр воласці [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1886 годзе ў Сіняўцы дзейнічалі валасная ўправа, 2 царквы, [[сінагога]], малітоўны дом, паштовая станцыя, школа, 7 крам. З 27 ліпеня 1920 года Сіняўка ў [[Нясвіжскі павет (1920—1940)|Нясвіжскім павеце]]. З 1921 года цэнтр [[Сіняўка (гміна)|гміны]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. З 1939 года вёска ў [[БССР]]. Цэнтр сельсавета з 1940 года. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] захопнікі стварылі ў Сіняўцы [[гета]], у якім загубілі каля 700 жыхароў вёскі{{sfn|БелЭн|2002}}. == Насельніцтва == * 1886 год — 144 жыхары, 24 двары{{sfn|БелЭн|2002}}. * 1905 год — каля 500 жыхароў{{sfn|БелЭн|2002}}. * 2001 год — 1728 жыхароў, 714 двароў{{sfn|БелЭн|2002}}. == Славутасці == [[Файл:Сіняўка. Будынак былой паштовай станцыі (02).jpg|міні|злева|Будынак былой паштовай станцыі]] * Будынак былой паштовай станцыі (1-я палова 19 ст.) * [[Свята-Мікалаеўская царква (Сіняўка)|Свята-Мікалаеўская царква]] * Брацкая магіла (1944). == Вядомыя асобы == * [[Аляксей Васільевіч Назарэўскі]] (1881 — ?) — беларуска-рускі грамадска-палітычны дзеяч. * [[Лявон Мурашка]] (1924—2009) — оперны спявак (бас). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сіняўка||410}} * Ліст карты N-35-113. Выданне 1986 года. Стан мясцовасці на 1982 год.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://globustut.by/sinyavka/index.htm Глобус Беларусі: Сіняўка] * [http://www.radzima.org/be/pub/2079_m/ Радзіма.орг: Сіняўка] {{Сіняўскі сельсавет (Клецкі раён)}} [[Катэгорыя:Сіняўскі сельсавет (Клецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клецкага раёна]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Сіняўка| ]] bh06pk4nwvbearoelbao62scwpbgmd9 Туча 0 48086 5211120 5209355 2026-10-03T20:39:52Z Modallwmbw 165843 5211120 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Туча |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = Беларусь |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Туча. Сядзібны дом (02).jpg |подпіс =Сядзібны дом |lat_dir = N|lat_deg = 52.9607|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 26.5439|lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Клецкі |сельсавет = Кухчыцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =158 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 242998980 }} '''Ту́ча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ту́чы, мн. (каля Тучо́ў)'''</ref> ({{lang-be-trans|Tuča}}, {{lang-ru|Туча}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911n0037427&q_id=7157929|title=Решение Клецкого районного Совета депутатов от 28 декабря 2010 года № 37 «О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки»}}</ref> у [[Клецкі раён|Клецкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Кухчыцкі сельсавет|Кухчыцкага сельсавета]]. == Назва == Стаіць на рацэ Тучы, што засведчаная яшчэ ў XVI ст.<ref>Писцовая книга Пинского и Клецкого княжеств, составленная Пинским старостою Станиславом Хвальчевским в 1552-1555 г. Вильна, 1884. С. 520.</ref>. == Гісторыя == У часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] вёска адносілася да [[Новагародскае ваяводства|Новагародскага ваяводства]], а пасля [[падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] стала ўваходзіць у склад [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. [[File:Pavał Jalenski. Павал Яленскі (XVIII).jpg|thumb|злева|Павел Тэадоравіч Яленскі, польны стражнік ВКЛ]] На працягу стагоддзяў вёска Туча (каля [[Клецк]]а) бесперапынна (да [[1939]]) была ўладаннем старажытнага [[Шляхта|шляхецкага]] [[Яленскія|роду Яленскіх]] гербу «[[Корчак (герб)|Корчак]]». Дзесьці ў пачатку [[1630]]-х упершыню ва ўладанне роду вёскі [[Дунайчыцы]] і Туча набыў польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага [[Павел Тэадоравіч Яленскі]]. Маёнтак Туча (разам з Дунайчыцамі, [[Капаткевічы|Капаткевічамі]], [[Людзяневічы|Людзяневічамі]] і [[Лучыцы (Петрыкаўскі раён)|Лучыцамі]]) стаў адной з сядзіб Яленскіх, якія мелі значныя маёнткі ў [[Новагародскае ваяводства|Новагародскім ваяводстве]] і [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскім павеце]], дзе займалі высокія земскія пасады і адосіліся да рэгіянальнай эліты. Пасля Паўла Яленскага вёскі Туча і Дунайчыцы перайшлі да яго сына [[Ян Паўлавіч Яленскі|Яна Паўлавіча Яленскага]], мазырскага земскага пісара, а пасля мазырскага земскага суддзі, які выбіраўся ад Мазырскага павета паслом на элекцыйныя соймы (1669, 1674) і дэпутатам (1726) у Трыбунал ВКЛ. Ад Яна вёска перайшла да яго сына [[Антон Даджыбог Янавіч Яленскі|Антона-Даджыбога Янавіча Яленскага]], мазырскага падчашага (1702—1731), а пасля да ўнука — [[Кашталяны новагародскія|новагародскага кашталяна]] (1780—1795) [[Гедэон Антонавіч Яленскі|Гедэона Антонавіча Яленскага]] (1712—1798), які пабудаваў у Дунайчыцах (побач са старым і маленькім мураваным, атрымаўшым пазней назву «кашталянка») новы драўляны атынкаваны і пакрыты гонтай класіцыстычны [[палац]]. І ў Тучы Яленскія ў канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] пабудавалі пакрыты гонтай мураваны палац у стылі [[класіцызм]] з порцікам, упрыгожаным чатырма [[Іанічны ордар|іанічнымі]] калонамі. Каля палаца быў разбіты парк, перад палацам быў пасаджаны газон і траўнік, а таксама пабудавана ўяздная брама з алеяй дрэў да палаца. На працягу [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] вёска належала розным прадстаўнікам [[Яленскія|роду Яленскіх]]. Пасля [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора]] (1921) вёска апынулася ў складзе [[Другая Рэч Паспалітая|Другой Рэчы Паспалітай]] і належала Марыяну-Казіміру Казіміравічу Яленскаму (1864—1922). Яе апошняй уладальніцай была жонка графа Андрэя Мяльжынскага — графіня Ядвіга Мяльжынская (1914—?), дачка Марыяна-Казіміра Казіміравіча Яленскага (1864—1922) і яго жонкі Марыі Кончы (1876—1941). У [[1939]] вёска, як і іншая тэрыторыя паўночна-ўсходніх ваяводстваў Другой Рэчы Паспалітай (Заходняя Беларусь), увайшла ў склад [[БССР]], маёнтак быў канфіскаваны савецкай уладай. Да [[28 мая]] [[2013]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Тучанскі сельсавет|Тучанскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Славутасці == У Тучы захаваліся фрагменты комплексу былой сядзібы Яленскіх: сядзібны дом, вадаёмы, фрагменты парку, рэшткі гаспадарчых пабудоў i спіртзавода (апошняя чвэрць XVIII — пачатак XX ст.). У снежні 2011 г. увесь сядзібна-паркавы комплекс Яленскіх у Тучы на аўкцыёне быў набыты італьянска-беларускай кампаніяй «Дольчэ Аўта», якая паводле дамоўленасці павінна аднавіць сядзібу ў першасным выглядзе і стварыць там турыстычны аб'ект. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Туча. Сядзібны дом (03).jpg|Сядзібны дом Туча. Драўляны свіран.jpg|Драўляны свіран Туча. Кузня.jpg|Кузня Туча. Спіртзавод (02).jpg|Спіртзавод </gallery> == Вядомыя асобы == * [[Гедэон Антонавіч Яленскі]] (1712—1798) — [[Кашталяны новагародскія|новагародскі кашталян]] (1780—1795) {{зноскі}} == Літаратура == * [[Раман Афтаназы|''Aftanazy, R.'']] Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im. Ossolinskich Wyd-wo, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 2. Województwa brzesko-litewskie, nowogródzkie. — 474 s. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://globustut.by/tucha/index.htm Глобус Беларусі: Туча] // globustut.by * [http://www.radzima.org/be/object/2884.html Сядзіба Яленскіх у Тучы] // radzima.org * [http://govorim.by/minskaya-oblast/vileyka/stati-o-vileyke/46633-kto-kupil-zabroshennye-shlyahetskie-usadby-v-vileyskom-i-postavskom-rayonah.html Кто купил заброшенные шляхетские усадьбы в Вилейском и Поставском районах?] // govorim.by * [http://belarus.tio.by/novosti/13125 По мнению Министерства культуры, разрушенная усадьба Чечотов стоит дороже замка в Венгрии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304123540/http://belarus.tio.by/novosti/13125 |date=4 сакавіка 2016 }} // belarus.tio.by {{Кухчыцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Кухчыцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клецкага раёна]] [[Катэгорыя:Яленскія]] 2kl8rr2kxnngvbrryhhty87oz2ob6wo Карацк 0 48089 5211126 4784762 2026-10-03T21:02:08Z Modallwmbw 165843 5211126 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Карацк |вобласць = Мінская |раён = Клецкі |сельсавет2 = Галынкаўскі }} '''Кара́цк'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Кара́цак'''</ref> ({{lang-be-trans|Karack}}, {{lang-ru|Карацк}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910n0035070&q_id=7157929|title=Решение Клецкого районного Совета депутатов от 21 сентября 2010 года № 24 «О преобразовании сельского населенного пункта в агрогородок»}}</ref> у [[Клецкі раён|Клецкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Галынкаўскі сельсавет (Клецкі раён)|Галынкаўскага сельсавета]]. Да [[28 мая]] [[2013]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Тучанскі сельсавет|Тучанскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Помнікі == * Сядзіба Чарноцкіх (XIX—XX стст.). <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Карацк. Капліца-пахавальня Я. Чарноцкай (01).jpg |Капліца-пахавальня Я. Чарноцкай Карацк. Гаспадарчая пабудова (02).jpg|Сядзіба. Гаспадарчая пабудова Карацк. Коні (01).jpg|Коні </gallery> == Вядомыя асобы == * [[Міхаіл Сямёнавіч Будавей]] (нар. 1949) — беларускі мастак-графік. == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/karack/index.htm}} * [http://www.radzima.org/be/pub/1801_m/ Радзіма.орг: Карацк] {{Галынкаўскі сельсавет (Клецкі раён)}} [[Катэгорыя:Галынкаўскі сельсавет (Клецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клецкага раёна]] educdehzcyw7pxn6fvg4sobzoszabu4 Янавічы (Красназвёздаўскі сельсавет) 0 48135 5211071 4851717 2026-10-03T19:14:40Z Modallwmbw 165843 5211071 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Янавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = Беларусь |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 0|lat_sec =29.4 |lon_dir = E|lon_deg = 26|lon_min = 38|lon_sec = 45.6 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Клецкі |сельсавет = Красназвёздаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 833 |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 1793 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = }} {{значэнні}} '''Я́навічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Янаві́чы'''</ref> ({{lang-be-trans|Janavičy}}, {{lang-ru|Яновичи}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0015550&q_id=7157929|title=Решение Клецкого районного Совета депутатов от 5 февраля 2008 года № 57 «О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки»}}</ref> у [[Клецкі раён|Клецкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Красназвёздаўскі сельсавет|Красназвёздаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1966 годзе вёска перададзена з [[Бабаевіцкі сельсавет|Бабаевіцкага сельсавета]] ў склад [[Тучанскі сельсавет|Тучанскага сельсавета]]<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 студзеня і 26 лютага 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 9 (1129).</ref>. У 1973—1984 гадах цэнтр [[Янавіцкі сельсавет (Клецкі раён)|Янавіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 жніўня 1973 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1973, № 27 (1401).</ref><ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 23 ліпеня 1984 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1984, № 26 (1796).</ref>. Да 21 студзеня 2004 года Янавічы ўваходзілі ў склад [[Тучанскі сельсавет|Тучанскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-29/2004-29(003-049).pdf&oldDocPage=14 Решение Минского областного Совета депутатов от 21 января 2004 г. № 47 Об изменении границ Тучанского и Краснозвездовского сельсоветов Клецкого района]{{Ref-ru}}</ref>. 28 снежня 2017 года ў межы Янавіч уключана вёска [[Стралкава]]<ref>[[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-203/2008_203_9_14727.pdf&oldDocPage=1 Решение Клецкого районного Совета депутатов от 28 декабря 2007 г. № 50 Об упразднении сельских населенных пунктов]</ref>. == Насельніцтва == * 2010 год — 833 чалавекі * 1999 год — 904 чалавекі == Славутасці == * [[Сядзібна-паркавы ансамбль (Янавічы)|Сядзібна-паркавы ансамбль Яленскіх]] (1-я палова XIX стагоддзя) — {{ГККРБ 4|613Г000214}}. == Вядомыя ўраджэнцы == * [[Канстанцін Адамавіч Шастак]] (1935—2013) — Герой Сацыялістычнай Працы (1988). {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Красназвёздаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Красназвёздаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клецкага раёна]] [[Катэгорыя:Янавічы (Красназвёздаўскі сельсавет)| ]] ne6t1d47jrd08ldv0omtxan8t140pmj Арда (Клецкі раён) 0 48136 5211117 5144440 2026-10-03T20:34:09Z Modallwmbw 165843 5211117 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Арда, значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Арда |выява = Ваенны мемарыял у Ардзе (2).jpg |подпіс = Брацкая магіла савецкіх воінаў. |вобласць = Мінская |раён = Клецкі |сельсавет = Шчэпіцкі }} '''Арда́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Arda}}, {{lang-ru|Орда}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911n0037427&q_id=7157929|title=Решение Клецкого районного Совета депутатов от 28 декабря 2010 года № 37 «О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки»}}</ref> у [[Клецкі раён|Клецкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шчэпіцкі сельсавет|Шчэпіцкага сельсавета]]. Да [[25 красавіка]] [[2007]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Даматканавіцкі сельсавет|Даматканавіцкага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2007-125/2007-125(003-053).pdf «Об упразднении Домоткановичского сельсовета Клецкого района». Решение Минского областного Совета депутатов от 25 апреля 2007 г. № 30] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240114233635/https://pravo.by/pdf/2007-125/2007-125(003-053).pdf |date=14 студзеня 2024 }}{{Ref-ru}}</ref>. Помнікі: мусульманскія (татарскія) і хрысціянскія могілкі, [[брацкая магіла (Арда)|брацкая магіла савецкіх воінаў]]. == Вядомыя асобы == * [[Пётр Дзмітрыевіч Кухарчык]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://globustut.by/orda/index.htm Глобус Беларусі: Арда] * {{Commons|Category:Arda (Klieck District)}} {{Шчэпіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Шчэпіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клецкага раёна]] 5vg9evh0b5q7inmk550g2221ogqbafd Якуб Ясінскі 0 48210 5211242 5076522 2026-10-04T11:25:44Z Pabojnia 135280 /* Паўстанне Т. Касцюшкі */ афармленне 5211242 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Ясінскі}} {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Якуб Ясінскі |арыгінал імя = {{lang-pl|Jakub Jasiński}} |дата нараджэння = 24.7.1759 ці 1761 год |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |партрэт = Jakub Jasinski. Якуб Ясінскі (J. Maračynski, XIX).jpg |подпіс = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = [[Рэч Паспалітая]] |гады службы = 1783—1794 |званне = [[падбрыгадзір]] (1783) <br /> [[падпалкоўнік]] (1789) <br /> [[палкоўнік]] (1792) <br /> [[генерал-лейтэнант]] (1794) |род войскаў = |камандаваў = |частка = |бітвы = {{nobr|[[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1792 года|Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай]] (1792)}} <br /> [[Паўстанне 1794 года]] |узнагароды = |Commons = |Rodovid = |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = }} '''Якуб Ясінскі''' ({{lang-pl|Jakub Jasiński}}; {{ДН|24|7|1759}}, Венглеў, [[Пазнаньскае ваяводства (1314—1793)|Пазнаньскае ваяводства]] — {{ДС|4|11|1794}}, прадмесце Прага, [[Варшава]]) — [[Вялікае Княства Літоўскае|літоўскі]] і [[Польшча|польскі]] ваенны і палітычны дзеяч, інжынер, паэт. Адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1794|вызваленчага паўстання 1794 года]] пад правадырствам [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]], лідар [[радыкалізм|радыкальнага]] «[[якабінцы|якабінскага]]» крыла паўстанцаў<ref>[[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|В. Орлов]]. [http://bp21.org.by/ru/art/a031104.html Как белорусы боролись против российского господства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090106114914/http://bp21.org.by/ru/art/a031104.html |date=6 студзеня 2009 }} // [[Народная Воля]] № 209, 4 лістапада 2003</ref>, прыхільнік ідэй [[Вялікая французская рэвалюцыя|французскай рэвалюцыі]]<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Ясинский Якуб |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 720 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У час паўстання быў кашталянам [[Вільнюс|Вільні]], генеральным камандуючым паўстанцкімі войскамі ў [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікім княстве Літоўскім]]. Адкліканы з Вялікага Княства Літоўскага з-за абвінавачванняў у «[[Ліцвіны|ліцвінскім]] [[сепаратызм]]е». Кіраваў арганізацыяй новай арміі, набіраючы шляхту, мяшчан і сялян у войска. Пісаў вершаваныя пракламацыі да сялян на [[беларуская мова|беларускай мове]]<ref name="Грыцкевіч">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=785|артыкул=Ясінскі Якуб|аўтар=[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]]}}</ref>. Загінуў пры [[Бітва пад Прагай (1794)|абароне Варшавы]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 24 ліпеня 1759 года, паводле іншых звестак двумя гадамі раней{{sfn|Якуб Ясинский}}{{sfn|Шпунт|1998}} у Венглеве каля [[Пыздры|Пыздраў]] у [[Вялікая Польшча|Вялікапольшчы]] (паводле біёграфа Ясінскага Генрыха Масціцкага){{sfn|Шпунт|1998}}. Яго род быў татарскага паходжання, сваякі ў 1780-х гадах былі афіцэрамі ва ўланскіх палках пярэдняй варты і войску ВКЛ<ref>{{Кніга|загаловак=Dziaduliewicz, S. Herbarz rodzin tatarskich w Polsce . Wilno: Skład główny w polskim Antykwarjace naukowym Heronima Wildera, 1929. — s. 125-126}}</ref>. З 12 гадоў вучыўся ў [[Варшаўскі кадэцкі корпус|Варшаўскім кадэцкім корпусе]] (Рыцарскай школе), заснаваным каралём [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславам Панятоўскім]]. Меў схільнасць да грамадскіх навуках, захапляўся ідэямі [[Эпоха Асветы|асветнікаў]]{{sfn|Якуб Ясинский}}; асабліва моцна на яго паўплывала філасофія [[Жан-Жак Русо|Жан-Жака Русо]]{{sfn|Шпунт|1998}}. Скончыўшы навучанне ў 1783 годзе, атрымаў чын падбрыгадзіра і пасля двух гадоў службы вярнуўся ў кадэцкі корпус у якасці выкладчыка інжынернай справы{{sfn|Якуб Ясинский}}. У 1789 годзе па пратэкцыі генерала артылерыі Вялікага княства Літоўскага князя [[Казімір Нестар Сапега|Казіміра Сапегі]] кароль прызначыў Ясінскага старэйшым афіцэрам інжынернага корпуса літоўскага войска ў званні [[падпалкоўнік]]а. Узначаленая Ясінскім інжынерная служба арміі складалася з 42 афіцэраў і салдат, у тым ліку з 20 мінёраў, і ўваходзіла ў склад створанага ў 1780 годзе ў [[Вільнюс|Вільні]] корпуса артылерыі і ваеннай інжынерыі<ref name="Грыцкевіч"/>. 13 студзеня 1792 года Ясінскі атрымаў званне [[палкоўнік]]а інжынерыі і быў накіраваны рэвізорам на будаўніцтва злучае [[Піна|Піну]] і [[Мухавец]] [[Дняпроўска-Бугскі канал|Каралеўскага канала]] (паміж гарадамі [[Пінск]]ам і [[Кобрын]]ам){{sfn|Шпунт|1998}}. === Вайна з Расіяй 1792 года === [[Файл:Jakub Jasinski. Якуб Ясінскі.jpg|250px|міні|Партрэт Якуба Ясінскага]] Пасля падпісання [[Гуга Калантай|ліберальнай партыяй]] [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая]] сітуацыя ў краіне рэзка абвастрылася. Частка шляхты, лічачы, што Канстытуцыя топча яе саслоўныя правы, была незадаволеная. Прыхільнікі адмены Канстытуцыі прынялі рашэнне стварыць [[Канфедэрацыя (Рэч Паспалітая)|канфедэрацыю]] і выступіць сумесна з рускімі войскамі супраць [[Сойм Рэчы Паспалітай|Сойма]]. Аднак руская армія была занята ў [[Руска-турэцкая вайна (1787—1791)|вайне з Асманскай імперыяй]], і [[Кацярына II]] не вырашалася адначасова пачынаць вайну ў Рэчы Паспалітай. Пасля заключэння Расіяй {{нп3|Яскі мірны дагавор|міру з Асманскай імперыяй|ru|Ясский мирный договор}} прадстаўнікі ад незадаволенай шляхты Патоцкі і Ржавускі прыбылі ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбург]] і заключылі з імператрыцай тайны дагавор аб сумесных ваенных дзеяннях. 18 мая 1792 года ў Рэч Паспалітую ўступіла чатыры калоны расійскіх войскаў пад начальствам [[генерал-аншэф]]а {{нп3|Міхаіл Васільевіч Кахоўскі|Міхаіла Васільевіча Кахоўскага|ru|Каховский, Михаил Васильевич}} з боку Бесарабіі і 32-тысячнае войска пад кіраўніцтвам [[генерал-маёр]]а {{нп3|Міхаіл Мікіціч Крачэтнікаў|Міхаіла Крачэтнікава|ru|Кречетников, Михаил Никитич}} з усходу. У той жа дзень у мястэчку Таргавіца супернікамі Канстытуцыі была сфарміравана [[Таргавіцкая канфедэрацыя|канфедэрацыя]]{{sfn|Шпунт|1998}}. Пачалася [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1792 года|вайна]]. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1792 года|вайны]] Ясінскі камандаваў інжынерным корпусам, які мог выставіць максімум тысячу салдат{{sfn|Шпунт|1998}}. 10 чэрвеня 1792 года ён удзельнічаў у бітве пад [[Мір (Карэліцкі раён)|Мірам]], дзе праявіў гераічныя якасці. Бітва была прайграна, а неўзабаве [[Іван Яўстаф’евіч Ферзен|Ферзенам]] без адзінага стрэлу быў узяты [[Нясвіж]], над фартыфікацыі якога безвынікова працаваў Ясінскі. Польская армія была сканцэнтравана ў [[Брэст|Брэсце]], дзе 23 жніўня адбылася генеральная бітва. Ясінскі распрацаваў план абароны горада, дзякуючы якому бітва была выйграная, за што палкоўнік быў узнагароджаны залатым крыжом «[[Virtuti Militari]]». Між тым, зыход кампаніі быў ужо прадвызначаны: пад ціскам Кацярыны II кароль прыняў рашэнне перайсці на бок канфедэратаў і 22 ліпеня аддаў загад аб складанні зброі. Ясінскаму прыйшлося падпарадкавацца{{sfn|Шпунт|1998}}. === Падпольная дзейнасць === Пасля ганебнага для Рэчы Паспалітай [[Гарадзенскі сойм (1793)|Гродзенскага сойма 1793 года]] значная частка шляхты, у тым ліку і многія вышэйшыя вайсковыя чыны, выехалі за мяжу. Ясінскі застаўся ў Вільні, спрабуючы рэарганізаваць інжынерны корпус. Вядома, што ён прытрымліваўся радыкальных («якабінскіх») поглядаў<ref name="БС"/>: выступаў за адмену прыгоннага права і аднаўленне Рэчы Паспалітай у межах 1772 года<ref name="Грыцкевіч"/> Аднойчы ён нават выказаў думку, што краіну нельга выратаваць без таго, каб не выразаць усёй шляхты{{sfn|Шпунт|1998}}. З восені Я. Ясінскі прыступіў да [[Канспірацыя|канспіратарскай]] дзейнасці, накіраванай супраць [[акупант]]аў. Падпольны штаб Я. Ясінскага знаходзіўся ў картачным [[салон]]е яго [[ад’ютант]]а Хадкевіча{{sfn|Шпунт|1998}}. Варта зазначыць, што гульня ў карты сур’ёзна дапамагала ў папаўненні касы. Часам Ясінскій займаўся [[паэзія]]й, зрэшты, сам ён даволі скептычна ацэньваў свае таленты. У пачатку 1794 года пра [[падполле|падпольную]] дзейнасць Я. Ясінскага даведаліся прарасійскія ўлады. Ён мусіў пакінуць Вільню і з’ехаць у [[Вількамірскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Вількамірскі павет]], дзе яго чакалі верныя войскі. === Паўстанне Т. Касцюшкі === [[Выява:JJasiński.jpg|thumb|250px|{{нп3|Іаган Баптыст Лампі Старэйшы|Іаган Баптыст Лампі|ru|Лампи Старший, Иоганн Баптист}}. «Якуб Ясінскі», каля 1794 г.]] У ноч з 22 на 23 красавіка 1794 года Я. Ясінскі ўзначаліў [[Віленскае паўстанне (1794)|паўстанне ў Вільні]]. Паўстанцы хутка абяззброілі расійскі гарнізон, узяўшы ў палон 1012 чалавек. 23 красавіка на Рыначнай плошчы быў абвешчаны «Акт паўстання Літоўскага народа»<ref name="wars175x.narod.ru">[http://wars175x.narod.ru/btl_vln.html Віленскае паўстанне 22 красавіка 1794 (пераклад на расійскую)] // М. Грыгор’еў. Войска ВКЛ ад Сасаў да Касцюшкі (1765—1794). — Менск, 1994</ref>. 25 красавіка за [[здрада Радзіме|здраду Радзіме]] па ініцыятыве Я. Ясінскага пакаралі галаву мясцовай адміністрацыі гетмана [[Шыман Марцін Касакоўскі|Касакоўскага]]. 3 мая [[Найвышэйшая Літоўская Рада]] абвясціла Я. Ясінскага галоўнакамандуючым Літоўскім паўстанцкім войскам<ref name="wars175x.narod.ru"/>. Тым часам, яго радыкалізм моцна палохаў шляхту, а польскае кіраўніцтва паўстання лічыла Ясінскага «ліцвінскім» сепаратыстам<ref>[http://slounik.org/122406.html Ясинский Якуб] // Гісторыя Беларусі: Слоўнік-даведнік (Мінск, 2000)</ref>. У якасці галоўнакамандуючага літоўскімі паўстанцамі кіраваў арганізацыяй новага войска, з мэтай пашырэння сацыяльнай базы паўстання пісаў рыфмаваныя [[пракламацыя|пракламацыі]] да сялян на [[беларуская мова|беларускай мове]]<ref name="БС"/><ref name="Грыцкевіч"/>. 11 мая 1794 года Т. Касцюшка прызначыў Я. Ясінскага [[генерал-лейтэнант]]ам<ref name="Грыцкевіч"/>. Аднак ужо 4 чэрвеня пад націскам кансерватыўных сіл Я. Ясінскага адхілілі ад камандавання войскам ВКЛ як радыкала, перадаўшы паўнамоцтвы генералу {{нп3|Міхаіл Вяльгорскі|Міхалу Вяльгорскаму|ru|Виельгорский, Михаил (генерал)}}<ref name="wars175x.narod.ru"/>. 10 чэрвеня ўказам Т. Касцюшкі [[Найвышэйшая Літоўская Рада|Найвышэйшую Літоўскую Раду]] распусцілі і замянілі на значна больш памяркоўную па сваім складзе Цэнтральную дэпутацыю Вялікага Княства Літоўскага<ref name="Грыцкевіч"/>. Тым часам сутычкі паміж паўстанцамі і расійскімі войскамі не спыняліся. На тэрыторыі ВКЛ акрамя Ясінскага дзейнічалі генералы [[Павел Ян Грабоўскі|Грабоўскі]] і {{нп3|Антоні Хлявінскі|Хлявінскі|ru|Хлевинский, Антоний}}. Першая бітва дывізіі Я. Ясінскага пад {{нп3|бітва пад Няменчынам|Няменчынам|ru|Битва под Неменчином}} скончылася паражэннем. 7 мая адбылася другая [[бітва пад Палянамі]], у якой паўстанцы перамаглі расійскіх акупантаў і такім чынам прадухілі пагрозу заняцця Вільні. У другой палове мая дывізія Я. Ясінскага ўдзельнічала ў {{нп3|Бітва пад Ліпнішкамі|бітве пад Ліпнішкамі|ru|Битва под Липнишками}}, дапамагала партызанскім руху ў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Большую частку дывізіі складалі сяляне<ref name="Грыцкевіч"/>. [[Файл:Jakub Jasinski. Якуб Ясінскі (XIX).jpg|250px|міні|злева|Якуб Ясінскі]] Якуб Ясінскі лічыў неабходным умацоўваць абараназдольнасць Вільні, аднак новы кашталян Віельгорскі прыняў рашэнне адвесці войскі ў [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскі павет]]. Нічога не ведаючы пра гэта рашэнне кашталяна, Я. Ясінскі чакаў яго ў лагеры пад [[Солы|Соламі]], дзе першапачаткова планавалася злучыць войскі. Страціўшы шмат часу на безвыніковае чаканне, Я. Ясінскі з 4000 салдат распачаў адчайны напад на карпусы {{нп3|Валерыян Аляксандравіч Зубаў|В. Зубава|ru|Зубов, Валериан Александрович}} і {{нп3|Лявонцій Лявонцьевіч Бенігсен|Л. Бенігсена|ru|Беннигсен, Леонтий Леонтьевич}} (каля 5000 салдат пры 16 гарматах){{sfn|Шпунт|1998}}. Бітва адбылася 26 чэрвеня [[Бітва пад Соламі|пад Соламі]] і стала адной з найбольш крывапралітных на працягу ўсёй кампаніі{{sfn|Шпунт|1998}}. Я. Ясінскаму давялося адступіць, хоць і не парушаючы баявога парадку. Падчас адступу загінуў брат Якуба капітан стралкоў Юзеф{{sfn|Шпунт|1998}}. Я. Ясінскі выехаў у Варшаву<ref name="Грыцкевіч"/>. Перажыўшы цяжкую [[дэпрэсія|дэпрэсію]] з прычыны ваенных няўдачаў і смерці брата, 17 ліпеня Ясінскі прыняў камандаванне над нарвенскім [[фронт]]ам. Для папаўнення войска ён накіраваўся ў [[Брэст]], адтуль у [[Бельск Падляскі|Бельск]], як раз у гэты час, у другой палове жніўня, ён атрымаў вестку пра падзенне Вільні<ref name="Грыцкевіч"/>. Па прыбыцці ў [[Гродна]] Т. Касцюшка, больш не асцерагаючыся сепаратызму Ясінскага, узнагародзіў яго пярсцёнкам з надпісам: «Радзіма свайму абаронцу» і перадаў пад яго камандаванне адну з літоўскіх [[дывізія|дывізій]]. Камандзірам наднарвенскай дывізіі Т. Касцюшка прызначыў [[Ежы Францішак Грабоўскі|Ежы Грабоўскага]]{{sfn|Шпунт|1998}}. [[Выява:Warsaw grob Jakuba Jasinskiego.jpg|thumb|right|250px|Магіла Якуба Ясінскага на {{нп3|Каменкаўскія могілкі|Каменкаўскіх могілках|pl|Cmentarz Kamionkowski}}]] Тым часам, у Расіі вырашылі спыніць кампанію адным імклівым маршам [[Аляксандр Васільевіч Сувораў|Суворава]]. Сувораў атрымаў важныя для Расіі перамогі ў {{нп3|бітва пры Крупчыцах|бітвах пры Крупчыцах|ru|Сражение у Крупчиц}} і пад [[Бітва пад Брэстам (1794)|Брэстам]]. 10 кастрычніка паўстанцы пацярпелі вырашальнае паражэнне пад [[Бой пад Мацяёвіцамі (1794)|Мацяёвіцамі]], Т. Касцюшка трапіў у палон{{sfn|Шпунт|1998}}. 20 кастрычніка Ясінскі прыбыў у Варшаву і папрасіў новага [[дыктатар паўстання|дыктатара паўстання]] [[Тамаш Ваўжэцкі|Тамаша Ваўжэцкага]] прызначыць яго ў прадмесце Варшавы [[Прага (Варшава)|крэпасць Прагу]], якая мусіла стаць шчытом горада. У абаронцаў фартэцыі ўжо не заставалася надзеяў на перамогу{{sfn|Шпунт|1998}}. Існуе меркаванне, што тым часам Ясінскі прапанаваў пакараць смерцю караля і ўсіх палонных, што, зразумела, зроблена не было{{sfn|Шпунт|1998}}. Ясінскаму з корпусам у 4000—5000 салдат даручылі абараняць левае крыло фартыфікацыі — Таргувек (паўночны фронт абароны)<ref name="wars175x.narod.ru"/>. 3 лістапада пачаўся абстрэл фартыфікацыі, а наступнай раніцай а 5-й гадзіне пачаўся [[Бітва пад Прагай (1794)|штурм]]. Прыкладна праз палову гадзіны рускія зламалі лінію абароны, у прадмесці пачалася паніка. Людзі кінуліся да моста — адзінай сувязі з Варшавай. Ясінскі быў сярод тых, хто абараняў адыход людзей да моста. Тут, каля Бродна, ён і загінуў<ref name="БС"/><ref>[http://szczep17wdh.republika.pl/jasinski.htm General Jakub Jasinski (1761—1794)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100129235809/http://szczep17wdh.republika.pl/jasinski.htm |date=29 студзеня 2010 }} // Szczep 17 Warszawskich Druzyn Harcerskich i Gromad Zuchowych im. gen. Jakuba Jasinskiego</ref>. Як і іншых абаронцы Прагі, Ясінскага пахавалі на {{нп3|Каменкаўскія могілкі|Каменкаўскіх могілках|ru|Камионек}}<ref name="wars175x.narod.ru"/>. == Творчасць == У раннія гады творчасць Ясінскага развівалася пад уплывам [[сентыменталізм]]у. З сярэдзіны 1780-х у яго творчасці пачынае пераважаць сацыяльная тэматыка, а творы набылі палітычную афарбоўку<ref name="Грыцкевіч"/>. Пра сваю літаратурную дзейнасць сам Ясінскі казаў: «Пішу тое, што жадаю, і пра тое, што мяне цікавіць, хвалы не шукаю…»<ref name="wars175x.narod.ru"/>. З-пад пяра Ясінскага выйшлі [[іраікамічная паэма]] «Спрэчкі» (1788—1792), паэма «Цянця» (паэмы Ясінскага часткова апублікалі ў газеце «Tygodnik Wilenski» ў 1819 годзе<ref name="Грыцкевіч"/>). Верш Ясінскага «Пра сталасць: да польскіх выгнаннікаў» быў асобна выдадзены ў Гродна ў 1793 годзе. Пісаў паэмы сатырычнага і казачнага характару. Некаторыя рамантычныя песні Ясінскага ў свой час карысталіся вялікай папулярнасцю<ref name="wars175x.narod.ru"/>. Часта выказваў радыкальныя погляды ў сваіх паэтычных творах, у сувязі з чым сучаснікі бачылі ў ім прадстаўніка «якабінскага» кірунку ў паэзіі. Яго сімпатыі да [[Вялікая французская рэвалюцыя|рэвалюцыйнай]] [[Францыя|Францыі]] і [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]] знайшлі адлюстраванне ў паэме «Да Народу» (1794)<ref name="wars175x.narod.ru"/>. Творы Ясінскага выдадзеныя ў 1869 годзе ў Варшаве. === Бібліяграфія === # ''Do Stefana Batorego'', powst. 1787 (według J. Kelery), ogł.: «Poema o Zamoyskim», ''Tygodnik Wileński'', t. 8 (1819), s. 159 i n.; przedr. zobacz: Wydania zbiorowe (w rękopisach występuje pod różnymi tytułami) # ''Kij krzywy'', powst. 1787 (według J. Kelery), ''Pamiętnik Warszawski'' 1805, s. 387; wyd. następne: ''Rozmaitości'' (Lwów) 1822, nr 70; (A. M. Pietkiewicz) w: ''Wybór poezji z pisarzy polskich'', t. 2, Wilno 1835, s. 230; zobacz: Wydania zbiorowe; J. Kott, A. Ważyk w: ''Wiersze, które lubimy. Antologia'', Warszawa 1951; wyd. krytyczne, uzupełnione fragm. opuszczonymi w wyd. poprzednim, ogł. J. Kelera w: «Poezja J. Jasińskiego», Wrocław 1952, ''IBL. Studia Historyczno-Literackie'' nr 11; przedr. J. Kott w: ''Poezja polskiego Oświecenia. Antologia'', Warszawa 1954; wyd. 2 Warszawa 1956 # ''Do Boga'', powst. około 1789—1792 (według J. Kelery), z rękopisu Biblioteki PAN Kraków, sygn. 1281, ogł. J. Kelera w: «Poezja J. Jasińskiego», Wrocław 1952, ''IBL. Studia Historyczno-Literackie'' nr 11; przedr. J. Kott w: ''Poezja polskiego Oświecenia. Antologia'', Warszawa 1954; wyd. 2 Warszawa 1956 # ''Kwestarz'', powst. około 1789—1792 (według J. Kelery), ogł. J. Kelera w: «Poezja J. Jasińskiego», Wrocław 1952, ''IBL. Studia Historyczno-Literackie'' nr 11 # ''Qui pro quo'', powst. około 1789—1792 (według J. Kelery), ogł. J. Kelera w: «Poezja J. Jasińskiego», Wrocław 1952, ''IBL. Studia Historyczno-Literackie'' nr 11; fragm. uzupełnił J. W. Gomulicki, ''Nowe Książki'' 1959, nr 9 # ''Ciańcia. Poema żartobliwe'', powst. około 1789—1792; zachowaną pieśń pierwszą i część drugiej ogł. ''Tygodnik Wileński'', t. 8 (1819), s. 321; przedr. J. Kelera w: «Poezja J. Jasińskiego», Wrocław 1952, ''IBL. Studia Historyczno-Literackie'' nr 11 # ''Sprzeczki. Poema żartobliwe w 6 pieśniach'', powst. około 1791—1792 (według J. Kelery; według R. Wołoszyńskiego około 1788—1789); fragm. ''Tygodnik Wileński'', t. 8 (1819), s. 48 i n.; całość zobacz: Wydania zbiorowe; pieśń pierwszą przedr. K. Bartoszewicz w: ''Księgi humoru polskiego'', t. 2, Petersburg 1898; fragmenty przedr. ''Echo Krakowa'' 1948, nr 236; J. Kott w: ''Poezja polskiego Oświecenia. Antologia'', Warszawa 1954; wyd. 2 Warszawa 1956; J. W. Gomulicki, ''Nowe Książki'' 1959, nr 9; autograf: Biblioteka PAN Kraków, sygn. 1280 # «Wiersz w czasie obchodzonej żałoby przez dwór polski po Ludwiku XVI», powst. 1793, ''Kurier Polski'' 1831, nr 386; przedr.: zobacz Wydania zbiorowe; J. Kott w: ''Poezja polskiego Oświecenia. Antologia'', Warszawa 1954; wyd. 2 Warszawa 1956; liczne współczesne odpisy rękopiśmienne, m.in. w Ossolineum, sygn. 905/II # ''Do exulantów polskich o stałości'', Grodno 1793; przedr.: zobacz Wydania zbiorowe; J. Horoszkiewicz w: ''Pieśni z muzyką'', Kraków (1898); J. Kott w: ''Poezja polskiego Oświecenia. Antologia'', Warszawa 1954; wyd. 2 Warszawa 1956 # ''Wypis z ksiąg moralnych Wielkiego Good, filozofa indyjskiego, wiernym swoim za regułę życia podanego'', powst. 1793, rękopis: Biblioteka Jagiellońska, sygn. 2970, s. 129—131; fragmenty ogł. W. Dzwonkowski: ''T. Kościuszko'', Warszawa 1917, s. 76; przedr. H. Mościcki: ''J. Jasiński'', Kraków 1948 (formalnie jest to naśladownictwo dzieła angielskiego Ph. D. Chesterfielda, przekł. polski z roku 1767: ''Filozof indyjski albo sposób uszczęśliwienia życia ludzkiego w społeczności…''; faktycznie utwór jest zaszyfrowanym katechizmem sprzysiężenia wileńskiego), na autorstwo Jasińskiego wskazali: H. Mościcki: «Generał Jasiński…», Warszawa 1917, s. 116; B. Leśnodorski: «Polscy jakobini», Warszawa 1960, ''Studia i Materiały z Dziejów Polski w Okresie Oświecenia'' nr 3, s. 153—156, 535 # «Z okazji listu Igelströma do ministra wojennego, w którym odwołuje się do Boga i dobrej sprawy monarchini swojej» (wiersz), ''[[Gazeta Narodowa Wileńska]]'' 1794, nr 7; przedr. W. Włoch w: ''Polska elegia patriotyczna w dobie rozbiorów'', Kraków 1916, s. 123 (autorstwo Jasińskiego ustalił B. Leśnodorski: «Polscy jakobini», Warszawa 1960, ''Studia i Materiały z Dziejów Polski w Okresie Oświecenia'' nr 3, s. 18, 500) # ''Do narodu'', powst. 1794, wyd. K. L. Królikowski ''Bard oswobodzonej Polski'', t. 2, Warszawa 1831; przedr.: J. Horoszkiewicz w: ''Pieśni z muzyką'', Kraków (1898); H. Mościcki ''Tygodnik Ilustrowany'' 1917, nr 19; H. Mościcki: ''Generał Jasiński i powstanie kościuszkowskie'', Warszawa 1917 i wyd. następne; J. Nowak-Dłużewski w: ''Poezja powstania kościuszkowskiego'', Kielce 1946; J. Kott w: ''Poezja polskiego Oświecenia. Antologia'', Warszawa 1954; wyd. 2 Warszawa 1956; przekł. rosyjski: W. Lewik: ''K narodu'' w antologii: ''Polskaja poezija'', t. 1, Moskwa 1963 # ''O wojsku'', fragmenty wyd. zobacz Wydanie zbiorowe (rozprawa zachowana we fragmentach) # «Odezwa… do narodu litewskiego», ''Gazeta Wolna Warszawska'' 1794, nr 17, s. 229 # ''Odezwa do Rosjan (ułożona na sesji Rady Litewskiej 2/15 maja 1794), druk ulotny (Muzeum Narodowe Kraków, zbiór Popielów, sygn. NI 53160); rękopis: Ossolineum, sygn. 3054/I, k. 41 wskazuje autora; przekł. francuski: ''Journal historique de Varsovie'' 1794, nr 9, s. 115—116. == Памяць == [[Выява:Jakub Jasiński stamp.jpg|thumb|300px|right|Марка [[Белпошта|Белпошты]] памяці Ясінскага, [[1994]]]] У гонар Я. Ясінскага названы шэраг вуліц у наступных гарадах [[Польшча|Польшчы]], [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літвы]]: {| cellpadding="1" |- valign="top" | * {{Сцяг Польшчы}} [[Варшава]] * {{Сцяг Літвы}} [[Вільнюс]]<ref>у [[Стары горад (Вільнюс)|Старым горадзе]].</ref> * {{Сцяг Польшчы}} [[Глівіцы]] * {{Сцяг Польшчы}} [[Зялёна Гура]] * {{Сцяг Польшчы}} [[Інаўроцлаў]] || || * {{Сцяг Польшчы}} [[Кракаў]] * {{Сцяг Польшчы}} [[Лодзь]] * {{Сцяг Польшчы}} [[Люблін]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Маладзечна]]<ref>[http://zip.belpost.by/street/molodechno-minsk Алфавитный список улиц по Молодечно] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111115221537/http://zip.belpost.by/street/molodechno-minsk |date=15 лістапада 2011 }} // Белпочта</ref> * {{Сцяг Польшчы}} [[Пшэмысль]] || || * {{Сцяг Польшчы}} [[Радам]] * {{Сцяг Польшчы}} [[Руда Слёнска]] * {{Сцяг Польшчы}} [[Тчэў]] * {{Сцяг Польшчы}} [[Хожаў]] * {{Сцяг Польшчы}} [[Чэнстахова]] |} Апроч таго, імя генерала Я. Ясінскага носяць: * {{нп3|Форт Ясінскага||pl|Fort Śliwickiego Cytadeli Warszawskiej}} — адзін з [[форт]]аў {{нп3|Варшаўская крэпасць|Варшаўскай крэпасці|ru|Варшавская крепость}} * {{нп3|II Інаўроцлаўскі інжынерны полк||pl|2 Pułk Komunikacyjny}} (з [[1995]]) * III [[сапёр]]ны полк у [[Дэмбіца|Дэмбіцы]] (расфарміраваны ў [[2002]]) * {{нп3|Вышэйшая школа афіцэраў ваеннай інжынерыі||pl|Wyższa Szkoła Oficerska Inżynierii Wojskowej}} ва Уроцлаве (дзейнічала да [[1994]]) * [[Гімназія]] і [[школа]] ў Варшаве, [[ліцэй|ліцэі]] ў Варшаве і Вроцлаве * {{нп3|Скаўцкая дружына|Скаўцскія дружыны|pl|Druzyna (harcerstwo)}} ў Празе (Варшава) і [[Серпц]]ы * Конкурс патрыятычнай і аматарскай паэзіі ў Празе (Варшава) У 1974 годзе на тэрыторыі Вышэйшай школы афіцэраў ваеннай інжынерыі ў Вроцлаве паставілі помнік Якубу Ясінскаму (скульптар: Канстанты Махарскі). У [[1978]] годзе ён жа стварыў копію гэтага помніка для вроцлаўскага Ліцэя імя генерала Ясінскага. Постаці генерала Ясінскага прысвечаная няскончаная [[трагедыя]] [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] на [[французская мова|французскай мове]] «Якуб Ясінскі, ці Дзве Польшчы»<ref>[http://culture.niv.ru/doc/theatre/encyclopedia/292.htm Мицкевич Адам] // Театральная энциклопедия. В 5 томах / Гл. ред. П. А. Марков. Т. 3: Кетчер — Нежданова. — М.: Советская энциклопедия, 1964. С. 292</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * K. Bartoszewicz Dzieje Insurekcji Kościuszkowskiej. — Wiedeń: 1909. * H. Mościcki. [http://www.kosciuszko.edu.pl/content/powstanie/gjpk.html Generał Jasiński i powstanie kościuszkowskie] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090211123400/http://kosciuszko.edu.pl/content/powstanie/gjpk.html |date=11 лютага 2009 }}. — Warszawa, 1917. * J. Keler. Poezja Jakuba Jasińskiego. — Wrocław, 1952. * B. Leśnodorski. Polscy jacobini. — Warszawa, 1960. * Zdzisław Sułek Tytuł. Sprzysiezeńie Jakuba Jasińskiego. — MON, 1982. — 280 s. * Грыцкевіч А. П. Паўстанне 1794 г.: перадумовы, ход і вынікі // Бел. гіст. часопіс. — 1994. — № 1. * Я. Юхо, У. Емельянчык. «Нарадзіўся я ліцвінам…»: Тадевуш Касцюшка. — Мінск, 1994. * Из истории свободомыслия и атеизма в Белоруссии. — Мн., 1978. == Спасылкі == {{Commonscat}} * [http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3917147 Jasiński Jakub]{{Недаступная спасылка}} // Encyklopedia PWN * {{артыкул |аўтар = Шпунт Андрэй |спасылка = http://www.nashaniva.by/1998/06/07.htm |загаловак = Я Бацькаўшчыны не перажыву… |выданне = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |год = 1998 |месяц = 7 |чысло = 6 |нумар = 6 |старонкі = 34 |ref = Шпунт |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090407124845/http://nashaniva.by/1998/06/07.htm |archivedate = 2009-04-07 }} * [http://adradjency.narod.ru/zmagary/yasinski.html Ясінскі Якуб] // Культурна-асветны клуб «Спадчына» (2008). — Сучасныя партрэты Ясінскага ў Старадарожскім мастацкім музее. * [http://adradjency.narod.ru/zmagary/yasinski.html ЯСІНСКІ Якуб] * {{cite web |url = http://wars175x.narod.ru/bgr_jasin.html |title = Якуб Ясинский. Биографии 2-й половины XVIII века |publisher = Военная история 2-й половины XVIII века |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090727212235/http://wars175x.narod.ru/bgr_jasin.html |archivedate = 2009-07-27 |ref = Якуб Ясинский |accessdate = 2009-08-04 |url-status = |lang = ru }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ясінскі Якуб}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1794 года]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Члены Найвышэйшай Літоўскай Рады]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1792 года]] [[Катэгорыя:Генералы Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Паэты Польшчы]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя паэты]] tv2eukhwel82e1p1iy4hm4k42a46ovo Першы падзел Рэчы Паспалітай 0 52557 5211172 5074247 2026-10-04T05:36:21Z Аляксандр Белы 46814 перадвырашаных - д 5211172 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rzeczpospolita po I rozbiorze.png|thumb|Рэч Паспалітая па першым падзеле]] [[Файл:Allegory of the 1st partition of Poland.jpg|thumb|[[Каралеўскі пірог]] — алегорыя падзелу Рэчы Паспалітай]] '''Першы падзе́л Рэ́чы Паспалі́тай''' (1772) — першы з трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] паміж Аўстрыяй, Прусіяй і Расіяй, пасля якіх Рэч Паспалітая знікла з палітычнай карты Еўропы. == Перадгісторыя == Еўропе пагражаў новы шырокамаштабны канфлікт з прычыны таго, што [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыя]], занепакоеная поспехамі [[Расійская імперыя|Расіі]] ў [[Руска-турэцкая вайна (1768—1774)|вайне з Турцыяй]], была гатова да ўзброенага выступу ў абарону Турцыі. [[Каралеўства Прусія|Прусія]] была звязана з дваром [[Кацярына II|Кацярыны II]] саюзам, які ўцягнуў бы ў канфрантацыю і яе. Скарыстаць слабасць Рэчы Паспалітай першай вырашыла Аўстрыя, захапіўшы яшчэ ў [[1769]] і [[1770]] гадах частку Паўднёвай Польшчы. Прусія таксама пад умовай «санітарнага кардону» ў [[1770]] годзе акупавала частку Паўночнай Польшчы т.зв. «Прусаў Каралеўскіх» і актыўна штурхала Расійскую імперыю да падзелу Рэчы Паспалітай. Кацярына II вымушана была саступіць. Значна паслабіла пазіцыі [[Кароль Рэчы Паспалітай|караля]] [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Панятоўскага]] і чатырохгадовая [[Барская канфедэрацыя]], які перастаў быць моцным гарантам расійскага [[пратэктарат]]у над Рэччу Паспалітай. Тры дзяржавы правялі шырокую кампанію дэзынфармацыі, каб падрыхтаваць да падзелу грамадскую думку еўрапейцаў. Іх жаданне падзелу грунтавалася на прэтэнзіях на «гістарычныя» землі ў складзе Рэчы Паспалітай. == Падзел == [[18 верасня]] [[1772]] года Расія, Аўстрыя і Прусія паставілі Рэч Паспалітай перад фактам падзелу, патрабуючы склікання сойма для ўхвалення [[Цэсія|цэсіі]]. Падпісанне дагавора з умовамі падзелу адбылося [[5 жніўня]] 1772 года. [[30 верасня]] [[1773]] гэта рашэнне ратыфікаваў скліканы ў [[Варшава|Варшаве]] [[Сойм 1773—1775 гадоў|Падзельны сойм]]. Актыўна пратэставаць супраць перадвырашаных вынікаў працы сойма спрабавала, толькі ў першыя дні, невялікая група (не меней за 10 чалавек з прыкладна 110 паслоў і 36 сенатараў) на чале з пасламі на сойм ад Навагрудскага і Менскага паветаў — [[Тадэвуш Рэйтан|Тадэвушам Рэйтанам]], [[Самуэль Корсак|Самуэлем Корсакам]] і [[Станіслаў Багушэвіч|Станіславам Багушэвічам]]. Насельніцтву даваўся 3-месячны тэрмін (да [[5 снежня]]), каб прыняць прысягу «верно и нелицемерно служить и во всем повиноваться не щадя живота своего до последней капли крови» імператрыцы Кацярыне II<ref>Расійскі дзяржаўны архіў старажытных актаў. Ф. 248. — Воп. 64. — Спр. 5625. — А. 838.</ref>. Аднак уніяцкае і каталіцкае духавенства інкарпараваных беларускіх тэрыторый не толькі не спяшалася з прыняццем прысягі, а наадварот, стала ў апазіцыю да расійскага ўрада. Гэту сітуацыю выкарысталі езуіты: яны першымі прынялі прысягу на вернасць Кацярыне II і распачалі актыўную прапагандысцкую дзейнасць сярод тутэйшага насельніцтва ў падтрымку самаўладдзя. Апафеозам гэтай дэейнасці стала наладжаная езуітамі ў Полацку ўрачыстая літургія ў дзень нараджэння імператрыцы ([[24 лістапада]]), на якой прысутнічаў губернатар з бліжэйшым акружэннем. [[Файл:Тэрыторыі страчаныя ў Першым Падзеле.jpg|міні|Страчаныя тэрыторыі.]] * '''[[Аўстрыя]]''' атрымала ўсю паўднёвую Польшчу да [[Збруч]]а са [[Львоў|Львовам]], але без [[Кракаў|Кракава]] (83 тыс. км² з 2,65 млн чал.). * '''[[Прусія]]''' анексавала [[Вармія|Вармію]] і [[Каралеўская Прусія|Гданьскае Памор’е]], але без [[Гданьск]]а і [[Торунь|Торуні]] (36 тыс. км² з 580 тыс. чал.). Такім чынам кароль Прусіі Фрыдрых II Вялікі рэалізаваў свае даўнія мары пра дзяржаву на адзінай тэрыторыі ад Немана да Эльбы. * '''[[Расія]]''' заняла [[Латгалія|Інфлянты]] і ўсходнія ўскраіны Рэчы Паспалітай за [[Дняпро]]м, [[Друць|Друццю]] і [[Дзвіна|Дзвіной]] (92 тыс. км² з 1,3 млн чал.). Расія далей трымала [[пратэктарат]] над рэштай Рэчы Паспалітай. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Інкарпарацыя: Літоўская правінцыя ў падзелах Рэчы Паспалітай / Я. К. Анішчанка. — Мінск : [[Віктар Уладзіміравіч Хурсік|Хурсік]], 2003. — 470 с. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Народжаны рабалепнічаць : Беларускія землі пры першым падзеле Рэчы Паспалітай / Я. К. Анішчанка. — Мінск : Выдавець Віктар Хурсік, 2007. — 450 с. * Tadeusz Cegielski, Łukasz Kądziela, ''Rozbiory Polski 1772—1793-1795'', Warszawa 1990. * Władysław Konopczyński, ''Dzieje Polski nowożytnej'', t. 2, Warszawa 1986. * ''[[Томаш Плушчынскі|Paluszyński, T.]]'' [http://www.rys.netarteria.pl/rozbiory.pdf Czy Rosja uczestniczyła w pierwszym rozbiorze Polski czyli co zaborcy zabrali Polsce w trzech rozbiorach?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924093026/http://www.rys.netarteria.pl/rozbiory.pdf |date=24 верасня 2015 }} / T. Paluszyński. — Poznań : Rys, 2006. — 91 s. * S. Salmonowicz, ''Fryderyk Wielki'', Wrocław 2006. * Maria Wawrykowa, ''Dzieje Niemiec 1648—1789'', Warszawa 1976. * ''[[Сяргей Міхайлавіч Салаўёў|Соловьев, С. М.]]'' История падения Польши. Восточный вопрос / С. М. Соловьев. — Москва : Астрель-АСТ, 2003. — 364 с. == Спасылкі == * [http://dziedzictwo.polska.pl/katalog/skarb,Traktaty_polsko-austriackie_dotyczace_I_rozbioru_zawarte_dnia_18_IX_1773_roku_i_16_III_1775_roku,gid,111073,cid,1779.htm Польска-аўстрыйскія дагаворы, датычныя I падзелу РП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071211212221/http://dziedzictwo.polska.pl/katalog/skarb,Traktaty_polsko-austriackie_dotyczace_I_rozbioru_zawarte_dnia_18_IX_1773_roku_i_16_III_1775_roku,gid,111073,cid,1779.htm |date=11 снежня 2007 }} [[Катэгорыя:Падзелы Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Прусіі]] [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:1772]] r1w5rrk24tggkshiil3tbieplosttbn 5211187 5211172 2026-10-04T07:45:18Z M.L.Bot 261 5211187 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rzeczpospolita po I rozbiorze.png|thumb|Рэч Паспалітая па першым падзеле.]] [[Файл:Allegory of the 1st partition of Poland.jpg|thumb|[[Каралеўскі пірог]] — алегорыя падзелу Рэчы Паспалітай.]] '''Першы падзе́л Рэ́чы Паспалі́тай''' (1772) — першы з трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] паміж Аўстрыяй, Прусіяй і Расіяй, пасля якіх Рэч Паспалітая знікла з палітычнай карты Еўропы. == Перадгісторыя == Еўропе пагражаў новы шырокамаштабны канфлікт з прычыны таго, што [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыя]], занепакоеная поспехамі [[Расійская імперыя|Расіі]] ў [[Руска-турэцкая вайна (1768—1774)|вайне з Турцыяй]], была гатова да ўзброенага выступу ў абарону Турцыі. [[Каралеўства Прусія|Прусія]] была звязана з дваром [[Кацярына II|Кацярыны II]] саюзам, які ўцягнуў бы ў канфрантацыю і яе. Скарыстаць слабасць Рэчы Паспалітай першай вырашыла Аўстрыя, захапіўшы яшчэ ў 1769 і 1770 гадах частку Паўднёвай Польшчы. Прусія таксама пад умовай «санітарнага кардону» ў 1770 годзе акупавала частку Паўночнай Польшчы т.зв. «Прусаў Каралеўскіх» і актыўна штурхала Расійскую імперыю да падзелу Рэчы Паспалітай. Кацярына II вымушана была саступіць. Значна паслабіла пазіцыі [[Кароль Рэчы Паспалітай|караля]] [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Панятоўскага]] і чатырохгадовая [[Барская канфедэрацыя]], які перастаў быць моцным гарантам расійскага [[пратэктарат]]у над Рэччу Паспалітай. Тры дзяржавы правялі шырокую кампанію дэзынфармацыі, каб падрыхтаваць да падзелу грамадскую думку еўрапейцаў. Іх жаданне падзелу грунтавалася на прэтэнзіях на «гістарычныя» землі ў складзе Рэчы Паспалітай. == Падзел == 18 верасня 1772 года Расія, Аўстрыя і Прусія паставілі Рэч Паспалітай перад фактам падзелу, патрабуючы склікання сойма для ўхвалення [[Цэсія|цэсіі]]. Падпісанне дагавора з умовамі падзелу адбылося 5 жніўня 1772 года. 30 верасня 1773 года гэта рашэнне ратыфікаваў скліканы ў [[Варшава|Варшаве]] [[Сойм 1773—1775 гадоў|Падзельны сойм]]. Актыўна пратэставаць супраць прадвызначыных вынікаў працы сойма спрабавала, толькі ў першыя дні, невялікая група (не меней за 10 чалавек з прыкладна 110 паслоў і 36 сенатараў) на чале з пасламі на сойм ад Навагрудскага і Менскага паветаў — [[Тадэвуш Рэйтан|Тадэвушам Рэйтанам]], [[Самуэль Корсак|Самуэлем Корсакам]] і [[Станіслаў Багушэвіч|Станіславам Багушэвічам]]. Насельніцтву даваўся 3-месячны тэрмін (да 5 снежня), каб прыняць прысягу «верно и нелицемерно служить и во всем повиноваться не щадя живота своего до последней капли крови» імператрыцы Кацярыне II<ref>Расійскі дзяржаўны архіў старажытных актаў. Ф. 248. — Воп. 64. — Спр. 5625. — А. 838.</ref>. Аднак уніяцкае і каталіцкае духавенства інкарпараваных беларускіх тэрыторый не толькі не спяшалася з прыняццем прысягі, а наадварот, стала ў апазіцыю да расійскага ўрада. Гэту сітуацыю выкарысталі езуіты: яны першымі прынялі прысягу на вернасць Кацярыне II і распачалі актыўную прапагандысцкую дзейнасць сярод тутэйшага насельніцтва ў падтрымку самаўладдзя. Апафеозам гэтай дэейнасці стала наладжаная езуітамі ў Полацку ўрачыстая літургія ў дзень нараджэння імператрыцы ([[24 лістапада]]), на якой прысутнічаў губернатар з бліжэйшым акружэннем. [[Файл:Тэрыторыі страчаныя ў Першым Падзеле.jpg|міні|Страчаныя тэрыторыі.]] * '''[[Аўстрыя]]''' атрымала ўсю паўднёвую Польшчу да [[Збруч]]а са [[Львоў|Львовам]], але без [[Кракаў|Кракава]] (83 тыс. км² з 2,65 млн чал.). * '''[[Прусія]]''' анексавала [[Вармія|Вармію]] і [[Каралеўская Прусія|Гданьскае Памор’е]], але без [[Гданьск]]а і [[Торунь|Торуні]] (36 тыс. км² з 580 тыс. чал.). Такім чынам кароль Прусіі Фрыдрых II Вялікі рэалізаваў свае даўнія мары пра дзяржаву на адзінай тэрыторыі ад Немана да Эльбы. * '''[[Расія]]''' заняла [[Латгалія|Інфлянты]] і ўсходнія ўскраіны Рэчы Паспалітай за [[Дняпро]]м, [[Друць|Друццю]] і [[Дзвіна|Дзвіной]] (92 тыс. км² з 1,3 млн чал.). Расія далей трымала [[пратэктарат]] над рэштай Рэчы Паспалітай. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == {{навігацыя}} * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Інкарпарацыя: Літоўская правінцыя ў падзелах Рэчы Паспалітай / Я. К. Анішчанка. — Мінск : [[Віктар Уладзіміравіч Хурсік|Хурсік]], 2003. — 470 с. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Народжаны рабалепнічаць : Беларускія землі пры першым падзеле Рэчы Паспалітай / Я. К. Анішчанка. — Мінск : Выдавець Віктар Хурсік, 2007. — 450 с. * Tadeusz Cegielski, Łukasz Kądziela, ''Rozbiory Polski 1772—1793-1795'', Warszawa 1990. * Władysław Konopczyński, ''Dzieje Polski nowożytnej'', t. 2, Warszawa 1986. * ''[[Томаш Плушчынскі|Paluszyński, T.]]'' [http://www.rys.netarteria.pl/rozbiory.pdf Czy Rosja uczestniczyła w pierwszym rozbiorze Polski czyli co zaborcy zabrali Polsce w trzech rozbiorach?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924093026/http://www.rys.netarteria.pl/rozbiory.pdf |date=24 верасня 2015 }} / T. Paluszyński. — Poznań : Rys, 2006. — 91 s. * S. Salmonowicz, ''Fryderyk Wielki'', Wrocław 2006. * Maria Wawrykowa, ''Dzieje Niemiec 1648—1789'', Warszawa 1976. * ''[[Сяргей Міхайлавіч Салаўёў|Соловьев, С. М.]]'' История падения Польши. Восточный вопрос / С. М. Соловьев. — Москва : Астрель-АСТ, 2003. — 364 с. == Спасылкі == * [http://dziedzictwo.polska.pl/katalog/skarb,Traktaty_polsko-austriackie_dotyczace_I_rozbioru_zawarte_dnia_18_IX_1773_roku_i_16_III_1775_roku,gid,111073,cid,1779.htm Польска-аўстрыйскія дагаворы, датычныя I падзелу РП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071211212221/http://dziedzictwo.polska.pl/katalog/skarb,Traktaty_polsko-austriackie_dotyczace_I_rozbioru_zawarte_dnia_18_IX_1773_roku_i_16_III_1775_roku,gid,111073,cid,1779.htm |date=11 снежня 2007 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Падзелы Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Прусіі]] [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:1772]] 8ofjfiqi6clqk4s4vwe5lf2hfvqir7j Размовы з удзельнікам:DobryBrat 3 52754 5211228 5202929 2026-10-04T10:38:42Z Için warum 153459 /* Алесь Мікус */ новы падраздзел 5211228 wikitext text/x-wiki {{вітаем}}--[[Удзельнік:Krukouski|<span style="color:#000000; font-weight: 600;">Krukouski</span>]]&nbsp;<sup>([[Размовы з удзельнікам:Krukouski|<span style="color:#00000;">размовы</span>]])</sup> 14:21, 5 Красавік 2010 (UTC) == Запрашэнне на веснавую Вікі сустрэчу == Прывітанне, Бачыў вашу зацікаўленаць у паляпшэнні працы Вікіпедыі. Запрашаю 3 красавіка на сустрэчу, а 18:00 Якія пытанні пакуль назбіраліся для разгляду: # '''ВікіВясна 2015''' (дадатковыя прапановы па развіцці конкурса). Ведаю, што былі пра Пружанскі замак. # '''Сумесны майстар''' клас ад Фаланстэра і Кінаклуба. Як вікі супольнасць можа узбагаціць гэта мерапрыества. мае адбыца 12 красавіка. # Стварэнне '''Дапаможніка вікіпедыста'''. Зараз вельмі неабходны валанцёры для дапамогі апрацоўкі тэкстаў. # Безумоўна яшчэ у сіле прапанова Фаланстэра для жадаючых '''распачаць Вікіклуб'''... # Яшчэ з зімы вісіць пытанне пра '''стварэнне беларускай юзэр групы'''. Ужо ёсць 4 жадаючых яе стварыць. Мо яшчэ хто зацікавіцца? [[Вікіпедыя:Форум#.D0.92.D0.B5.D1.81.D0.BD.D0.B0.D0.B2.D0.B0.D1.8F_.D0.B2.D1.96.D0.BA.D1.96.D1.81.D1.83.D1.81.D1.82.D1.80.D1.8D.D1.87.D0.B0_.D1.96_.D0.92.D1.96.D0.BA.D1.96.D1.84.D1.96.D0.BA.D0.B0.D1.86.D1.8B.D1.8F|Падрабязнасці на форуме]] З павагай, --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 16:38, 27 сакавіка 2015 (MSK) == ордэн == : Вы выправілі, што ордэн упершыню ўручылі ў 1933. Чаму? У гэтым годзе ўжо не ўручалі. Вашу праўку адмяняю. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:04, 2 верасня 2014 (FET) :: Сапраўды, нейкая недарэчнасць. Мэтай майго апошняга рэдагавання было дадаць '''''за''''' ў апісанне падставаў для ўзнагароджання. А як атрымалася, што змянілася інфармацыя па статыстыцы, не ведаю, атрымалася неяк ненаўмысна... [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:57, 2 верасня 2014 (FET) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:42, 2 лістапада 2014 (MSK) : Дзякуй за давер. Я не супраць атрымаць сцяг аўтадаглядчыка. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:36, 2 лістапада 2014 (MSK) :: {{зроблена}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:25, 2 лістапада 2014 (MSK) == Запрашэнне на Вікі сустрэчу, 21 чэрвеня == Добры дзень, Будзем рады запрасіць вас на вікісустрэчу з нагоды сканчэння конкурса ВікіВсяна 2015. Сустрэча адбудзецца 21 чэрвеня у 14 00 па адрасу вул. Карла Маркса, 10 (кафэ [http://www.openstreetmap.org/#map=18/53.89675/27.55607&layers=N Планета Піцца]) Падрябязнасці можна чытаць [[Вікіпедыя:Форум#.D0.92.D1.96.D0.BA.D1.96_.D1.81.D1.83.D1.81.D1.82.D1.80.D1.8D.D1.87.D0.B0.2C_21_.D1.87.D1.8D.D1.80.D0.B2.D0.B5.D0.BD.D1.8F.2C_.D0.9C.D1.96.D0.BD.D1.81.D0.BA|на форуме]] --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 23:22, 15 чэрвеня 2015 (MSK) == [[Вуліца Ульянаўская, Мінск]] == Пане [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], кожная вуліца, а тым болей як гэта, мае няблагую гісторыю: пачатак вуліцы, што там рабілася, якія падзеі. Які сэнс даваць агрызак з трох абзацаў? Няўжо цяжка было паглядзець [http://minsk-old-new.com/minsk-3012.htm тут] і інш. Вы ведаеце, што яна называлася Вясёлай?--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:38, 21 студзеня 2016 (MSK) : Вітаю, [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]], ваша жаданне бачыць якасныя артыкулы ў беларускай Вікіпедыі. Нажаль, у белВікі бракуе артыкулаў пра вуліцы і гэта відавочна. Трэба ствараць новыя артыкулы пра вуліцы і паляпшаць тыя, якія ўжо існуюць. Калі жадаеце дапамагчы, далучайцеся да напісання артыкула пра [[Вуліца Ульянаўская, Мінск|вуліцу Ульянаўская]], зробіце добрую справу. Калі Вам не цікавая гэтая тэма, то можаце стварыць новы артыкул пра нейкую вуліцу і працаваць з ім. Вікіпедыя адкрыта для кожнага! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:30, 22 студзеня 2016 (MSK) == Віківясна == Запрашаем да ўдзелу ў конкурсе [[Вікіпедыя:Віківясна-2016|Віківясна-2016]]. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:41, 22 сакавіка 2016 (MSK) == Шаблоны Віківясны == Дарагі Добры Брат! У шаблоне "артыкул створаны ў рамках Віківясны", які выстаўляецца ў новых артыкулах на старонках размоў, калі тэмай з'яўляецца аўтаномная краіна, кшталту Башкартастана, варта выстаўляць у графу "краіна" не больш буйное ўтварэнне (Расію ў дадзеным выпадку), а непасрэдна сам Башкартастан. Гэта такая этыка ў межах міжнародных конкурсаў. Дзякую за разуменне. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 22:10, 3 красавіка 2016 (MSK) == {{subst:#switch:be|es=CEE Primavera 2016 Encuesta|#default= CEE Spring 2016 Survey|hu=CEE Tavasz 2016 kérdőív|sq=Anketa e CEE Spring 2016|et=Kesk- ja Ida-Euroopa kevad (CEE Spring) 2016 küsitlus|tr=Orta ve Doğu Avrupa (CEE) Baha... == [[File:Logo CEE-t.png|right|170px]] Вітаем цябе, удзельнік ВікіВясны 2016! Міжнародныя арганізатары конкурсу просяць цябе прайсці апытанне пра конкурс. Яно кароценькае. Гэта дасць нам крыху статыстыкі і дапаможа зрабіць наступны конкурс лепш. '''Калі ласка, запоўні апытанку тут: https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_eLP1PKZWjSpIi45''' Усяго найлепшага, <br />-- [[:m:user:Ата|Ата]] праз [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|MassMessage]] 16:28, 10 верасня 2016 (MSK) <!-- Message sent by User:Base@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Base/MassMessage/CEE_Spring-2016-participants&oldid=15897871 --> == User:EGalvez (WMF)/Sandbox/MassMessageTest == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey. We want to know how well we are supporting your work on and off wiki, and how we can change or improve things in the future.<ref>This survey is primarily meant to get feedback on the Wikimedia Foundation's current work, not long-term strategy.</ref> The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. You have been randomly selected to take this survey as we would like to hear from your Wikimedia community. To say thank you for your time, we are giving away 20 Wikimedia T-shirts to randomly selected people who take the survey.<ref>Legal stuff: No purchase necessary. Must be the age of majority to participate. Sponsored by the Wikimedia Foundation located at 149 New Montgomery, San Francisco, CA, USA, 94105. Ends January 31, 2017. Void where prohibited. [[m:Community Engagement Insights/2016 contest rules|Click here for contest rules]].</ref> The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. <big>'''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&Aud=VAE&Src=52VAECE Take the survey now!]'''</big> You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project]]. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Please visit our [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions page]] to find more information about this survey. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email to surveys@wikimedia.org. Thank you! --[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]] ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 00:44, 14 студзеня 2017 (+03) </div> <!-- Message sent by User:EGalvez (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/52-VAECE&oldid=16205393 --> == Share your experience and feedback as a Wikimedian in this global survey (revised heading) == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey. We want to know how well we are supporting your work on and off wiki, and how we can change or improve things in the future.<ref>This survey is primarily meant to get feedback on the Wikimedia Foundation's current work, not long-term strategy.</ref> The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. You have been randomly selected to take this survey as we would like to hear from your Wikimedia community. To say thank you for your time, we are giving away 20 Wikimedia T-shirts to randomly selected people who take the survey.<ref>Legal stuff: No purchase necessary. Must be the age of majority to participate. Sponsored by the Wikimedia Foundation located at 149 New Montgomery, San Francisco, CA, USA, 94105. Ends January 31, 2017. Void where prohibited. [[m:Community Engagement Insights/2016 contest rules|Click here for contest rules]].</ref> The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. <big>'''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&Aud=VAE&Src=52VAECE Take the survey now!]'''</big> You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project]]. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Please visit our [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions page]] to find more information about this survey. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email to surveys@wikimedia.org. Thank you! --[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]] ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 00:50, 14 студзеня 2017 (+03) </div> <!-- Message sent by User:EGalvez (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/52-VAECE&oldid=16205393 --> == Your feedback matters: Final reminder to take the global Wikimedia survey == (''Sorry to write in English'') <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! This is a final reminder that the Wikimedia Foundation survey will close on '''28 February, 2017 (23:59 UTC)'''. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&Aud=VAE&Src=52VAECE Take the survey now.]''' If you already took the survey - thank you! We won't bother you again. '''About this survey:''' You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project here]] or you can read the [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions]]. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email through EmailUser function to [[:m:Special:EmailUser/EGalvez_(WMF)| User:EGalvez (WMF)]]. '''About the Wikimedia Foundation:''' The [[:wmf:Home|Wikimedia Foundation]] supports you by working on the software and technology to keep the sites fast, secure, and accessible, as well as supports Wikimedia programs and initiatives to expand access and support free knowledge globally. Thank you! --[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]] ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 11:04, 23 лютага 2017 (+03) </div> <!-- Message sent by User:EGalvez (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/52-VAECE&oldid=16297909 --> == Ігар Янеў == Ігар Янеў is a prominent person from Serbia and Macedonia. He is a Scientific advisor (second person) in the Institute of the political studies in Belgrade, Serbia with rank of a full professor. Instead of deleting the art. you can improve translation. More on him you can find on Serbian Wiki or Croatian Wiki. He was also Advisor to the Macedonian President and high level Macedonian diplomat. Article is not a hoax, please see page with Jimbo Wales talk: https://en.wikipedia.org/wiki/User_talk:Jimbo_Wales/Archive_220#Warning_and_hope_for_better_understanding . See more on Google Scholar: http://scholar.google.com/citations?user=GewUxhcAAAAJ&hl=en [[Адмысловае:Contributions/109.93.223.191|109.93.223.191]] 11:27, 2 чэрвеня 2017 (MSK) : I'm not against new articles about personalities in Belarusian wiki. But Wikipedia is not a resume-hosting site. That article did not meet necessary criteria. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:43, 2 чэрвеня 2017 (+03) == Вікілетнік == Як там Вікілетнік? Адбываецца? [[Удзельнік:Вадзім Медзяноўскі|Вадзім Медзяноўскі]] <sup>([[Размовы з удзельнікам:Вадзім Медзяноўскі|папярэдзіць]])</sup> 07:43, 12 ліпеня 2017 (MSK) : Вікілетнік паспяхова праходзіць у Капылі. Зробленыя падчас мерапрыемства фотаграфіі можна ўбачыць тут: https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Wikiletnik-2017 [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 20:13, 12 ліпеня 2017 (MSK) == Апостаф == Звяртаю ўвагу, што ў гэтай Вікіпедыі прынята карыстацца машынным апострафам ', а не друкарскім ’, таму не варта выпраўляць яго ў артыкулах, па меншай меры без прыняцця адпаведных змен у правілы.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 18:45, 1 жніўня 2017 (MSK) == Перанос артыкулаў == Калі ласка, для замены зместу артыкулаў, як для артыкула [[Хрушчоўка]], карыстайцеся функціяй "перанос старонкі", якая знаходзіца ў кожным артыкуле уверсе справа ў меню "Яшчэ". Гэта дапаможна захаваць правільныя гісторыю, перасылкі і інтэрвікі.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 17:27, 28 верасня 2017 (MSK) : Шаноўны спадар [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], гэта агульнавядома. Прынамсі, мне. Вы закранулі праблему перанакіраванняў, створаных ботамі. Да існуючага раней артыкула [[Хрушчоўка]] Ваш бот стварыў артыкулы [[Пасёлак Хрушчоўка]], [[Хрушчоўка, Веткаўскі раён]] і [[Хрушчоўка, Гомельская вобласць]]. Такім чынам былі створаны нязручнасці, цяпер і вікізвесткі трэба будзе правіць. Прыходзьце заўтра на [[Вікіпедыя:Форум#Вікі-сустрэча 29 верасня|вікісустрэчу]], абмяркуем гэта і іншыя пытанні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:49, 28 верасня 2017 (MSK) {{зноскі}} == Сапраўднаму прадстаўніку свайго народа == Дзякуй [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] з памерам вяршыняў Паміра за [[Юсуфбеков Худоер Юсуфбекович|праўкі]]. [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 10:42, 4 мая 2018 (MSK) Улічваючы Ваш стаўленне да Катэгорыі:User be-N, обращаюсь к Вам с убедительной просьбою доработать [[Юсуфбеков Худоер Юсуфбекович|стаью]] на читабельность, там где изъян, путём сверки с русской версии Википедии, одновременно [[прошу исправить ошибку вызова сносок на источники в harvard links]], сноски до раздела Заўвагі показывают, а до источников в разделе Лiтература нет (см на примере статьи [[Аўстралійская антарктычная экспедыцыя]], где это идеально сделано, мне трудно было разобраться). Заранее благодарен [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 23:48, 4 мая 2018 (MSK) Здравствуйте [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], прошу Вас помочь вернуть в раздел «Памірскі біялагічны інстытут» - ранее удаленный мною самой важной части биографии героя статьи – по причине уменьшение показа машынны пераклад на тот момент (см. Паказаць гiсторыю – 19:23, 28 красавіка 2018 (-8 515) по левой колонке) в след. редакции «На должности директора, наряду с научной работой он ведёт и большую организационную деятельность. Им была определена структура подразделений института. Разам з традыцыйнымі напрамкамі даследаванняў былі пачаты навуковыя працы па заалогіі, генетыцы і селекцыі раслін, ахове прыроды.» далее 2й абзац «У 1970-1975 гг. X. Ю. Юсуфбеков распрацаваў схему генеральнага плана развіцця Памірскі батанічнага саду ім. А. В. Гурскага. Для развіцця навуковай базы, пашырэння участкаў батанічнага саду і < …> і жылыя карпусы інстытута.» далее 3й абзац «На Дарваза быў арганізаваны < и остальные абзацы … кончая словами … > нараджэнню наватарскіх даследаванняў і працягу развіцця навукі ў будучыні» – всего 10 абзац. Спасибо большое за вклад - мест не хватить на стр. обсужд. чтобы выразить Вам слова благодарности, с уважением [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 10:25, 10 мая 2018 (MSK) : Шаноўны [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]]! Я пакуль заняты. На працягу месяца вярнуся да гэтага артыкула, каб дадаць прапанаваную Вамі інфармацыю і палепшыць яго. З павагай, [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 05:17, 11 мая 2018 (MSK) :: Буду чакаць, дзякуй [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 23:28, 12 мая 2018 (MSK) ::: Здравствуйте [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], усердно починил механизм управления статьи, harvard ..., надеюсь теперь самое главное, имею ввиду всю информацию с раздела «Памирский биологический институт», помочь изложить на добром белорусском с учетом множества новых важных дополнений в рус-версииВП, соответственно на Ваш выбор, улучшение других разделов странички в удобное для Вас время. З павагай, [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 21:06, 22 ліпеня 2018 (MSK) : Здравствуйте [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]]! Надеюсь вы в добром здравие, у Вас все хорошо, выполнил все вышеупомянутые моменты моих пожеланий до деталей, осталось только проверить язык перевода и отпатрулировать, что в Ваших возможностях — на то Вы DobryBrat, соответственно мастер своего дела. Заранее благодарен [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 21:46, 22 жніўня 2018 (MSK) P.S. Дзякуй вялікі! Адважыўся трохі каментары дадаваць, калі ласка праверце арфаграфію : Шаноўны [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], дзякуй вялікі за рэдакцыю, цікавіўся чым вы занятыя пасродкам ўкладу удзельніка, заўважыў Вы ў добрым здароўе, па-ранейшаму ўпарта занятыя творчым цяжкасцю, незнарок заўважыў за Вамі [аўтаматычна дагледжана], чым таксама ўзрадаваўся! З павагай -- [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 17:52, 9 верасня 2018 (MSK) : Добры дзень [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]]! Спадзяюся Вы ў добрым здароўі, у Вас добра, нашмат спрасціў сваю мінулую просьбу), у сувязі з чым звяртаюся да свайго Добраму брату праверыць арфаграфію (проверить перевод с русского, в том числе "Текст партийно-производственной характеристики на Юсуфбекова Худоера Юсуфбековича от 1970 года, подписанный Асимовым — президентом Академии наук Таджикской ССР, Морозовым — секретарём Парткома Академии наук Таджикской ССР (сохранена оригинальная орфография)" — то есть на «Тэкст партыйна-вытворчай характарыстыкі на Юсуфбекова Худоера Юсуфбековича ад 1970 году, падпісаны Асімава — прэзідэнтам Акадэміі навук Таджыцкай ССР, Марозавым — сакратаром парткама Акадэміі навук Таджыцкай ССР (захавана арыгінальная арфаграфія)», стылістыку і адпатруляваў артыкул. -- [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 12:00, 1 снежня 2019 (+03) == Размовы ў вікі гэта..... == Вітаю. Артыкул пра [[муму]] я выпраўлю, ён ужо часткова выпраўлены. проста не ведаю, ці можна яго неяк зрабіць нябачным, пакуль я над ім працую. увогуле не ведаю, ці сюды трэба пісаць=). складана. [[Удзельнік:arcioms|arcioms]] ([[Размовы з удзельнікам:arcioms|размовы]]) PS: можаце артыкул выдаліць, зыходнік ёсць : Шаноўны [[Удзельнік:arcioms|arcioms]]! Раю размяшчаць артыкул не цалкам вялікі з памылкамі, якія потым выпраўляць, а часткамі. : Калі Вы збіраецеся працаваць над артыкулам, то на 2 дні можна выставіць [[Шаблон:Пішу]] : Ён выглядае так: {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/DobryBrat|DobryBrat]]|2=9 ліпеня 2018}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:26, 9 ліпеня 2018 (MSK) == [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Крытэрыі значнасці вуліц і іх тыпаў|Крытэрыі значнасці вуліц і іх тыпаў]] == Добры дзень. Хацеў бы адзначыць, што Google Maps не з'яўляецца афіцыйным метралагічным органам, таму і спасылацца на гэтыя дадзеныя не мае ніякага сэнсу, бо гэта не АК. Калі ў Вас ёсць якія-небудзь ідэі ці прапановы, калі ласка, выкажыце іх на адпаведнай старонцы.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzianis Niadbajla|размовы]]) 21:37, 10 ліпеня 2018 (MSK) : Лічу важным не колькасць крытэрыяў, а змястоўнасць патрабаванняў і іх універсальны характар. Прапаную наступны падыход: ''Значнымі з’яўляюцца элементы вулічна-дарожнай сеткі і горадабудаўнічай планіровачнай структуры (вуліцы, праспекты, магістралі, плошчы, бульвары, тракты, набярэжныя, шашы, кольцы, завулкі, праезды, тупікі, спускі, уезды, мікрараёны, раз’езды, паркі, скверы, валы, кварталы і інш.), дзе размешчаны выдатныя архітэктурныя помнікі; якія звязаны з выдатнымі гістарычнымі падзеямі ці знакамітымі асобамі; якія згадваюцца ў мастацкіх творах; або з якімі звязана іншая нетрывіяльная інфармацыя, апублікаваная ў другасных крыніцах, якія з’яўляюцца надзейнымі і незалежнымі. ''Значнымі з’яўляюцца цэнтральныя (галоўныя) вуліцы, праспекты і плошчы буйных (вобласці, губерні, штаты і г.д) і сярэдніх (раёны, паветы і г.д.) адзінак адміністрацыйна-тэратарыяльнага падзелу краіны.'' [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:40, 12 ліпеня 2018 (MSK) == Даглядніцтва == Вітаю. Мяне папрасілі [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7_%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC:Artsiom91&curid=542989&diff=3195623&oldid=3191480 даглядзець артыкул] пасля Вашых правак. Лічу, што Вы можаце самастойна даглядаць артыкулы, якасць Вашых правак гэта пацвярджае (ды і займаецеся нярэдка паляпшэннем артыкулаў іншых удзельнікаў), таму прапаную падаць заяўку на старонку [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]] для атрымання сцяга даглядчыка (вядома, калі Вы не супраць гэтага сцяга).--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 20:57, 23 жніўня 2018 (MSK) : Сцяг атрыманы, плённай працы! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:28, 26 красавіка 2019 (MSK) == [https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiGap_2019_Minsk WikiGap 2019 Minsk] == Вітаю. Як будзе праходзіць мерапрыемства? Анлайн? А як запісацца? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 11:56, 8 красавіка 2019 (MSK) : Шаноўны [[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]], трэба запоўніць [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdMmvEaiotDjN0ub5sFaQ95pLa17WZiVnLXLt4bL9olgNa5EA/viewform?fbclid=IwAR3Lcay2uZxIJcwQbLCQCJE6WvHV_drA4GPPMYY206gjh0fnfbIpU92IWb4 анкету ўдзельніка]. Вас персанальна запрашаем ў журы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:08, 8 красавіка 2019 (MSK) : Мерапрыемства будзе праводзіцца ў Амбасадзе Швецыі ў Мінске. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:13, 8 красавіка 2019 (MSK) :: Мабыць, не змагу быць прысутным. Я думаў, што анлайн можна, паколькі еду дамоў у гэтыя дні. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 12:16, 8 красавіка 2019 (MSK) == Прывет, Добры брат:) == Як справы?--[[Удзельнік:Svetit|Svetit]] ([[Размовы з удзельнікам:Svetit|размовы]]) 19:22, 1 красавіка 2020 (+03) : Рупліва працую ў вікіпраектах. Асаблівую ўвагу ў апошні час надаю WikiGap. : Не варта літаральна ўспрымаць старонку размоваў з удзельнікам як пляцоўку для штодзенных размоваў. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:23, 1 красавіка 2020 (+03) == Be Free == Прывітанне, [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]]! Калі можна, пакіць два словы ў абарону [[Be Free]] па-нямецку (https://de.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Löschkandidaten/22._August_2020#Be_Free). Мясцовыя адміны наляцелі, што назвы гуртоў не перакладзены (іх цытата: «вавілонская мова») (я іх па магчымасці лакалізаваў, але, калі няма старонак на Wikipedia альбо элементаў Вікідаддзеных, адкуль браць траслітэрацыі/пераклады назваў?). Таксама пастаўлена пад сумнеў значнасць (не ведаю, чаму): і так спасылкі якасныя з большага. Акрамя цябе, напісаў яшчэ тут (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer_Diskussion:Kolja21#Be_Free); выбітны ўдзельнік з нямецкай Wikipedia, які мае інтарэс да апазіцыі; мо дапаможа таксама. '''P.S.''' Яшчэ прапаную адпісацца тут: https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:Кандидаты_в_добротные_статьи/21_августа_2020#Be_Free! -- [[Удзельнік:pr12402|pr12402]], 22 жніўня 2020 == Месячнік Вікіслоўніка == Вітаю! У мяне ёсць прапанова правесці '''Месячнік Вікіслоўніка'''. Мне патрэбна некалькі чалавек, якія гатовыя непасрэдна ўдзельнічаць там (ствараць і паляпшаць артыкулы). Можна карыстацца любымі слоўнікамі, папяровымі і электроннымі. Вы зможаце непасрэдна ўдзельнічаць у Вікіслоўніку? Калі да, тады задавайце мне пытанні наконт праекта. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 17:55, 4 верасня 2020 (+03) == Вітаю! Калі не цяжка, то прагаласуйце == [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Хрысціянская лексіка ў кантэксце розных абрадавых і канфесійных традыцый|'''Вось тут''']] я ініцыянаваў пэўнае ўпарадкаванне ў рэлігійную тэматыку на Беларускай Вікі. Бо цяпер усё існуе па прынцыпе "хто як любіць, той так піша". --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 19:19, 7 студзеня 2021 (+03) == Імёны па бацьку ў назвах артыкулаў == Запрашаю прыняць удзел у галасаванні [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Найменне артыкулаў з імем па бацьку]].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:51, 26 лютага 2021 (+03) == Stefania Turkewich == Hello DobryBrat, I see you are participating in the Wiki Gap project. When you have time, could you take a look at this article: [[en: Stefania Turkewich]]? Might it interest you to do a version of the article for the Belarusian Wikipedia? I have done articles for your Wikipedia but am not fluent in Belarusian. Still, if I can be of any help with it, please let me know. [[Удзельнік:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Размовы з удзельнікам:Nicola Mitchell|размовы]]) 13:59, 9 сакавіка 2021 (+03) :Just to let you know, this is now being worked on by another editor.[[Удзельнік:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Размовы з удзельнікам:Nicola Mitchell|размовы]]) 13:35, 28 сакавіка 2021 (+03) == Кропкі ў подпісах да ілюстрацый == [[Image:Wiki.png|thumb|Лагатып Вікіпедыі]] Перыядычна сутыкаюся з тым, што некаторыя вікіпедысты робяць пунктуацыйныя памылкі ў подпісах да ілюстрацый. Асноўныя патрабаванні адносна ілюстрацый размешчаны тут: [[Вікіпедыя:Выявы]]. У прыватнасці, там змешчаны прыклады афармлення ілюстрацый. Вось адзін з прыкладаў:<nowiki> [[Image:Wiki.png|thumb|Лагатып Вікіпедыі]]</nowiki>. Ва ўсіх прыведзеных прыкладах '''у канцы подпісу да ілюстрацыі кропка не ставіцца'''. [https://pravo.by/pdf/2008-186/2008-186%28003-066%29.pdf У Законе Рэспублікі Беларусь ад 23 лiпеня 2008 года № 420-З «Аб Правiлах беларускай арфаграфii i пунктуацыi»] напісана наступнае: {{цытата| § 42 Правілы пастаноўкі кропкі …3. Пасля слоў i сказаў, якiя з’яўляюцца загалоўкамi да тэкстаў, папер рознага прызначэння, а таксама кнiг, карцiн, фiльмаў i iншых твораў, пасля надпiсаў на шыльдах кропка не ставiцца. Калi ж загаловак, назва або надпiс складаюцца з двух або некалькiх сказаў, то кропка пасля апошняга сказа не ставiцца: ''Рэстаран «Ружа». Сямейныя абеды''}} Сітуацыі адносна ілюстрацый у Правiлах беларускай арфаграфii i пунктуацыi асобна не правісаны, але яны лагічна падпадаюць пад вышэйпрыведзенае правіла. Адказы даведачнай службы рускай мовы на падобныя сітуацыі ў рускай мове можна пабачыць тут: [http://new.gramota.ru/spravka/buro/search-answer?s=%D0%BA%20%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D1%8E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8 http://new.gramota.ru/spravka/buro/search-answer?s=к%20иллюстраци]. На жаль, шырокавядомай даведачнай службы беларускай мовы пакуль не існуе. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:24, 8 студзеня 2022 (+03) :[[Вікіпедыя:Выявы]] не з’яўляецца Правілам Вікіпедыі, гэта проста вольнае эсэ на тэму. Паглядзіце яго гісторыю правак і зразумееце, што гэта не кансенсусная старонка. Таму спасылка на яе і тым больш абгрунтаванне з яе дапамогай выдалення чужых правак не вытрымлівае ніякай крытыкі. Спасылка на Закон Рэспублікі Беларусь для регулявання дзейнасці амерыканскага сайта таксама так-сабе аргумент з пункту гледжання валіднасці. Беларуская Вікіпедыя, напрыклад, мае кансенсус на выкарыстанне друкаванага апострафа «’» замест машынапіснага «'», гэта регулюецца Вашым законам? Адных [[працяжнік]]аў існуе мінімум чатыры, хто будзе вырашаць, які і дзе ставіць, Ваш закон (дзе пра гэа аніслова) ці мясцовая супольнасць? І апошняе, якім чынам [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Спіс_памерлых_у_2022_годзе&diff=3998886&oldid=3998782&diffmode=source вось гэта праўка] датычыцца закона? Гэта чыстай вады вандалізм, прашу не выдаляць чужы ўклад, стварайце свой. І саме апошняе, чытаючы параграф 42, прыведзены вышэй бачым, што «Пасля слоў i сказаў, якiя з’яўляюцца загалоўкамi да <…> карцiн…» Калі ласка, калі ёсць '''загаловак''' у нейкай карціне, можаце не ставіць кропку. У Вікіпедыі подпісы пад выявамі не загалоўкі, часам яны змяшчаюць па некалькі развёрнутых сказаў і з’яўляюцца '''каментарыямі''', часам неадрыўнай часткай артыкула, а не проста фармальным подпісам. Таму я не бачу прычын, каб у такіх каментарыях, дзе ёсць і коскі і двукроп’я, не ставіць кропку. [[Удзельнік:Vit Koz|V]] <small>[[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</small> 12:23, 8 студзеня 2022 (+03) == Абмеркаванне на Форуме == Аказваецца з Беластоцкай вобласцю не ўсё так адназначна ;-) гл. [[Вікіпедыя:Форум#Гміны_Заходняй_Беларусі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:09, 6 жніўня 2022 (+03) : Маю асабістае меркаванне на гэты конт, але не бачу сэнсу ўцягвацца ў дыскусію. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:16, 11 жніўня 2022 (+03) == Update request == Hello. Can you update the article [[UTC+03:30]] (and in other related articles, in case Iran Time is mentioned)? On 21 September 2022, Iran abolished daylight saving time (DST) and will observe standard time year-round. Source: {{cite web|url=https://livingintehran.com/2022/09/21/daylight-saving-time-ends-in-iran/|date=21 September 2022|title=Daylight Saving Time Ends in Iran|website=Livingintehran.com}} Yours sincerely, [[Адмысловае:Contributions/31.200.19.137|31.200.19.137]] 12:16, 29 верасня 2022 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:07, 29 верасня 2022 (+03) == Флаг == Добрый день, я так понял, в этом разделе есть только флаг патрульного, а автопатрульного нет? И достаточно-ли моих правок для флага патрульного? Простите, что пишу на русском =) [[Удзельнік:Alibek Attamonov|Alibek Attamonov]] ([[Размовы з удзельнікам:Alibek Attamonov|размовы]]) 22:44, 20 студзеня 2024 (+03) : Неўзабаве Вам маюць выдаць сцяг аўтадаглядчыка. У атрыманні сцяга даглядчыка адмоўлена. Калі ласка, пішыце тут па-беларуску. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:36, 21 студзеня 2024 (+03) ::Добра, я напішу па-беларуску, напісаў на гэтай мове, бо вы паказалі, што ваша родная мова - руская, таму я адразу напісаў па-руску. Вядома, дзякуй вялікі! [[Удзельнік:Alibek Attamonov|Alibek Attamonov]] ([[Размовы з удзельнікам:Alibek Attamonov|размовы]]) 16:16, 21 студзеня 2024 (+03) ::: Не трэба яму нічога выдаваць, не так ён шмат піша тут, і мовы не ведае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:40, 21 студзеня 2024 (+03) ::::Чаму вы так упэўнены, што я не ведаю мовы? Ці гэта нейкая нянавісць з вашага боку да мяне? Так, я прамы нічога не публікую, падумайце, усяго толькі 21 артыкулаў я напісаў. [[Удзельнік:Alibek Attamonov|Alibek Attamonov]] ([[Размовы з удзельнікам:Alibek Attamonov|размовы]]) 16:44, 21 студзеня 2024 (+03) ::::: Чытаю тое, што Пан піша тут. Больш адказваць не буду. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:47, 21 студзеня 2024 (+03) ::::::І вось яно? Я падаў заяўку, і мне сказалі, што мне дадуць крыху іншы сцяг, без праблем. Вельмі дзіўна, што вы так груба са мной абыходзіцеся, хоць я яшчэ нічога шкоднага не зрабіў. За ўвесь гэты час у мяне быў выдалены 1 артыкул з 21 [[Удзельнік:Alibek Attamonov|Alibek Attamonov]] ([[Размовы з удзельнікам:Alibek Attamonov|размовы]]) 16:51, 21 студзеня 2024 (+03) ::::::: Давайце працягнем размову [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка|на адпаведнай старонцы]]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:45, 21 студзеня 2024 (+03) == Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have. This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called "regional wishlist list"), and many other options. ''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.'' Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here'''] Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:07, 26 ліпеня 2024 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''. I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:09, 7 кастрычніка 2024 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Peisatai == Вітаю! Зараз на старонцы [[ВП:запыты да адміністратараў]] абмяркоўваюцца ўласныя даследванні ўдзельніка Peisatai. Магчыма, вам гэта будзе цікава.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:38, 19 мая 2025 (+03) : Вітаю, [[Удзельнік:Için warum|Için warum]]. Я пільна сачу за размовай. Даўно прыглядаюся да ўнёска ўдзельніка Peisatai. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:56, 21 мая 2025 (+03) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 14:17, 29 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 15:28, 16 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == [[:Катэгорыя:Старонкі да хуткага выдалення]] == Добры дзень, зазірніце, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:47, 7 жніўня 2025 (+03) : Там ужо цесна стала. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:45, 20 жніўня 2026 (+03) :: Я рэгулярна там бываю. Значная частка старонак была аднесена да гэтай катэгорыі цягам апошніх дзён. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:50, 20 жніўня 2026 (+03) ::: Але смецця там усё более. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:56, 20 верасня 2026 (+03) == Мінская група АБСЕ == Hello, DobryBrat. Can you update the article [[Мінская група АБСЕ]] with new sources? It was dissolved on 1 September 2025, as a requisite of the peace agreement signed by Azerbaijan and Armenia on 8 August 2025. Yours sincerely, [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-53449-6|&#126;2025-53449-6]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-53449-6|размова]]) 16:12, 6 верасня 2025 (+03) : [[Удзельнік:~2025-53449-6]], {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:08, 8 верасня 2025 (+03) ::Thank you very much. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-55614-7|&#126;2025-55614-7]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-55614-7|размова]]) 10:39, 9 верасня 2025 (+03) == Парнафільм == Добры дзень. А чаму выдалілі назву артыкула «Парнафільм»? Паводле правіл арфаграфіі і слоўнікаў [https://slounik.org/search?dict=&search=%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%84%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BC менавіта такое напісанне]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:25, 18 верасня 2025 (+03) : Добры дзень. Дзякуй за заўвагу. Вынік будзе аспрэчваецца. Напісанне "порнафільм" пададзена ў Нацыянальным корпусе беларускай мовы. [https://bnkorpus.info/grammar.html#{%22lang%22:%22bel%22,%22word%22:%22%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%84%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BC%22} Гл. тут]. На гэтай падставе было зроблена перайменаванне, без абмеркавання, як прапанаваў [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]]. Што такое Нацыянальны корпус беларускай мовы, можна пачытаць [https://bnkorpus.info/articles/corpus.html тут]. Дыскусію прапаную працягнуць [[Вікіпедыя:Да перайменавання|на спецыяльнай старонцы]] [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:07, 18 верасня 2025 (+03) ::Не прапаноўваў выдаляць, толькі перанесці пад асноўную назву праз "о" без абмеркавання. Граматычная база і праўда не дае варыянта праз "а", але пакінуць яго перасылкай не будзе лішнім, бо ў некаторых слоўніках даецца. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:44, 18 верасня 2025 (+03) == Добры Брат, дапамажы, малю == Вітаю! Браце, дапамажы разабрацца, як тут што працуе. Я некалькі разоў намагалася паправіць артыкул пра Беларускую Раду культуры, бо ён жэстачайшэ састарэў. Мае праўкі не прыняў нейкі чалавек, маўляў, я раблю вітрыну, а не артыкул. Але я арыентавалася на артыкулы кшталту Мемарыяла і ПЭНа, не пісала "якая класная кантора, усім бы так" і гд. Мой тэкст стрыманы і па факту. Умаляю, скажы, як жыць ці хаця б як абнавіць артыкул [[Удзельнік:Belarusian Council for Culture|Belarusian Council for Culture]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarusian Council for Culture|размовы]]) 14:41, 2 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Belarusian Council for Culture|Belarusian Council for Culture]], праўце смела, з разумным падыходам. Давайце інфармацыю, якую можна спраўдзіць. Спасылайцеся на знешнія крыніцы, а не на сайт гэтай арганізацыі. Дадавайце інфармацыю часткамі, са спасылкамі, а не адразу шмат чаго і без спасылак. Пішыце на беларускай мове паводле сучаснага правапісу. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:17, 2 кастрычніка 2025 (+03) == Малая Грынёўшчына. == Менавіта якіх крыніц не хапае? [[Удзельнік:Kresy67|Kresy67]] ([[Размовы з удзельнікам:Kresy67|размовы]]) 15:18, 8 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Kresy67|Kresy67]], інфармацыя ў артыкуле мусіць быць падмацавана спасылкамі на крыніцы. Матэрыял без спасылак можа быць выдалены. У гэтым артыкуле няма аніводнай спасылкі на крыніцы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::Я выбачаюся, але там ёсьць спасылкі на radzima.net і на яшчэ адзін рэсурс. [[Удзельнік:Kresy67|Kresy67]] ([[Размовы з удзельнікам:Kresy67|размовы]]) 16:35, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::дарэчы таксама і у артыкуле "Смаленская Рэспубліка", ёсьць спасылкі. [[Удзельнік:Kresy67|Kresy67]] ([[Размовы з удзельнікам:Kresy67|размовы]]) 16:37, 8 кастрычніка 2025 (+03) == Прапанова па выдаленні старонак-перанакіраванняў [[:Удзельнік:Plaga med/Шаблоны/Legend styles.css]] == Прывітанне, сэр @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]]... Калі ласка, выдаліце старонкі-перанакіравання [[:Удзельнік:Plaga med/Шаблоны/Legend styles.css]] таму што ёсць перанакіраванне на неіснуючыя старонкі. Дзякуй. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-34202-37|&#126;2025-34202-37]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-34202-37|размова]]) 08:39, 17 лістапада 2025 (+03) : @ [[Удзельнік:Plaga med]], калі ласка, пракаментуйце гэту просьбу. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:37, 17 лістапада 2025 (+03) ::Старонка выдалена [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:16, 17 лістапада 2025 (+03) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 19 лістапада 2025 (+03) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Help == Dear colleague DobryBrat, please can I kindly ask you to help with translation of the text on the page [[Ігар Янеў]] and particularly Chapter on meta dialectics (Машынны пераклад). Best regards, [[Удзельнік:Інстытут палітычных даследаванняў|Інстытут палітычных даследаванняў]] ([[Размовы з удзельнікам:Інстытут палітычных даследаванняў|размовы]]) 02:10, 23 студзеня 2026 (+03) == Стубла == Вітаю. У Стыра два прытокі Стубла, абодва правыя, гэта інфармацыя ёсць у артыкуле [[Стыр]], яна з "Блакітнай кнігі" (стварыў серыю такіх артыкулаў у 2007 годзе, яшчэ ў інкубатары, таму ведаю). Стубла 1 -- цалкам ва Украіне, то-бок верхні прыток, а Стубла 2 -- цалкам у Беларусі, адпаведна ніжні. Калі ўніфікаваць не з нумарамі, то трэба паглядзець на практыку нашу ў такіх выпадках. І яшчэ пераблытана здаецца далучэнне да элементаў Вікідата на розных мовах. Артыкул пра абедзве стыранскія Стублы ёсць, здаецца, толькі на Себуанская Вікіпедыі. Так, у Гарыні таксама ёсць прыток Стубла, але адкуль у яго ўзяўся нумар "1", то трэба пытаць стваральніка, які ўзняў гэтую мітусню элементарна не разабраўшыся. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:18, 5 лютага 2026 (+03) :Зрабіў <bdi>[[Стубла (верхні прыток Стыра)]]</bdi> і <bdi>[[Стубла (ніжні прыток Стыра)]], зраблю на іх перасылкі з Стубла 1 і Стубла 2. --</bdi>[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:51, 5 лютага 2026 (+03) :: Усё верна. Удакладненні мусяць быць у дужках. Назвы з лічэбнікамі нельга прыдумляць — іх можна выкарыстоўваць толькі ў тых выпадках, калі такія назвы сапраўды існуюць, напрыклад: вёскі [[Тэльмы 1]] і [[Тэльмы 2]] у Брэсцкім раёне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:13, 5 лютага 2026 (+03) :::Я ж і кажу, лічэбнікі з "Блакітнай кнігі". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:41, 5 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] == Вітаю! Ідзе апошні тыдзень конкурсу. У сувязі з невялікай колькасцю галасоў прашу аддаць свой за любы артыкул на [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025/Кандыдаты ў артыкулы года|гэтай старонцы]]. Паведамляю, што голас можна пакінуць да 14 лютага ўключна. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 07:51, 7 лютага 2026 (+03) == Вікіслоўнік == Вітаю, [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]]! Удзельнік Plaga med [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт_на_статус_адміністратара_Удзельнік:Plaga_med|вырашыў стаць адміністратарам]], таму прашу аддаць свой голас за яго кандыдатуру. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:09, 27 сакавіка 2026 (+03) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 21:30, 28 красавіка 2026 (+03) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == Wiki Loves Monuments 2026 == Вітаю! Ці можна Вас папрасіць арганізаваць для беларускіх удзельнікаў Вікіпедыі штогадовы конкурс "Вікі Любіць Помнікі" - 2026? З павагай, Rabbi Mendl. [[Удзельнік:Rabbi Mendl|Rabbi Mendl]] ([[Размовы з удзельнікам:Rabbi Mendl|размовы]]) 10:15, 25 ліпеня 2026 (+03) == (Вільнюс) == Вітаю. Можа, такія перасылкі варта пакідаць, калі ў назвах няма арфаграфічных памылак? -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:23, 12 жніўня 2026 (+03) : Вітаю. Перасылка Вільнюс — Вільня неабходна. У абсалютнай большасці выпадкаў перасылкі з адной з форм слова стараюць залішнюю блытаніну. Калі ў Беларускай Вікіпедыі ёсць кансэнсус па напісанні Вільні і аргументаваная пазіцыя па напісанні літоўскіх назваў, то гэтага трэба прытрымлівацца. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:37, 12 жніўня 2026 (+03) ::Ёсць кансэнсу ў найменні артыкулаў. А перасылкі мы робім нават з і папулярных арфаграфічных памылак або няслушных націскаў. Таксама і з ініцыяламі, і з розным парадкам імён. Пагатоў іх робім з варыянтаў, які часта сустракаюцца ў друку. Перасылкі не ствараюць блытаніну, а павышаюць звязнасць, засцерагаюць ад стварэння дубляў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:00, 12 жніўня 2026 (+03) ::: Мы гаворым пра адно і тое ж. Перасылкі з частых арфаграфічных памылак або няслушных націскаў ёсць і іх існаванне апраўдана. Гэта, у тым ліку, дапамагае карыстальнікам выйці на адпаведныя артыкулы. У выпадку, калі мы будзем ствараць безліч перасылак кшталту Касцёл Святой Ганны (Вільнюс) — Касцёл Святой Ганны (Вільня), то можна стварыць процьму перасылак кшалту Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Менск) — Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Мінск) і гэтак далей з альтэрнатыўнымі назвамі гарадоў і мястэчак Беларусі (Берасце, Гародня і г. д.) і іншых краін. Наконт звязнасці. Выдаляюцца толькі катэгорыі, у якіх няма аніводнай старонкі або мультымедыйнага файла, а таксама старонкі, на якія няма спасылак з іншых старонак. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:24, 12 жніўня 2026 (+03) ::::Пра катэгорыі наогул гаворкі няма, з імі перасылкі проста не працуюць, як ні шкада, гэта старажытная праблема ад пачаткаў Вікіпедыі. Вядзецца толькі пра артыкулы. Так, трэба ствараць процьму перасылак з "(Менск)", "(Берасце)" і падобным, гэта не абавязак, але пры нагодзе іх варта ствараць, а не выдаляць. Яны паляпшаюць не толькі ўнутраную звязнасць Вікіпедыі, але і індэксацыю Гугла. Лішніх перасылак не бывае. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:32, 13 жніўня 2026 (+03) :::::Вітаю. Перастварыў перасылкі, што былі з "(Вільнюс)", тыя, што былі з развязаннем праз коску -- ", Вільнюс", не пераствараў, а па сутнасці варта было б. Там не стаялі шаблоны на выдаленне, там не было памылак, яны давалі дадатковую індэксацыю ў пошуку Гугла, былі толькі карыснымі, нават калі на іх цяпер зусім не было ўнутраных спасылак. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:02, 14 жніўня 2026 (+03) == Алесь Мікус == Удзельнік Peisatai займаецца вандалізмам: 2 кастрычніка ён выдаліў інфармацыю з аўтарытэтнымі крыніцамі. А вы замест таго, каб скасаваць ягоныя вандальныя праўкі, абаранілі артыкул. Як жа так? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 13:38, 4 кастрычніка 2026 (+03) 9uz2ma5vnjktn94n6lvkojw2t5n6tky Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава 0 52823 5210986 5206704 2026-10-03T14:57:49Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ вікіфікацыя 5210986 wikitext text/x-wiki {{Універсітэт |скарачэнне = ВДУ |эмблема = Знак ВДУ.png |дэвіз = Docendo discimus }} '''Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава''' — вышэйшая навучальная ўстанова ў горадзе [[Віцебск]]у. == Гісторыя == У 1910 годзе ў Віцебску заснаваны настаўніцкі інстытут, якія рыхтаваў настаўнікаў для сярэдняй школы. У 1918 годзе яго ператворылі ў педагагічны інстытут. У пачатку 1920-х гадоў некалькі разоў мяняў назву і рэарганізовываўся, а ў 1924 годзе быў аб’яднаны з [[БДУ|Беларускім дзяржаўным універсітэтам]]. У 1930 годзе быў узноўлены ў выглядзе індустрыяльна-педагагічнага інстытута, з 1933 года стаў называцца Віцебскім дзяржаўным педагагічным інстытутам. У 1934 годзе інстытуту было прысвоена імя [[Сяргей Міронавіч Кіраў|С. М. Кірава]]. У [[1935]] годзе ў яго складзе быў створаны настаўніцкі інстытут. [[Файл:Віцебскае мужчынскае духоўнае вучылішча.jpg|міні|справа|[[Будынак былога мужчынскага духоўнага вучылішча (Віцебск)|Будынак былога мужчынскага духоўнага вучылішча]]]] Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] карпусы інстытута былі разбураныя, а многія выкладчыкі і студэнты загінулі на фронце ці ў [[Партызанскі рух у Беларусі|партызанскім руху]]. Нягледзячы на гэта, заняткі ў інстытуце зноў пачаліся ўжо ў 1944 годзе. Пасля вайны праца інстытута была адноўлена да пачатку 1950-х гг. У гэты час, аднак, былі ліквідаваныя настаўніцкі інстытут і філалагічны факультэт, а гістарычны факультэт інстытута быў пераведзены ў [[Магілёў]]. У 1960—1970 гг. інстытут актыўна развіваўся, адкрываліся новыя факультэты і павялічваўся прыём студэнтаў. [[Файл:Віцебск. Педагагічны інстытут імя Кірава.jpg|міні|злева|Будынак Віцебскага педагагічнага інстытута па [[Маскоўскі праспект (Віцебск)|Маскоўскім праспекце]]]] У 1995 годзе ВДПІ імя С. М. Кірава быў ператвораны ў Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт, а ў 1998 годзе ўніверсітэту было прысвоена імя свайго вядомага выпускніка [[Пётр Міронавіч Машэраў|П. М. Машэрава]]. Універсітэт мае навукова-даследчую лабараторыю па біялогіі Беларускага Паазер’я, батанічны сад, рэдакцыйна-выдавецкі аддзел, музей гісторыі ўніверсітэта, мемарыяльны музей П. М. Машэрава, музеі — літаратурны, біялагічны, дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. З 1996 года выдаюцца часопіс «Веснік Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта», з 2002 года — «Вучоныя запіскі» УА «ВДУ імя П. М. Машэрава», газета «Мы і час». == Факультэты == [[Файл:ВГУ 2020.jpg|міні|справа]] * [[Факультэт хіміка-біялагічных і геаграфічных навук ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт хіміка-біялагічных і геаграфічных навук]] * [[Факультэт сацыяльнай педагогікі і псіхалогіі ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт сацыяльнай педагогікі і псіхалогіі]] * [[Факультэт фізічнай культуры і спорту ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт фізічнай культуры і спорту]] * [[Мастацка-графічны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|Мастацка-графічны факультэт]] * [[Педагагічны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|Педагагічны факультэт]] * [[Юрыдычны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|Юрыдычны факультэт]] * [[Факультэт гуманітарыстыкі і моўных камунікацый ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт гуманітарных ведаў і камунікацый]] * [[Факультэт матэматыкі і інфармацыйных тэхналогій ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт матэматыкі і інфармацыйных тэхналогій]] * Факультэт навучання замежных грамадзян * Інстытут падвышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі == Рэктары == {{Div col|2}} * [[Клаўдзій Іванавіч Ціхаміраў]] (1910—1921) * [[Пётр Мікалаевіч Ільінскі]] (1921—1923) * [[Елізарый Юр’евіч Зеліксон]] (1924) * [[Іван Сямёнавіч Чарнецкі]] (1930—1936) * [[Аляксандр Восіпавіч Каляда]] (1936—1941) * [[Леў Самойлавіч Калецкі]] (1944—1945) * [[Валяр’ян Пятровіч Касцючэнка]] (1945—1952) * [[Іван Аляксандравіч Лугаўцоў]] (1952—1953) * [[Павел Емяльянавіч Мядзведзеў]] (1953—1955) * [[Павел Федасеевіч Грук]] (1955—1959) * [[Павел Епіфанавіч Цярэнцьеў]] (1959—1963) * [[Андрэй Раманавіч Гарбачоў]] (1963—1978) * [[Віктар Ніканавіч Вінаградаў]] (1978—1997) * [[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі]] (1997—2009) * [[Аляксандр Пятровіч Саладкоў]] (2009—2013) * [[Аляксей Уладзіміравіч Ягораў]] (2014—2020) * [[Валянціна Васільеўна Багатырова]] (з 2020) {{Div col end}} == Выкладчыкі == * [[Вольга Дзмітрыеўна Акімава]], 1938—1941 гг. * [[Леанід Сяргеевіч Анцімонаў]], беларускі мастак * [[Таццяна Станіславаўна Бубенька]], беларускі археолаг * [[Уладзімір Аляксандравіч Голубеў]], беларускі астраном * [[Анатоль Максімавіч Дарафееў]], беларускі заолаг * [[Алена Ціхаўна Жукава]], беларускі вучоны-педагог у галіне тэхнічнай графікі * [[Анатоль Мікалаевіч Канапелька]], беларускі паэт, загадчык кафедры беларускай літаратуры * [[Аляксандр Фёдаравіч Карпан]], беларускі мастак * [[Веніямін Аркадзевіч Космач]], беларускі гісторык * [[Ігар Міхайлавіч Курбатаў]], загадчык кафедры арганічнай і біялагічнай хіміі ў 1939—1941 гг. * [[Валянціна Аўраамаўна Маслава]], беларускі мовазнавец * [[Алесь Мемус]], беларускі мастак, выкладаў у 1974-99 гадах * [[Леанід Мікалаевіч Ніканаў]], загадчык кафедры батанікі (з 1941 г.)<ref name="ep4">{{кніга|загаловак=Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.4. Недалька — Стаўраліт|адказны=Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1985|том=4|старонак=|тыраж=10&nbsp;000}}</ref> * [[Уладзімір Папковіч]], беларускі пісьменнік, перакладчык, загадчык кафедры нямецкай літаратуры * [[Вольга Іванаўна Русілка]], беларуская паэтэса, загадчык кафедры беларускай літаратуры * [[Іван Міхайлавіч Сталяроў]], беларускі мастак * [[Міхаіл Леанідавіч Цыбульскі]], беларускі мастацтвазнавец == Вядомыя выпускнікі == * [[Галіна Сцяпанаўна Васільева]], беларуская мастачка * [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]], беларускі мастак * [[Арцём Арашонак]], беларускі пісьменнік і перакладчык * [[Анатоль Іванавіч Гармаза]], беларускі мастак * [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]], беларускі мастак * [[Аляксандр Ігаравіч Дасужаў]], беларускі мастак * [[Мікалай Мікалаевіч Дундзін]], беларускі мастак * [[Андрэй Эрыхавіч Духоўнікаў]], беларускі мастак * [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў]], беларускі палітычны, грамадскі і ваенны дзеяч, публіцыст, перакладчык, педагог * [[Міхаіл Ермашкевіч]], беларускі рымска-каталіцкі дзеяч * [[Анатоль Пятровіч Жураўлёў]], беларускі мастак * [[Уладзімір Усцінавіч Іваноў]], беларускі мастак * [[Іван Любачка]] (1915—1977), беларускі гісторык * [[Алег Данілавіч Кастагрыз]], беларускі мастак * [[Васіль Кузьміч Касцючэнка]], беларускі мастак * [[Мікалай Уладзіміравіч Кірэеў]], беларускі мастак * [[Барыс Андрэевіч Лазука]], беларускі мастацтвазнавец * [[Анатоль Андрэевіч Люцко]], беларускі мастак * [[Аляксей Антонавіч Марачкін]], беларускі мастак * [[Уладзімір Іванавіч Пракапцоў]], генеральны дырэктар [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь]]. * [[Сяргей Васільевіч Рублеўскі]], беларускі пісьменнік * [[Уладзімір Канстанцінавіч Слабін]], беларускі вучоны-біёлаг * [[Лера Сом]], беларуская паэтэса * [[Мікалай Іванавіч Таранда]], беларускі мастак * [[Барыс Якаўлевіч Хесін]], беларускі мастак * [[Наталля Арсенцьеўна Чорнагалова]], беларускі мастак * [[Уладзімір Дзмітрыевіч Шапо]], беларускі акварэліст, графік * [[Пётр Пятровіч Шарыпа]], беларускі мастак * [[Павел Пятровіч Шастакоў]], беларускі паэт, журналіст * [[Аляксандр Сяргеевіч Шыёнак]], беларускі мастак * [[Віктар Аляксандравіч Шылко]], беларускі мастак * [[Алена Ярмаловіч]], паэтэса == Навуковыя школы <ref>[https://rep.vsu.by/handle/123456789/14928 Научные школы учреждения образования «Витебский государственный университет имени П. М. Машерова» : монография / [сост.: В. Н. Виноградов [и др.]; под общ. ред. И. М. Прищепы] ; М-во образования Республики Беларусь, Учреждение образования «Витебский гос. ун-т имени П. М. Машерова». — Витебск : ВГУ имени П. М. Машерова, 2014. — 146 с. : ил. — Библиогр. в конце ист. справок.] — ISBN 978-985-517-448-7</ref> == * Навукова-педагагічная школа «Начартальная геаметрыя і тэхнічная графіка» ([[Віктар Ніканавіч Вінаградаў|В. Н. Вінаградаў]], [[Яўгеній Аляксандравіч Васіленка|Я. А. Васіленка]]) * Навукова-педагагічная школа «Тэорыя класаў Фітынга і яе прыкладанні ў тэорыі груп» ([[Мікалай Цімафеевіч Вараб’ёў|М. Ц. Вараб’ёў]]) * Навукова-педагагічная школа «Лінгвакультуралогія» ([[Валянціна Аўраамаўна Маслава|В. А. Маслава]]) * Навукова-педагагічная школа «Актуальныя праблемы анамастыкі» ([[Ганна Міхайлаўна Мезенка|Г. М. Мезенка]]) * Навукова-педагагічная школа «Этнапедагогіка» ([[Ганна Пятроўна Арлова|Г. П. Арлова]]) * Навукова-педагагічная школа «Экалогія чалавека» ([[Іна Міхайлаўна Прышчэпа|І. М. Прышчэпа]]) * Навукова-педагагічная школа «Мастацкая культура Віцебшчыны: гісторыя станаўлення і развіцця, сучасныя праблемы» ([[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|А. У. Русецкі]]) * Навукова-педагагічная школа «Біяхімія здаровага ладу жыцця» ([[Аляксандр Аляксандравіч Чыркін|А. А. Чыркін]]) == Вывучэнне польскай мовы == У 1990-х гадах студэнты факультэтаў беларускай філалогіі і гісторыі, а таксама рускай філалогіі мелі магчымасць вывучаць [[польская мова|польскую мову]] ў факультатыўных групах. Дзякуючы патрымцы [[Польскі інстытут у Мінску|Польскага інстытута ў Мінску]], універсітэт падпісаў дамову аб супрацоўніцтве з [[Беластоцкі ўніверсітэт|Універсітэтам у Беластоку]]<ref>{{Кніга|загаловак = Oświata…|старонкі = 343}}</ref>. == Абвінавачванні ў палітычных рэпрэсіях студэнтаў == ВНУ абвінавачваецца ў выключэнні студэнтаў з-за палітычных прычын. Паводле рапарту польскага [[Фонд Свабода і Дэмакратыя|Фонду Свабода і Дэмакратыя]] і паводле беларускага Камітэту «Салідарнасць», [[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Аркадзь Русецкі]], рэктар універсітэта, выключыў 2-х студэнтаў за іх палітычную дзейнасць<ref>{{кніга|загаловак = Białoruski system..|старонкі = 44}}</ref><ref>[http://www.salidarnasc.org/content/%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96-%D0%B0-%D1%9E%D0%BB РУСЕЦКІ А. ЎЛ.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305000943/http://www.salidarnasc.org/content/%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96-%D0%B0-%D1%9E%D0%BB |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Витебск: Энциклопедический справочник|адказны=Гл. редактор И. П. Шамякин|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ им. П. Бровки|год=1988|старонкі=278|старонак=408|isbn=5-85700-004-1|тыраж=60&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{Крыніцы/БелЭн|4|Віцебскі універсітэт||232}} * {{кніга|аўтар = пад рэд. др Дар'юша Залеўскага, Марка Буцька, Міхала Куркевіча і Томаша Пісулі|загаловак = Białoruski system represji. Prześladowcy i ich ofiary. Raport z realizacji projektu „Centrum dokumentacji i pomocy ofiarom represji politycznych na Białorusi”|спасылка = http://wid.org.pl/raport.pdf|месца = [[Варшава]]|выдавецтва = [[Фонд Свабода і Дэмакратыя]]|год = снежань 2007|старонкі = 72|archiveurl = https://web.archive.org/web/20110904221440/http://wid.org.pl/raport.pdf|archivedate = 4 верасня 2011}} {{ref-pl}} * {{Кніга|аўтар = Агнешка Грэндзік-Радзяк|загаловак = Oświata i szkolnictwo polskie na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej i współczesnej Białorusi 1939–2001|месца = [[Торунь]]|выдавецтва = Europejskie Centrum Edukacyjne|год = 2007|старонак = 441|isbn = 978-83-60738-09-2}} {{ref-pl}} == Спасылкі == {{commonscat|Vitebsk State University}} * [https://vsu.by/be Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190502130824/https://vsu.by/be |date=2 мая 2019 }} {{ref-be}} * [https://rep.vsu.by/bitstream/123456789/8912/5/3-9.pdf Да 85-годдзя ВДУ імя П. М. Машэрава] {{ВНУ Беларусі}} {{ВДУ імя П. М. Машэрава}} {{Рэктары ВДУ імя П. М. Машэрава}} {{Адукацыя ў Віцебскай вобласці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава| ]] [[Катэгорыя:1910 год у Віцебску]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Пятра Машэрава]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1910 годзе]] 2eh87m34gjnsozh80xr0ztsn2kkkm5b 5210989 5210986 2026-10-03T14:58:54Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5210989 wikitext text/x-wiki {{Універсітэт |скарачэнне = ВДУ |эмблема = Знак ВДУ.png |дэвіз = Docendo discimus }} '''Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава''' — вышэйшая навучальная ўстанова ў горадзе [[Віцебск]]у. == Гісторыя == У 1910 годзе ў Віцебску заснаваны настаўніцкі інстытут, якія рыхтаваў настаўнікаў для сярэдняй школы. У 1918 годзе яго ператворылі ў педагагічны інстытут. У пачатку 1920-х гадоў некалькі разоў мяняў назву і рэарганізовываўся, а ў 1924 годзе быў аб’яднаны з [[БДУ|Беларускім дзяржаўным універсітэтам]]. У 1930 годзе быў узноўлены ў выглядзе індустрыяльна-педагагічнага інстытута, з 1933 года стаў называцца Віцебскім дзяржаўным педагагічным інстытутам. У 1934 годзе інстытуту было прысвоена імя [[Сяргей Міронавіч Кіраў|С. М. Кірава]]. У [[1935]] годзе ў яго складзе быў створаны настаўніцкі інстытут. [[Файл:Віцебскае мужчынскае духоўнае вучылішча.jpg|міні|справа|[[Будынак былога мужчынскага духоўнага вучылішча (Віцебск)|Будынак былога мужчынскага духоўнага вучылішча]]]] Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] карпусы інстытута былі разбураныя, а многія выкладчыкі і студэнты загінулі на фронце ці ў [[Партызанскі рух у Беларусі|партызанскім руху]]. Нягледзячы на гэта, заняткі ў інстытуце зноў пачаліся ўжо ў 1944 годзе. Пасля вайны праца інстытута была адноўлена да пачатку 1950-х гг. У гэты час, аднак, былі ліквідаваныя настаўніцкі інстытут і філалагічны факультэт, а гістарычны факультэт інстытута быў пераведзены ў [[Магілёў]]. У 1960—1970 гг. інстытут актыўна развіваўся, адкрываліся новыя факультэты і павялічваўся прыём студэнтаў. [[Файл:Віцебск. Педагагічны інстытут імя Кірава.jpg|міні|злева|Будынак Віцебскага педагагічнага інстытута па [[Маскоўскі праспект (Віцебск)|Маскоўскім праспекце]]]] У 1995 годзе ВДПІ імя С. М. Кірава быў ператвораны ў Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт, а ў 1998 годзе ўніверсітэту было прысвоена імя свайго вядомага выпускніка [[Пётр Міронавіч Машэраў|П. М. Машэрава]]. Універсітэт мае навукова-даследчую лабараторыю па біялогіі Беларускага Паазер’я, батанічны сад, рэдакцыйна-выдавецкі аддзел, музей гісторыі ўніверсітэта, мемарыяльны музей П. М. Машэрава, музеі — літаратурны, біялагічны, дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. З 1996 года выдаюцца часопіс «Веснік Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта», з 2002 года — «Вучоныя запіскі» УА «ВДУ імя П. М. Машэрава», газета «Мы і час». == Факультэты == [[Файл:ВГУ 2020.jpg|міні|справа]] * [[Факультэт хіміка-біялагічных і геаграфічных навук ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт хіміка-біялагічных і геаграфічных навук]] * [[Факультэт сацыяльнай педагогікі і псіхалогіі ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт сацыяльнай педагогікі і псіхалогіі]] * [[Факультэт фізічнай культуры і спорту ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт фізічнай культуры і спорту]] * [[Мастацка-графічны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|Мастацка-графічны факультэт]] * [[Педагагічны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|Педагагічны факультэт]] * [[Юрыдычны факультэт ВДУ імя П. М. Машэрава|Юрыдычны факультэт]] * [[Факультэт гуманітарыстыкі і моўных камунікацый ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт гуманітарных ведаў і камунікацый]] * [[Факультэт матэматыкі і інфармацыйных тэхналогій ВДУ імя П. М. Машэрава|Факультэт матэматыкі і інфармацыйных тэхналогій]] * Факультэт навучання замежных грамадзян * Інстытут падвышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі == Рэктары == {{Div col|2}} * [[Клаўдзій Іванавіч Ціхаміраў]] (1910—1921) * [[Пётр Мікалаевіч Ільінскі]] (1921—1923) * [[Елізарый Юр’евіч Зеліксон]] (1924) * [[Іван Сямёнавіч Чарнецкі]] (1930—1936) * [[Аляксандр Восіпавіч Каляда]] (1936—1941) * [[Леў Самойлавіч Калецкі]] (1944—1945) * [[Валяр’ян Пятровіч Касцючэнка]] (1945—1952) * [[Іван Аляксандравіч Лугаўцоў]] (1952—1953) * [[Павел Емяльянавіч Мядзведзеў]] (1953—1955) * [[Павел Федасеевіч Грук]] (1955—1959) * [[Павел Епіфанавіч Цярэнцьеў]] (1959—1963) * [[Андрэй Раманавіч Гарбачоў]] (1963—1978) * [[Віктар Ніканавіч Вінаградаў]] (1978—1997) * [[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі]] (1997—2009) * [[Аляксандр Пятровіч Саладкоў]] (2009—2013) * [[Аляксей Уладзіміравіч Ягораў]] (2014—2020) * [[Валянціна Васільеўна Багатырова]] (з 2020) {{Div col end}} == Выкладчыкі == * [[Вольга Дзмітрыеўна Акімава]], 1938—1941 гг. * [[Леанід Сяргеевіч Анцімонаў]], беларускі мастак * [[Таццяна Станіславаўна Бубенька]], беларускі археолаг * [[Уладзімір Аляксандравіч Голубеў]], беларускі астраном * [[Анатоль Максімавіч Дарафееў]], беларускі заолаг * [[Алена Ціхаўна Жукава]], беларускі вучоны-педагог у галіне тэхнічнай графікі * [[Анатоль Мікалаевіч Канапелька]], беларускі паэт, загадчык кафедры беларускай літаратуры * [[Аляксандр Фёдаравіч Карпан]], беларускі мастак * [[Веніямін Аркадзевіч Космач]], беларускі гісторык * [[Ігар Міхайлавіч Курбатаў]], загадчык кафедры арганічнай і біялагічнай хіміі ў 1939—1941 гг. * [[Валянціна Аўраамаўна Маслава]], беларускі мовазнавец * [[Алесь Мемус]], беларускі мастак, выкладаў у 1974-99 гадах * [[Леанід Мікалаевіч Ніканаў]], загадчык кафедры батанікі (з 1941 г.)<ref name="ep4">{{кніга|загаловак=Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.4. Недалька — Стаўраліт|адказны=Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1985|том=4|старонак=|тыраж=10&nbsp;000}}</ref> * [[Уладзімір Папковіч]], беларускі пісьменнік, перакладчык, загадчык кафедры нямецкай літаратуры * [[Вольга Іванаўна Русілка]], беларуская паэтэса, загадчык кафедры беларускай літаратуры * [[Іван Міхайлавіч Сталяроў]], беларускі мастак * [[Міхаіл Леанідавіч Цыбульскі]], беларускі мастацтвазнавец == Вядомыя выпускнікі == * [[Галіна Сцяпанаўна Васільева]], беларуская мастачка * [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]], беларускі мастак * [[Арцём Арашонак]], беларускі пісьменнік і перакладчык * [[Анатоль Іванавіч Гармаза]], беларускі мастак * [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]], беларускі мастак * [[Аляксандр Ігаравіч Дасужаў]], беларускі мастак * [[Мікалай Мікалаевіч Дундзін]], беларускі мастак * [[Андрэй Эрыхавіч Духоўнікаў]], беларускі мастак * [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў]], беларускі палітычны, грамадскі і ваенны дзеяч, публіцыст, перакладчык, педагог * [[Міхаіл Ермашкевіч]], беларускі рымска-каталіцкі дзеяч * [[Анатоль Пятровіч Жураўлёў]], беларускі мастак * [[Уладзімір Усцінавіч Іваноў]], беларускі мастак * [[Іван Любачка]] (1915—1977), беларускі гісторык * [[Алег Данілавіч Кастагрыз]], беларускі мастак * [[Васіль Кузьміч Касцючэнка]], беларускі мастак * [[Мікалай Уладзіміравіч Кірэеў]], беларускі мастак * [[Барыс Андрэевіч Лазука]], беларускі мастацтвазнавец * [[Анатоль Андрэевіч Люцко]], беларускі мастак * [[Аляксей Антонавіч Марачкін]], беларускі мастак * [[Уладзімір Іванавіч Пракапцоў]], генеральны дырэктар [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь]]. * [[Сяргей Васільевіч Рублеўскі]], беларускі пісьменнік * [[Уладзімір Канстанцінавіч Слабін]], беларускі вучоны-біёлаг * [[Лера Сом]], беларуская паэтэса * [[Мікалай Іванавіч Таранда]], беларускі мастак * [[Барыс Якаўлевіч Хесін]], беларускі мастак * [[Наталля Арсенцьеўна Чорнагалова]], беларускі мастак * [[Уладзімір Дзмітрыевіч Шапо]], беларускі акварэліст, графік * [[Пётр Пятровіч Шарыпа]], беларускі мастак * [[Павел Пятровіч Шастакоў]], беларускі паэт, журналіст * [[Аляксандр Сяргеевіч Шыёнак]], беларускі мастак * [[Віктар Аляксандравіч Шылко]], беларускі мастак * [[Алена Ярмаловіч]], паэтэса == Навуковыя школы <ref>[https://rep.vsu.by/handle/123456789/14928 Научные школы учреждения образования «Витебский государственный университет имени П. М. Машерова» : монография / [сост.: В. Н. Виноградов [и др.]; под общ. ред. И. М. Прищепы] ; М-во образования Республики Беларусь, Учреждение образования «Витебский гос. ун-т имени П. М. Машерова». — Витебск : ВГУ имени П. М. Машерова, 2014. — 146 с. : ил. — Библиогр. в конце ист. справок.] — ISBN 978-985-517-448-7</ref> == * Навукова-педагагічная школа «Начартальная геаметрыя і тэхнічная графіка» ([[Віктар Ніканавіч Вінаградаў|В. Н. Вінаградаў]], [[Яўгеній Аляксандравіч Васіленка|Я. А. Васіленка]]) * Навукова-педагагічная школа «Тэорыя класаў Фітынга і яе прыкладанні ў тэорыі груп» ([[Мікалай Цімафеевіч Вараб’ёў|М. Ц. Вараб’ёў]]) * Навукова-педагагічная школа «Лінгвакультуралогія» ([[Валянціна Аўраамаўна Маслава|В. А. Маслава]]) * Навукова-педагагічная школа «Актуальныя праблемы анамастыкі» ([[Ганна Міхайлаўна Мезенка|Г. М. Мезенка]]) * Навукова-педагагічная школа «Этнапедагогіка» ([[Ганна Пятроўна Арлова|Г. П. Арлова]]) * Навукова-педагагічная школа «Экалогія чалавека» ([[Іна Міхайлаўна Прышчэпа|І. М. Прышчэпа]]) * Навукова-педагагічная школа «Мастацкая культура Віцебшчыны: гісторыя станаўлення і развіцця, сучасныя праблемы» ([[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|А. У. Русецкі]]) * Навукова-педагагічная школа «Біяхімія здаровага ладу жыцця» ([[Аляксандр Аляксандравіч Чыркін|А. А. Чыркін]]) == Вывучэнне польскай мовы == У 1990-х гадах студэнты факультэтаў беларускай філалогіі і гісторыі, а таксама рускай філалогіі мелі магчымасць вывучаць [[польская мова|польскую мову]] ў факультатыўных групах. Дзякуючы патрымцы [[Польскі інстытут у Мінску|Польскага інстытута ў Мінску]], універсітэт падпісаў дамову аб супрацоўніцтве з [[Беластоцкі ўніверсітэт|Універсітэтам у Беластоку]]<ref>{{Кніга|загаловак = Oświata…|старонкі = 343}}</ref>. == Абвінавачванні ў палітычных рэпрэсіях студэнтаў == ВНУ абвінавачваецца ў выключэнні студэнтаў з-за палітычных прычын. Паводле рапарту польскага [[Фонд Свабода і Дэмакратыя|Фонду Свабода і Дэмакратыя]] і паводле беларускага Камітэту «Салідарнасць», [[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Аркадзь Русецкі]], рэктар універсітэта, выключыў 2-х студэнтаў за іх палітычную дзейнасць<ref>{{кніга|загаловак = Białoruski system..|старонкі = 44}}</ref><ref>[http://www.salidarnasc.org/content/%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96-%D0%B0-%D1%9E%D0%BB РУСЕЦКІ А. ЎЛ.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305000943/http://www.salidarnasc.org/content/%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96-%D0%B0-%D1%9E%D0%BB |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Витебск: Энциклопедический справочник|адказны=Гл. редактор И. П. Шамякин|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ им. П. Бровки|год=1988|старонкі=278|старонак=408|isbn=5-85700-004-1|тыраж=60&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{Крыніцы/БелЭн|4|Віцебскі універсітэт||232}} * {{кніга|аўтар = пад рэд. др Дар'юша Залеўскага, Марка Буцька, Міхала Куркевіча і Томаша Пісулі|загаловак = Białoruski system represji. Prześladowcy i ich ofiary. Raport z realizacji projektu „Centrum dokumentacji i pomocy ofiarom represji politycznych na Białorusi”|спасылка = http://wid.org.pl/raport.pdf|месца = [[Варшава]]|выдавецтва = [[Фонд Свабода і Дэмакратыя]]|год = снежань 2007|старонкі = 72|archiveurl = https://web.archive.org/web/20110904221440/http://wid.org.pl/raport.pdf|archivedate = 4 верасня 2011}} {{ref-pl}} * {{Кніга|аўтар = Агнешка Грэндзік-Радзяк|загаловак = Oświata i szkolnictwo polskie na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej i współczesnej Białorusi 1939–2001|месца = [[Торунь]]|выдавецтва = Europejskie Centrum Edukacyjne|год = 2007|старонак = 441|isbn = 978-83-60738-09-2}} {{ref-pl}} == Спасылкі == {{commonscat|Vitebsk State University}} * [https://vsu.by/be Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190502130824/https://vsu.by/be |date=2 мая 2019 }} {{ref-be}} * [https://rep.vsu.by/bitstream/123456789/8912/5/3-9.pdf Да 85-годдзя ВДУ імя П. М. Машэрава] {{ВНУ Беларусі}} {{ВДУ імя П. М. Машэрава}} {{Рэктары ВДУ імя П. М. Машэрава}} {{Адукацыя ў Віцебскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава| ]] [[Катэгорыя:1910 год у Віцебску]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Пятра Машэрава]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1910 годзе]] 8hxes4i8kl650dlpxmutf6a1is9qrry Маладзечанская настаўніцкая семінарыя 0 53029 5211056 5078687 2026-10-03T16:49:43Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5211056 wikitext text/x-wiki '''Маладзечанская настаўніцкая семінарыя''' — [[сярэдняя спецыяльная навучальная ўстанова]], якая рыхтавала настаўнікаў пачатковых школ. == Гісторыя == Заснаваная на базе Маладзечанскай прагімназіі. Існавала ў 1864—1920 г.; заснавана ў [[Маладзечна|Маладзечне]], у 1915 г. пераведзена ў [[Смаленск]]. Маладзечанская настаўніцкая семінарыя — старэйшая навучальная ўстанова Заходняга края — была адчыненая, згодна з загадам [[Літоўскае генерал-губернатарства|віленскага генерал-губернатара]] [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіла Мураўёва]], у 1864 годзе, пасля падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]] замест зачыненай у Маладзечне польскай дваранскай пяцікласнай прагімназіі. Размяшчалася яна там, дзе цяпер чыгунна-ліцейны завод (былая Замкавая вуліца)<ref name="Міхалёнак">Маладзечанская настаўніцкая семінарыя па ўспамінах [[Іван Адамавіч Міхалёнак|Івана Міхалёнка]]</ref>. [[Файл:Maładečna, Zamkavaja, Trynitarski. Маладэчна, Замкавая, Трынітарскі (1901-14).jpg|thumb|Былы кляштар трынітарыяў, фота пач. XX ст.]] Пасля паўстання 1831-1832 гадоў быў зачынены [[касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар трынітарыяў (Маладзечна)|кляштар трынітарыяў]], а пасля паўстання 1863 года таксама быў зачынены касцёл. Храм у 1864 годзе быў перададзены Праваслаўнай царкве, у будынку кляштара размясцілася настаўніцкая семінарыя. Прызначэннем семінарыі была падрыхтоўка кадраў народных настаўнікаў для Віленскай губерні. Я там вучыўся з 1906 па 1910 год. У семінарыю прымалі тады па конкурсным экзамене хлопчыкаў-падлеткаў, якія скончылі 2-класнае ці звычайнае пачатковае вучылішча і мелі 15 год. Асноўны кантынгент семінарыстаў складаўся з мужыцкіх дзяцей Віленскай і Мінскай губерняў, хоць былі выпадкі, калі прыязджалі вучыцца ў семінарыю і з больш далёкіх мясцін<ref name="Міхалёнак"/>. Семінарыя складалася з 4 класаў і падрыхтоўчага (мужыцкага рабфака), першага, другога і трэцяга. Усяго ў 4 класах семінарыі вучыліся адначасова каля 120 вучняў. Прыкладна 1/10 частка найменш паспяваючых былі «сваекоштнымі», інакш кажучы, навучаліся за свой кошт і жылі на прыватных кватэрах. Гэта былі, у асноўным, выхаванцы падрыхтоўчага і першага класаў<ref name="Міхалёнак"/>. Астатнія семінарысты карысталіся стыпендыяй ад 80 да 110 рублёў у год і жылі ў інтэрнаце пры семінарыі, дзе вялі сваю гаспадарку на арцельных пачатках і самаабслугоўванні, пад кіраўніцтвам аднаго з настаўнікаў. Кожны, хто атрымліваў стыпендыю, па заканчэнні навучання павінен быў абавязкова адпрацаваць у пачатковай школе не менш за 2 гады. У выпадку невыканання гэтай умовы і пераходу на іншую работу, з яго ўтрымлівалася сума стыпендыі. Народныя настаўнікі вызваляліся ад ваеннай службы да 1914 года<ref name="Міхалёнак"/>. Навучальны корпус уяўляў з сябе цагляны будынак на 2 паверхі ў выглядзе літары «П» з дамавой царквой. Гэта быў да польскай прагімназіі мужчынскі каталічны манастыр ордэна трынітарыяў. Тры вялікія аднапавярховыя драўляныя корпусы адводзіліся пад інтэрнат семінарыстаў. Некалькі драўляных будынкаў меншага памеру былі адведзеныя пад кватэры для выкладчыкаў, дапаможныя службы і майстэрню. Асобна стаяў вялікі драўляны будынак пачатковай школы. Увесь гэты комплекс будынкаў быў абнесены з вуліцы цаглянай сцяной. З тылу да семінарскіх будынкаў падыходзіў стары парк з векавымі дрэвамі: ліпамі, дубамі, клёнамі, язмінамі і таполямі. Пасярэдзіне парку быў сад, побач з паркам — агарод. За паркам і агародам раскінуўся семінарскі луг на дне чатырохкутнай катлавіны (былая манастырская сажалка), якую перасякала рэчка Маладачанка, прыток ракі Уша. Гэтая рэчка ўвосень запруджвалася і на лузе атрымліваўся добрая [[коўзанка]]. За семінарскай сядзібай, якая займала каля 10 гектараў, абсаджанай з адваротнага боку арэшнікам, цягнуліся з аднаго боку сялянскія палі, потым — яўрэйскі магільнік, з другога боку — забалочаная пойма рэчкі Уша<ref name="Міхалёнак"/>. Семінарысты насілі форму: чорныя кашулі з рамянём і штаны навыпуск, чорны шынель з жоўтымі металічнымі гузікамі, чорныя чаравікі. На чорнай фуражцы замацоўвалася жоўтая металічная стужачка з раздвоенымі канцамі і трыма металічнымі літарамі «МУС» пасярэдзіне. На бронзавай спражцы былі такія ж самыя літары<ref name="Міхалёнак"/>. Распарадак семінарыстаў быў наступны. Пад‘ём а 7-й гадзіне, агульная малітва з прысутнасцю папа і дзяжурнага настаўніка, сняданак у сталоўцы да 8 гадзін, вучэбныя заняткі з 8 да 12 гадзін. А 12-й гадзіне — паўгадзіны перапынку з другім сняданкам і зноў заняткі да 16 гадзін. Пасля гэтага — абед. Пасля — практычныя заняткі ў садзе і гародзе, у сталярнай майстэрні, у класах спеваў і музыкі па прызначэнні. З 19 гадзін — выкананне дамашніх заданняў і падрыхтоўка да заўтрашніх заняткаў. А 21-й гадзіне вячэра, а 22-й — агульная малітва і адыход да сну. Перад кожным прыёмам ежы і пасля яго — малітва нараспеў. Напярэдадні святаў і ў святы — абавязковае багаслужэнне ў дамавой семінарскай царкве. Гэтая царква абслугоўвалася семінарскім папом, у дапамогу якому прызначаліся дзяк, царкоўны стараста і званар з ліку семінарыстаў. Кожны год на Вялікі пост (на канікулах) — гавенне, гэта значыць, споведзь з абавязковым прадастаўленнем даведкі пра гэта. Семінарыя мела ўласную амбулаторыю з доктарам<ref name="Міхалёнак"/>. == Будынак == Будынак семінарыі быў перабудаваны з былой паўразбуранай манастырскай пабудовы<ref name="ЮСС">[http://нэб.рф/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=199 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892 с. 190] {{ref-ru}}</ref>. Аўтарам праекта будынка і дамовай царквы быў [[Іван Іванавіч Лявіцкі]]<ref name="ЮСС"/>. == Адукацыйны працэс == Тэрмін навучання 2 гады, з 1870 г. — 3 гады, а з 1907 г. — 4 гады. Семінарыя рыхтавала настаўнікаў для пачатковых школ. У ёй маглі вучыцца юнакі з 17 гадоў, выхадцы з розных саслоўяў, але перавага аддавалася дзецям сялян. Выкладаліся Закон Божы, гісторыя праваслаўнай царквы, заалогія, батаніка, арыфметыка, геаметрыя, царкоўнаславянская і руская мовы і літаратура, гісторыя і геаграфія Pacіі, методыка выкладання, асновы педагогікі і інш. Семінарыя мела бібліятэку з 3500 тамоў, музей, тэатр, хор, метэаралагічную станцыю. Семінарысты займаліся зборам і вывучэннем фальклору, частка якога была выдадзена [[П. А. Гільтабрант]]ам у 1866 г. Пры семінарыі існавала ўзорнае вучылішча, дзе семінарысты праходзілі практыку. У семінарыі выкладалі этнографы і фалькларысты [[М. Я. Нікіфароўскі]], [[Ю. Ф. Крачкоўскі]]. У семінарыі выкладаліся наступныя прадметы: арыфметыка — поўны курс; алгебра — да квадратных ураўненняў — уведзеная з 1909 г.; геаметрыя; фізіка; агульная гісторыя — старажытная, сярэдняя і новая; руская мова і літаратура; чарчэнне; маляванне; чыстапісанне; музыка і спевы; педагогіка; псіхалогія; логіка; дыдактыка; методыка выкладання асобных дысцыплін; асновы царкоўна-славянскай мовы з граматыкай<ref name="Міхалёнак"/>. Акрамя гэтага, выхаванцаў навучалі сталярнай справе ў майстэрні, а таксама выкладалі тэорыю садоўніцтва і агародніцтва. Практыку праходзілі ў садзе і на гародзе. Гэты гарод поўнасцю пакрываў патрэбы семінарскай арцельнай гаспадаркі ў гародніне, якая значна дапамагала пры невялікай стыпендыі. Быў вялікі хмельнік. Хмель з‘яўляўся для Маладзечна новай тэхнічнай культурай<ref name="Міхалёнак"/>. Калі агульнаадукацыйныя і педагагічныя, а таксама прыкладныя прадметы вывучаліся з ахвотай, дык ад царкоўных навук вучні ўсяляк адварочваліся і адведзеныя на іх вывучэнне гадзіны прысвячалі чытанню кніг з семінарскай бібліятэкі, дзе былі творы рускіх класікаў, а таксама Майн Рыда, Жуля Верна, Фенімора Купера, Луі Бусенара, Бічэра Стоўна і іншых<ref name="Міхалёнак"/>. Семінарыя мела свой сімфанічны аркестр з 30-40 удзельнікамі, але ён распаўся ў 1906—1907 г. у сувязі са смерцю капельмайстра і немагчымасцю знайсці яму замену. Пад яго музыку семінарыстаў у асабліва ўрачыстых выпадках вадзілі ў местачковую царкву, дзе семінарскі хор у колькасці чалавек 40 страсаў зводы сваімі магутнымі галасамі. Пад музыку праводзіліся вясновыя і асеннія святы дрэў і іншых раслін. Семінарысты ставілі самадзейныя пастаноўкі, а паколькі стасункі з месцічамі забараняліся, то жаночыя ролі вымушаныя былі выконваць навучэнцы семінарыі<ref name="Міхалёнак"/>. Дырэктар і выкладчыкі семінарыі, у асноўным, былі з духоўнай акадэміі, але былі і з універсітэцкай адукацыяй і тыя, хто скончыў настаўніцкія інстытуты і нават духоўныя семінарыі (поп)<ref name="Міхалёнак"/>. Педагагічны персанал насіў форменныя сурдуты са знакамі ў пятліцах, якія ўказвалі на прыналежнасць да класа табеля…<ref name="Міхалёнак"/> … Семінарысты апошняга класа па чарзе выкладалі розныя прадметы ў пачатковым вучылішчы пры семінарыі, якое лічылася ўзорным. Выпускнікамі складаўся звычайна разгорнуты канспект урока ў форме пытанняў і адказаў. Канспект зацвярджаўся выкладчыкам адпаведнага прадмета і дырэктарам. На гэтых уроках прысутнічалі па чарзе выхаванцы трэцяга году навучання. Яны глядзелі, як вядуць урокі старэйшыя семінарысты. Па кожным уроку рабілася канферэнцыя, на якой спачатку выступаў сам практыкант, які аналізаваў свае памылкі, затым яго таварышы-семінарысты, пасля настаўнік узорнага пачатковага вучылішча, пасля — семінарскі выкладчык і дырэктар, пасля чаго практыкант атрымліваў адзнаку<ref name="Міхалёнак"/>. У асноўным, семінарыя таксама з‘яўлялася мужыцкім універсітэтам, доступ у вышэйшыя навучальныя ўстановы быў абмежаваны па прычынах класавага характару і з-за заніжанага аб‘ёму семінарскай праграмы, асабліва па матэматыцы, мовах, фізіцы і іншых навуках. І толькі выпадкова некаторыя семінарыстаў з мужыкоў скончылі ўніверсітэт (напрыклад, Іван Новаш). Асноўная маса папаўняла шэрагі народных настаўнікаў. Іншыя паступалі ў настаўніцкія інстытуты і працавалі настаўнікамі ў гарадскіх вучылішчах. Іншыя ж адхіляліся ад педагагічнага шляху і ішлі ў юнкерскія вучылішчы ці ў папы."<ref name="Міхалёнак"/> У 1914 г. у Вільні выйшла кніга дырэктара семінарыі [[Апанас Вінцэнтавіч Ярушэвіч|А. Ярушэвіча]] «Маладзечна і яго навучальныя ўстановы. Да пяцідзесяцігоддзя Маладзечанскай настаўніцкай семінарыі. 1864—1914» — крыніца звестак па гісторыі Маладзечна і гісторыі народнай адукацыі Беларусі XIX ст. у цэлым. == Вядомыя выпускнікі і навучэнцы == За 50 гадоў семінарыю скончылі 2 тыс. чалавек. Сярод навучэнцаў [[Іван Андрэевіч Біч|І. A. Біч]], [[Ф. Валынец]], [[А. Р. Капуцкі]], [[П. В. Мятла]], [[М. Чарот]], [[С. А. Рак-Міхайлоўскі]], [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі|М. Л. Забэйда-Суміцкі]] і інш. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|||552}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5|||50}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|457}} {{Адукацыя ў Маладзечанскім раёне}} {{Адукацыя ў Віленскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Маладзечна]] [[Катэгорыя:Гісторыя Маладзечна]] [[Катэгорыя:Маладзечанская настаўніцкая семінарыя| ]] [[Катэгорыя:Настаўніцкія семінарыі]] c3tygqr3k6sbyqzav05l0nc09ggmjtk 5211085 5211056 2026-10-03T19:24:17Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ дапаўненне 5211085 wikitext text/x-wiki '''Маладзечанская настаўніцкая семінарыя''' — [[сярэдняя спецыяльная навучальная ўстанова]], якая рыхтавала настаўнікаў пачатковых школ. == Гісторыя == Заснаваная на базе Маладзечанскай прагімназіі. Існавала ў 1864—1920 г.; заснавана ў [[Маладзечна|Маладзечне]], у 1915 г. пераведзена ў [[Смаленск]]. Маладзечанская настаўніцкая семінарыя — старэйшая навучальная ўстанова Заходняга края — была адчыненая, згодна з загадам [[Літоўскае генерал-губернатарства|віленскага генерал-губернатара]] [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіла Мураўёва]], у 1864 годзе, пасля падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]] замест зачыненай у Маладзечне польскай дваранскай пяцікласнай прагімназіі. Размяшчалася яна там, дзе цяпер чыгунна-ліцейны завод (былая Замкавая вуліца)<ref name="Міхалёнак">Маладзечанская настаўніцкая семінарыя па ўспамінах [[Іван Адамавіч Міхалёнак|Івана Міхалёнка]]</ref>. [[Файл:Maładečna, Zamkavaja, Trynitarski. Маладэчна, Замкавая, Трынітарскі (1901-14).jpg|thumb|Былы кляштар трынітарыяў, фота пач. XX ст.]] Пасля паўстання 1831-1832 гадоў быў зачынены [[касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар трынітарыяў (Маладзечна)|кляштар трынітарыяў]], а пасля паўстання 1863 года таксама быў зачынены касцёл. Храм у 1864 годзе быў перададзены Праваслаўнай царкве, у будынку кляштара размясцілася настаўніцкая семінарыя. Прызначэннем семінарыі была падрыхтоўка кадраў народных настаўнікаў для Віленскай губерні. Я там вучыўся з 1906 па 1910 год. У семінарыю прымалі тады па конкурсным экзамене хлопчыкаў-падлеткаў, якія скончылі 2-класнае ці звычайнае пачатковае вучылішча і мелі 15 год. Асноўны кантынгент семінарыстаў складаўся з мужыцкіх дзяцей Віленскай і Мінскай губерняў, хоць былі выпадкі, калі прыязджалі вучыцца ў семінарыю і з больш далёкіх мясцін<ref name="Міхалёнак"/>. Семінарыя складалася з 4 класаў і падрыхтоўчага (мужыцкага рабфака), першага, другога і трэцяга. Усяго ў 4 класах семінарыі вучыліся адначасова каля 120 вучняў. Прыкладна 1/10 частка найменш паспяваючых былі «сваекоштнымі», інакш кажучы, навучаліся за свой кошт і жылі на прыватных кватэрах. Гэта былі, у асноўным, выхаванцы падрыхтоўчага і першага класаў<ref name="Міхалёнак"/>. Астатнія семінарысты карысталіся стыпендыяй ад 80 да 110 рублёў у год і жылі ў інтэрнаце пры семінарыі, дзе вялі сваю гаспадарку на арцельных пачатках і самаабслугоўванні, пад кіраўніцтвам аднаго з настаўнікаў. Кожны, хто атрымліваў стыпендыю, па заканчэнні навучання павінен быў абавязкова адпрацаваць у пачатковай школе не менш за 2 гады. У выпадку невыканання гэтай умовы і пераходу на іншую работу, з яго ўтрымлівалася сума стыпендыі. Народныя настаўнікі вызваляліся ад ваеннай службы да 1914 года<ref name="Міхалёнак"/>. Навучальны корпус уяўляў з сябе цагляны будынак на 2 паверхі ў выглядзе літары «П» з дамавой царквой. Гэта быў да польскай прагімназіі мужчынскі каталічны манастыр ордэна трынітарыяў. Тры вялікія аднапавярховыя драўляныя корпусы адводзіліся пад інтэрнат семінарыстаў. Некалькі драўляных будынкаў меншага памеру былі адведзеныя пад кватэры для выкладчыкаў, дапаможныя службы і майстэрню. Асобна стаяў вялікі драўляны будынак пачатковай школы. Увесь гэты комплекс будынкаў быў абнесены з вуліцы цаглянай сцяной. З тылу да семінарскіх будынкаў падыходзіў стары парк з векавымі дрэвамі: ліпамі, дубамі, клёнамі, язмінамі і таполямі. Пасярэдзіне парку быў сад, побач з паркам — агарод. За паркам і агародам раскінуўся семінарскі луг на дне чатырохкутнай катлавіны (былая манастырская сажалка), якую перасякала рэчка Маладачанка, прыток ракі Уша. Гэтая рэчка ўвосень запруджвалася і на лузе атрымліваўся добрая [[коўзанка]]. За семінарскай сядзібай, якая займала каля 10 гектараў, абсаджанай з адваротнага боку арэшнікам, цягнуліся з аднаго боку сялянскія палі, потым — яўрэйскі магільнік, з другога боку — забалочаная пойма рэчкі Уша<ref name="Міхалёнак"/>. Семінарысты насілі форму: чорныя кашулі з рамянём і штаны навыпуск, чорны шынель з жоўтымі металічнымі гузікамі, чорныя чаравікі. На чорнай фуражцы замацоўвалася жоўтая металічная стужачка з раздвоенымі канцамі і трыма металічнымі літарамі «МУС» пасярэдзіне. На бронзавай спражцы былі такія ж самыя літары<ref name="Міхалёнак"/>. Распарадак семінарыстаў быў наступны. Пад‘ём а 7-й гадзіне, агульная малітва з прысутнасцю папа і дзяжурнага настаўніка, сняданак у сталоўцы да 8 гадзін, вучэбныя заняткі з 8 да 12 гадзін. А 12-й гадзіне — паўгадзіны перапынку з другім сняданкам і зноў заняткі да 16 гадзін. Пасля гэтага — абед. Пасля — практычныя заняткі ў садзе і гародзе, у сталярнай майстэрні, у класах спеваў і музыкі па прызначэнні. З 19 гадзін — выкананне дамашніх заданняў і падрыхтоўка да заўтрашніх заняткаў. А 21-й гадзіне вячэра, а 22-й — агульная малітва і адыход да сну. Перад кожным прыёмам ежы і пасля яго — малітва нараспеў. Напярэдадні святаў і ў святы — абавязковае багаслужэнне ў дамавой семінарскай царкве. Гэтая царква абслугоўвалася семінарскім папом, у дапамогу якому прызначаліся дзяк, царкоўны стараста і званар з ліку семінарыстаў. Кожны год на Вялікі пост (на канікулах) — гавенне, гэта значыць, споведзь з абавязковым прадастаўленнем даведкі пра гэта. Семінарыя мела ўласную амбулаторыю з доктарам<ref name="Міхалёнак"/>. == Будынак == Будынак семінарыі быў перабудаваны з былой паўразбуранай манастырскай пабудовы<ref name="ЮСС">[http://нэб.рф/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=199 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892 с. 190] {{ref-ru}}</ref>. Аўтарам праекта будынка і дамовай царквы быў [[Іван Іванавіч Лявіцкі]]<ref name="ЮСС"/>. == Адукацыйны працэс == Тэрмін навучання 2 гады, з 1870 г. — 3 гады, а з 1907 г. — 4 гады. Семінарыя рыхтавала настаўнікаў для пачатковых школ. У ёй маглі вучыцца юнакі з 17 гадоў, выхадцы з розных саслоўяў, але перавага аддавалася дзецям сялян. Выкладаліся Закон Божы, гісторыя праваслаўнай царквы, заалогія, батаніка, арыфметыка, геаметрыя, царкоўнаславянская і руская мовы і літаратура, гісторыя і геаграфія Pacіі, методыка выкладання, асновы педагогікі і інш. Семінарыя мела бібліятэку з 3500 тамоў, музей, тэатр, хор, метэаралагічную станцыю. Семінарысты займаліся зборам і вывучэннем фальклору, частка якога была выдадзена [[П. А. Гільтабрант]]ам у 1866 г. Пры семінарыі існавала ўзорнае вучылішча, дзе семінарысты праходзілі практыку. У семінарыі выкладалі этнографы і фалькларысты [[М. Я. Нікіфароўскі]], [[Ю. Ф. Крачкоўскі]]. У семінарыі выкладаліся наступныя прадметы: арыфметыка — поўны курс; алгебра — да квадратных ураўненняў — уведзеная з 1909 г.; геаметрыя; фізіка; агульная гісторыя — старажытная, сярэдняя і новая; руская мова і літаратура; чарчэнне; маляванне; чыстапісанне; музыка і спевы; педагогіка; псіхалогія; логіка; дыдактыка; методыка выкладання асобных дысцыплін; асновы царкоўна-славянскай мовы з граматыкай<ref name="Міхалёнак"/>. Акрамя гэтага, выхаванцаў навучалі сталярнай справе ў майстэрні, а таксама выкладалі тэорыю садоўніцтва і агародніцтва. Практыку праходзілі ў садзе і на гародзе. Гэты гарод поўнасцю пакрываў патрэбы семінарскай арцельнай гаспадаркі ў гародніне, якая значна дапамагала пры невялікай стыпендыі. Быў вялікі хмельнік. Хмель з‘яўляўся для Маладзечна новай тэхнічнай культурай<ref name="Міхалёнак"/>. Калі агульнаадукацыйныя і педагагічныя, а таксама прыкладныя прадметы вывучаліся з ахвотай, дык ад царкоўных навук вучні ўсяляк адварочваліся і адведзеныя на іх вывучэнне гадзіны прысвячалі чытанню кніг з семінарскай бібліятэкі, дзе былі творы рускіх класікаў, а таксама Майн Рыда, Жуля Верна, Фенімора Купера, Луі Бусенара, Бічэра Стоўна і іншых<ref name="Міхалёнак"/>. Семінарыя мела свой сімфанічны аркестр з 30-40 удзельнікамі, але ён распаўся ў 1906—1907 г. у сувязі са смерцю капельмайстра і немагчымасцю знайсці яму замену. Пад яго музыку семінарыстаў у асабліва ўрачыстых выпадках вадзілі ў местачковую царкву, дзе семінарскі хор у колькасці чалавек 40 страсаў зводы сваімі магутнымі галасамі. Пад музыку праводзіліся вясновыя і асеннія святы дрэў і іншых раслін. Семінарысты ставілі самадзейныя пастаноўкі, а паколькі стасункі з месцічамі забараняліся, то жаночыя ролі вымушаныя былі выконваць навучэнцы семінарыі<ref name="Міхалёнак"/>. Дырэктар і выкладчыкі семінарыі, у асноўным, былі з духоўнай акадэміі, але былі і з універсітэцкай адукацыяй і тыя, хто скончыў настаўніцкія інстытуты і нават духоўныя семінарыі (поп)<ref name="Міхалёнак"/>. Педагагічны персанал насіў форменныя сурдуты са знакамі ў пятліцах, якія ўказвалі на прыналежнасць да класа табеля…<ref name="Міхалёнак"/> … Семінарысты апошняга класа па чарзе выкладалі розныя прадметы ў пачатковым вучылішчы пры семінарыі, якое лічылася ўзорным. Выпускнікамі складаўся звычайна разгорнуты канспект урока ў форме пытанняў і адказаў. Канспект зацвярджаўся выкладчыкам адпаведнага прадмета і дырэктарам. На гэтых уроках прысутнічалі па чарзе выхаванцы трэцяга году навучання. Яны глядзелі, як вядуць урокі старэйшыя семінарысты. Па кожным уроку рабілася канферэнцыя, на якой спачатку выступаў сам практыкант, які аналізаваў свае памылкі, затым яго таварышы-семінарысты, пасля настаўнік узорнага пачатковага вучылішча, пасля — семінарскі выкладчык і дырэктар, пасля чаго практыкант атрымліваў адзнаку<ref name="Міхалёнак"/>. У асноўным, семінарыя таксама з‘яўлялася мужыцкім універсітэтам, доступ у вышэйшыя навучальныя ўстановы быў абмежаваны па прычынах класавага характару і з-за заніжанага аб‘ёму семінарскай праграмы, асабліва па матэматыцы, мовах, фізіцы і іншых навуках. І толькі выпадкова некаторыя семінарыстаў з мужыкоў скончылі ўніверсітэт (напрыклад, Іван Новаш). Асноўная маса папаўняла шэрагі народных настаўнікаў. Іншыя паступалі ў настаўніцкія інстытуты і працавалі настаўнікамі ў гарадскіх вучылішчах. Іншыя ж адхіляліся ад педагагічнага шляху і ішлі ў юнкерскія вучылішчы ці ў папы."<ref name="Міхалёнак"/> У 1914 г. у Вільні выйшла кніга дырэктара семінарыі [[Апанас Вінцэнтавіч Ярушэвіч|А. Ярушэвіча]] «Маладзечна і яго навучальныя ўстановы. Да пяцідзесяцігоддзя Маладзечанскай настаўніцкай семінарыі. 1864—1914» — крыніца звестак па гісторыі Маладзечна і гісторыі народнай адукацыі Беларусі XIX ст. у цэлым. == Вядомыя выпускнікі і навучэнцы == За 50 гадоў семінарыю скончылі 2 тыс. чалавек. Сярод навучэнцаў [[Іван Андрэевіч Біч|І. A. Біч]], [[Ф. Валынец]], [[А. Р. Капуцкі]], [[П. В. Мятла]], [[М. Чарот]], [[С. А. Рак-Міхайлоўскі]], [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі|М. Л. Забэйда-Суміцкі]] і інш. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|||552}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5|||50}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|457}} {{Адукацыя ў Маладзечанскім раёне}} {{Адукацыя ў Віленскай губерні}} {{Адукацыя ў Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Маладзечна]] [[Катэгорыя:Гісторыя Маладзечна]] [[Катэгорыя:Маладзечанская настаўніцкая семінарыя| ]] [[Катэгорыя:Настаўніцкія семінарыі]] cfw5ov5q9uascy1hn86i429kael38ot Аршанская жаночая гімназія 0 55678 5211020 5126210 2026-10-03T16:25:50Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5211020 wikitext text/x-wiki {{Школа | Назва= | Выява = Vorša, Krasnaja. Ворша, Красная (1901-18).jpg | Дэвіз = | Заснавана= | Зачынена = | Дырэктар = | Тып = | Вучні = | Адрас= | Каардынаты = | Сайт= }} '''Аршанская жаночая гімназія''' — навучальная ўстанова ў [[Орша|Оршы]] ў [[1903]]—[[1918]] гг. Тэрмін навучання складаў 7 гадоў. Гімназія мела падрыхтоўчы клас. У 1911 г. было 439 выхаванак. Выкладаліся [[руская мова]] і [[літаратура]], [[матэматыка]], [[прыродазнаўства]], [[маляванне]], чыстапісанне, [[гісторыя]], [[геаграфія]], [[рукадзелле]], [[нямецкая мова|нямецкая]] і [[французская мова|французская]] мовы. У 1918 годзе гімназія рэарганізавана ў школы 1-й (1—3-і класы) і 2-й (4—7-ы класы) ступені з навучаннем асоб абодвух полаў. == Архітэктура == Будынак знаходзіцца на вул. Міру, 6. Пабудавана ў пачатку 20 ст. з цэглы. Пазней было дабудавана правае крыло. Цяпер у будынку размяшчаецца педагагічны каледж. Двухпавярховы, прамавугольны ў плане аб'ём галоўным фасадам павернуты да вул. Міру (былой Афіцэрскай), накрыты вальмавым дахам. Цэнтральная частка фасада выдзелена рызалітам па вышыні двух паверхаў, уваход падкрэслены порцікам з 2 паўкалонамі і трохвугольным франтонам на ўзроўні перакрыцця 1-га паверха. Фасад прарэзаны 2 радамі прамавугольных аконных праёмаў. Плоскасці сцяны 1-га паверха над высокім цокалем апрацаваны прадольным рустам. На ўзроўні перакрыцця 1-га паверха — шырокая гарызантальная цяга, пад вокнамі 2-га паверха маюцца неглыбокія нішы. Міжаконныя плоскасці на 2-м паверсе дэкараваны пілястрамі. Вуглы будынка апрацаваны лапаткамі. Будынак жаночай гімназіі — помнік грамадзянскай архітэктуры пачатку 20 ст., асаблівасцю якога з'яўляецца высакаякасная цагельная кладка. == Гл. таксама == {{ГККРБ|213Г000117}} * [[Аршанская жаночая настаўніцкая семінарыя]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|||538}} * Жаночая гімназія // Памяць. Орша і Аршанскі раён: гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі : у 2 кн. / рэдкал.: Г.П. Пашкоў [і інш.]. – Мн., 2000. – Кн. 2. – С. 463-464. == Спасылкі == * {{Архіварта|arshanskaja-zhanochaja-gimnazija}} {{Адукацыя ў Магілёўскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гімназіі Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы Беларусі]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Оршы]] 0cg2rln4wpam1qbxg6m5h1dtmwmgs47 Аршанскі езуіцкі калегіум 0 55684 5211033 4780861 2026-10-03T16:32:57Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5211033 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Аршанскі езуіцкі калегіум |скарачэнне = |эмблема = |выява = Комплекс былога езуіцкага калегіюму. г. Ворша 2.jpg |арыгінал = |міжназва = Collegium Orsense Societatis Jesu |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = [[1612]] |зачынены = [[1820]] |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады = Рэктар |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Орша]], [[Беларусь]] |кампус = |адрас = |сайт = |узнагароды = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Аршанскі езуіцкі калегіум''' — колішняя каталіцкая навучальная ўстанова ў [[Орша|Оршы]], якая дзейнічала ў [[1612]] — 1820 гг. == Адукацыйная дзейнасць == Заснаваны па фундацыі караля [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта ІІІ Вазы]], які разам з вялікім канцлерам літоўскім [[Л. Сапега|Львом Сапегам]] і ксяндзом Лаўрэнціем у 1609 годзе распрацаваў план яго стварэння. 5 лістапада 1611 годзе кароль Жыгімонт ІІІ Ваза надаў 200 [[Валока|валок]] зямлі з падданымі ў [[Магілёўская воласць|Магілёўскай эканоміі]] і пляц у [[Орша|Оршы]] на калегіум езуітаў і школы. У 1612 годзе прадстаўнікі караля і віленскага біскупа разам з адміністрацыяй [[Магілёўская воласць|Магілёўскай эканоміі]] вылучылі з каралеўскіх уладанняў і перадалі ва ўласнасць аршанскіх езуітаў вёскі Чарніца (цяпер [[Фашчаўка (Шклоўскі раён)|Фашчаўка]]), Княжычка (цяпер [[Княжыцы (Шклоўскі раён)|Княжыцы]]), [[Крывель]], Чамаданы (цяпер [[Старыя Чамаданы]]) і Чална (цяпер [[Саськаўка]]).{{Sfn|Красоўскі|2017|с=248}} Пазней езуіты разгарнулі ў наваколлях [[Фашчаўка (Шклоўскі раён)|Фашчаўкі]] місіянерскую дзейнасць і заснавалі [[Касцёл Адведзінаў Найсвяцейшай Паннай Марыяй Святой Альжбеты (Фашчаўка)|касцёл]]. Кароль надзяліў езуітаў манаполіяй на адукацыю шляхецкай моладзі ў Оршы і [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]]. У калегіуме выкладаліся [[рыторыка]], [[логіка]], [[філасофія]]. У 1634 годзе былі адкрыты 2 бурсы: музычная і для шляхецкай моладзі са збяднелых сем’яў. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] калегіум на 9 гадоў прыпыніў дзейнасць. Пажар 1680 года знішчыў усе пабудовы, праз 3 гады адбудаваны. У калегіуме быў створаны «[[Аршанскі кодэкс]]» — зборнік папулярных драм і інтэрмедый эпохі [[барока]], якія ставіліся ў [[Варшава|Варшаве]], [[Віцебск]]у, [[Навагрудак|Навагрудку]], [[Полацк]]у. == Навучальныя ўстановы калегіума ў 1773—1820 гады == Пасля скасавання Таварыства Ісуса ў свеце папскім брэве ''[[Dominus ac Redemptor]]'' (1773) і захавання ордэна [[Кацярына II|Кацярынай ІІ]] Аршанскі калегіум стаў адной з шасці адукацыйных пляцовак езуітаў у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], да якой ад часу [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] адыйшла Орша. === Школа === У пачатку 70-х гадоў XVIII стагоддзя аршанская школа езуітаў складалася з пяці класаў (ад інфімы да рыторыкі). Выкладчыкамі былі тры настаўнікі-клірыкі, так званыя магістры, а на чале іх стаяў прэфект. Згодна з добра адпрацаванай езуіцкай школьнай мадэллю ІІ і ІІІ, а таксама IV і V класы былі злучаныя. Акрамя таго, настаўнік паэзіі і красамоўства (IV і V класаў) быў яшчэ і настаўнікам гісторыі. У пачатковым класе (інфіма) выкладаў езуіт, які толькі пачынаў педагагічную кар’еру. З ІІ і ІІІ класамі (граматыкі і сінтаксісу) працаваў магістр з педагагічным стажам не менш за год, а з IV і V (паэзіі і рыторыкі) — дасведчаны магістры, чый вопыт выкладання складаў, сама меней, чатыры гады. Звестак пра дзейнасць езуіцкай школы ў апошняй чвэрці XVIII стагоддзя не вельмі багата. Вядома напрыклад, што ў ліпені 1786 годзе яе наведаў магілёўскі мітрапаліт [[Станіслаў Іванавіч Богуш-Сестранцэвіч|Станіслаў Сестранцэвіч]]. Высокі госць адзначыў, што вучні прадэманстравалі прагрэс у вывучэнні розных моў і карысных навук. Дзякуючы дакументам, падрыхтаваным візітарамі Віленскага ўніверсітэту, нашмат болей інфармацыі пра функцыянаванне школы адносіцца да першага дзесяцігоддзя ХІХ стагоддзя. Згодна з адукацыйнай рэформай [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра І]] 1803 года імперыя падзялялася на шэсць навучальных акруг, на чале кожнай з якіх стаяў універсітэт. Беларускія і літоўскія адукацыйныя ўстановы, у тым ліку і Аршанскі езуіцкі калегіум, быў падпарадкаваны [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскаму ўніверсітэту]]. Езуіты, аднак, як маглі сабаціравалі выкананне прадпісанняў свецкай Вільні, а пасля таго, як [[Полацкі езуіцкі калегіум]] у студзені 1812 года атрымаў статус Акадэміі з усімі правамі ўніверсітэта, менавіта ён узяў на сябе функцыі галаўной установы для езуіцкіх адукацыйных пляцовак па ўсёй імперыі. Аршанскі калегіум стаў арганічнай часткай гэтай навучальный сеткі Таварыства Ісуса, хаця наступны 1812/1813 навучальны год быў практычна сарваны [[Вайна 1812 года|Расійскай кампаніяй]] [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. === Музычная бурса === Дзейнасць бурсы ў Оршы распачалася яшчэ ў 1610 годзе. Першым фундатарам установы выступіў аршанскі парафіяльны святар Якуб Лаўрэнці. У 1634 годзе кароль [[Уладзіслаў IV]] перадаў езуітам на патрэбы бурсы вёску Дуброўка ў [[Менскі павет|Мінскім павеце]]. Выхаванцы жылі ў асобных памяшканнях (у 1786—1788 гадах для ўстановы быў пабудаваны асобны мураваны будынак) і наведвалі публічныя школы езуітаў, а ў бурсе пры дапамозе старэйшых калег і выпускнікоў вывучалі тэорыю музыкі, набывалі практычныя навыкі ігры на музычных інструментах і спеваў. Разам яны складалі капэлу, якая забяспечвала музычнае суправаджэнне набажэнства ў касцёле і ўсемагчымыя імпрэзы ў калегіуме. Навучанне ў бурсе было бясплатным, а утрыманне, харчаванне бурсістаў і забеспячэнне выпускнікоў ажыццяўлялася за кошт спецыяльнага фонду. Узначальваў музычную семінарыю прэфект. === Канвікт === Дакладная дата адкрыцця канвікта для дзяцей шляхты ў Оршы невядомая. Мяркуецца, што ён з’явіўся напачатку ХІХ стагоддзя. Яшчэ ў 1803 годзе сталічны візітатар Васіль Севяргін адзначаў яго адсутнасць, а ўжо з рапарта графа Плятэра ад 1807 года вынікае, што ў ім за бацькоўскі кошт жыло некалькі хлопцаў. Як асобны інстытут з уласным прэфектам канвікт у Оршы з’яўляецца ў езуіцкіх каталогах толькі ў 1813 годзе. Пра яго функцыянаванне звесткі змяшчаюцца ў рапарце 1818 года: ''«Зважаючы на тое, наколькі складана бацькам зняць у Оршы выгодную кватэру з-за таго, што горад быў моцна разбураны пад час нападу непрыяцеля, калеіум адкрыў публічны канвікт, для найбольшай выгоды прыгаданых бацькоў. У тым годзе ў канвікце знаходзілася 27 чалавек… За навучанне канвіктараў грошы не спаганяюць, але за харчаванне, ацяпленне і пакой іх бацькі ўносціь абгавораную плату павінны»''. === Настаўніцкая семінарыя (Seminarium Nostrorum) === У калегіуме таксама перыядычна дзейнічала (1649—1650, 1695—1699, 1782—1820<ref name=":1">Królikowska, A. Ezuickie seminaria nauczycielskie — pierwsze instytucjonalne formy kształcenia nauczycieli w Polsce / A.Królikowska // Przeglad historyczno-oswiatowy. Kwartalnik Związku Nauczycielstwa Polskiego poświęcony dziejom oświaty i wychowania. — Rok LIX 3-4 (233—234) 2016. — s. 35.</ref>) спецыяльная ўстанова, якая мела на мэце падрыхтоўку выкладчыкаў для езуіцкіх школ правінцыі ордэна. Першапачаткова будучых магістраў прыцягвалі да выкладання за два месяцы да заканчэння класа рыторыкі. Дасведчаны педагог мусіў прапрацаваць з імі метады правядзення лекцыйных заняткаў, праверкі пісьмовых заданняў і кіравання класам. Толькі пасля такой двухмесячнай педагагічнай практыкі магістр мог выпраўляцца ў вызначанае яму месца і самастойна весці заняткі ў школе<ref name=":0" />. У апошні перыяд дзейнасці езуіцкай пляцоўкі ў Оршы настаўніцкую семінарыю ўзначальвалі: * [[Ігнацій Бжазоўскі]] (1782—1794) * [[Раймунд Бжазоўскі]] (1794—1798) * [[Юзаф Мікулоўскі]] (1798—1800) * [[Антоній Корсак]] (1800—1805) * [[Леапольд Хлюдзінскі]] (1805—1806) * Станіслаў Чэрскі (1806—1811) * [[Юзаф Маралёўскі]] (1811—1814) * [[Ян Ротан]] (1816—1818) * [[Ігнацій Хадыкевіч]] (1818—1820)<ref name=":1" />. === Трэцяя прабацыя === Адной з адукацыйных устаноў, арганізаванай пры Аршанскім калегіуме беларускімі езуітамі, была так званая «Трэцяя прабацыя» (''Tertia probatio''). Яна прызначалася для ўсіх членаў Таварыства Ісуса, якія ўжо былі высвечаныя на ксяндзоў і скончылі курс тэалогіі. Пад кіраўніцтвам дасведчанага айца-езуіта, інструктара, удзельнікі Трэцяй прабацыі на працягу года штудыявалі ордэнскае права і, вывучаючы лісты [[Ігнацій Лаёла|Ігнація Лаёлы]], заснавальніка Таварыства Ісуса, і ладзячы штомесячныя сходы, якія праходзілі ў поўным маўчанні, паглыблялі знаёмства з ордэнскай духоўнасцю. Праіснавала яна ў Оршы толькі два гады, калі яе інструктарам быў [[Ігнацій Бжазоўскі]]. У 1807/1808 навучальным годзе ў Трэцяй прабацыі знаходзілася пяць айцоў-езуітаў, а ў 1808/1809 — чатыры. У наступныя гады гэтая ўстанова дзейнічала ў [[Віцебскі езуіцкі калегіум|Віцебскім езуіцкім калегіуме]]<ref name=":0">[http://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.desklight-720e59c8-9559-4872-9ded-76858a2bbeb4 Bieś, A.P. Jezuickie instytucje edukacyjne w Orszy 1773—1820 / A.P. Bieś // Studia Paedagogica Ignatiana; Vol 19, No 3 (2016): Edukacja na ziemiach polskich na przełomie XIX i XX wieku. Ludzie i instytucje. — Krakow: Akademia Ignatianum w Krakowie, 2016. — s. 31-32.]</ref><ref>[https://www.jezuici.krakow.pl/cgi-bin/rjbo?b=enc&n=5350&q=0 Grzebień, L. (Ed.), ''Encyklopedia Wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy'', 1996.]</ref>. == Спадчына калегіума == Пасля выгнання езуітаў з Расійскай імперыі (1820) былыя адукацыйныя ўстановы езуітаў у Оршы былі перададзеныя мясцовым манахам-дамініканам. У 1822 годзе яны адкрылі сваю чатырохкласную школу. Але праіснавала яна толькі да 1829 года. Музычная бурса і канвікт наогул не былі адноўлены і спынілі існаванне разам з сыходам езуітаў. Урад прадаў паезуіцкі барочны касцёл Св. Міхаіла Архангела, які ў другой палове ХІХ стагоддзя быў разабраны на цэглу. У 1842 годзе ў будынках калегіума ўсталявалі турму, якая праіснавала да канца 80-х гадоў ХХ стагоддзя<ref>[https://www.sb.by/articles/arshanskiya-vandro-ki.html Свірко, І. Аршанскія вандроўкі]</ref>. Пасля яе закрыцця, у 1989—1991 і ў 2007—2008 гадах на тэрыторыі былога калегіума праводзіліся археалагічныя раскопкі. Па іх заканчэння была праведзена частковая рэканструкцыя паезуіцкага комплексу. З 2014 годзе у галоўным будынку калегіума, упрыгожаным вежай з гадзіннікам, месціцца дзіцячая бібліятэка, мастацкая галерэя і выставачная зала, а ў былых будынках музычнай бурсы дзейнічае Дом рамёстваў. == Інтэр’еры адноўленага калегіума == <center><gallery mode="packed" heights="200"> Выява:Hall of Former Jesuit Cloister in Orsha.JPG Выява:Iezuit Collegium.JPG Выява:Anfilade museum rooms Former Jesuit Cloister Orsha 01.JPG </gallery></center> == Рэктары Аршанскага езуіцкага калегіума == * Геранім Кніскі (суперыёр, 1609—1613, 1619—1623) * Юры Рава (суперыёр, 1613—1619) * Станіслаў Радамыскі (1623—1629) * Крыштаф Залескі (1629—1636) * Ваўжынец Гашынскі (1636—1641) * [[Ян Вышковіч]] (1641—1646) * Шыман Ябланоўскі (1646—1654) * [[Міхал Комар]] (суперыёр з 1662; у 1664—1667 — рэктар) * Ян Партанці (1667—1671) * Даніэль Скажэмскі (віцэрэктар, 1671—1674) * Марцін Калакоўскі (1674—1677) * Шыман Вдзекоўскі (1677—1678) * Міхал Яльжэўскі (1679—1682) * Фларыян Рэшка (1682—1685) * Міхал Дамброўскі (1685—1688) * Якуб Хжанстоўскі (1688—1691) * Самуэль Касцюкевіч (1691—1692) * Міхал Вяжхоўскі (1692—1697) * Максім Пловіц (1697—1700) * Бенедыкт Быкоўскі (1700—1704) * Крыштаф Шульц (1704—1707, 1713—1717) * Ян Лукашэвіч (1707—1710) * Павел Радзевіч (1710—1713) * Юры Шашкевіч (1717—1720) * Казімір Францкевіч (1720—1727) * Ян Іллініч (1727—1738) * Ян Парэцкі (1738—1741) * Сцяпан Гінтыла (1741—1744) * [[Антоній Хандзінскі]] (1744—1748) * Антоній Быкоўскі (1748—1759) * [[Людвік Лоўп’я]] (1759—1762) * Юзаф Навацкі (1762—1765) * Марцін Шчапкоўскі (1765—1766) * Макілай Трабіцкі (1766—1770) * Міхал Крушэўскі (1770—1776) * Ян Герцык (1777) * [[Францішак Караў]] (1779—1786) * [[Геранім Віхерт]] (1786—1799, 1803—1809) * [[Пётр Эстка]] (1799—1802) * [[Антоній Люстыг]] (1802—1803) * [[Казімір Астроўскі]] (1809—1814) * [[Станіслаў Свентахоўскі]] (1814—1817, 1819—1820) * [[Дэзідэрый Рышардо]] (віцэ-рэктар, 1817—1819) == Вядомыя выкладчыкі == * [[Францішак Бароўскі]] * [[Раймунд Бжазоўскі]] * [[Тадэвуш Бжазоўскі (генерал езуітаў)|Тадэвуш Бжазоўскі]] * [[Франсуа Гаво]] * [[Ігнацій Івіцкі]] * [[Антоній Люстыг]] * [[Юзаф Маралёўскі]] * [[Нікодам Мусніцкі]] * [[Пётр Пузына]] * [[Ян Ротан|Ян Філіп Ротан]] * [[Юзаф Палонскі]] == Вядомыя выпускнікі == * [[Францішак Дзеружынскі]] (1779—1850) — беларускі рэлігійны дзеяч, адзін з пачынальнікаў адукацыйнай сістэмы каталіцкай царквы ў ЗША. * [[Францішак Караў|Францішак Ка́раў]] * [[Нікодам Мусніцкі]] * [[Францішак Стахоўскі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{ГККРБ|212Г000113}} * Коллегиум иезуитов. Возвращение / К. Дятликович // Мастерская. Современное строительство: белорусский аналитический журнал для практиков строительного дела. ― 2008. ― № 6. — С.62—64. (3ОК13063) * {{крыніцы/ЭГБ|1}} * Bieś, A.P. Jezuickie instytucje edukacyjne w Orszy 1773—1820 / A.P. Bieś // Studia Paedagogica Ignatiana; Vol 19, No 3 (2016): Edukacja na ziemiach polskich na przełomie XIX i XX wieku. Ludzie i instytucje. — Krakow: Akademia Ignatianum w Krakowie, 2016. — s. 15-34. * Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564—1995 / oprac. [[Людвік Гжэбень|L. Grzebień]]. — Kraków : Wyd-wo WAM, 1996. — 882 s. * [[Ян Марак Гіжыцкі|Giżycki, J.M.]] Materyały do dziejów Akademii Połockiej i szkół odniej zależnych / J.M. Giżycki. — Kraków: Druk. W. Anczyca i spółki, 1905. — 288 s. * {{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/33632671/|ref=Красоўскі|аўтар=Красоўскі А.В.|загаловак=Да пытання ўзнікнення рыма-каталіцкага асяродка і парафіі ў вёсцы Фашчаўка Шклоўскага раёна|год=2017|мова=be|выданне=Гісторыя Магілёва: мінулае і сучаснасць : зборнік навуковых прац удзельнікаў X Міжнароднай навуковай канферэнцыі, 25―26 мая 2017 г.|старонкі=247-252|isbn=978-985- 6985-85-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{Архіварта|arshanski-ezuicki-kalegium}} {{Адукацыя ў Магілёўскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Адукацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім]] [[Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы Беларусі]] [[Катэгорыя:Езуіцкія калегіумы]] [[Катэгорыя:Славутасці Оршы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1612 годзе]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Оршы]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1820-я гады]] [[Катэгорыя:1612 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:Аршанскі езуіцкі калегіум| ]] [[Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Оршы]] [[Катэгорыя:Збудаванні Оршы ў стылі барока]] [[Катэгорыя:Духоўныя навучальныя ўстановы Беларусі]] 0enqo7etqev2k4kmhuzktbyp55dw8bb Слуцкая гімназія 0 56723 5211081 4740753 2026-10-03T19:21:26Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ дапаўненне 5211081 wikitext text/x-wiki {{Школа | Назва = Дзяржаўная ўстанова адукацыі<br> «Гімназія № 1 г. Слуцка» | Краіна = Беларусь | Выява = Slutsk Gymnasium east.jpg | Апісанне = | Дэвіз = | Заснаваны = 1617 | Дырэктар = | Тып = гімназія | Навучэнцаў = | Адрас = {{nobr|[[Слуцк]], вул. Камсамольская, д. 7}} | Сайт = | Назва дадатковага поля = | Значэнне дадатковага поля = |lat_dir = |lat_deg = 53 |lat_min = 1 |lat_sec = 32 |lon_dir = |lon_deg = 27 |lon_min = 33 |lon_sec = 33 }} '''Слуцкая гімназія''' (цяпер ДУА «''Гімназія № 1 г. Слуцка''»<ref name="dua_slutskregion">[http://www.slutsk.minsk-region.by/ru/news/region?id=3864 Подведены итоги соревнования среди учреждений образования Слуцкого района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305010603/http://www.slutsk.minsk-region.by/ru/news/region?id=3864 |date=5 сакавіка 2016 }} ''Слуцкий районный исполнительный комитет'' {{ref-ru}}</ref>) — найстарэйшая адукацыйная ўстанова сучаснай [[Беларусь|Беларусі]], другая пасля [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], заснаваная ў [[1617]] годзе [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Янушам Радзівілам]] у [[Слуцк]]у. == Гісторыя == [[Файл:Słucak, Senatarskaja. Слуцак, Сэнатарская (N. Orda, 1880).jpg|thumb|left|250px|На малюнку [[Напалеон Орда|Н. Орды]]]] [[Файл:Słucak, Senatarskaja. Слуцак, Сэнатарская (1914).jpg|250px|міні|Гімназія і [[Кальвінскі збор, Слуцк|кальвінскі збор]] на пачатку XX стагоддзя]] [[20 мая]] [[1617]] года [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януш VI Радзівіл]] падпісаў грамату аб заснаванні [[кальвінізм|кальвінісцкай]] школы, якая ў [[1630-я|1630-х]] гадах была пераўтвораная ў кальвінісцкую гімназію<ref>Глебов И. Историческая записка о Слуцкой гимназии с 1617 до 1901 гг. — Вильно, 1903</ref>. Будынак гімназіі быў драўляным. Паводле даследванняў [[Рыгор Родчанка|Рыгора Родчанкі]], гімназія працавала на працягу трох стагоддзяў бесперапынна. Адукацыя ў гімназіі была платнай. У гімназіі адбывалася раздзяленне вучняў па класах, а не прадметах. Вывучаліся [[польская мова|польская]], [[лацінская мова|лацінская]], [[грэчаская мова|грэчаская]] і [[нямецкая мова|нямецкая]] мовы, а таксама [[этыка]], [[рыторыка]], [[гісторыя]], [[матэматыка]] і [[заканадаўства]]<ref name="АПГ">А. П. Грицевич, «Древний город на Случи», Мінск 1985</ref>. Кальвінская навучальная ўстанова ўжо ў XVII стагоддзі заваявала вядомасць і славу далёка за межамі Беларусі як «Слуцкія Афіны» і як «Узорная Слуцкая гімназія». І яна змагла зрабіць гэта толькі таму, што каля яе калыскі стаялі выдатныя педагогі свайго часу. У пачатку XVIII стагоддзя адмянілі цэнз па веравызнанні, пасля чаго акрамя кальвіністаў у школе пачалі навучацца каталікі, якія з часам склалі асноўную масу навучэнцаў<ref>Marceli Kosman, «Litewska Jednota Ewangelicko-Reformowana od połowy XVII wieku do 1939 roku», [[Апольскі ўніверсітэт|Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Powstańców Śląskich w Opolu]], 1986, ISBN 9788385012191</ref>. Побач з гімназіяй працаваў інтэрнат для бедных вучняў. Пачатковая адукацыя была бясплатнай<ref name="АПГ"/>. У 1809 годзе расійскія ўлады змянілі статус установы на павятовую школу Мінскай губерні. Пасля працэсу [[філаматы|філамата]]ў у 1824 г. была зачынена кальвінісцкая [[Кейданская гімназія|гімназія ў Кейданах]] i супраць школы ў Слуцку былі высунуты цяжкія абвінавачанні. Таму [[Віленскі правінцыяльны сінод|Віленскі сінод]] даручыў свайму куратару [[Ваўжынец Путкамер (маршалак шляхты)|Ваўжынцу Путкамеру]] вырашыць з рэктарам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсіт]]эта [[Пелікан (рэктар)|Пеліканам]] пытанне са школай у Слуцку і магчымасць пераўтварэнне яе ў [[гімназія|гімназ]]ію. Атрымаўшы дазвол ад рэктара і ад урада<ref name="pawet"/>, у 1827 годзе была адноўлена слуцкая гімназія пад кіраўніцтвам [[Леапольд Ваноўскі|Леапольда Ваноўск]]ага. У 1829 г. Путкамер пачаў будаваць [[будынак Слуцкай гімназіі|новы корпус гімназіі]]. Пры закладцы ганаровага каменю, Путкамер сказаў запамінальную прамову<ref name="pawet">[[Леанід Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]]. [https://pawet.net/files/putkamer.pdf Род Путкамераў] // Асоба і час. [[Беларускі біяграфічны альманах]]. Вып. 5.2013. С. 302—313.</ref><ref name="Estreicher Karol 1850">Estreicher Karol. Wawrzyniec Puttkamer (1794—1850). Lwow. 1880. S. 13.</ref>. У 1881 кальвінісцкая гімназія канчаткова перайшла пад апеку расійскіх уладаў, з гэтага часу яна звалася мужчынскай гімназіяй у Слуцку. У 1889 годзе ў ёй навучалася каля 300 чалавек. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] гімназія была пераўтворана ў сярэднюю школу. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў будынку школы месціўся нямецкі шпіталь. У час вызвалення Беларусі з-пад акупацыі ў [[1944]] годзе будынак быў пашкоджаны [[бомба]]й — аднаўленне будынку цягнулася пяць гадоў і было скончана толькі ў [[1949]]-м годзе. У гонар вучняў гімназіі, якія загінулі ў часе вайны, на тэрыторыі школы быў усталяваны помнік<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Мікалай Літвінаў]].|загаловак=Таямніцы слуцкіх Атэнаў|спасылка=http://www.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=40941|выданне=[[Звязда (1917)|Звязда]]|тып=[[Газета]]|год=13 жніўня 2009|нумар=[http://www.zviazda.by/ru/archive/index.php?idate=2009-08-13 150 (26508)]|старонкі=[http://www.zviazda.by/a2ttachments/40947/13gni-3.indd.pdf 3]|issn=1990-763x}}</ref>. Статус гімназіі быў нададзены зноў толькі ў [[1998]] годзе, калі школа была ператворана ў гімназію № 1 з паглыбленым вывучэннем англійскай мовы. У [[2003]] і [[2009]] гадах гімназія паспяхова прайшла дзяржаўную атэстацыю. == Будынак гімназіі == [[Файл:Słucak, Senatarskaja. Слуцак, Сэнатарская (XIX).jpg|250px|міні|злева|Праект старога будынка гімназіі]] [[Выява:Слуцкая гімназія.jpg|thumb|250px|Сучасны выгляд]] [[Файл:Slutsk Gymnasium west.jpg|250px|злева|міні|Гімназія ў 2012 годзе]] Найстарэйшай школай слуцкая гімназія з'яўляецца ўскосна. Драўляны будынак, існаваўшы раней, быў заменены каменнай будовай у стылі [[класіцызм]]у ў [[1829]]—[[1838|38]]<ref name="classicism"/> (паводле іншых звестак, у [[1852]]-[[1854|54]]<ref>{{radzima|3107}}</ref>) гг. паводле праекту [[Караль Падчашынскі|Караля Падчашынскага]]<ref>Міцянін А. А., Кукуня В. Р. Слуцкай мужчынскай гімназіі будынак. Архітэктура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. — Мн., 1993. — С. 448</ref>. На першым паверсе будынка размяшчаліся класы, на другім — бібліятэка і школьная канцылярыя. Гэты будынак выкарыстоўваецца цяпер як адзін з карпусоў гімназіі. На тэрыторыі гімназіі змяшчаліся таксама школьны сад і драўляныя хаты настаўнікаў. Да 1940-х гадоў побач са школай дзейнічаў [[Кальвінскі збор (Слуцк)|мураваны кальвінскі збор]] з вежай, пашкоджаны ў часе Другой сусветнай вайны і разабраны пасля бальшавікамі. Новы, цагляны, корпус быў пабудаваны ў [[1980]] годзе, паміж будынкамі існуе пераход. У будынках дзейнічае гімназія № 1<ref>{{крыніцы/Дойлідства Беларусі|}}</ref>. Стары будынак, праект якога захаваўся, з'яўляецца помнікам [[класіцызм]]у<ref name="classicism">{{ГБ|http://globustut.by/sluck/#gimnasium}}</ref>. == Навучальны працэс == [[Файл:Сшытак з узорамі карункаў В. Муратавай, вучаніцы Слуцкай гімназіі. 1913 г..JPG|250px|міні|Сшытак з узорамі карункаў В. Муратавай, вучаніцы Слуцкай гімназіі. 1913 г.]] У гімназію прымалі [[Шляхта|шляхетскіх]] дзяцей, гарадскіх жыхароў, часам сялянскіх дзяцей. Срок навучання складаў 6-8 гадоў. Настаўнікі Анджэй Дабжанскі, Анджэй Музоній, [[Рэйнальд Адам]] і іншыя заснавальнікі Слуцкай школы — аўтары статута і дапаможнікаў — былі педагогамі еўрапейскага ўзроўню. Дарэчы, па дапаможніку па рыторыцы, створаным Рэйнгальдам Адам, пазней вучыўся [[Міхаіл Васільевіч Ламаносаў|Міхаіл Ламаносаў]]. Гімназістамі, у адпаведнасці са статутам, маглі стаць практычна ўсе здольныя падлеткі, незалежна ад веравызнання і сацыяльнага паходжання. У навучанні выкарыстоўваліся лепшыя вядомыя методыкі таго часу, былі і такія, якія б сёння ні ў якім разе не ўжываліся ў [[Педагогіка|педагогіцы]]. Напрыклад, каб зацікавіць вучняў лепш і глыбей ведаць лацінскую мову, якая тады з’яўляўся мовай навукі, на працягу двухсот пяцідзесяці гадоў у Слуцкай школе за дадатковае вывучэнне лацінскіх тэкстаў вучні атрымлівалі піва. Гімназіст за дзень мог зарабіць дзве шклянкі. Даследчык Якаў Парэцкі ў Ленінградзе адшукаў «Статут Слуцкай школы», які быў выдадзены ў [[Любча|Любчы]] ў 1628 годзе. На аснове гэтай крыніцы навуковец даказвае, што ў пачатку XVII стагоддзя цэнтр гуманістычнай педагагічнай думкі, па сутнасці, перамясціўся з Заходняй Еўропы ў Слуцк. Вызначана, такое сцвярджэнне — не перабольшанне. Нездарма ж з’явілася назва «Слуцкія Афіны». У сценах школы кожнаму не толькі давалі вялікі аб’ём ведаў, але і вучылі па-сапраўднаму думаць. Пры гэтым умела выкарыстоўваўся дыялог настаўніка з вучнем. А менавіта яго як плённую форму навучання ўвёў [[Платон]] у сваёй знакамітай {{нп3|Платонаўская Акадэмія|Афінскай акадэміі|ru|Платоновская Академия}}<ref>[http://goroda.by/informaciya-o-gorodah-belarusi.php?id_news=37 Слуцк. Культура и образование. Информация о городе Слуцк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714165146/http://goroda.by/informaciya-o-gorodah-belarusi.php?id_news=37 |date=14 ліпеня 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. У 1809—1836 гадах Слуцкая гімназія двойчы рэфармавалася: уводзіліся новыя прадметы, упершыню быў прызначаны свецкі дырэктар. Паступова школа пачала пераходзіць з польскай на рускую мову навучання. У сценах гімназіі разгарнулася барацьба паміж прыхільнікамі польскай і рускай культур. Яна дасягнула свайго кульмінацыйнага пункта ў 1862—1863 гадах. У 1863 годзе, пасля падаўлення паўстання пад кіраўніцтвам [[Кастусь Каліноўскі|К. Каліноўскага]] выкладанне польскай мовы ў Слуцкай гімназіі было адменена назаўсёды. У адной з залаў гімназіі выступаў [[Якуб Колас]]. У 1923 годзе ў Слуцку праходзілі курсы павышэння кваліфікацыі для настаўнікаў, і Колас чытаў лекцыі па методыцы выкладання беларускай мовы. Для слухачоў курсаў паэт упершыню прачытаў сваю паэму «[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]». == Вядомыя выкладчыкі == * [[Кастусь Мардар’евіч Гадыцкі-Цвірка]] * [[Мацвей Васілевіч Фурсаў]] == Вядомыя вучні == * [[Альгерд-Якуб Рышардавіч Абуховіч|Альгерд Абуховіч]] ([[1840]]—[[1898]]) — беларускі пісьменнік, перакладчык. * [[Андрэй Хрыстафоравіч Белабоцкі|Белабоцкі Андрэй Хрыстафоравіч]] (сярэдзіна XVII ст. — пасля [[1712]]) — польска-беларуска-рускі паэт і філосаф эпохі [[барока]]. * [[Станіслаў Богуш-Сестранцэвіч]] ([[1731]]—[[1826]]) — каталіцкі дзеяч, першы [[Магілёўская архідыяцэзія|архібіскуп Магілёўскі]]. Член {{нп3|Акадэмія Расійская|Расійскай акадэміі|ru|Академия Российская}} ([[1807]]). * [[Уладзіслаў Канстанцінавіч Борзабагаты]] ([[1831]]—[[1886]]) — рэвалюцыянер-дэмакрат, мемуарыст. Кіраўнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64]] у Навагрудскім павеце. * [[Адам Антонавіч Вайніловіч]] ([[1806]]—[[1874]]) — сярэднезаможны землеўласнік [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], папячыцель сельскіх запасных магазінаў Слуцкага павета (1835—1845). Бацька [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварда Адамавіча Вайніловіча]]. * [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч]] ([[1847]]—[[1928]]) — беларускі і польскі грамадскі дзеяч. * [[Аляксандр Валіцкі]] ([[1826]]—[[1893]]) — літаратар, музычны крытык, выдавец. * {{нп3|Эдвард Якуб Даукша|Даукша Эдвард Якуб|ru|Даукша, Эдвард Якуб}} ([[1836]] — каля [[1890]]) — літоўскі паэт і перакладчык. * [[Язэп Дыла|Язэп (Восіп) Лявонавіч Дыла]] ([[1880]]—[[1973]]) — беларускі пісьменнік і грамадскі дзеяч. * [[Павел Якаўлевіч Жаўрыд]] ([[1899]]—[[1939]]) — дзеяч [[Беларусь|беларускага]] нацыянальнага руху і антысавецкага ваеннага супраціву. * [[Ілья Капіевіч]] (каля [[1651]]—[[1714]]) — [[асветнік]], [[выдавец]], [[перакладчык]], [[паэт]], [[пісьменнік]]. * [[Сямён Арыевіч Косберг]] ([[1903]]—[[1965]]) — доктар тэхнічных навук, эксперт у галіне авіяцыйных рухавікоў і ракетных рухавікоў, Лаўрэат Ленінскай прэміі, Герой Сацыялістычнай працы. * [[Эдуард-Антон Якаўлевіч Красоўскі]] ([[1821]]—[[1899]]) — урач, заснавальнік [[акушэрства]] ў Расіі. * [[Баніфацый Урбанавіч Крупскі]] (1822—1903) — беларускі палітычны, культурны і гаспадарчы дзеяч Расійскай імперыі. * [[Урбан Баніфацевіч Крупскі]] (1863—1915) — беларускі палітычны, культурны і гаспадарчы дзеяч Расійскай імперыі. * [[Генрых Казіміравіч Кулакоўскі]] ([[1808]] — ?) — расійскі [[урач|ўрач]]. * [[Самуіл Гарацыевіч Лазінскі]] ([[1874]]—[[1945]]) — расійскі [[гісторык]], сурэдактар {{нп3|Яўрэйская энцыклапедыя|Яўрэйскай энцыклапедыі|ru|Еврейская энциклопедия}} (1907-13). * [[Іпаліт Восіпавіч Младзецкі]] ([[1855]]—[[1880]]) — слуцкі мешчанін, тэрарыст-адзіночка. * [[Іван Алаізіевіч Навацкі]] — архітэктар, петракоўскі губернскі інжынер * {{нп3|Артур Адамавіч Непакойчыцкі|Непакойчыцкі Артур Адамавіч|ru|Непокойчицкий, Артур Адамович}} ([[1813]]—[[1881]]) — рускі генерал, удзельнік [[Каўказская вайна|Каўказскіх паходаў]], [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] і [[Руска-турэцкая вайна (1877—1878)|руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў]]. * [[Адам Плуг]] ([[1823]]—[[1903]]) — польскі і беларускі [[пісьменнік]], [[публіцыст]]. * [[Януш Радзівіл (1612—1655)]] — польны гетман літоўскі (1646—1654), ваявода віленскі. * Дзмітрый Сабалеўскі — дзеяч беларускага руху 1917—1918 гадоў<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1088439668971476/|title=Фота яшчэ аднаго вельмі цікавага і крышачку забытага цяпер дзеяча беларускага руху перыяду 1917-1918 гадоў Зміцера Сабалеўскага|author=Аляксандр Горны|website=Запісы беларусаведа -- facebook.com|date=2024-01-28|access-date=2024-02-09}}</ref> * [[Эдмунд Леапольдавіч Фрык]] — архітэктар, віцебскі губернскі інжынер * [[Вітольд Карлавіч Цэраскі]] ([[1849]]—[[1925]]) — расійскі [[астраном]], [[член-карэспандэнт]] Пецярбургскай АН). * [[Напалеон Казіміравіч Чарноцкі]] ([[1866]]—[[1937]]) — беларускі публіцыст, перакладчык. * [[Іван Савіч Чымбург]] ([[1904]]—[[1978]]) — беларускі філосаф, спецыяліст па марксісцкай філасофіі, [[Спіс рэктараў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|рэктар]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] ў [[1949]]—[[1952]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Слуцкая гімназія, Слуцкая кальвінісцкая гімназія|Казуля С. В., [[Андрэй Фёдаравіч Самусік|Самусік А. Ф.]]|29}} * Нарысы гісторыі народнай асветы і педагагічнай думкі у Беларусі. — Мн., 1968. * ''[[Іван Аляксандравіч Глебаў|І. А. Глебаў]]''. «Историческая записка о Слуцкой гимназии с 1617—1630 — 1901 гг.». 1903 * {{Спасылка| аўтар =І. Ціткоўскі, С. Багдашыч| дата публікацыі =12 снежня 2007| url =http://kurjer.info/2007/12/12/slutskaya-gimnaziya-stagoddzi-pratsyi-na-karyists-batska%D1%9Eshchyinyi/| загаловак =Слуцкая гімназія: стагоддзі працы на карысць Бацькаўшчыны| выдавец =Інфа-Кур'ер| дата =22 студзеня 2010| title =Архіўная копія| access-date =15 ліпеня 2010| archive-url =https://web.archive.org/web/20081202053115/http://kurjer.info/2007/12/12/slutskaya-gimnaziya-stagoddzi-pratsyi-na-karyists-batska%D1%9Eshchyinyi/| archive-date =2 снежня 2008| url-status =dead}} * ''{{нп3|Ёзеф Лукашэвіч|Jozef Lukaszewicz|pl|Józef Łukaszewicz (historyk)}}''. Dzieje kosciolow wyznania helweckiego w Litwie (Geschichte der Kirche Helvetischer Confession in Litthauen), Dr. in der Gerberstrasse No 45, 1843 * ''Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski & Władysław Walewski'', 1880: «Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich», Wydawnictwo Wędrowiec, Warszawa 1889. * ''Самусік А. Ф.'' Адукацыйная дзейнасць лютаран і кальвіністаў на тэрыторыі Беларусі ў сярэдзіне XVI — першай палове XVII ст. // Евангельская царква Беларусі: гісторыя і сучаснасць : зб. матэрыялаў ІІІ Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі, Мінск, 9 снежня 2017 г. / уклад. А. У. Унучак [і інш.]. Мінск, 2018. С. 86-104. * ''Самусік А. Ф.'' Замежныя адукацыйныя паездкі пратэстантаў з тэрыторыі Беларусі ў сярэдзіне XVI — першай палове XVII ст. // Евангельская царква Беларусі: гісторыя і сучаснасць: зб. матэрыялаў V Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі, Мінск, 4 снежня 2021 г. / уклад. А. У. Унучак [і інш.]. Мінск, 2022. С. 20-36. * ''Самусік А. Ф.'' Кальвінскія школы на тэрыторыі Беларусі ў канцы XVII — трэцяй чвэрці XVIII ст. // Acta Albaruthenica : Czasopismo naukowe Katedry Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego. — 2019. T. 19. S. 315—327. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Слуцкая гімназія|670}} == Спасылкі == {{commonscat|Sluck Gymnasium}} * [http://www.slutsk1116.narod.ru/gymnasium.html З гісторыі «Слуцкіх Афін»] // www.slutsk1116.narod.ru {{ref-ru}} * [http://kurjer.info/2007/12/12/slutskaya-gimnaziya-stagoddzi-pratsyi-na-karyists-batska%D1%9Eshchyinyi/ Слуцкая гімназія: стагоддзі працы на карысць Бацькаўшчыны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081202053115/http://kurjer.info/2007/12/12/slutskaya-gimnaziya-stagoddzi-pratsyi-na-karyists-batska%D1%9Eshchyinyi/ |date=2 снежня 2008 }} // kurjer.info * [http://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/114/568/575/ Слуцкая гімназія ў 1871—1900 гадах] // nasledie-sluck.by * [http://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/114/568/ Старэйшая школа Беларусі] // nasledie-sluck.by * {{radzima|3107}} * {{ГБ|http://globustut.by/sluck/#gimnasium}} * {{Архіварта|}} {{Адукацыя ў Слуцкім раёне}} {{Адукацыя ў Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Слуцкая гімназія| ]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм]] [[Катэгорыя:Радзівілы]] [[Катэгорыя:Кальвінізм у Вялікім Княстве Літоўскім]] [[Катэгорыя:1617 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Беларусі]] lf4wazgfjwbqyej59eho5otmsgf9y0r Беларуская навучальная акруга 0 58402 5210982 4413521 2026-10-03T14:54:35Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5210982 wikitext text/x-wiki '''Беларуская навучальная акруга''' — навучальна-адміністрацыйная адзінка ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў [[1829]]—[[1850]] гадах. Цэнтр знаходзіўся ў [[Віцебск]]у. Утворана [[17 студзеня]] [[1829]] года пасля рэарганізацыі [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] ў сувязі са зменай урадавага курсу ў галіне асветы на беларуска-літоўскіх землях ва ўмовах узмацнення польскага нацыянальна-вызваленчага руху. Спачатку ў склад акругі ўваходзілі [[Віцебская губерня|Віцебская]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўская]], з 1831 года [[Мінская губерня|Мінская]], з 1832 года [[Гродзенская губерня|Гродзенская]], [[Віленская губерня|Віленская]] губерні і [[Беластоцкая вобласць (Расійская імперыя)|Беластоцкая вобласць]]. Кіраванне акругай ажыццяўляў папячыцель, пры якім дзейнічала праўленне (у яго склад уваходзілі дырэктары гімназій і ганаровыя папячыцелі). Рэформа асветы ў акрузе праводзіліся ў адпаведнасці са «Статутам гімназій і вучылішчаў павятовых і прыходскіх» (1828) і «Дадатковымі пунктамі да статута навучальных устаноў у дачыненні да Беларускай навучальнай акругі» (1829). Апошнім дакумент прадугледжвал уключэнне ў курс прыходскіх вучылішчаў навучанне «мясцовай мове». Пераўтварэнне навучальнай сістэмы ў Віцебскай і Магілёўскай губернях праводзілася ў 1836 годзе, у астатніх губернях — у 1838 годзе, з мэтай ліквідацыі польскага палітычнага і культурнага ўплыву, уніфікацыі навучання з рускімі губернямі навучальныя ўстановы выключаліся з падпарадкавання каталіцкага духавенства, замест польскай мовы ўводзілася руская, што мела вынікам замену значнай часткі настаўнікаў. За час існавання Беларускай навучальнай акругі на яе тэрыторыі створана 6 гімназій (Віцебская, Гродзенская, Магілёўская, Мінская, Свіслацкая, Слуцкая), 17 павятовых вучылішчаў (Аршанскае, Бабруйскае, Брэсцкае, Віцебскае, Касцюковіцкае, Лепельскае, Лідскае, Магілёўскае, Мазырскае, Маладзечанскае, Мсціслаўскае, Навагрудскае, Пінскае, Полацкае, Пружанскае, Рагачоўскае, Слонімскае), 160 пачатковых школ і 29 пансіёнаў. У 1834 годзе адкрыта першая на [[Беларусь|Беларусі]] [[Віцебская настаўніцкая семінарыя]]. У 1840 годзе на 4630 тыс. жыхароў акругі прыпадала 11,9 тыс. вучняў, у т. л. 65,2 % дзеці памешчыкаў, духавенства, чыноўніцтва, 18,5 % дзеці сялян і аднадворцаў, 16,3 % дзеці мяшчан, рамеснікаў, разначынцаў. У школах акругі працавалі 553 настаўнікі, з іх 360 чал. былі мясцовымі ўраджэнцамі; 288 настаўнікаў паходзілі з дваранскіх сямей, 137 — 3 духавенства, 128 — з падатных саслоўяў. Большасць настаўнікаў гімназій і павятовых вучылішчаў мелі вышэйшую і спецыяльную педагагічную адукацыю. У 1833 годзе пасаду настаўніка павятовага вучылішча ў акругі збіраўся заняць [[Вісарыён Рыгоравіч Бялінскі]] (пазней адмовіўся); асноўныя палажэнні яго рэферата «Мае думкі пра тое, якім чынам належыць дзейнічаць настаўніку пры навучанні рускай мове вучняў, што не могуць гаварыць на ёй, і які са свайго боку не ведае іх роднае мовы» знайшлі адлюстраванне ў метадычным пісьме, разасланым у [[1834]] папячыцелем у школы акругі. Пры ўтварэнні акругі ўрад меў намер адкрыць тут вышйшую навучальную ўстанову. Пасля скасавання [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (1832) планавалася заснаванне вышэйшай навучальнай установы (ліцэя) у Оршы, на гэтыя мэты было выдзелена 209,5 тыс. руб. серабром і 3,5 тыс. руб. асігнацыямі. Аднак у 1834 годзе ўрад адмовіўся ад сваёй задумы, матывуючы тым, што патрэбы краю зможа задаволіць адкрыіы тады ж [[Кіеўскі ўніверсітэт]]. Толькі ў 1848 годзе адкрыўся [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Горы-Горацкі земляробчы інстытут]] — адзіная вышэйшая навучальная ўстанова ў акрузе. [[2 мая]] [[1850]] года акруга ліквідавана, навучальныя ўстановы [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Ковенская губерня|Ковенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай]] губерняў аднесены да адноўленай [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]], навучальныя ўстановы [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] губерніі — да [[Пецярбургская навучальная акруга|Пецярбургскай навучальнай акругі]]. == Папячыцелі акругі == * Р. І. Карташэўскі (1829—1835) * Е. А. Грубер (1835—1850) == Літаратура == * Асвета і педагагічная думка ў Беларусі: Са старажытных часоў да 1917 г. — Мн., 1985. — С. 182—183. * Пасэ, У. С., Цяплова, В. А. Беларуская навучальная акруга / У. С. Пасэ, В. А. Цяплова // {{Крыніцы/ЭГБ|1}} — С. 382—383. * Пічэта, У. І. Пытанне аб вышэйшай школе на Беларусі ў мінулым. — Мн., 1991. {{Адукацыя ў Віцебскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навучальныя акругі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Літве]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1829 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1850 годзе]] kvoys68ke9828bi3gelwjuc2eo5lcbi Халакост у Беларусі 0 62698 5211067 4859913 2026-10-03T17:54:47Z DBatura 73587 /* Гл. таксама */ 5211067 wikitext text/x-wiki [[Выява:Bundesarchiv Bild 101I-138-1091-07A, Russland, Mogilew, Juden auf Dorfstraße.jpg|thumb|250px|Перасяленне яўрэяў [[Магілёў|Магілёва]] у гета у ліпені [[1941]] года]] [[Выява:Belarus-Minsk-Memorial Pit-2.jpg|thumb|250px|[[Яма, мемарыял|Мемарыял «Яма»]] — помнік ахвярам [[Халакост]]у у [[Мінск]]у]] '''Халакост у Беларусі''' — пераслед і масавае знішчэнне [[Яўрэі|яўрэяў]] на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] у перыяд [[Нямецкая акупацыя Беларусі 1941-1944|нямецкай акупацыі]] з [[22 чэрвеня]] [[1941]] года па [[28 ліпеня]] [[1944]] года. Беларусь была захоплена нямецкімі войскамі вельмі хутка і з'ехаць на ўсход здолелі вельмі нямногія яўрэі. З прыкладна 800 тысячаў — 1 мільёна яўрэйскага насельніцтва даваеннай тэрыторыі у центры рэгістрацыі бежанцаў у Бугуруслане было зарэгістравана 222 тысячы яўрэяў з Беларусі. На акупаваных тэрыторыях дзейнічалі [[Нюрнбергскія расавыя законы]], якія былі павінны ажыццявіць ізаляцыю яўрэйскага насельніцтва па нацыянальных прыкметах у [[гета]] і [[Канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйныя лагеры]] дзеля далейшага знішчэння<ref>Полян П. М. Первая обобщающая монография о Холокосте на территории СССР // Заметки по еврейской истории : интернет-журнал. — сентябрь 2005. — В. 9 (58).</ref><ref>Альтман И. А. Жертвы ненависти. Холокост в СССР, 1941—1945 гг.. — М.: Фонд «Ковчег», 2002. — С. 59. — 543 с. — (Анатомия Холокоста). — ISBN 5-89048-110-X</ref><ref>Холокост в Беларуси. Документы и материалы. — Мн.: НАРБ, 2002. — С. 5—6. — 276 с. — 1000 экз. — ISBN 9856372240.</ref> Масавыя забойствы пачаліся практычна адначасова з прыходам нямецкіх войскаў і доўжыліся амаль да поўнага вызвалення тэрыторыі Беларусі ад захопнікаў. Па дадзеных большасці навуковых крыніц пад час акупацыі загінулі ад 600 да 800 тысячаў чалавек — 74—82 % яўрэйскага насельніцтва Беларусі. У масавым знішчэнні яўрэяў акупантам актыўна дапамагалі калабарацыяністы. Выпадкі пераследу і забойстваў яўрэяў зафіксаваны таксама з боку [[Польскі партызанскі рух у Беларусі 1941-1944|польскіх]] і [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі 1941-1944|савецкіх]] партызанаў. У пасляваенныя часы падзеі Халакосту падвяргаліся у Беларусі і [[СССР]] замоўчванню па ідэалагічных умовах. Сістэматычная праца па ушанаванню памяці ахвяраў Халакосту пачалася толькі у [[1991]] годзе пасля развалу [[Камунізм|камуністычнай]] сістэмы. Да сенняшняга дня навуковая праца по тэме Халакосту застаецца у Беларусі на нізкім узроўні. == Ход падзей == [[22 чэрвеня]] [[1941]] года [[Трэці рэйх|Германія]] напала на [[СССР]], і да канца жніўня тэрыторыя Беларусі была цалкам захоплена [[Вермахт|нямецкімі войскамі]]. У сувязі з тым, што прасоўванне нямецкіх частак было вельмі хуткім, толькі нешматлікім яўрэям удалося [[Эвакуацыя|эвакуіравацца]] ці бегчы ў глыб краіны. === Эвакуацыя яўрэяў === Чым далей на ўсход знаходзілася яўрэйскае насельніцтва, тым большая яго доля была эвакуіравана і выратаваная ад акупацыі. Маладыя мужчыны былі прызваны ў [[Чырвоная армія|Чырвоную армію]]. З далучаных да СССР пасля [[1939]] года заходніх тэрыторый, дзе пражывала больш за 2 мільёны яўрэяў<ref>Акрамя [[Далучэнне Заходняй Украіны і Заходняй Беларусі да СССР|Заходняй Беларусі гэта таксама Заходняя Украіна]], [[Маскоўскі дагавор, 1940|частка тэрыторыі Фінляндыі]], [[Далучэнне Прыбалтыкі да СССР|Літва, Латвія і Эстонія]], [[Далучэнне Бесарабіі і Паўночнай Букавіны да СССР|Бесарабія і Паўночная Букавіна]].</ref>, здолелі эвакуіравацца не больш за 100 тысяч. На тэрыторыі Беларусі ў межах да 1939 года, занятай немцамі да канца чэрвеня 1941 года, пражывала крыху больш за 130 тысяч яўрэяў, з якіх паспелі эвакуіравацца 14—15 тысяч. На тэрыторыі Беларусі, занятай немцамі да сярэдзіны ліпеня, пражывала яшчэ ад 105 да 110 тысяч яўрэяў, з якіх паспелі з'ехаць на ўсход 45—48 тысяч. У перыяд другой хвалі эвакуацыі, з сярэдзіны ліпеня да канца жніўня 1941 года, удалося вывезці 80 тысяч яўрэяў з 125 тысяч з пакінутай на той момант неакупаванай тэрыторыі Беларусі<ref name="smil1">{{Кніга:Уроки Холокоста: история и современность. В. 3|[[Леанід Львовіч Смілавіцкі|Смиловицкий Л. Л.]]|Эвакуация и бегство из Турова. Лето 1941 г.|uh030203|82}}</ref><ref> {{кніга |аўтар = Altshuler M. |частка = |загаловак = Escape and Evacuation of the Jews Eastern Belorussia During the Holocaust |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = Studies in Contemporary Jewry (Yahadut Zmaneinu) |месца = Jerusalem |выдавецтва = [[Яўрэйскі ўніверсітэт у Ерусаліме|Еврейский университет в Иерусалиме]] |год = 1986 |том = |старонкі = 119—158 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Па прыкладных падліках, з раёнаў, захопленых немцамі да канца чэрвеня 1941 года, было эвакуіравана ўсяго каля 11% яўрэяў; з раёнаў, акупіраваных да сярэдзіны ліпеня 1941 года,&nbsp;— ад 43 да 44&nbsp;%, а з усходняй частцы рэспублікі ўратавалася каля 63—64&nbsp;%<ref name="demoscope">Розенблат Е. С., Еленская И. Э. [http://demoscope.ru/weekly/2003/0105/analit03.php Динамика численности и расселения белорусских евреев в XX веке]. Демоскоп Weekly, Институт демографии Государственного университета - Высшей школы экономики, 17 - 30 марта 2003, № 105-106}}</ref>. Шанцы на эвакуацыю вызначаліся месцам жыхарства (напрыклад, блізкасцю чыгункі), хуткасцю прасоўвання нямецкай арміі на ўсход і прыярытэтамі савецкіх органаў ў палітыцы эвакуацыі. У імянных спісах, складзеных у Цэнтральным даведачным бюро ў [[Бугуруслан]]е ([[Арэнбургская вобласць]] [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]), у кастрычніку-лістападзе 1941 года было зарэгістравана {{nobr|222 тысячы}} яўрэяў-бежанцаў з [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]<ref name="smil1"/>. === Перыяды, тэрытарыяльны і адміністрацыйны падзел === [[Файл:Belarus occup.svg|thumb|300px|Адміністрацыйны падзел Беларусі ў пэрыяд акупацыі]] Пэрыядызацыя Халакосту на Беларусі супадае з перыядызацыяй Халакосту на тэрыторыі СССР з тым удакладненнем, што Беларусь была вызвалена ў ліпені 1944 года. Ілля Альтман вылучае наступныя этапы ў ажыццяўленні Халакосту на тэрыторыі СССР<ref name="altman">{{Артыкул|аўтар=Полян П. М.|загаловак=Первая обобщающая монография о Холокосте на территории СССР|спасылка=http://berkovich-zametki.com/2005/Zametki/Nomer9/Poljan1.htm|выданне=Заметки по еврейской истории|тып=интернет-журнал|год=сентябрь 2005|выпуск=9 (58)}}</ref>: # 22 чэрвеня 1941 году (нападзенне на СССР) — студзень 1942 году (Ванзейская канфэрэнцыя). # Люты 1942 году — восень 1943 году (ліквідацыя [[гета]] і працоўных лягераў у нямецкіх зонах акупацыі). # Зіма 1943/1944 гг. — восень 1944 году (перавод уцалелых яўрэяў у канцлагеры. У той жа пэрыяд ажыццяўляецца поўнае вызваленне акупаванай тэрыторыі СССР<ref>За выняткам Курляндзкага катла.</ref>). [[Файл:Gen Okrug Belarus Administrative.png|thumb|[[Генеральная акруга Беларусь]]]] Іцхак Арад разглядае тры этапы ў наступных інтэрвалах:<ref name="arad">{{Кніга |загаловак = Уничтожение евреев СССР в годы немецкой оккупации (1941—1944). Сборник документов и материалов|адказны = Ицхак Арад|месца = Иерусалим|выдавецтва = Яд ва-Шем|год= 1991|старонкі= 9|старонак= 424|isbn = 9653080105}}</ref> # 22 чэрвеня 1941 гады (нападзенне на СССР) — люты 1942 году. За гэты час знішчана большасьць яўрэяў [[Літва|Літвы]], [[Латвія|Латвіі]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Малдова|Малдовы]], амаль усе яўрэі ўсходняй Беларусі, усходняй Украіны і занятых немцамі раёнаў [[РСФСР]]. # Вясна 1942 году — снежань 1942 году. Знішчана большасьць яўрэяў заходняй Украіны і Беларусі, а таксама паўднёвых раёнаў РСФСР, акупаваных летам 1942 году. # Студзень 1943 году — канец лета 1944 году. Знішчэньне астатніх яўрэяў на акупаваных тэрыторыях перад адступленнем немцаў. ==== Першы перыяд ==== Масавыя забойствы яўрэяў на акупаваных тэрыторыях ішлі з усходу на захад у мэтах «ачысткі тылоў» групы армій «Цэнтр». У заходняй частцы ішла ізаляцыя яўрэяў ад мясцовага насельніцтва. Частку забівалі адразу, а астатніх заганялі ў адмыслова выдзеленыя для пражывання яўрэяў месцы — [[гета]]. Для яўрэяў ўводзіліся спецыяльныя апазнавальныя знакі — нашыўкі жоўтага колеру, якія неабходна было насіць на вопратцы спераду і ззаду. ==== Другі перыяд ==== Летам і восенню 1942 года фашысты прыступілі да акцый па ліквідацыі гета Заходняй Беларусі. Былі знішчаныя яўрэі [[Мір (Карэліцкі раён)|Міру]], [[Клецк]]а, [[Ляхавічы|Ляхавічаў]], [[Нясвіж]]а, [[Косава (горад)|Косава]] і многіх іншых месцаў. ==== Трэці перыяд ==== 8 лютага 1943 года было ліквідавана слуцкае гета. Да 12 сакавіка было цалкам знішчана яўрэйскае насельніцтва Гродна — больш за 25 тысяч чалавек. Зімой, паверыўшы нямецкай прапагандзе, вярнуліся з лесу якія ўцяклі яўрэі мястэчка Іўе — і былі пасля знішчаныя. 21 чэрвеня 1943 года [[рэйхсфюрэр]] СС [[Генрых Гімлер]] падпісаў сакрэтны загад аб ліквідацыі з 1 жніўня ўсіх гета ў [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыяце Остланд]] і пераводзе ўсіх пакінутых у жывых яўрэяў у канцэнтрацыйныя лагеры. 16—20 жніўня былі забітыя апошнія вязні беластоцкага гета. Да канца лета былі ліквідаваныя апошнія гета ў заходняй Беларусі — у гарадах Глыбокае і Ліда. == Стаўленне мясцовага неяўрэйскага насельніцтва == Дзесяцігоддзе таталітарнага сталінскага тэрору прытупіла чуйнасць людзей, якія прызвычаіліся да масавых забойстваў. У выніку нацысты сутыкнуліся з грамадствам, пазбаўленым эмоцый: «Справа была не толькі ў антысеміцкіх настроях. Насельніцтва гарадоў і вёсак у Беларусі, Расіі і Украіне не ненавідзелі яўрэяў, а проста ставіліся да іх абыякава. Жыццё і смерць незнаёмага чалавека, асабліва прадстаўніка іншага этнасу, іх не хвалявала»<ref>Romanovsky, D. Soviet Jews under Nazi Occupation in Northeastern Belarus and Western Russia // Bitter legacy: confronting the Holocaust in the USSR / edited by Zvi Gitelman. — Bloomington: Indiana University Press, 1997. — VIII, 332 p. — P. 241. — ISBN 0-253-33359-8.</ref>. Дачыненні паміж яўрэямі і неяўрэямі мелі на тэрыторыі Беларусі свае асаблівасці. Даследчыкі згаджаюцца, што пасля абвастрэння антысеміцкіх настрояў, антысемітызм быў менш уласцівы Беларусі, чым суседнім краінам<ref>Cholakowski, S. The Holocaust and the Armed Struggle in Belorussia as Reflected in Soviet Literature and Works by Émigrés in the West // Bitter legacy... — P. 226.</ref>. У афіцыйным ліставанні прадстаўнікі нямецкай акупацыйнай улады скардзіліся, што мясцовае насельніцтва Беларусі цяжка падштурхнуць да гвалту супраць юдэяў і што беларусы «не разумеюць расавай небяспекі, якая зыходзіць ад яўрэяў»<ref>Epstain, B. Allies in resistance: Jews and Belarussians in German-occupied Minsk // Collaboration and resistance during the Holocaust: Belarus, Estonia, Latvia, Lithuania / David Gaunt, Paul A. Levine & Laura Palosuo, eds. — Bern—New York: Peter Lang, 2004. — 519 p.: map. — P. 453. — ISBN 3-03910-245-1.</ref>. Аднак мясцовыя жыхары па-рознаму ставіліся да Халакосту, і шмат хто быў шакаваны жудасным вынішчэннем яўрэяў. М. Дын апісвае рэакцыю беларусаў у Барысаве падчас карнай аперацыі супраць мясцовых яўрэяў, якую ў кастрычніку [[1941]] г. праводзіла [[Айнзацгрупа В]]. Калі ў горадзе збіралі яўрэяў, што адбывалася на вачах усяго насельніцтва, сёй-той з мясцовых жыхароў не хаваў варожасці і казаў немцам: «Забіце іх, яны нас папамучылі». Але, калі ўвечары людзі верылі, што некаторыя яўрэі заслугоўваюць смерці, на наступны дзень яны ўжо думалі сабе: як гэта так? За раз забіць 6500 яўрэяў? Калі сёння нішчаць яўрэяў, дык заўтра, пэўна, чарга дойдзе да нас<ref>Dean, M. Collaboration in the Holocaust: crimes of the local police in Belorussia and Ukraine, 1941-44 / Martin Dean. — New York: St. Martin's Press, Published in association with the United States Holocaust Memorial Museum, 2000. — XX, 241 p. — P. 52. — ISBN 0312220561.</ref>. Шмат хто з яўрэяў захавалі добрыя пачуцці да беларусаў. У сваіх успамінах пра Халакост яны асабліва падкрэслівалі ўдзячнасць беларусам і расіянам, якія зрабілі ўсё магчымае, каб выратаваць іх жыцці<ref>Epstain, B. Allies in resistance... — P. 439, 454—457.</ref>. Людзі, якія прыхільна ставіліся да савецкай улады, спачувалі і дапамагалі яўрэям, але абураліся, калі бачылі, што яўрэі пакорліва даюць сябе забіць, не робячы аніякіх спробаў бунтавацца ці масава сыходзіць у партызаны<ref>Rosenblat, E. Belarus: Specific Features of the Region's Jewish // Collaboration and resistance during the Holocaust... — P. 273.</ref>. == Гл. таксама == * [[Халакост]] * [[Праведнікі сусвету Беларусі]] * [[Канцлагер Дразды]] * [[Жыдабальшавізм]] {{зноскі}} == Літаратура == * Холокост в Беларуси. Документы и материалы. Минск. Национальный архив Республики Беларусь, 2002, 276 с. ISBN 9856372240 * [http://souz.co.il/clubs/read.html?article=2722&Club_ID=1 Смиловицкий, Л. Л. Катастрофа евреев в Белоруссии, 1941—1944 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160205222044/http://souz.co.il/clubs/read.html?article=2722&Club_ID=1 |date=5 лютага 2016 }}. Тель-Авив, 2000, 432 с. ISBN 965-7094-24-0 * Иоффе Э. Г. Белорусские евреи: трагедия и героизм: 1941—1945. Минск, 2003 * [http://www.homoliber.org/ru/uh/uh0801.shtml Уроки Холокоста: история и современность. Сборник научных работ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101104082941/http://www.homoliber.org/ru/uh/uh0801.shtml |date=4 лістапада 2010 }}, вып 1, Минск, Ковчег, 2009, 212 с. ISBN 978-985-6756-81-1 * [http://www.homoliber.org/ru/uh/uh1003.shtml Уроки Холокоста: история и современность. Сборник научных работ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120214065427/http://homoliber.org/ru/uh/uh1003.shtml |date=14 лютага 2012 }}, вып 3, Минск, Ковчег, 2010, 240 с. ISBN 978-985-6950-05-9 {{Гісторыя Беларусі 2}} [[Катэгорыя:Халакост у Беларусі| ]] mf8q64th8tn1z46b53ec5syq8dswphz Гімн Лесота 0 64179 5210956 5021633 2026-10-03T14:17:40Z Amherst99 6180 /* */ 5210956 wikitext text/x-wiki '''Лесота, зямля бацькоў нашых''' (сесота: ''Lesōthō, fatše la bo ntata rōn''a, англ. ''Lesotho, Land of Our Fathers'') — дзяржаўны гімн [[Лесота]], напісаны і зацверджаны ў [[1967]] годзе. Аўтарам слоў быў французскі місіянер Франсуа Куаяр, які жыў у XIX стагоддзі, які напісаў іх на апублікаваную ў [[1823]] г. музыку Фердынанда-Самюэля Лора. Упершыню выкананы быў у [[1869]] годзе. == Тэкст на [[сесота]] == <blockquote> : Lesōthō, fatše la bo ntata rōna, : Ha ra mafatše le letle ke lona. : Ke moo re hlahileng, : ke moo re hōlileng, : rea le rata. : Mōlimō, aku bōlōke Lesōthō, : u felise lintoa le matšoenyeho! : Oho, fatše lena : la bo ntata rōna, : le be le khotso. </blockquote> {{rq|sources|wikify|translate}} {{Лесота ў тэмах}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гімны]] j53lur5reom8leqxpyafk4kzy06wzty Прышчэпка 0 64321 5210941 4994638 2026-10-03T13:46:37Z Ciepiersia 162280 афармленне 5210941 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Vaccination.jpg|thumb|Увод вакцыны [[шпрыц]]ам]] '''Прышчэпка''', '''вакцынацыя''' — увядзенне антыгеннага матэрыялу з мэтай развіць імунітэт да хваробы, каб не дапусціць заражэнне, або аслабіць яго паследак. Антыгенным матэрыялам могуць служыць: жывыя, але саслабленыя штамы мікробаў; забітыя мікробы; вычышчаны матэрыял, такі як бялкі мікраарганізмаў; існуюць таксама сінтэтычныя [[Вакцына|вакцыны]]. == Гісторыя вакцынацыі == Дзейснасць вакцынацыі была ўпершыню выяўлена народнай медыцынай. Са старажытных часоў у [[Індыя|Індыі]] і [[Кітай|Кітаі]] практыкавалася інакуляцыя — прышчапленне вадкасцю з бурбалак хворых на лёгкую форму воспы. Недахопам інакуляцыі з’яўлялася тое, што нягледзячы на меншую патагеннасць віруса ''Variola minor'', ён усё ж часам выклікаў смяротныя выпадкі. Акрамя таго, здаралася, што памылкова інакуліраваўся высока патагенны вірус. У Англіі існавала прыкмета, што даяркі, якія перахварэлі каровінай воспай (якая з’яўляецца бяспечным захворваннем), ніколі не захворваюць натуральнай воспай (якая ў свой час была бізуном чалавецтва, выклікаючы масавыя смяротныя [[эпідэмія|эпідэміі]]). Англійская аптэкар і хірург Джэнер вырашыў праверыць гэтую прыкмету строгімі назіраннямі, і яна пацвердзілася. Усталяваўшы гэта, [[14 мая]] [[1796]] г. Джэнер прышчапіў каровіную воспу 8-гадоваму Джэймсу Фіпсу, а праз паўтары месяцы — чалавечую воспу — і хлопчык не захварэў. Так была эксперыментальна даказаная магчымасць адносна бяспечных прафілактычных прышчэпак. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вакцынацыя|*]] ftu2yig8rdrtg5xu0gegrnwx7svl65s Полацкая езуіцкая акадэмія 0 68550 5210990 5087229 2026-10-03T14:59:15Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5210990 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = ''Полацкая езуіцкая акадэмія'' |скарачэнне = |эмблема = |выява = [[Выява:Catholic Church in Połacak, Napaleon Orda.jpg|250px]] |арыгінал = |міжназва = Academia Polocensis Societatis Jesu |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = [[1812]] |зачынены = [[1820]] |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады =Рэктар |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Полацк]], Беларусь |кампус = |адрас = |сайт = |узнагароды = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Полацкая езуіцкая акадэмія''' ([[1812]]—[[1820]]) — першая і адзіная вышэйшая навучальная ўстанова на сучаснай тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ў першай чвэрці ХІХ ст.<ref>Шалькевіч, В. Ф. Полацкая езуіцкая акадэмія / В. Ф. Шалькевіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд) і інш.; — Мінск: белЭн, 1999. — С. 531.</ref> У 1820 г. [[езуіты]] былі высланы з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], а Полацкая акадэмія ліквідавана. == Статус і структура == Акадэмія створана на базе [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкага езуіцкага калегіума]] згодна з указамі імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра І]] ад [[12 студзеня]] і [[1 сакавіка]] [[1812]] г. і атрымала правы ўніверсітэта. Мела тры факультэты: тэалагічны, філасофіі і вольных навук, а таксама старажытных і сучасных моў. Навучальны працэс кантраляваўся Міністэрствам асветы, па ўсіх іншых пытаннях акадэмія мелася падпарадкоўвацца генералу [[Езуіты|Таварыства Ісуса]] ў Расіі (на той час ім быў [[Тадэвуш Бжазоўскі (генерал езуітаў)|Тадэвуш Бжазоўскі]]). Акадэмія фактычна стаяла на чале асобнай навучальнай акругі, кантралюючы справы іншых езуіцкіх навучальных устаноў Расійскай імперыі — ў [[Полацк]]у, [[Віцебскі езуіцкі калегіум|Віцебску]], [[Магілёўскі езуіцкі калегіум|Магілёве]], [[Аршанскі езуіцкі калегіум|Оршы]], [[Мсціслаўскі езуіцкі калегіум|Мсціслаўлі]], [[Дынабургскі езуіцкі калегіум|Дынабургу]], [[Чачэрск]]у, [[Клімавічы|Клімавічах]], [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] (да 1815 г.), [[Рыга|Рызе]], [[Адэса|Адэсе]], [[Астрахань|Астрахані]], [[Саратаў|Саратаве]], Раманаве (на [[Валынь|Валыні]]). На чале акадэміі стаяў рэктар і чатыры дарадцы, факультэтамі кіравалі дэканы. Тры цэнзары і сакратар акадэміі складалі цэнзурны камітэт. Навучанне было пазаканфесійным і фармальна пазасаслоўным і бясплатным, аднак за ўтрыманне студэнта ў канвікце (інтэрнаце) браліся грошы. Выпускнікі атрымлівалі чын [[Табель аб рангах|14-га класа]] і маглі паступаць на дзяржаўную службу. Акадэмія мела права надаваць навуковыя ступені магістраў вольных навук і філасофіі, дактароў тэалогіі, цывільнага і кананічнага права. == Асноўныя падзеі і адукацыйны працэс == Адкрыццё акадэміі адбылося [[29 мая]] 1812 г. Але неўзабаве Вялікая армія [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] увайшла ў межы Расійскай імперыі, і з-за пачатку [[Вайна 1812 года|вайны]] заняткаў у тым годзе студэнты і выкладчыкі так і не дачакаліся. Навучэнцы адправіліся дадому, а прафесары, дэманструючы лаяльнасць да расійскіх уладаў, з’ехалі ў глыб краіны. Урачыстая цырымонія пачатку навучальнага года адбылася ў студзені [[1813]] г., але з-за малалікасці студэнтаў вучоба пачалася толькі ў сакавіку. Першы нармальны навучальны год стартаваў [[2 лістапада]] 1813 г. З наступнага года адукацыйны працэс стаў прыходзіць у норму. Заняткі пачаліся [[15 верасня]] [[1814]] г. і працягваліся да [[15 ліпеня]] [[1815]] г. Такі час пачатку і канца вучобы захоўваўся да канца існавання акадэміі. На тэалагічным факультэце вывучалі дагматычную тэалогію, маральную тэалогію, святое пісанне, кананічнае права і гісторыю касцёла. На факультэце філасофіі і вольных навук сярод прадметаў былі логіка, метафізіка, дыялектыка, этыка, палітычная эканомія, геаметрыя, трыганаметрыя, фізіка, хімія, матэматыка, астраномія, архітэктура, батаніка, заалогія. На факультэце старажытных і сучасных моў вывучалі рускую, французскую, нямецкую, італьянскую, польскую, лацінскую, грэчаскую, сірыйскую і старажытнаяўрэскую мовы, а таксама літаратуру на гэтых мовах. У акадэміі працавалі кабінеты — натуральнай гісторыі, хімічны, фізічны, мінералагічны, заалагічны; меліся карцінная галерэя і збор архітэктурных мадэляў. [[Файл:Jesuit College in Połacak, Belarus.jpg|thumb|300x300px|Праект рэканструкцыі Полацкай акадэміі, малюнак [[Габрыэль Грубер|Г. Грубера]]|alt=|злева]] Узначальвалі акадэмію езуіты з багацейшым вопытам арганізацыйнай і педагагічнай дзейнасці. Выкладанне вялося дасведчанымі вучонымі мужамі. Утварыўся своеасаблівы сплаў амбітнай моладзі (зразумела, «моладзі» па тагачасных акадэмічных мерках) і абазнаных карыфеяў. З вядомых прычын сярод выкладчыкаў аказалася шмат іншаземцаў — [[Антоніа Калебота]], І[[Ігнацій П’етрабоні|гнацыа П’етрабоні]], [[Матэа Малінары]], [[Каэтан Анджаліні]], [[Луіджы Руснаці]], [[Якаб Кандраў]], [[Шарль Баландрэ]], [[Дэзідэрый Рышардо]], [[Якуб Журдан|Жак Журдан]], [[Франсуа Гаво]], [[Жан Разавен]], [[Банавентура Віём]] і многія іншыя. Працавала і нямала езуітаў — ураджэнцаў Беларусі: [[Францішак Дзеружынскі]], [[Вінцэнцій Бучынскі|Вінцэнт Бучынскі]], [[Самуэль Рагоза]], [[Казімір Глаcко|Казімір Гласко]], [[Юзаф Цытовіч]], [[Язафат Залескі]] і інш. Агульная колькасць выхаванцаў Акадэміі і падначаленых ёй устаноў няўхільна павялічвалася: у [[1818]] г. яна ўжо перавысіла 500 чалавек, а ў 1820 г., напярэдадні яе закрыцця, ужо набліжалася да 700. Полацкая акадэмія актыўна рыхтавала дактароў, магістраў і кандыдатаў навук. З 15 верасня 1814 г. па 15 верасня 1819 г., гэта значыць за пяць гадоў, розныя ступені прылі прысвоены 123 яе выпускнікам. З іх 17 чалавек сталі дактарамі тэалогіі і кананічнага права (напрыклад, [[Язафат Залескі]]); 43 — дактарамі грамадзянскага права; 13 — магістрамі тэалогіі (у т.л. [[Якаб Кандраў]]); 10 — магістрамі філасофіі; 2 — магістрамі вольных навук; 5 — кандыдатамі тэалогіі; 27 — кандыдатамі філасофіі (напрыклад, будучы праваслаўны епіскап Мінскі і Бабруйскі [[Антоній (Зубко)]]); 3 — кандыдатамі юрыспрудэнцыі і 1 атрымаў ступень кандыдата вольных навук<ref>Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — С. 179.</ref>. Акадэмія мела [[Бібліятэка Полацкай езуіцкай акадэміі|бібліятэку]], [[Полацкая друкарня|друкарню]]. Наяўнасць грашовых сродкаў дазваляла езуітам умела стымуляваць навуковую і літаратурную дзейнасць выкладчыкаў і студэнтаў. Значную ролю ў гэтым адыграў першы на тэрыторыі сучаснай Беларусі часопіс — «[[Полацкі штомесячнік]]» (''Miesięcznik Połocki''), заснавальнікам і рэдактарам якога быў філосаф, прафесар акадэміі [[Вінцэнцій Бучынскі]]<ref name="spr">{{кніга|загаловак=Беларусь: Энцыклапедычны даведнік|адказны=Рэдкал.: Б. І. Сачанка і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1995|старонкі=|старонак=800|isbn =985-11-0026-9|тыраж=5000}}</ref> Часопіс складаўся з шасці раздзелаў: літаратуры і вольных навук, маральна-філасофскага, фізіка-матэматычнага, гістарычнага, крытыкі і літаратурных навін. Выданне выходзіла на працягу 1818—1820 гг. (за выключэннем [[1819]] г.). Усяго за час яго існавання пабачыла свет 14 нумароў, або сшыткаў, аб’яднаных у чатыры тамы. == Закрыццё акадэміі == Аднак Полацкай акадэміі не быў наканаваны доўгі век. [[17 жніўня]] 1814 г. Папа [[Пій VII (Папа Рымскі)|Пій VII]] абнародаваў [[брэвэ]] ''Sollicitudo omnium ecclesiarum'' («Клопат усіх цэркваў») аб легалізацыі Таварыства Ісуса па ўсім свеце і аднаўленні яго ранейшых прывілеяў. Гэта азначала, што расійскія ўлады страчвалі аднаасобны кантроль за езуітамі і пачалі ставіць пад сумненне неабходнасць трываць на сваёй тэрыторыі уплывовую каталіцкую організацыю. Праваслаўныя іерархі, устрывожаныя поспехамі ордэна (нават патомны расійскі арыстакрат князь Дзмітры Галіцын стаў езуіцкім місіянерам!) і спалоханыя далейшымі перспектывамі яго экспансіі, здолелі пераканаць Аляксандра І у неабходнасці прыняцця актыўных антыезуіцкіх мер. Спачатку [[20 снежня]] 1815 г. імператарскім указам езуітаў выдалілі з абедзвюх расійскіх сталіц — Пецярбурга і Масквы. На тэрыторыі Беларусі Таварыству Ісуса забаранілі прымаць на вучобу дзяцей праваслаўнага веравызнання. [[13 сакавіка]] 1820 г. выйшаў новы загад Аляксандра І: ''«1) Иезуитов, как забывших священный долг не только благодарности, но и верноподданнической присяги, и поэтому недостойных пользоваться покровительством Российских законов, выслать под присмотром полиции, за пределы государства и впредь ни под каким видом и наименованием не впускать в Россию; 2) Полоцкую иезуитскую академию и подведомственные ей училища упразднить»''<ref>{{Cite web |url=https://www.psu.by/universitet/ob-universitete/242-nasledie-polotskoj-zemli/6645-polotskaya-iezuitskaya-akademiya-1812-1820 |title=Полоцкая иезуитская академия (1812—1820) |access-date=19 жніўня 2018 |archive-date=22 лістапада 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191122044628/https://www.psu.by/universitet/ob-universitete/242-nasledie-polotskoj-zemli/6645-polotskaya-iezuitskaya-akademiya-1812-1820 |url-status=dead }}</ref>. Частка студэнтаў была пераведзена ў [[Пецярбургскі ўніверсітэт|Пяцярбургскі ўніверсітэт]]. Бібліятэка, друкарня і іншая маёмасць былі перададзены навучальным установам Полацка, Віцебска і Пецярбурга. У будынках акадэміі неўзабаве размясцілася [[Полацкае вышэйшае піярскае вучылішча]]. == Значэнне Полацкай езуіцкай акадэміі == У XIX стагоддзі Полацкая езуіцкая акадэмія з’яўлялася буйнейшым адукацыйным цэнтрам [[Беларусь|Беларусі]]. Атрымала вядомасць процістаянне Полацкай езуіцкай акадэміі і [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], кіраўніцтва якога прытрымлівалася ідэалогіі ў духу [[Асветніцтва|французскага Асветніцтва]]<ref>Серебряков Д. В. [http://slovari.yandex.ru/dict/religion/article/rel/rel-0796.htm Иезуитская академия в Полоцке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081202083001/http://slovari.yandex.ru/dict/religion/article/rel/rel-0796.htm |date=2 снежня 2008 }} — Яндекс. Словари</ref>. У Полацкай акадэміі замест польскай мовы стаў больш паслядоўна ўжывацца ў адукацыйным працэсе руская мова. Полацкія езуіты спрыялі ўмацаванню рэгіянальнай беларускай ідэнтычнасці мясцовага дваранства ў процівагу паланізатарскай палітыцы Віленскага ўніверсітэта. Полацкая акадэмія дала цэлы шэраг грамадскіх, дзяржаўных і царкоўных дзеячаў Расійскай імперыі. Пасля выгнання езуітаў з Расійскай імперыі нямала выкладчыкаў, выпускнікоў і студэнтаў працягнулі сваю выкладчыкую, навуковую і царкоўную дзейнасць у Заходняй Еўропе і [[Езуіты з Беларусі ў ЗША|Злучаных Штатах Амерыкі.]] == У літаратуры == [[Ян Баршчэўскі]] апісвае час свайго навучання ў Полацкай езуіцкай акадэміі у апавяданні «Полацак» са зборніка «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]». Аўтар піша пра традыцыі акадэміі, пачатак вакацый першага жніўня, іспыты і спаборніцтвы паміж студэнтамі перад [[Каляды|Калядамі]]. == Кіраўніцтва == === Рэктары Полацкай езуіцкай акадэміі === * [[Антоній Люстыг]] (рэктар калегіума з [[1805]] — [[1 жніўня]] [[1814]]) * [[Алаіз Ландэс]] (1 жніўня 1814 — 1 жніўня [[1817]]) * [[Раймунд Бжазоўскі]] (1 жніўня 1817—1820) === Канцлеры акадэміі === * [[Юзаф Анджаліні|Джузэпэ Анджаліні]] (1813—1814) * [[Раймунд Бжазоўскі]] (1814—1817) * [[Міхал Ляснеўскі]] (1817—1820) === Сакратары акадэміі === * [[Ігнацій Бжазоўскі]] (1813—1814) * [[Францішак Бароўскі]] (1814—1817) * [[Францішак Дзеружынскі]] (1817—1818) * [[Клеменс Пятроўскі]] (1818 −1820) == Вядомыя выпускнікі == * [[Ян Баршчэўскі]] * [[Джавані Грасі]] * [[Ян Ротан]] * [[Максімільян Станіслаў Рыла]] * [[Канстанцін Сцяпанавіч Сербіновіч]] * [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч]] * [[Гаўдэнцый Шапялевіч]] == Гл. таксама == * [[Полацкі езуіцкі калегіум]] * [[Бібліятэка Полацкай езуіцкай акадэміі]] * [[Полацкая друкарня]] {{зноскі}} == Літаратура == * [http://epolotsk.com/page.php?id=657 ''Блинова, Т. Б.'' Иезуиты в Беларуси (Их роль в организации образования и просвещения) / Т. Б. Блинова. — Гродно: ГрГУ, 2002. — 425 с. ISBN 985—417В] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100906040143/http://epolotsk.com/page.php?id=657 |date=6 верасня 2010 }} * Иезуиты в Полоцке : 1580—1820 гг.: Часть 1 / Сост. Л. Данько. — Полоцк, издатель А. И. Судник, 2005. — 40 с. * Иезуиты в Полоцке : 1580—1820 гг.: Часть 2 / Сост. Л. Данько. — Полоцк, издатель А. И. Судник, 2005. — 48 с. * Инглот, М. Общество Иисуса в Российской Империи (1772—1820 гг.) и его роль в повсеместном восстановлении Ордена во всём мире. М., 2004. * ''[[Якаў Навумавіч Мараш|Мараш Я. Н.]]'' Очерки истории экспансии католической церкви в Белоруссии XVIII века / Я. Н. Мараш. — Минск: Вышэйшая школа, 1974. — 288 с. * ''[[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Сапунов А. П.]]'' Заметка о коллегии и академии иезуитов в Полоцке / А. П. Сапунов // Иезуиты в Полоцке : 1580—1820 гг.: Часть 2. — Полоцк, издатель А. И. Судник, 2005. — С. 7—40. * {{кніга|загаловак=Беларусь: Энцыклапедычны даведнік|адказны=Рэдкал.: Б. І. Сачанка і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1995|старонкі=|старонак=800|isbn =985-11-0026-9|тыраж=5000}} * ''Шылькевіч В. Ф.'' Полацкая езуіцкая акадэмія // {{кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.12: Палікрат — Праметэй|адказны=Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2001|том=11|старонкі=459|старонак=560|isbn=985-11-0198-2 (Т. 11)|тыраж=10&nbsp;000}} == Спасылкі == * [http://www.radzima.org/be/object/5100.html Здымкі на Radzima.org] * [http://knihi.com/storage/frahmenty/9serabrakow.htm Зьміцер Серабракоў. Філязофія Акадэміі езуітаў у Полацку. — Фрагмэнты. — 2000. — № 3-4.] * [http://arche.by/by/15/30/721/ «Карты, танцы і другія забавы студэнтаў Полацкай акадэміі» артыкул на Arche.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090915152435/http://arche.by/by/15/30/721/ |date=15 верасня 2009 }} {{Адукацыя ў Віцебскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Полацкая езуіцкая акадэмія}} [[Катэгорыя:Полацкая езуіцкая акадэмія| ]] [[Катэгорыя:Духоўныя навучальныя ўстановы Беларусі]] hq2x9xp66l8krstiolty413travqhpi Грудное выкормліванне 0 70243 5211247 5182557 2026-10-04T11:28:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211247 wikitext text/x-wiki [[Image:Cassatt Mary Maternite 1890.jpg|thumb|250px|[[Мэры Касат]]. «Мацярынства»]] [[Файл:MocheBreastfeeding.jpg|250px|міні|Керамічны посуд культуры {{нп3|Мочэ||ru|Моче}}. [[Музей Ларка]]]] '''Грудно́е''' '''выко́рмліванне''', або '''натура́льнае выкормліванне''' — форма харчавання нованароджанага [[чалавек]]а, з’яўляецца адзіным фізіялагічным адэкватным харчаваннем нованароджанага і груднога дзіцяці. Акрамя ўласна высмоктвання дзіцем [[жаночае малако|малака]] непасрэдна з [[малочная залоза|малочных залоз]] [[жанчына|жанчыны]]-маці грудное выкормліванне ўключае ў сябе ланцуг складаных псіха-фізіялагічных узаемадзеянняў паміж дзіцем і [[маці]], якія фарміраваліся на працягу мільёнаў гадоў [[эвалюцыя|эвалюцыі]]. Важным элементам паспяховага наладжвання натуральнага кармлення з’яўляецца сумеснае знаходжанне маці і нованароджанага дзіцяці адразу пасля [[роды|родаў]]. Сярод [[Жаночае малако|груднога]] выкормлівання варта адрозніваць: * Кармленне грудзьмі біялагічнай або прыёмнай маці, якое з’яўляецца неад’емнай часткай {{нп3|натуральнае бацькоўства|натуральнага выхавання|ru|Естественное родительство}}, * Гадаванне [[карміцелька]]й, * Гадаванне сцэджаным матчыным [[жаночае малако|малаком]], * Гадаванне сцэджаным [[донарства малака|донарскім малаком]]. [[СААЗ|Сусветная арганізацыя аховы здароўя (СААЗ)]] і [[ЮНІСЕФ|Дзіцячы фонд ААН (ЮНІСЕФ)]] нагадваюць, што грудное гадаванне з’яўляецца найлепшым спосабам харчавання немаўлят, што грудное малако з’яўляецца аптымальнай ежай для нованароджаных, бо змяшчае пажыўныя элементы, неабходныя для здаровага развіцця дзяцей, і антыцелы, якія дапамагаюць абараніць дзяцей ад распаўсюджаных дзіцячых хвароб<ref>[http://www.ginsc.net/main.php?option=view_article&mode=0&article=18530&lang=ru Информация для женщин и не только для женщин !]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Гісторыя груднога выкормлівання == [[File:GhazanBeingBreastfed.jpg|thumb|250px|left|Сняданак {{нп3|Газан-хан|Газан-хана|ru|Газан-хан}}, прынца [[Ільхан]]ата]] [[File:Siemiginowski Marie Casimire with children.jpg|thumb|250px|«Каралева [[Польшча|польская]] [[Марыя Казіміра Луіза дэ Ла Гранж д’Арк’ен|Марыя Казіміра д’Арк’ен]] з дзецьмі». {{нп3|Ежы Семігінаўскі-Элеутар||ru|Семигиновский-Элеутер, Ежи}}, 1684.]] {{main|Гісторыя і культура груднога выкормлівання}} У [[Старажытны Егіпет|Егіпце]], [[Старажытная Грэцыя|Грэцыі]] і [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]], жанчыны звычайна кармілі толькі сваіх уласных дзяцей. Тым не менш, з цягам часу грудное выкормліванне пачалі разглядаць як нешта надта звычайнае, такое, што не павінны рабіць асобы каралеўскай крыві, таму з’явіўся інстытут [[карміцелька|карміцелек]], якія кармілі грудзьмі дзяцей каралеўскіх сямей. Гэта практыка пашырылася з часам, асабліва ў Заходняй Еўропе, дзе [[дваранства|высакародныя жанчыны]] часта выкарыстоўвалі карміцелек. Але жанчыны з больш простых [[сям'я|сямей]] карысталіся паслугамі карміцелек толькі калі яны былі не ў стане пракарміць сваё ўласнае немаўля. Былі зроблены спробы ў XV ст. у [[Еўропа|Еўропе]] выкарыстоўваць каровіна або казінае [[малако]], але гэтыя спробы не ўвянчаліся поспехам. У XVIII ст., муку ці крупы змешвалі з булёнам і спрабавалі ўвесці іх у якасці заменнікаў груднога выкормлівання, але таксама без поспехаў. У XVIII ст. у Заходняй Еўропе намаганні ўлад вызваліць [[жанчына|жанчын]], якія кормяць чужых дзяцей, для працы на прамысловых прадпрыемствах супалі з навуковымі прадстаўленнямі [[мужчына|мужчын]], якія сталі шырока займацца сферамі, у якіх панавалі жанчыны: [[акушэрства]]м і доглядам дзяцей. Разгарнулася шырокая кампанія па самастойнаму выкормліванню сваіх дзяцей. У якасці аргументаў, якія прыводзіліся на карысць самастойнага кармлення грудзьмі, можна згадаць меркаванне [[Карл Ліней|Лінея]] з брашуры, выдадзенай ім у 1752 г. Ён лічыў, што выкарыстанне карміцелькі супярэчыць законам прыроды. Дзіця, якое не карміла маці, было пазбаўлена малодзіва. Ліней меркаваў, што карміцелькі нізкага класу елі шмат тлустай ежы, злоўжывалі спіртнымі напоямі і часта мелі розныя захворванні, у тым ліку [[венерычныя хваробы|венерычныя]], таму іх малако было смяротным<ref>Schiebinger, Londa (1993). ''Nature’s Body. Gender in the Making of Modern Science''. Boston: Beacon Press. page 68</ref>. У пачатку 1900-х гг. грудное выкормліванне пачалі разглядаць негатыўна ў заходніх грамадствах, асабліва ў [[Канада|Канадзе]] і [[ЗША]]. Яно разглядалася як нешта нізкакласнае і некультурнае<ref name=naoo>{{cite book |title=The One Best Way?: Breastfeeding History, Politics, and Policy in Canada |url=https://archive.org/details/onebestwaybreast0000nath |first=Tasnim |last=Nathoo |first2=Aleck |last2=Ostry |publisher=Wilfrid Laurier Univ. Press |year=2009 |isbn=978-1-55458-171-9}}</ref>. Гэта супала са з’яўленнем больш дасканалых сумесей для дзіцячага харчавання ў сярэдзіне XIX ст., пашырэнне іх выкарыстання паскорылася пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. З 1960-х гг., грудное гадаванне перажыло адраджэнне, якое працягваецца з 2000-х гг., хоць негатыўнае стаўленне да практыкі ўсё яшчэ трымалася да 1990-х гг.<ref name=naoo/> == Механізм утварэння малака == {{main|Лактацыя}} [[Файл:Désiré Laugée - Jeune mère.jpg|250px|міні|{{нп3|Дэзірэ Франсуа Лажэ|Дэзірэ Лажэ|ru|Ложе, Дезире Франсуа}}. «Маладая маці»]] У нелактуючай малочнай залозе дарослай жанчыны маюцца пратокі, але сакраторнай тканкі мала. Падчас цяжарнасці сакраторная тканка разрастаецца: пад уздзеяннем [[эстраген]]у і [[прагестэрон]]у пратокі галінуюцца, і на іх канцах утвараюцца [[Лёгачная альвеола|альвеолы]]. Сценкі альвеол складаюцца з сакраторных [[эпітэлій|эпітэліяльных]] клетак — лактацытаў і слоя міяэпітэліяльных клетак вакол іх. З сярэдзіны цяжарнасці лактацыты вырабляюць [[Жаночае малодзіва|малодзіва]]. З гэтага ж часу грудзі гатовыя выпрацоўваць малако, але гэтаму перашкаджае высокі ўзровень [[плацэнта]]рных гармонаў, у прыватнасці [[прагестэрон]]у. Пасля нараджэння [[плацэнта|плацэнты]] запускаюцца працэсы, дзякуючы якім праз некалькі дзясяткаў гадзін пасля родаў на змену малодзіва прыходзіць малако. [[Жаночае малако|Грудное малако]] выпрацоўваецца лактацытамі пад уздзеяннем гармону [[пралактын]]у. Узровень пралактыну павышаецца пасля кармлення грудзьмі, такім чынам стымулюючы выпрацоўку малака для наступнага кармлення. Малако вылучаецца з альвеол пад уздзеяннем гармону [[аксітацын]]у. Смактанне дзіцяці прыводзіць да рэфлекторнага вылучэння аксітацыну [[гіпофіз]]ам і павышэнню ўзроўню гэтага гармону ў крыві маці. Аксітацын выклікае скарачэнне міяэпітэліяльных клетак, якія і выціскаюць малако ў пратокі. У гэты ж час, дзякуючы скарачэнню міяэпітэліяльных клетак, навакольных пратокаў, дыяметр пратокаў павялічваецца прыблізна ўдвая. Малако пачынае выцякаць у напрамку саска, у гэты час смактанне дзіцяці становіцца павольным (прыблізна адзін смактальны рух у секунду) і глыбокім, можа быць чуваць, як дзіця глытае малако. Аксітацынавы рэфлекс можа спрацаваць некалькі разоў за кармленне<ref>{{cite journal| author=Ramsay DT, Kent JC, Owens RA, Hartmann PE.| title=Ultrasound imaging of milk ejection in the breast of lactating women.|date=February 2004| journal=Pediatrics| volume=113| issue=22| pages=361-367| pmid=14754950}}</ref>. Маці можа адчуваць спрацоўванне аксітацынавага рэфлексу як паколванне, распіранне ў грудзях (т. зв. «прыліў»), можа адзначаць узмацненне смагі, заўважаць, як малако пачынае капаць з грудзей. Не ўсе жанчыны адчуваюць спрацоўванне аксітацынавага рэфлексу, частка можа заўважыць толькі змену характару смактання дзіцяці. Выпрацоўка малака, акрамя ўзроўню [[пралактын]]у, кантралюецца ў саміх грудзях па прынцыпе зваротнай сувязі праз рэчыва, т.зв. «фактар, які інгібіруе лактацыю» (FIL), або «інгібітар». Гэта поліпептыд, які змяшчаецца ў самім грудным малацэ і прыгнятае выпрацоўку малака. Чым даўжэй малако не выдаляецца з грудзей, тым мацней эфект інгібітару, тым павольней выпрацоўваецца новае малако. У працэсе кармлення або сцэджвання інгібітар разам з малаком выдаляецца з грудзей, таму хуткасць выпрацоўкі малака ўзрастае. Гэты механізм абараняе грудзі ад перапаўнення і дазваляе дзіцяці рэгуляваць колькасць малака ў маці (калі дзіцяці патрабуецца больш малака, яно смокча часцей і даўжэй, малако з інгібітарам пастаянна выдаляецца, і хуткасць выпрацоўкі малака застаецца высокай, такім чынам, за суткі дзіця атрымлівае больш малака). Механізм рэгуляцыі выпрацоўкі малака праз інгібітар выходзіць на першы план праз некалькі тыдняў пасля нараджэння дзіцяці. У гэты час пралактын, хоць і неабходны для выпрацоўкі малака, не ўплывае на яго колькасць. З-за таго, што хуткасць сінтэзу рэгулюецца ў кожнай з грудзей лакальна і незалежна ад другой, магчыма спыніць выпрацоўку малака толькі ў адной з грудзей і працягваць карміць другой. Дзеці маюць {{нп3|Прыроджаныя фізіялагічныя рэфлексы|смактальны рэфлекс|ru|Врождённые физиологические рефлексы}}, які дапамагае ім эфектыўна здабываць малако з грудзей маці. == Грудное малако == {{main|Жаночае малако}} {{Пажыўны склад | прадукт = Жаночае малако | кДж=291 | бялкі=1,03 г | тлушчы= 4,38 г | нас-тлушчы=2,0 г | мана-тлушчы=1,66 г | полі-тлушчы=0,50 г | вугляводы = 6,89 г | цукры = 6,89 г | кальцый, мг= 32 | жалеза, мг=0,03 | магній, мг=3 | фосфар, мг= 14 | калій, мг = 51 | натрый, мг=17 | цынк, мг= 0,17 | аскарбінавая, мг =5 | тыямін, мг= 0,014 | рыбафлавін, мг= 0,036 | ніяцын, мг= 0,177 | пантатэнавая, мг= 0,223 | пірыдаксін, мг= 0,011 | кабаламін, мкг= 0,05 | рэтынол, мкг = 60 | такаферол, мг= 0,08 | віт-D, ME= 4 | віт-K, мкг = 0,3 | бета-карацін, мкг= 7 | фоліевая, мкг =1,5 | вада=87,5 г | source_usda=1 | дад1 = [[Медзь]] | дад1т = 52 мкг | дад2 = [[Марганец]] | дад2т = 26 мкг | дад3 = [[Селен]] | дад3т = 1,8 мкг | дад4 = [[Халестэрын]] | дад4т = 14 мг | right=1 }} Не ўсе ўласцівасці [[жаночае малако|жаночага малака]] добра вывучаны, але склад яго [[пажыўныя рэчывы|пажыўных рэчываў]] з’яўляецца адносна стабільным. Грудное малако вырабляецца з пажыўных рэчываў у сістэме [[кровазварот]]у маці і запасаў яе цела. Грудное малако мае самую правільную колькасць [[тлушч]]у, [[цукар|цукру]], [[вада|вадкасці]] і [[бялок|бялку]], якая неабходна для росту і развіцця дзіцяці<ref name=HHS />. Склад жаночага малака ў перыяд [[лактацыя|лактацыі]] змяняецца ў залежнасці ад перыяду лактацыі, часу сутак і нават ад пачатку да канца кожнага кармлення. Утрыманне некаторых кампанентаў, напрыклад, водарастваральных вітамінаў (аскарбінавай, нікацінавай кіслот, тыяміну, рыбафлавіну, пірыдаксіну) да пэўнай ступені залежыць ад рэжыму харчавання маці. Утрыманне іншых кампанентаў, напрыклад, жалеза, не залежыць ад дыеты [[маці]]. Паколькі грудное выкормліванне выкарыстоўвае ў сярэднім 500 дадатковых [[калорыя|калорый]] у дзень, гэта дапамагае маці пахудзець пасля родаў<ref>{{cite journal |author=Dewey KG, Heinig MJ, Nommsen LA |title=Maternal weight-loss patterns during prolonged lactation |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_1993-08_58_2/page/162 |journal=Am. J. Clin. Nutr. |volume=58 |issue=2 |pages=162–6 |date=August 1993 |pmid=8338042}}</ref>. Якасць груднога малака можа быць моцна пагоршана [[тытунекурэнне]]м, [[Алкагольныя напоі|алкагольнымі напоямі]], {{нп3|Кафеінавыя напоі|кафеінавымі напоямі|ru|Caffeinated drink}}, {{нп3|Марыхуана|марыхуанай|ru|Марихуана}}, {{нп3|метамфетамін|метамфетамінамі|ru|Метамфетамин}}, [[гераін]]ам і [[метадон]]ам<ref>{{cite web | url=http://www.health-e-learning.com/content/view/32/63/ | location=Queensland, Australia | publisher=Health e-Learning | date=2006 November | title=Social drugs and breastfeeding | author=Fisher D | access-date=21 снежня 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181127122014/https://www.health-e-learning.com/content/view/32/63/ | archive-date=27 лістапада 2018 | url-status=dead }}</ref>. Тым не менш, Амерыканская акадэмія педыятрыі абвяшчае, што «тытунекурэнне маці не з’яўляецца супрацьпаказаннем да груднога выкормлівання»<ref name="Gartner_2005" />. == Кармленне па патрабаванні == [[Файл:Eastman Johnson - The Mother (c1870).jpg|250px|міні|злева|{{нп3|Істмэн Джонсан||en|Eastman Johnson}}. «Маці»]] Паколькі менавіта апетыт дзіцяці вызначае сутачную выпрацоўку малака ў маці, [[СААЗ|Сусветнай арганізацыяй аховы здароўя (СААЗ)]] рэкамендуецца прапаноўваць грудзі ў адказ на сігналы, якія падае само дзіця. Гэта называецца кармленнем па патрабаванні. Кармленне па патрабаванні заснавана на тым, што дзіця прыкладваюць да грудзей кожны раз, калі яно неяк праявіць сваё жаданне пасмактаць. Кармленне не абмяжоўваюць ні па працягласці, ні па колькасці кармленняў у суткі. Спецыялісты СААЗ рэкамендуюць працягваць натуральнае выкормліванне да двух гадоў або больш. Пры гэтым да 6 месяцаў рэкамендавана выключна грудное кармленне, пасля 6 месяцаў — разам з прыкормам, пасля года малако маці рэкамендуецца як дадатковае харчаванне<ref name="Save_2012">{{cite web|url=http://www.savethechildren.org/atf/cf/%7B9def2ebe-10ae-432c-9bd0-df91d2eba74a%7D/STATE-OF-THE-WORLDS-MOTHERS-REPORT-2012-FINAL.PDF|title=Nutrition in the First 1,000 Days: State of the World’s Mothers, 2012|access-date=October 26, 2013|archive-date=23 мая 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120523015344/http://www.savethechildren.org/atf/cf/%7B9def2ebe-10ae-432c-9bd0-df91d2eba74a%7D/STATE-OF-THE-WORLDS-MOTHERS-REPORT-2012-FINAL.PDF|url-status=dead}}</ref><ref name="Kramer_2002">{{cite journal |author=Kramer MS, Kakuma R |title=Optimal duration of exclusive breastfeeding |journal=Cochrane Database Syst Rev |issue=1 |pages=CD003517 |year=2002 |pmid=11869667 |doi=10.1002/14651858.CD003517 |editor1-last=Kramer |editor1-first=Michael S}}</ref><ref name="Baker_2003">{{cite journal |author=Baker R |title=Human milk substitutes. An American perspective |journal=Minerva Pediatr |volume=55 |issue=3 |pages=195–207 |year=2003 |pmid=12900706}}</ref><ref name="Agostoni_2003">{{cite journal |author=Agostoni C, Haschke F |title=Infant formulas. Recent developments and new issues |journal=Minerva Pediatr. |volume=55 |issue=3 |pages=181–94 |date=June 2003 |pmid=12900705}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Awatef M, Olfa G, Imed H, etal |title=Breastfeeding reduces breast cancer risk: a case-control study in Tunisia |journal=Cancer Causes Control |volume=21 |issue=3 |pages=393–7 |date=March 2010 |pmid=19921444 |doi=10.1007/s10552-009-9471-3 |issn=0957-5243 }}</ref>. Лекары тлумачаць гэта выключнай важнасцю [[жаночае малако|груднога малака]] для фарміравання [[імунітэт]]у, правільнай работы ўнутраных органаў, развіцця шкілета і кальцыфікавання карэнных зубоў<ref>http://apps.who.int/gb/archive/pdf_files/WHA54/ra54id4.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20090518052526/http://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA58/WHA58_32-ru.pdf</ref>. Акрамя гэтага, працяглае грудное выкормліванне станоўча ўплывае на здароўе маці<ref name="Outcomes of Breastfeeding versus Formula Feeding">http://www.llli.org/docs/Outcomes_of_breastfeeding_June_2007.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130526003337/http://www.llli.org/docs/Outcomes_of_breastfeeding_June_2007.pdf |date=26 мая 2013 }}</ref>. У адпаведнасці з прынцыпамі т. зв. [[натуральнае бацькоўства|натуральнага бацькоўства]], у першыя тыдні пасля нараджэння дзіцяці паводзіны як маці, так і яе дзіцяці павінны быць заснаваны на інстынктах. Згодна з гэтай канцэпцыяй, паводзіны павінны быць наступнымі: маці дае малому грудзі пры першых прыкметах турботы. Малы бярэ грудзі для таго, каб задаволіць смагу, голад, заснуць, расслабіцца, супакоіцца, адчуць блізкасць маці. Маці не адмаўляе малому ў грудзях, калі яны патрэбны дзіцяці, такім чынам, немаўля атрымлівае магчымасць стымуляваць паўнацэнную лактацыю. На працягу першых дзён жыцця нованароджанае дзіця можа нават «вісець» на грудзях, павольна пасмоктваючы іх у дрымоце. Пачуццё яднання з маці, адчуванне яе цяпла і паху дапамагаюць яму адаптавацца ў новым, незнаёмым свеце. Асабліва важныя начныя прыкладанні, з 3 да 8 гадзін. Пры падазрэнні на недахоп малака маці можа часцей карміць малога, звяртаючы ўвагу на тое, каб у гэты прамежак у дзіцяці было 2-3 прыкладанні. СААЗ у 2003 г. апублікавала артыкул: «Глабальная стратэгія па кармленні дзяцей груднога і ранняга ўзросту»<ref>{{кніга|адказны=[[СААЗ|Всемирная организация здравоохранения]]|загаловак=Глобальная стратегия по кормлению детей грудного и раннего возраста|месца=Женева|спасылка=http://www.who.int/nutrition/publications/gs_infant_feeding_text_rus.pdf|год=2003}}</ref>, дзе апісваюцца рэкамендацыі па арганізацыі груднога выкормлівання на розных адміністрацыйных узроўнях. == Міжнародныя стандарты == [[Файл:Breastfeeding-icon-med.svg|thumb|250px|Міжнародны сімвал груднога выкормлівання]] У «Дэкларацыі [[СААЗ]] — [[ЮНІСЕФ]] аб ахове, садзейнічанні і падтрымцы груднога выкормлівання» сфармуляваны 10 прынцыпаў паспяховага груднога выкормлівання: # Строга прытрымлівацца ўстаноўленых правілаў груднога выкормлівання і рэгулярна даносіць гэтыя правілы медыцынскаму персаналу і парадзіхам. # Навучаць медыцынскі персанал неабходным навыкам для ажыццяўлення практыкі груднога выкормлівання. # Інфармаваць цяжарных жанчын аб перавагах і тэхніцы груднога выкормлівання. # Дапамагаць маці пачынаць грудное выкормліванне на працягу першай паўгадзіны пасля родаў. # Паказваць маці, як карміць грудзьмі і як захоўваць лактацыю, нават калі яны часова аддзеленыя ад сваіх дзяцей. # Не даваць нованароджаным ніякай іншай ежы ці пітва, акрамя груднога малака, за выключэннем выпадкаў, абумоўленых медыцынскімі паказаннямі. # Практыкаваць кругласутачнае знаходжанне маці і нованароджанага побач у адной палаце. # Спрыяць грудному выкормліванню па патрабаванні немаўля, а не па раскладзе. # Не даваць нованароджаным, якія знаходзяцца на грудным выкормліванні, заспакаяльных сродкаў або прыбораў, якія імітуюць матчыны грудзі (соску і інш.). # Спрыяць арганізацыі груп падтрымкі груднога выкормлівання і накіроўваць маці ў гэтыя групы пасля выпіскі з радзільнага дома або бальніцы. «''Бальніца добразычлівая да дзіцяці''» — такое званне прысвойваецца родадапаможным установам, у якіх дзеці з першых хвілін пасля нараджэння трапляюць у абдымкі мамы і больш не растаюцца. Пачынаюць смактаць грудзі ў першую гадзіну пасля родаў і атрымліваюць толькі грудное малако. == Метады і меркаванні == Ёсць шмат кніг і відэа, якія кансультуюць маці аб кармленні грудзьмі. {{нп3|Кансультант па лактацыі|Кансультанты па лактацыі|en|Lactation consultant}} ў лячэбных установах ці тыя, што практыкуюць прыватна ці ў валанцёрскіх арганізацыях кормячых маці, такіх як {{нп3|Ла Лечэ Ліга|Міжнародная Ла Лечэ Ліга|ru|Ла Лече Лига}} таксама аказваць кансультатыўную дапамогу і падтрымку. === Арганізацыя першых дзён выкормлівання === [[Файл:Macierzynstwo 1905.jpg|250px|міні|[[Станіслаў Выспяньскі]]. «Мацярынства»]] На працягу паўгадзіны пасля нараджэння, дзіцячы {{нп3|Прыроджаныя фізіялагічныя рэфлексы|смактальны рэфлекс|ru|Врождённые физиологические рефлексы}} мацней, і дзіця больш пільнае, так што гэта ідэальны час, каб пачаць грудное кармленне<ref>{{cite journal |doi=10.1016/0378-3782(90)90114-X |vauthors=Widström AM, Wahlberg V, Matthiesen AS, etal |title=Short-term effects of early suckling and touch of the nipple on maternal behaviour |url=https://archive.org/details/sim_early-human-development_1990-03_21_3/page/153 |journal=Early Hum. Dev. |volume=21 |issue=3 |pages=153–63 |date=March 1990 |pmid=2311552 }}</ref>. Грудное кармленне таксама вызваляе [[гармоны]], якія выклікаюць скарачэнне [[матка жанчыны|маткі]], каб паменшыць пасляродавы крывацёк<ref>[http://www.breastfeedingbasics.com/html/Benefits.shtml Breastfeeding Benefits: How They Add Up | Breastfeeding Basics]</ref>. {{нп3|Какрэйнаўскае супрацоўніцтва|Какрэйнаўскі агляд|ru|Кокрановское сотрудничество}} выявіў, што ранні кантакт скура-да-скуры паміж маці і дзіцем (пры змяшчэнні дзіцяці ля матчыных грудзей да апранання дзіцяці) зніжае плач, паляпшае ўзаемадзеянне маці-дзіцяці, захоўвае малога ў цяпле і дапамагае жанчынам карміць грудзьмі паспяхова і на працягу больш доўгага перыяду часу<ref>[http://apps.who.int/rhl/reviews/CD003519.pdf Early skin-to-skin contact for mothers and their healthy newborn infants]</ref>. === Час і месца для кармлення грудзьмі === [[Файл:Raja Ravi Varma, The suckling child.jpg|thumb|250px|[[Раві Варма]]. «Індыянка, якая корміць»]] Кармленне дзіцяці «па патрабаванні» (часам называюць «па першаму піску»), азначае, кармленне, калі дзіця праяўляе прыкметы [[голад]]у ці неспакою. Нованароджаныя немаўляты звычайна выказваюць сігнал на кармленне кожныя 1-3 гадзіны (у выніку атрымліваецца 8-12 разоў у суткі) на працягу першых двух-чатырох тыдняў<ref name=cpmc>[http://www.cpmc.org/services/pregnancy/information/breastfeeding-frequency.html Breastfeeding Frequency] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120628053233/http://www.cpmc.org/services/pregnancy/information/breastfeeding-frequency.html |date=28 чэрвеня 2012 }} from California Pacific Medical Center. Retrieved June 2012.</ref>. Дзіцячыя патрэбы пры смактанні розныя. Нягледзячы на тое, што смактальныя патрэбы дзеці задавальняюць у асноўным падчас кармленняў, іншым могуць спатрэбіцца дадатковыя пасмоктванні грудзей неўзабаве пасля кармлення, хоць яны не з’яўляюцца сапраўды галоднымі. Немаўляты могуць таксама імкнуцца пасмактаць, калі яны сумуюць, напалоханыя або адчуваюць боль<ref name=Marasco>{{cite journal |author=Marasco L |title=Common breastfeeding myths |url=http://www.llli.org/llleaderweb/LV/LVAprMay98p21.html |date=Apr–May 1998 |journal=Leaven |volume=34 |issue=2 |pages=21–24 |access-date=2009-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090706193546/http://www.llli.org/llleaderweb/LV/LVAprMay98p21.html |archive-date=6 ліпеня 2009 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Lactancia 9 meses.jpg|250px|міні|злева|Маці корміць 9-месячнае дзіця ў басейне]] Суцяшэнне і задавальненне смактальных патрэб на грудзях — гэта прыродная, натуральная рэч. [[Пустышка|Пустышкі]] (соскі) могуць быць заменай у час адсутнасці маці. Сярод іншых прычын часцей прыкладваць дзіця да грудзей — гэта прафілактыка праблем шчэлепа-тваравага развіцця, падаўжэнне лактацыйнай аменарэі, стымуляцыя выпрацоўкі дастатковага запасу малака для груднога гадавання<ref name=Marasco/>. Па ўсім свеце пашыраецца практыка сумеснага знаходжання немаўлят разам з маці ў лекавых установах, што паляпшае зручнасць арганізацыі груднога гадавання. Таксама ў розных краінах прымаюць законы па забеспячэнню маці магчымасцю карміць грудзьмі нават пры выхадзе на працу. У 2014 г. новаабраны Папа Рымскі [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыск]] вызваў каментарыі са ўсяго свету, калі ён заклікаў маці карміць грудзьмі ў царкве, калі іх дзеці гэтага патрабуюць. У ходзе спецыяльнага папскага хрышчэння Францыск сказаў, што маці «не павінна стаяць на цырымоніі», калі яе дзіця галоднае. «Калі яны галодныя, маці павінны карміць іх, нядоўга думаючы», сказаў ён, усміхаючыся, — «таму што яны самыя важныя людзі тут»<ref>[http://www.theguardian.com/world/2014/jan/12/pope-mothers-breastfeeding-children-sistine-chapel Pope Francis encourages mothers to breastfeed — even in the Sistine Chapel | World news | The Guardian]</ref>. === Тэхніка і позы кармлення === [[File:Blausen 0118 Breastfeeding CorrectLatch-On 02.png|thumb|250px|Ілюстрацыя правільнага захопу саска ў час кармлення грудзьмі. Рот ахоплівае арэолу, губы вывернутыя вонкі.]] Правільныя поза для кармлення і тэхніка прыкладвання дзіця неабходна для прадухілення траўмавання саска, таксама гэта дапамагае немаўляці атрымліваць дастатковую колькасць малака<ref name=SearsBF>{{cite web |url=http://www.askdrsears.com/html/2/T021000.asp |title=Proper positioning and latch-on skills |access-date=2008-09-24 |publisher=AskDrSears.com |year=2006 }}</ref><ref>{{cite web |last=Staff |first=Healthwise. |title=Breast-feeding: Learning how to nurse |url=http://healthlinksbc.org/kb/content/actionset/ue5284.html |access-date=2009-06-17 |archive-date=21 сакавіка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321005052/http://healthlinksbc.org/kb/content/actionset/ue5284.html |url-status=dead }}</ref>. {{нп3|Пошукавы рэфлекс||pl|Odruch szukania}} — народжаны рэфлекс, які прымушае дзіця паварочвацца тварам да грудзей маці з шырока раскрытым ротам пры лёгкім раздражненні дотыкам або пагладжваннем шчакі і вуснаў дзіцяці. Маці з дапамогай гэтага рэфлексу заахвочвае дзіця павярнуцца ў становішча, больш зручнае для кармлення<ref name=naturalbirth>[http://www.naturalbirthandbabycare.com/latch-on.html Natural Birth and Baby Care.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100605123736/http://www.naturalbirthandbabycare.com/latch-on.html |date=5 чэрвеня 2010 }}</ref>. Для прадухілення траўм саскоў і арэол трэба старацца, каб дзіця захоплівала ротам амаль усю паверхню арэолы<ref name=SearsBF/><ref name="CHSD">{{cite web | title = Breastfeeding Guidelines | publisher = Rady Children's Hospital San Diego | url = http://www.chsd.org/1438.cfm | access-date = 2007-03-04 | archive-date = 23 чэрвеня 2004 | archive-url = https://web.archive.org/web/20040623235641/http://www.chsd.org/1438.cfm | url-status = dead }}</ref>. Невыконванне гэтага правіла можа прывесці да недастатковай выпрацоўкі малака і праблем са здароўем дзіцяці. Даследаванне 2006 года паказала, што недастатковая асвета бацькоў, няправільныя методыкі груднога выкормлівання або абодва гэтыя фактары адразу былі звязаны з больш высокім узроўнем папераджальных бальнічных паўторных шпіталізацый нованароджаных<ref name=Paul_2006>{{cite journal |author=Paul I, Lehman E, Hollenbeak C, Maisels M |title=Preventable newborn readmissions since passage of the Newborns' and Mothers' Health Protection Act |journal=Pediatrics |volume=118 |issue=6 |pages=2349–58 |year=2006 |pmid=17142518 | doi = 10.1542/peds.2006-2043}}</ref>. === Працягласць груднога выкормлівання === [[File:Bundesarchiv Bild 135-KB-12-087, Tibetexpedition, Tibeterin in Tracht mit Kind.jpg|250px|thumb|Жанчына корміць грудзьмі дзіця]] [[Файл:Rottneros Asmundur Sveinsson Moder jord.JPG|250px|міні|«Маці-Зямля». {{нп3|Аўсмундур Свейнсан||ru|Аусмундур Свейнссон}}. Дзеці, якія падраслі, могуць прыкладвацца ў самых нязручных позах]] [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя]] рэкамендуе выключна грудное гадаванне для дзіцяці першых 6 месяцаў жыцця, далейшы працяг груднога гадавання дапаўняецца адпаведнымі прадуктамі да двух гадоў і далей<ref name=WHO2003>{{cite book |title=Global strategy for infant and young child feeding | location= Geneva, Switzerland| url = http://whqlibdoc.who.int/publications/2003/9241562218.pdf |publisher = [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|World Health Organization]] and [[ЮНІСЕФ|UNICEF]]| year = 2003 |isbn=92-4-156221-8 | access-date = 2009-09-20 |author=World Health Organization.}}</ref><ref name="who.int">[http://www.who.int/topics/breastfeeding/en/ WHO | Breastfeeding] {{ref-en}}</ref> {{нп3|Цэнтры па кантролі і прафілактыцы захворванняў ЗША|Амерыканскія Цэнтры па кантролі і прафілактыцы захворванняў|ru|Центры по контролю и профилактике заболеваний США}} (ЦКП) рэкамендуюць выключна грудное гадаванне да шасці месяцаў<ref name="USCDC">[http://www.cdc.gov/breastfeeding/data/reportcard2.htm Breastfeeding: Data: Report Card 2012: Outcome Indicators | DNPAO | CDC] {{ref-en}}</ref>. Тым не менш, па дадзеных даследавання, праведзенага ЦКП, вынікі якога былі апублікаваныя ў часопісе «{{нп3|Pediatrics||en|Pediatrics (journal)}}», па стане на 2013 г. у ЗША залежнасць ад састарэлых рэкамендацый і меркаванняў зручнасці і кошту часам прыводзіла да непрымальна ранніх спроб пераводу немаўлят на цвёрдую ежу<ref name=NYT032413>{{cite news|title=Infants Are Fed Solid Food Too Soon, C.D.C. Finds|url=http://www.nytimes.com/2013/03/25/health/many-babies-fed-solid-food-too-soon-cdc-finds.html|access-date=March 25, 2013|newspaper=The New York Times|date=March 25, 2013|author=Douglas Quenqua}}</ref>. Такім чынам, іх апошнія дадзеныя (2008) паказваюць, што 76,9 % амерыканскіх жанчын пачыналі карміць грудзьмі, але толькі 47,2 % кармілі дзяцей да 6-месячнага ўзросту і толькі 25,5 % — да года. Кормячых выключна грудзьмі да трох месяцаў было 36 %, а да шасці месяцаў — толькі 16,3 %<ref name="USCDC" />. У многіх заходніх краінах грудное гадаванне ва ўзросце старэй 1 года лічыцца «доўгім грудным выкормліваннем». Практыка ранняга адлучэння ад грудзей у Заходнім свеце — дастаткова новы павеў. Грудное гадаванне ва ўзросце старэй 1 года не так даўно было вельмі распаўсюджанай практыкай ва ўсім свеце<ref name=Baldwin>{{cite journal |author=Baldwin, Elizabeth N. |title=Extended Breastfeeding and the Law |journal=Breastfeeding Abstracts |volume=20 |issue=3 |pages=19–20 |year=2001 }}</ref>. Доктар Марцін Штайн пісаў з нагоды працяглага груднога гадавання, што «дыскусія пра доўгакармленне падобна на пытанне сумеснага сну. Яны абодва характарызуюць выхаванне дзяцей, якое цесна звязана з часам і месцам. У большасці культур да XX ст., абедзве практыкі былі нормай. Змены ў сацыяльных, эканамічных і сексуальных чаканнях змянілі нашы погляды значэння груднога гадавання і сумеснага сну». Працяглае грудное гадаванне было нормай у старажытнагрэчаскай, старажытнаяўрэйскай і мусульманскай культурах. [[Каран]], [[Талмуд]], і працы [[Арыстоцель|Арыстоцеля]] разам рэкамендуюць грудное гадаванне на працягу ад 2-х да 3-х гадоў<ref name="Stein_2004">{{cite journal | author = Stein MT, Boies EG, Snyder D | title = Parental concerns about extended breastfeeding in a toddler | journal = J Dev Behav Pediatr | volume = 25 | issue = 5 Suppl | pages = S107–11 | year = 2004 | pmid = 15502526 | url = http://journals.lww.com/jrnldbp/Fulltext/2004/10001/Parental_Concerns_About_Extended_Breastfeeding_in.22.aspx }}</ref>. У адказ на заходнія тэндэнцыі ранняга адабрання ад грудзей, там утварылася некалькі арганізацый, якія займаюцца падтрымкай маці, якія практыкуюць падоўжанае грудное гадаванне. Сярод іх [[Міжнародная асацыяцыя родавай адукацыі]] і {{нп3|Міжнародная Ла Лечэ Ліга||ru|Ла Лече Лига}}<ref name=Reamer>{{cite journal | author = Reamer SB, Sugarman M | title = Breastfeeding Beyond Six Months: Mothers' Perceptions of the Positive and Negative Consuquences | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-tropical-pediatrics_1987-04_33_2/page/93 | journal = Journal of Tropical Pediatrics | volume = 33 | issue = 2 | pages = 93–7 | year = 1987 | pmid = 3586100 | doi = 10.1093/tropej/33.2.93 }}</ref>. Аднак аўстралійскія вучоныя ўстанавілі, што на лактацыю траціцца каля 30 працэнтаў сутачнай патрэбы жанчыны ў энергіі, а гэта больш, чым траціцца на падтрымку мазгавой дзейнасці. Спецыялісты кафедры акушэрства, гінекалогіі і рэпрадуктыўнага здароўя [[Беларуская медыцынская акадэмія паслядыпломнай адукацыі|Беларускай медыцынскай акадэміі паслядыпломнай адукацыі]] мяркуюць, што працягваць грудное кармленне больш за 1 год немэтазгодна. Цяжарнасць і лактацыя ўсё ж такі звязаны са стратамі арганізмам кальцыю, што павялічвае рызыку развіцця астэапарозу. Таму кормячая маці павінна праводзіць прафілактыку гэтага захворвання. Дзіця ж у год ужо гатова атрымліваць іншую ежу. А яго матулі неабходна аднавіць сілы<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20130801/1375365089-grudnoe-karmlenne-yak-prafilaktyka-raku |title=zviazda.by |access-date=13 мая 2018 |archive-date=18 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190618100942/http://zviazda.by/be/news/20130801/1375365089-grudnoe-karmlenne-yak-prafilaktyka-raku |url-status=dead }}</ref>. === Дыета падчас груднога гадавання === Жанчыны, якія кормяць грудзьмі, павінны быць асцярожным з тым, што яны ядуць і п’юць, бо некаторыя рэчывы могуць перадавацца дзіцяці праз грудное малако. Гэтак жа, як падчас цяжарнасці, кормячыя жанчыны павінны пазбягаць рыбы з высокім утрыманнем ртуці, а таксама абмяжоўваць колькасць рыбы з меншым утрыманнем ртуці<ref>{{cite journal | author = Myers GJ, Thurston SW, Pearson AT, Davidson PW, Cox C, Shamlaye CF, Cernichiari E, Clarkson TW | title = Postnatal exposure to methyl mercury from fish consumption: a review and new data from the Seychelles Child Development Study | journal = Neurotoxicology | volume = 30 | issue = 3 | pages = 338–49 | year = 2009 | pmid = 19442817 | pmc = 2743883 | doi = 10.1016/j.neuro.2009.01.005 }}</ref>. Калі жанчына ўжывае алкаголь, невялікая колькасць яго можа перадацца дзіцяці праз грудное малако. Спіртазмяшчальнае грудное малако, як было паказана, мае згубны ўплыў на развіццё [[маторыка|маторыкі]] дзіцяці<ref>{{cite journal | author = Little RE, Anderson KW, Ervin CH, Worthington-Roberts B, Clarren SK | title = Maternal alcohol use during breast-feeding and infant mental and motor development at one year | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1989-08-17_321_7/page/425 | journal = NEJM | volume = 321 | issue = 7 | pages = 425–30 | year = 1989 | pmid = 2761576 | doi = 10.1056/NEJM198908173210703 }}</ref>. Ужыванне [[кафеін]]у павінна быць зведзена да не больш чым 300 міліграм (ад аднаго да трох кубкаў звычайнай кавы) у дзень для жанчын, якія кормяць грудзьмі, а лішак кафеіну ў грудным малацэ можа выклікаць раздражняльнасць і занепакоенасць у немаўлят<ref>[https://plusmama.ru/dietologija-i-grudnoe-vskarmlivanie/racion-mamy-pri-grudnom-vskarmlivanii/ Дыета пры грудным гадаванні]</ref>. Пры ўжыванні ў звычайных паўсядзённых колькасцях, кафеін лічыцца сумяшчальным з грудным кармленнем паводле {{нп3|Амерыканская акадэмія педыятрыі|Амерыканскай акадэміі педыятрыі|en|American Academy of Pediatrics}}<ref>{{cite journal | author = Howard CR, Lawrence RA | title = Breast-feeding and drug exposure | url = https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology-clinics-of-north-america_1998-03_25_1/page/195 | journal = Obstet Gynecol Clin North Am | volume = 25 | issue = 1 | pages = 195–217 | year = 1998 | pmid = 9547767 | doi = 10.1016/S0889-8545(05)70365-X }}</ref>. Маці, якія кормяць грудзьмі і занепакоеныя хімічным уздзеяннем {{нп3|Бісфенол А|бісфенолу А|ru|Бисфенол А}}, павінны ведаць, што ён можа перадацца праз грудное малако іх дзіцяці. Каб пазбегнуць шкоднага ўплыву рэчыва ці паменшыць яго, ім трэба абмяжоўваць у сваім рацыёне некаторыя прадукты і карэктаваць свае пакупніцкія звычкі<ref>{{cite journal | author = Sun Y, Irie M, Kishikawa N, Wada M, Kuroda N, Nakashima K | title = Determination of bisphenol a in human breast milk by HPLC with column-switching andfluorescence detection | journal = Biomedical Chromatography | volume = 18 | issue = 8 | pages = 501–507 | year = 2004 | pmid = 15386523 | doi = 10.1002/bmc.345 }}</ref><ref>{{cite journal | author = Ye X, Kuklenyik Z, Needham LL, Calafat AM | title = Measuring environmental phenols and chlorinated organic chemicals in breast milk using automated on-line column-switching–high performance liquid chromatography–isotope dilution tandem mass spectrometry | journal = Journal of Chromatography B | volume = 831 | issue = 1–2 | pages = 110–115 | year = 2006 | pmid = 16377264 | doi = 10.1016/j.jchromb.2005.11.050 }}</ref>. === Змена вагі дзяцей на грудным выкормліванні === У сярэднім дзеці на грудным гадаванні падвойваюць сваю вагу пры нараджэнні ў 5-6 месяцаў. Ва ўзросце аднаго года, тыповае грудное дзіця будзе важыць прыкладна ў 2,5 разы болей чым пры нараджэнні. К году дзеці на грудным гадаванні звычайна худзейшыя, чым дзеці, якіх кармілі сумесямі, што лічыцца больш карысным для іх здароўя, асабліва ў доўгатэрміновай перспектыве. Агульнае кіраўніцтва па росце дзяцей на грудным гадаванні заключаецца ў наступным: * Павелічэнне вагі на 112—200 грамаў у тыдзень на працягу першага месяца * У сярэднім ад 500 да 1000 грамаў у месяц на працягу першых шасці месяцаў * У сярэднім 500 грамаў у месяц ва ўзросце ад шасці месяцаў да аднаго года * Немаўляты звычайна растуць у даўжыню прыкладна на 2,5 см у месяц на працягу першых шасці месяцаў, і крыху больш, чым на 1 см у месяц у другім паўгоддзі жыцця<ref name="Sears">{{cite web | title = Weight gain (growth patterns) | publisher = AskDrSears.com | url = http://www.askdrsears.com/topics/breastfeeding/faqs/how-much-weight-will-my-breastfeeding-baby-gain | access-date = 2007-04-03 }}</ref> === Адлучэнне === {{нп3|Адлучэнне (біялогія)|Адлучэнне|en|Weaning}} — гэта працэс далучэння немаўляці да цвёрдай ежы і скарачэнне выпітага груднога малака. Немаўля лічыцца цалкам адлучаным, калі яно больш зусім не атрымлівае груднога малака. Большасць млекакормячых спыняюць вытворчасць [[Ферменты|ферменту]] {{нп3|лактазы||ru|Лактаза}} ў канцы адлучэння, і набываюць {{нп3|непераноснасць лактазы||ru|Непереносимость лактозы}}. Лічбы адрозніваюцца, але ва ўсім свеце, людзі губляюць каля 75-95 % узроўню лактазы ад нараджэння да ранняга дзяцінства, і назіраецца бесперапыннае зніжэнне ўзроўню лактазы ў ходзе жыцця. Тым не менш, распаўсюджанасць вагаецца ў шырокіх межах сярод этнічных груп. Ацэнкі вар’іруюцца ад 2 да 5 % у людзей з Паўночнай Еўропы да амаль 100 % у дарослых азіятаў і амерыканскіх індзейцаў. Чарнаскурыя і яўрэі-[[ашкеназы]] маюць распаўсюджанасць 60-80 %, а лацінаамерыканцы маюць распаўсюджанасць 50-80 %<ref>{{cite journal | author = Swagerty DL, Walling AD, Klein RM | title = Lactose intolerance | journal = Am Fam Physician | volume = 65 | issue = 9 | pages = 1845–50 | date = May 2002 | pmid = 12018807 | url = http://www.aafp.org/afp/20020501/1845.html | access-date = 9 ліпеня 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080704213347/http://www.aafp.org/afp/20020501/1845.html | archive-date = 4 ліпеня 2008 | url-status = dead }}</ref><ref name="Bulhões_2007">{{cite journal | author = Bulhões AC, Goldani HA, Oliveira FS, Matte US, Mazzuca RB, Silveira TR | title = Correlation between lactose absorption and the C/T-13910 and G/A-22018 mutations of the lactase-phlorizin hydrolase (LCT) gene in adult-type hypolactasia | journal = Brazilian Journal of Medical and Biological Research | volume = 40 | issue = 11 | pages = 1441–6 | year = 2007 | pmid = 17934640 | doi = 10.1590/S0100-879X2007001100004 }}</ref>. У чалавека псіхалагічныя фактары, якія задзейнічаны ў працэсе адлучэння, маюць вырашальнае значэнне для здароўя маці і дзіцяці, яны таксама закранаюць пытанні блізкасці і асобнасці, вельмі важныя на гэтым этапе<ref>{{cite journal |doi=10.1080/00754179708254541 |author=Daws, Dilys |title=The perils of intimacy: Closeness and distance in feeding and weaning |journal=Journal of Child Psychotherapy |volume=23 |issue=2 |pages=179–199 |date=August 1997 }}</ref>. У мінулым {{нп3|бромакрыптын||ru|Бромокриптин}} шырока прызначалі ў некаторых краінах для зніжэння {{нп3|Нагрубанне грудзей|нагрубання грудзей|en|Breast engorgement}}, з якім сутыкаюцца многія жанчыны падчас адлучэння. Зараз гэта робіцца толькі ў выключных выпадках, бо выклікае частыя пабочныя эфекты, а меркаваная медыцынская карысць не дае вялікай перавагі над магчымасцю сур’ёзных праблем, якая не можа быць выключана<ref>{{cite web |author=U.S. Food and Drug Administration |title=FDA moves to end use of bromocriptine for postpartum breast engorgement |url=http://www.fda.gov/bbs/topics/ANSWERS/ANS00594.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071223043815/http://www.fda.gov/bbs/topics/ANSWERS/ANS00594.html |date=1994-08-17 |archive-date=23 снежня 2007 |access-date=2009-09-22 |url-status=live }}</ref>. Іншыя прэпараты, такія як {{нп3|кабергалін||en|Cabergoline}}, {{нп3|лізурыд||en|Lisuride}} або супрацьзачаткавыя таблеткі, могуць часам выкарыстоўвацца для падаўлення лактацыі. == Арганізацыя кармлення == [[Файл:Breastfeeding infant.jpg|250px|міні|Правільнае прыкладанне дзіцяці да грудзей: вусны адвернуты, відаць кончык языка, альвеола амаль схавалася ў роце малога]] Каб кармленне было прыемным і лёгкім, трэба займаць зручнае становішча, поза павінна быць расслабленай, пажадана добра бачыць твар дзіцяці. Дзіця таксама павінна бачыць твар маці, асабліва вочы. Лепш карміць аголенае дзіця, бо кантакт «скура да скуры» стымулюе ўтварэнне малака. Мыццё грудзей перад кожным кармленнем не патрэбна, таму што гэта можа прывесці да перасушвання саскоў і ўтварэння расколін. Цалкам дастаткова штодня прымаць душ. Доўгае кармленне матчыным малаком адна з галоўных умоў, якая забяспечвае развіццё і здароўе малога не толькі на працягу перыяду груднога гадавання, але і ў наступныя перыяды жыцця. Каб забяспечыць доўгае і паспяховае грудное выкормліванне, трэба выконваць наступныя правілы: * Правільна прыкладваць дзіця да грудзей * Карміць дзіця «па патрабаванні», днём і ноччу * Працягласць кожнага кармлення вызначаецца дзіцем: малое само адпускае грудзі, калі наелася. Да ўзросту 6 месяцаў дзіцяці не трэба нічога, акрамя груднога малака (ніякай іншай ежы, вады, гарбаты, сокаў і г. д.). Грудное малако цалкам забяспечвае патрэбы дзіцяці першага паўгоддзя жыцця ў вадкасці і пажыўных рэчывах. З другога паўгоддзя жыцця дзіця пачынаюць знаёміць з тым, што ядуць дарослыя: уводзяць прыкорм, але грудное кармленне не перарываецца і дзіця прыкладваюць да грудзей так часта, як яно папросіць. Сусветная арганізацыя аховы здароўя рэкамендуе працягваць грудное гадаванне да 2 гадоў і больш. Калі дзіця атрымлівае дакорм заменнікамі груднога малака, такое выкормліванне называецца ''змяшаным''. Аднак нават невялікая колькасць мацярынскага малака — гэта нашмат лепш, чым яго поўная адсутнасць. === Выключна грудное кармленне === [[File:Human Breastmilk - Foremilk and Hindmilk.png|thumb|250px|Два 25 мл порцыі жаночага малака. Злева ўзор пярэдняга малака, вадзяністага малака, якое выдзяляецца з поўных грудзей, а справа можна бачыць задняе малако, вяршковую тлустую вадкасць, якая па кроплях утвараецца ва ўжо амаль пустых грудзях<ref>[http://www.drpaul.com/breastfeeding/colostrum.html Breastmilk: Colostrum, Foremilk and Hindmilk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080629085211/http://www.drpaul.com/breastfeeding/colostrum.html |date=29 чэрвеня 2008 }} {{ref-en}}</ref>]] Выключна грудное гадаванне вызначаецца як «спажыванне немаўлём жаночага малака без дадаткаў любога тыпу (ні вады, ні соку, ні малака жывёл, ні любых прадуктаў) за выключэннем вітамінаў, мінералаў і лекавых прэпаратаў»<ref name=Gartner_2005/>. Нацыянальныя і міжнародныя кіруючыя прынцыпы рэкамендуюць, што ўсе немаўляты знаходзяцца на грудным гадаванні выключна на працягу першых 6 месяцаў жыцця. Грудное гадаванне можа працягвацца з даданнем адпаведных прадуктаў, на працягу двух або больш гадоў. Выключна грудное гадаванне рэзка зніжае дзіцячую смяротнасць ў краінах, якія развіваюцца, за кошт скарачэння [[дыярэя|дыярэй]] і [[інфекцыя|інфекцыйных захворванняў]]. Акрамя таго, было паказана, што зніжаецца ўзровень перадачы [[ВІЧ]] ад маці да дзіцяці, у параўнанні з мяшаным гадаваннем<ref>{{cite journal |doi=10.1097/00002030-200102160-00011 |author=Coutsoudis A, Pillay K, Kuhn L, Spooner E, Tsai WY, Coovadia HM |title=Method of feeding and transmission of HIV-1 from mothers to children by 15 months of age: prospective cohort study from Durban, South Africa |journal=AIDS |volume=15 |issue=3 |pages=379–87 |date=February 2001 |pmid=11273218 |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=0269-9370&volume=15&issue=3&spage=379 }} {{Cite web |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=0269-9370&volume=15&issue=3&spage=379 |title=Архіўная копія |access-date=2 мая 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130504192346/http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=0269-9370&volume=15&issue=3&spage=379 |archive-date=4 мая 2013 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Coovadia HM, Rollins NC, Bland RM, etal |title=Mother-to-child transmission of HIV-1 infection during exclusive breastfeeding in the first 6 months of life: an intervention cohort study |journal=Lancet |volume=369 |issue=9567 |pages=1107–16 |date=March 2007 |pmid=17398310 |doi=10.1016/S0140-6736(07)60283-9 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0140-6736(07)60283-9}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1016/S0140-6736(99)01101-0 |author=Coutsoudis A, Pillay K, Spooner E, Kuhn L, Coovadia HM |title=Influence of infant-feeding patterns on early mother-to-child transmission of HIV-1 in Durban, South Africa: a prospective cohort study. South African Vitamin A Study Group |journal=Lancet |volume=354 |issue=9177 |pages=471–6 |date=August 1999 |pmid=10465172 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0140673699011010}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1097/01.aids.0000166093.16446.c9 |vauthors=Iliff PJ, Piwoz EG, Tavengwa NV, etal |title=Early exclusive breastfeeding reduces the risk of postnatal HIV-1 transmission and increases HIV-free survival |journal=AIDS |volume=19 |issue=7 |pages=699–708 |date=April 2005 |pmid=15821396 |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=0269-9370&volume=19&issue=7&spage=699 }} {{Cite web |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=0269-9370&volume=19&issue=7&spage=699 |title=Архіўная копія |access-date=2 мая 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505014944/http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=0269-9370&volume=19&issue=7&spage=699 |archive-date=5 мая 2013 }}</ref>. Хоць можа быць цяжка вымераць, колькі ежы на грудным гадаванні дзіця спажывае, немаўляты звычайна сілкуюцца да задавальнення сваіх уласных патрэб<ref name="Iwinski_2006">{{Cite journal | author = Iwinski S | title = Is Weighing Baby to Measure Milk Intake a Good Idea? | journal = LEAVEN | volume = 42 | issue = 3 | year = 2006 | pages = 51–3 | url = http://www.lalecheleague.org/llleaderweb/LV/LVJulAugSep06p51.html | access-date = 2007-04-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070402224919/http://www.lalecheleague.org/llleaderweb/LV/LVJulAugSep06p51.html | archive-date = 2 красавіка 2007 | url-status = dead }}</ref>. Немаўляты, якія не ядуць досыць могуць праяўляць сімптомы {{нп3|Затрымка развіцця|затрымкі развіцця|en|Failure to thrive}}. Актывісты {{нп3|Ла Лечэ Ліга|Ла Лечэ Лігі|ru|Ла Лече Лига}} кажуць, што самае частае пытанне да іх — гэта: «Як я магу даведацца, што маё дзіця атрымлівае дастатковую колькасць малака?» Яны раяць, што на працягу першых некалькіх дзён, пакуль дзіця ў асноўным атрымлівае малодзіва, атрымліваць толькі адзін ці два мокрыя падгузнікі ў дзень нармальна. Пасля таго, як да маці прыйшло малако, як правіла, на трэці ці чацвёрты дзень, дзіця павінна мець 6-8 мокрых тканевых падгузнікаў (5-6 вільготных аднаразовых падгузнікаў) у дзень. Акрамя таго, большасць маленькіх дзяцей будуць мець прынамсі ад 2 да 5 спаражненняў кішэчніка кожныя 24 гадзіны на працягу першых некалькіх месяцаў<ref name=autogenerated2>[http://www.lalecheleague.org/faq/enough.html LLLI | How can I tell if my baby is getting enough milk?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130307182813/http://www.lalecheleague.org/faq/enough.html |date=7 сакавіка 2013 }} {{ref-en}}</ref>. Ла Лечэ Ліга дае наступныя дадатковыя прыкметы, якія паказваюць, што дзіця атрымлівае дастатковую колькасць малака<ref name=autogenerated2 />: * Дзіця атрымлівае ў сярэднім, прынамсі, 8-12 кармленняў за суткі. * Дзіця не мае абмежаванняў па працягласці разавага кармлення, якое можа быць ад 10 да 20 хвілін у грудзі ці даўжэй. * Падчас кармлення чуваць гукі глытання малака. * Дзіця павінна прыбаўляць па меншай меры 110—200 грамаў вагі ў тыдзень, лічачы з чацвёртага дня жыцця. * Дзіця спрытнае і актыўнае, выглядае здаровым, мае натуральны колер і пругкі стан скураных покрываў, расце ў даўжыню і ў акружнасці галавы. === Сцэджанае грудное малако === [[File:Manual Breast Pump 2005 SeanMcClean.jpg|thumb|250px|Ручны малакаадсос]] Калі непасрэднае грудное выкормліванне па нейкіх прычынах немагчыма, маці можа сцадзіць малако. З ручным масажам ці з выкарыстаннем {{нп3|малакаадсос|малакаадсоса|ru|Молокоотсос}} жанчына збірае сваё малако і захоўвае яго. Для захавання выкарыстоўваюцца спецыяльныя мяшкі ці кантэйнеры, якія трэба трымаць у халадзільніку. Для кармлення прымяняюць адмыслова спраектаваныя {{нп3|Сістэма дакорму ля грудзей|сістэмы дакорму|ru|Система докорма у груди}} ці дзіцячыя {{нп3|Ражок для кармлення|бутэлечкі для кармлення|ru|Рожок для кормления}}. Грудное малако захоўвае прыдатнасць пры {{нп3|Пакаёвая тэмпература|пакаёвай тэмпературы|ru|Комнатная температура}} на працягу 6 гадзін, у ахалоджаным стане да 8 дзён і замарожанае ад 6 да 12 месяцаў<ref>{{cite web|url=http://www.llli.org/faq/milkstorage.html|title=What are the LLLI guidelines for storing my pumped milk?|access-date=14 мая 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140701095138/http://www.llli.org/faq/milkstorage.html|archive-date=1 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref>. Даследаванні паказваюць, што [[Антыаксіданты|антыаксідантная актыўнасць]] сцэжанага груднога малака памяншаецца з цягам часу, але яна па-ранейшаму застаецца на больш высокім узроўні, чым у штучнай сумесі<ref name ="Hanna_2004">{{cite journal | author = Hanna N |author2=Ahmed K|author3=Anwar N|author4=Petrova A|author5=M Hiatt M|author6= Hegyi T | title = Effect of storage on breast milk antioxidant activity | journal = Arch Dis Child Fetal Neonatal Ed | volume = 89 | issue = 6 | pages = F518–20 | publisher = BMJ Publishing Group Ltd |date=November 2004 | doi = 10.1136/adc.2004.049247 | pmid = 15499145 | pmc = 1721790}}</ref>. Сцэджванне груднога малака можа падтрымліваць лактацыю маці, калі яна і яе дзіця знаходзяцца далёка адзін ад аднаго. Калі хворае дзіця не ў стане смактаць, сцэджанае малако можна падавацца праз {{нп3|Зандзіраванне страўніка|назагастральны зонд|ru|Зондирование желудка}}. Сцэджанае малако таксама можа быць выкарыстана, калі маці мае праблемы з грудным гадаваннем. Сцэджванне разам з ручным масажам павялічваюць агульную колькасць малака, якое вырабляецца ў грудзях<ref>{{cite web |url=http://newborns.stanford.edu/Breastfeeding/MaxProduction.html |title=Maximizing Milk Production with Hands On Pumping |url-status=dead |access-date=14 мая 2014 |archive-date=22 чэрвеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140622171605/http://newborns.stanford.edu/Breastfeeding/MaxProduction.html }}</ref>. «Кармленне выключна сцэджаным малаком» {{lang-en|"Exclusively expressing", "exclusively pumping", і "EPing"}} — тэрмін, які выкарыстоўваюць маці, якія кормяць дзіця толькі сваім сцэджаным малаком, але без прыкладвання да грудзей. Гэта можа патрабавацца, калі дзіця мае праблемы з захопам грудзей з-за праблем са здароўем, ці пры траўмах саскоў маці. З добрымі помпавымі прыладамі, асабліва ў першыя 12 тыдняў, калі малако ўтвараецца і выдзяляецца лягчэй, можна вырабляць досыць малака, каб карміць дзіця так доўга, колькі маці жадае. Як правіла, рэкамендуецца не выкарыстоўваць бутэльку для кармлення дзіцяці як мінімум да 4-6 тыдняў, найлепшым шляхам атрымання матчынага малака з’яўляецца непасрэднае смактанне з грудзей<ref name="Eisenberg_1989">{{cite book | author = Arlene Eisenberg | title = What to Expect the First Year | url = https://archive.org/details/whattoexpectfirs00eise | publisher = Workman Publishing Company |year=1989 | isbn = 0-89480-577-0}}</ref>. Паколькі смактанне з бутэлькі патрабуе менш намаганняў, немаўляты могуць страціць сваё жаданне смактаць з грудзей. Гэта называецца ''блытаніна саскоў''. Каб пазбегнуць гэтага пры кармленні сцэджаным грудным малаком, першыя 4-6 тыдняў рэкамендуецца даваць грудное малако іншымі спосабамі, напрыклад, з лыжкі, або кубачка. Акрамя таго, пажадана, каб сцэджаным малаком кармілі іншыя карміцелькі, акрамя маці, каб яна асацыявалася выключна з прамым грудным выкормліваннем, а бутэлькі і іншыя сродкі кармлення — з яе памочнікамі. З паляпшэннем якасці малакаатсосаў, многія жанчыны здольныя вярнуцца да працы ў той час, калі яшчэ кормяць сваіх дзяцей выключна грудным малаком, таму што могуць сцэджваць малако ў працоўны час. Жанчыны таксама могуць пакінуць сваіх дзяцей пад апеку іншых для адпачынку ці ў час працяглых паездак, пры гэтым пакідаючы для немаўляці запас груднога малака. Гэта можа быць вельмі зручным для маці<ref>{{cite web|last=Sears|first=Dr. W|title=Ask Dr. Sears: Leaving Baby for Vacation|url=http://www.parenting.com/article/ask-dr-sears-leaving-baby-for-vacation|access-date=16 мая 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20130227103008/http://www.parenting.com/article/ask-dr-sears-leaving-baby-for-vacation|archive-date=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Некаторыя жанчыны аддаюць сваё сцэджанае грудное малако іншым, альбо непасрэдна, альбо праз {{нп3|Банк жаночага малака|банкі малочнага малака|en|Human milk bank}}. Хоць гістарычна выкарыстанне [[карміцелька|карміцелек]] было звычайнай з’явай, некаторым жанчынам не падабаецца ідэя кармлення свайго дзіцяці малаком іншай жанчынай; іншыя цэняць магчымасць даць іх дзіцяці перавагу груднога малака, няхай і чужога. Кармленне сцэджаным сваім ці донарскім грудным малаком — найлепшы выбар кармлення для неданошаных дзяцей<ref name="Spatz_2006">{{cite journal |author=Spatz D |title=State of the science: use of human milk and breast-feeding for vulnerable infants |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-perinatal-neonatal-nursing_january-march-2006_20_1/page/51 |journal=J Perinat Neonatal Nurs |volume=20 |issue=1 |pages=51–5 |year=2006 |pmid=16508463 |doi=10.1097/00005237-200601000-00017}}</ref>. Перадача некаторых [[Вірусныя захворванні|вірусных захворванняў]] праз грудное малако можа быць папярэджана шляхам [[Пастэрызацыя|пастэрызацыі]]<ref name="pmid11847831">{{cite journal |author=Tully DB, Jones F, Tully MR |title=Donor milk: what's in it and what's not |journal=J Hum Lact |volume=17 |issue=2 |pages=152–5 |year=2001 |pmid=11847831 |doi=10.1177/089033440101700212 |url=http://jhl.sagepub.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11847831 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Змяшанае выкормліванне === [[Файл:Syringe feeding.jpg|250px|міні|Бацька корміць немаўля {{нп3|Малодзіва|малодзівам|ru|Молозиво}} з дапамогай шпрыца]] Змяшанае грудное гадаванне азначае кармленне грудным малаком разам з дзіцячай малочнай сумессю, дзіцячым харчаваннем і нават вадой, у залежнасці ад узросту дзіцяці. Немаўлят кормяць з рознага посуду са штучнымі саскамі, якія замяняюць грудзі. З грудзей малако здабываецца з дапамогай масажных рухаў дзіцячага языка, пры гэтым фактычна дзіця не смогча, а выконвае складаны комлекс рухаў усёй ротавай поласцю. Пры выкарыстанні бутэлькі немаўля павінна навучыцца смактаць мацней, а харчаванне трапляе яму ў рот больш хуткімі тэмпамі. З-за гэтай розніцы дзеці часта пачынаюць аддаваць перавагу штучным спосабам кармлення. Каб пазбегнуць гэтага, рэкамендуецца пры штучным кармленні карыстацца шпрыцом, гнуткім кубкам, спецыяльнымі лыжкамі з рэзервуарам і гэтак далей<ref>[http://rehydrate.org/breastfeed/ Breast Milk, Breastmilk, Breastfeeding, Breast Feeding — Rehydration Project] {{ref-en}}</ref>. === Кармленне дзяцей пасля шматплодных родаў === У выпадках {{нп3|Шматплодная цяжарнасць|шматплодных родаў з трыма і болей дзецьмі|ru|Многоплодная беременность}}, маці вымушана рашаць складаную задачу арганізацыі кармлення з улікам патрабаванняў усіх немаўлят. У такіх выпадках грудныя залозы рэагуюць на попыт і вырабляюць большую колькасць малака. Вядомы выпадкі паспяховага кармлення грудзьмі трайнят<ref name="Grunberg_1992">{{cite journal | author = Grunberg R | title = Breastfeeding multiples: Breastfeeding triplets | journal = New Beginnings | year = 1992 | volume = 9 | issue = 5 | pages = 135–6 | url = http://www.lalecheleague.org/NB/NBSepOct92p135.html | access-date = 20 мая 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20041012041330/http://www.lalecheleague.org/NB/NBSepOct92p135.html | archive-date = 12 кастрычніка 2004 | url-status = dead }}</ref><ref name=ABA>Australian Breastfeeding Association: [http://www.breastfeeding.asn.au/bfinfo/higher.html Breastfeeding triplets, quads and higher] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071011133704/http://breastfeeding.asn.au/bfinfo/higher.html |date=11 кастрычніка 2007 }}</ref><ref name="Brown,S">Association of Radical Midwives: [http://www.radmid.demon.co.uk/tripletsbf.htm Breastfeeding triplets] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071020150022/http://www.radmid.demon.co.uk/tripletsbf.htm |date=20 кастрычніка 2007 }}</ref>. === Тандэмнае выкормліванне === {{main|Тандэмнае выкормліванне}} [[Файл:Lactancia en tandem 1.jpg|thumb|left|right|250px|Тандэмнае выкормліванне.]] [[File:Ева за кормлением и прядением. Деталь фрески в Свято-Троицкой церкви в Храстовле.jpg|thumb|250px|{{нп3|Іван з Каствы||en|John of Kastav}}. «[[Ева]] за кармленнем і [[прадзенне]]м. Дэталь фрэскі ў [[Царква Святой Тройцы (Храстоўле)|Свята-Троіцкай царкве]] ў [[Храстоўле]]», 1490]] {{нп3|Тандэмнае выкормліванне|Тандэмным выкормліваннем|es|Lactancia en tándem}} называюць кармленне грудзьмі, пры якім маці корміць дзяцей рознага ўзросту (напрыклад, нованароджанага і двухгадовае дзіця)<ref name="llli.org">[http://www.llli.org/NB/NBtandem.html Все о кормлении тандемом на сайте Ла Лече Лиги] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081202050253/http://www.llli.org//NB/NBtandem.html |date=2 снежня 2008 }} {{ref-ru}}</ref>. Паколькі апетыт і асаблівасці харчавання рознаўзроставых дзяцей не могуць быць аднолькавымі, маці корміць іх з індывідуальнымі інтэрваламі, пры гэтым могуць здарацца і сумесныя адначасовыя прыкладванні, калі кожны з дзяцей атрымлівае па саску. Неабходнасць такога кармлення ўзнікае, калі жанчына нараджае другое дзіця падчас кармлення грудзьмі першага. На позніх стадыях цяжарнасці, малако змяняецца на [[малодзіва]], і некаторыя старэйшыя дзеці працягваць карміцца нават з гэтымі зменамі, у той час як іншыя могуць адмовіцца ад такой ежы ў сувязі са змяненнем смаку або памяншэннем колькасці. Грудное гадаванне дзіцяці ў час новай цяжарнасці можна таксама разглядаць як форму тандэмнага кармлення для кармячай маці, бо яна таксама забяспечвае харчаванне для дваіх<ref name="Flower_2003">{{cite book | author = Flower H | title = Adventures in Tandem Nursing: Breastfeeding During Pregnancy and Beyond | publisher = La Leche League International | year = 2003 | isbn = 978-0-912500-97-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/adventuresintand00hila }}</ref>. === Сумеснае грудное выкормліванне === {{Main|Карміцелька}} [[Файл:Léon Frédéric - The Morning.jpg|250px|міні|злева|[[Леон Анры Мары Фрэдэрык|Л. Фрэдэрык]]. «Раніца»]] Сумеснае ці калектыўнае грудное выкормліванне ({{lang-en|Shared breastfeeding}}) — гэта арганізацыя кармлення такім чынам, што групу дзяцей кормяць некалькі жанчын папераменна. Лічыцца, што раней такая форма гадавання была распаўсюджана па ўсім свеце, але дагэтуль яна захавалася толькі ў некаторых краінах [[Афрыка|Афрыкі]]. Вызначана, што сумеснае кармленне з’яўляецца фактарам рызыкі для [[ВІЧ]]-інфіцыравання ў дзяцей груднога ўзросту<ref>{{cite news | author = Alcorn K | title = Shared breastfeeding identified as new risk factor for HIV | publisher = {{нп3|aidsmap||en|Aidsmap}} |date=2004-08-24 | url = http://www.aidsmap.com/en/news/72E08565-12B7-43CF-A71E-7A57292B30DF.asp | access-date = 2007-04-10 }}</ref>. Жанчына, якая корміць грудзьмі чужое дзіця, называецца [[карміцелька]]. Сумеснае грудное гадаванне можа часам вызываць негатыўную рэакцыю ў {{нп3|англасфера|англасферы|ru|Англосфера}}<ref>[http://www.guardian.co.uk/g2/story/0,,1983285,00.html Guardian Unlimited: Not your mother’s milk]</ref>. Амерыканская актывістка фемінізму {{нп3|Джэніфер Баўмгарднер||en|Jennifer Baumgardner}} пісала пра свой вопыт з такой з’явай у [[Нью-Ёрк]]у<ref>{{нп3|Джэніфер Баўмгарднер||en|Jennifer Baumgardner}}, ''Breast Friends'', [http://www.babble.com/content/articles/features/personalessays/baumgardner/breastfriends/ Babble], 2007</ref>. === Рэлактацыя === Рэлактацыяй называецца працэс аднаўлення лактацыі жанчынай, якая раней карміла грудзьмі<ref>{{кніга|адказны=[[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|World Health Organization]]|загаловак=Relactation. A review of experience and recommendations for practice|месца=Geneva|спасылка=http://www.ennonline.net/pool/files/ife/who-chs-cah-98-14-relactation-document.pdf|год=1998|archive-url=https://web.archive.org/web/20120729064751/http://www.ennonline.net/pool/files/ife/who-chs-cah-98-14-relactation-document.pdf|archive-date=29 ліпеня 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120729064751/http://www.ennonline.net/pool/files/ife/who-chs-cah-98-14-relactation-document.pdf|archivedate=29 ліпеня 2012}}</ref>. Для рэлактацыі неабходна рэгулярная (пажадана кожныя тры гадзіны або часцей) стымуляцыя грудзей смактаннем дзіцяці або сцэджваннем. Гэта выклікае павышэнне ўзроўню пралактыну ў крыві ў жанчыны, разрастанне залозавай тканкі грудзей. У выніку пачынае выпрацоўвацца малако. Калі малако рэгулярна выдаляецца з грудзей, яго выпрацоўка паступова павялічваецца. Апісаны выпадкі, калі рэлактавалі жанчыны ў постменапаўзе, напрыклад, бабулі, якім па нейкай прычыне даводзілася прыкладаць да грудзей унукаў<ref>{{cite journal| author=Slome C.| title=Non-puerperal lactation in grandmothers.| url=https://archive.org/details/sim_journal-of-pediatrics_1956-11_49_5/page/550| date=Лістапад 1956| journal=Journal of Pediatrics| volume=49| issue=5| pages=550-552| pmid=13368016}}</ref><ref>Hornmann E. Breastfeeding an adopted baby and relactation. 2006</ref>. Падобным працэсам з’яўляецца працэс наладжвання кармлення грудзьмі прыёмнага дзіцяці жанчынай, якая ніколі не карміла грудзьмі. У сітуацыях, калі малака яшчэ не дастаткова, жанчыне могуць парэкамендаваць выкарыстоўваць {{нп3|Сістэма дакорму каля грудзей|сістэму дакорму каля грудзей|ru|Система докорма у груди}}. === Індукаваная лактацыя === У сітуацыі, калі жанчына не нараджала дзяцей, калі яе дзіця было народжана іншай жанчынай (сурагатнай маці або было ўсыноўлена), жанчына таксама можа карміць дзіця грудзьмі. У такім выпадку яе лактацыя называецца індукаванай. Яе можна выклікаць з дапамогай спецыфічнай гарманальнай тэрапіі і/або механічнай стымуляцыі саскоў жанчыны. Калі жанчына корміць сваё дзіця і мае патрэбу ў павелічэнні лактацыі, каб карміць грудзьмі прыёмнае дзіця, то лактацыя называецца часткова індукаванай<ref>[http://www.llli.org/Release/bfadopt.html Media Release Breastfeeding an Adopted Baby and Relactation are Possible!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101231201705/http://www.llli.org/Release/bfadopt.html |date=31 снежня 2010 }}</ref>. == Значэнне груднога выкормлівання для дзяцей == [[Файл:How to feed a child when the mother has a cough and cold; dont allow strangers to kiss or touch your child.jpg|350px|міні|Савецкія лістоўкі 1930 года на тэму гігіены груднога выкормлівання]] Навуковыя даследаванні, напрыклад, тыя, што былі абагульненыя ў аглядзе 2007 года для ЗША {{нп3|Агенцтва па даследваннях аховы здароўя і якасці|агенцтвам па даследваннях аховы здароўя і якасці|en|Agency for Healthcare Research and Quality}} (AHRQ)<ref name=AHRQ2007>{{cite journal |vauthors=Ip S, Chung M, Raman G, etal |title=Breastfeeding and maternal and infant health outcomes in developed countries |journal=Evid Rep Technol Assess (Full Rep) |issue=153 |pages=[https://archive.org/details/breastfeedingmat00ipst/page/1 1–186] |date=April 2007 |pmid=17764214 |url=https://archive.org/details/breastfeedingmat00ipst/page/1 |isbn=978-1-58763-242-6 }}</ref> і аглядзе 2007 года СААЗ<ref name=WHO2007>{{cite book |title= Evidence on the long-term effects of breastfeeding: systematic reviews and meta-analyses |author=Horta BL, Bahl R, Martines JC, Victora CG |year=2007 |publisher=World Health Organization |location=Geneva, Switzerland |isbn= 978-92-4-159523-0 |url= http://whqlibdoc.who.int/publications/2007/9789241595230_eng.pdf |access-date=2010-04-05}}</ref> паказваюць, што знойдзены шматлікія перавагі груднога выкормлівання. Праведзеныя {{нп3|Амерыканская акадэмія педыятрыі|Амерыканскай акадэміяй педыятрыі|en|American Academy of Pediatrics}} даследаванні паказваюць, што грудное выкормліванне забяспечвае перавагі ў сувязі з агульным станам здароўя, росту і развіцця. У дзяцей, якіх не кармілі жаночым малаком, сярод іншых значна павялічваецца рызыка наступных захворванняў<ref name="pmid1979363">{{cite journal |author=Lucas A, Cole TJ |title=Breast milk and neonatal necrotising enterocolitis |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-22-29-1990_336_8730-8731/page/1519 |journal=Lancet |volume=336 |issue=8730 |pages=1519–23 |year=1990 |pmid=1979363 |doi=10.1016/0140-6736(90)93304-8}}</ref>: * [[алергія]]<ref name="Kull_2002">{{артыкул|аўтар=Kull I, Wickman M, Lilja G, Nordvall S, Pershagen G |загаловак=Breast feeding and allergic diseases in infants-a prospective birth cohort study |выданне=Arch Dis Child |выпуск=87 |нумар=6 |старонкі=478-81 |год=2002 | url=http://adc.bmj.com/cgi/content/full/87/6/478 | id=PMID 12456543}}</ref> * [[Бранхіяльная астма|астма]]<ref>[W H Oddy, senior research officer http://www.bmj.com/cgi/content/full/319/7213/815 Asthma BMJ 1999]</ref><ref>[Oddy 2004 Czasopismo of Asthma 2004 Sept. http://jhl.sagepub.com/cgi/content/abstract/19/3/250 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100629010611/http://jhl.sagepub.com/cgi/content/abstract/19/3/250 |date=29 чэрвеня 2010 }} A review of the effects of breastfeeding on respiratory infections, atopy, and childhood asthma]</ref> * аўтаімунныя захворванні [[шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]]<ref name=Fort_1990>{{артыкул|аўтар=Fort P, Moses N, Fasano M, Goldberg T, Lifshitz F |загаловак=Breast and soy-formula feedings in early infancy and the prevalence of autoimmune thyroid disease in children |выданне=J Am Coll Nutr |выпуск=9 |нумар=2 |старонкі=164-7 |год=1990 |id=PMID 2338464}}</ref> * бактэрыяльнае [[менінгіт|запаленне мазгавых абалонак]]<ref name="Gartner_2005">{{артыкул| аўтар=Gartner LM, et al|загаловак=Breastfeeding and the use of human milk |выданне=Pediatrics | год=2005 | старонкі=496–506 | выпуск=115 | нумар=2 | спасылка=http://aappolicy.aappublications.org/cgi/content/full/pediatrics;115/2/496 | doi = 10.1542/peds.2004-2491 | id= PMID 15687461}}</ref> * [[цэліякія]]<ref name="Akobeng">{{артыкул|аўтар=Akobeng A, Ramanan A, Buchan I, Heller R |загаловак=Effect of breast feeding on risk of coeliac disease: a systematic review and meta-analysis of observational studies |выданне=Arch Dis Child |выпуск=91 |нумар=1 |старонкі=39–43 |год=2006 |url=http://adc.bmj.com/cgi/content/full/91/1/39 |id=PMID 16287899}}</ref> * {{нп3|Хвароба Крона||ru|Болезнь Крона}}<ref name="Rigas">{{Артыкул|аўтар=Rigas A, Rigas B, Glassman M, Yen Y, Lan S, Petridou E, Hsieh C, Trichopoulos D |загаловак=Breast-feeding and maternal smoking in the etiology of Crohn's disease and ulcerative colitis in childhood |выданне=Ann Epidemiol |выпуск=3 |нумар=4 |старонкі=387-92 |год=1993 |id=PMID 8275215}}</ref> * [[цукровы дыябет]]<ref name=HHS>{{cite web|title=Mothers and Children Benefit from Breastfeeding|url=http://www.4woman.gov/breastfeeding/index.cfm?page=227|publisher=Womenshealth.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20090316071541/http://www.4woman.gov/breastfeeding/index.cfm?page=227|archive-date=16 сакавіка 2009|date=27 February 2009|access-date=20 снежня 2013}}</ref><ref name="Gartner_2005" /> * [[дыярэя]]<ref name=HHS/><ref name="Gartner_2005" /> * [[экзэма]]<ref name="Pratt">{{артыкул |аўтар=Pratt H |загаловак=Breastfeeding and eczema |выданне=Early Hum Dev |выпуск=9 |нумар=3 |старонкі=283-90 |год=1984 |id=PMID 6734490}}</ref> * [[запаленне страўнікава-кішачнага тракту]]<ref name="Merck">[http://www.merck.com/mmhe/sec09/ch122/ch122a.html «Gastroenteritis»]. ''Merck Manuals Online Medical Library''. 1 February 2003. Retrieved 21 November 2006.</ref> * [[лімфагрануламатоз]]<ref name=HHS /><ref name="Gartner_2005" /> * {{нп3|некратычны энтэракаліт||pl|Martwicze zapalenie jelit}}<ref name="Gartner_2005" /> * [[атлусценне]]<ref name=HHS /><ref name="Gartner_2005" /> * {{нп3|сярэдні атыт||ru|Средний отит}}<ref name=HHS /><ref name="Gartner_2005" /> * [[Вострая рэспіраторная вірусная інфекцыя|рэспіраторныя інфекцыі]] i {{нп3|хрып|хрыпы|en|Wheeze}}<ref name=HHS /><ref name="Gartner_2005" /> * [[рэўматоідны артрыт]]<ref name="Jacobssen">{{артыкул |аўтар=Jacobsson L, Jacobsson M, Askling J, Knowler W |загаловак=Perinatal characteristics and risk of rheumatoid arthritis |выданне=BMJ |выпуск=326 |нумар=7398 |старонкі=1068–9 |год=2003 |id=PMID 12750209}}</ref> * інфекцыі мачавыводзячых шляхоў<ref name="Gartner_2005" /> Існуе цэлы шэраг даследаванняў, якія паказваюць магчымы ахоўны эфект кармлення грудным малаком супраць {{нп3|Сіндром раптоўнай дзіцячай смерці|сіндрому раптоўнай дзіцячай смерці|ru|Синдром внезапной детской смерти}}, {{нп3|лімфома|лімфомы|ru|Лимфома}}, {{нп3|Язвавы каліт|язвавага каліту|ru|Язвенный колит}}, а таксама эфект магчымага павышэння ўзроўню пазнавальнага развіцця<ref name="Gartner_2005"/>. Праз жаночае малако, дзіця атрымлівае прыкладна 0,25-0,5 г сакраторных {{нп3|Імунаглабулін A|IgA антыцелаў|en|Immunoglobulin A}} у суткі<ref>{{cite journal |author=Hanson LA, Söderström T |title=Human milk: Defense against infection |journal=Prog. Clin. Biol. Res. |volume=61 |pages=147–59 |year=1981 |pmid=6798576}}</ref><ref name=CDC>{{cite journal |author=Van de Perre P |title=Transfer of antibody via mother's milk |journal=Vaccine |volume=21 |issue=24 |pages=3374–6 |date=July 2003 |pmid=12850343 |doi=10.1016/S0264-410X(03)00336-0}}</ref>. Гэта адна з найбольш важных асаблівасцей {{нп3|Жаночае малодзіва|малодзіва|ru|Женское молозиво}}<ref name="Immune">{{cite journal |author=Jackson KM, Nazar AM |title=Breastfeeding, the immune response, and long-term health |url=https://archive.org/details/sim_jaoa-the-journal-of-the-american-osteopathic-association_2006-04_106_4/page/203 |journal=J Am Osteopath Assoc |volume=106 |issue=4 |pages=203–7 |date=April 2006 |pmid=16627775}}</ref>. Асноўнай мішэнню для гэтых антыцел, верагодна, становяцца мікраарганізмы ў кішэчніку дзіцяці. Існуе некаторы ўплыў IgA на астатнія часткі цела<ref>{{cite journal | vauthors = Vukavic T | title = Intestinal absorption of IgA in the newborn | journal = Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition | volume = 2 | issue = 2 | pages = 248–251 | date = May 1983 | pmid = 6875749 | doi = 10.1097/00005176-198305000-00006 }}</ref> але сумарны эфект адносна невялікі<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1399-3038.1991.tb00185.x |title=The ontogeny of serum IgA in the newborn |year=1991 |last1=Weaver |first1=L. T. |last2=Wadd |first2=N. |last3=Taylor |first3=C. E |last4=Greenwell |first4=J. |last5=Toms |first5=G. L. |journal=Pediatric Allergy and Immunology |volume=2 |issue=2 |page=72}}</ref>. Акрамя таго, грудное малако змяшчае некалькі анты-[[Інфекцыя|інфекцыйных]] фактараў, такія як {{нп3|жоўцевая солезалежная ліпаза||en|Bile salt-dependent lipase}} (абарона ад [[амёба|амёбнай]] інфекцыі) і {{нп3|лактаферын||ru|Лактоферрин}} (які звязваецца з жалезам і душыць рост {{нп3|Флора кішачніка|кішачных бактэрый|uk|Флора кишечника}})<ref name="pmid10394490">{{cite journal |author=Kunz C, Rodriguez-Palmero M, Koletzko B, Jensen R |title=Nutritional and biochemical properties of human milk, Part I: General aspects, proteins, and carbohydrates |url=https://archive.org/details/sim_clinics-in-perinatology_1999-06_26_2/page/307 |journal=Clin Perinatol |volume=26 |issue=2 |pages=307–33 |date=June 1999 |pmid=10394490}}</ref><ref name="pmid10394491">{{cite journal |author=Rodriguez-Palmero M, Koletzko B, Kunz C, Jensen R |title=Nutritional and biochemical properties of human milk: II. Lipids, micronutrients, and bioactive factors |url=https://archive.org/details/sim_clinics-in-perinatology_1999-06_26_2/page/335 |journal=Clin Perinatol |volume=26 |issue=2 |pages=335–59 |date=June 1999 |pmid=10394491}}</ref>. === Вакцынацыя маці падчас кармлення грудзьмі === У аглядным артыкуле, апублікаваным у часопісе {{нп3|Pediatrics||en|Pediatrics (journal)}}, даныя з 2001 па 2012 г. былі прааналізаваны, каб вылучыць якую-небудзь праблему бяспекі для вакцынацыі маці падчас кармлення грудзьмі. {{нп3|Амерыканская акадэмія педыятрыі||en|American Academy of Pediatrics}} (ААП) прыйшла да высновы, што для жанчын гэта атрыманне амаль усіх вакцын падчас кармлення сваіх дзяцей. У даследаванні таксама ўстаноўлена, што ахоўны імунітэт маці, атрыманы з дапамогай вакцынацыі супраць [[слупняк]]у, [[дыфтэрыя|дыфтэрыі]], [[коклюш]]у і [[грып]]у можа перадавацца дзіцяці, і што грудное гадаванне можа зніжаць узровень запалення пасля імунізацыі дзяцей. Выключэннем з’яўляюцца вакцыны [[натуральная воспа|воспы]] і [[жоўтая ліхаманка|жоўтай ліхаманкі]], якія павялічваюць рызыку немаўлят, у якіх развіваюцца [[вірусы|вірус]] {{bt-bellat||Vaccinia}} і [[энцэфаліт]]. Ва ўсіх астатніх выпадках ААП рэкамендуе жанчынам карміць грудзьмі пасля вакцынацыі<ref name=breastfedvaccine>{{cite news|title=Many Drugs Found Safe for Breast-Feeding Mothers|author=Winslow, Ron|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424127887324906304579035050801549032.html?mod=rss_Health|newspaper=Wall Street Journal|date=26 August 2013|access-date=2 September 2013}}</ref><ref name=breastfeddrug>{{cite journal|last1=Sachs|first1=Hari Cheryl|last2=Committee on Drugs|title=The Transfer of Drugs and Therapeutics Into Human Breast Milk: An Update on Selected Topics|journal=Pediatrics|volume=132|issue=3|pages=e796-e809|year=2013|publisher=The American Academy of Pediatrics|doi=10.1542/peds.2013-1985|pmid=23979084}}</ref>. === Сіндром раптоўнай дзіцячай смерці === Дзеці на штучным кармленні маюць пагаршэнні сну ва ўзросце 2-3 месяцаў. Гэта супадае з пікам такога захворвання, як {{нп3|сіндром раптоўнай дзіцячай смерці||ru|Синдром внезапной детской смерти}}<ref name="pmid14709496">{{cite journal |author=Horne RS, Parslow PM, Ferens D, Watts AM, Adamson TM |title=Comparison of evoked arousability in breast and formula fed infants |journal=Arch. Dis. Child. |volume=89 |issue=1 |pages=22–5 |year=2004 |pmid=14709496 |pmc=1755888}}</ref>. Даследаванне, праведзенае ва [[Вестфальскі ўніверсітэт імя Вільгельма|ўніверсітэце Мюнстэра]] выявіла, што штучнае гадаванне ў два разы павялічвае рызыку сіндрому раптоўнай дзіцячай смерці ў дзяцей ва ўзросце да 1 года<ref name="pmid19254976">{{cite journal |vauthors=Vennemann MM, Bajanowski T, Brinkmann B, etal |title=Does breastfeeding reduce the risk of sudden infant death syndrome? |journal=Pediatrics |volume=123 |issue=3 |pages=e406–10 |date=March 2009 |pmid=19254976 |doi=10.1542/peds.2008-2145}}</ref>. === Дыябет === Дзеці, якія маюць выключна грудное выкормліванне, маюць меншы шанец развіцця {{нп3|Цукровы дыябет 1-га тыпу|дыябету першага тыпу|ru|Сахарный диабет 1-го типа}}, чым тыя, што атрымлівалі грудное малако невялікі прамежак часу і рана былі пераведзеныя на штучныя сумесі з каровінага малака і цвёрды прыкорм<ref name=AHRQ2007/><ref>{{cite journal |author=Perez-Bravo F, Carrasco E, Gutierrez-Lopez MD, Martinez MT, Lopez G, de los Rios MG |title=Genetic predisposition and environmental factors leading to the development of insulin-dependent diabetes mellitus in Chilean children |journal=J. Mol. Med. |volume=74 |issue=2 |pages=105–9 |date=February 1996 |pmid=8820406 |doi=10.1007/BF00196786}}</ref>. Грудное выкормліванне таксама павялічвае ўстойлівасць супраць {{нп3|Цукровы дыябет 2-га тыпу|дыябету другога тыпу|ru|Сахарный диабет 2-го типа}}<ref name=AHRQ2007/><ref name=WHO2007/><ref name="pmid17093156">{{cite journal |author=Owen CG, Martin RM, Whincup PH, Smith GD, Cook DG |title=Does breastfeeding influence risk of type 2 diabetes in later life? A quantitative analysis of published evidence |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_2006-11_84_5/page/1043 |journal=Am. J. Clin. Nutr. |volume=84 |issue=5 |pages=1043–54 |date=November 2006 |pmid=17093156}}</ref><ref name="pmid18071004">{{cite journal |vauthors=Mayer-Davis EJ, Dabelea D, Lamichhane AP, etal |title=Breast-feeding and type 2 diabetes in the youth of three ethnic groups: the SEARCh for diabetes in youth case-control study |url=https://archive.org/details/sim_diabetes-care_2008-03_31_3/page/470 |journal=Diabetes Care |volume=31 |issue=3 |pages=470–5 |date=March 2008 |pmid=18071004 |doi=10.2337/dc07-1321}}</ref>, як мінімум з-за таго, што рэгулюе вагу дзіцяці<ref name="pmid18071004"/>. === Псіхічнае здароўе === Грудное выкормліванне на працягу больш чым 6 месяцаў — гэта незалежны {{нп3|прэдыктар||ru|Предиктор}} лепшага псіхічнага здароўя ў дзяцінстве і падлеткавым узросце ў адпаведнасці з вялікім даследаваннем 2009 года<ref name=oddy/>. Чым больш месяцаў дзеці былі на грудным гадаванні, тым менш шанцаў, што яны будуць пакутаваць ад дэпрэсіі, супрацьпраўных паводзін, пытанняў канцэнтрацыі ўвагі і іншых псіхалагічных праблем<ref name=oddy>{{cite journal |vauthors=Oddy WH, Kendall GE, Li J, etal |title=The long-term effects of breastfeeding on child and adolescent mental health: a pregnancy cohort study followed for 14 years |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-pediatrics_2010-04_156_4/page/568 |journal=J. Pediatr. |volume=156 |issue=4 |pages=568–74 |date=April 2010 |pmid=20004910 |doi=10.1016/j.jpeds.2009.10.020}}</ref>. Грудное выкормліванне таксама паляпшае {{нп3|кагнітыўнае развіццё||en|Cognitive development}} па шэрагу іншых даследаванняў. Дабратворны ўплыў, верагодна, у значнай меры ўзнікае ад унікальнага складу жаночага малака, які, у параўнанні з малочнымі сумесямі, як было паказана, прыводзіць да паляпшэння рухальных навыкаў і кагнітыўнага развіцця ў неданошаных немаўлят<ref name=bier>{{cite journal |author=Bier JA, Oliver T, Ferguson AE, Vohr BR |title=Human milk improves cognitive and motor development of premature infants during infancy |journal=J Hum Lact |volume=18 |issue=4 |pages=361–7 |date=November 2002 |pmid=12449052 |doi=10.1177/089033402237909}}</ref>. === Атлусценне ў дзяцей === Грудное гадаванне спрыяе зніжэнню рызыкі экстрэмальнага [[атлусценне|атлусцення]] ў дзяцей<ref>{{cite journal |author=Armstrong J, Reilly JJ |title=Breastfeeding and lowering the risk of childhood obesity |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_2002-06-08_359_9322/page/n57 |journal=Lancet |volume=359 |issue=9322 |pages=2003–4 |year=2002 |pmid=12076560 |doi=10.1016/S0140-6736(02)08837-2}}</ref>. Ахоўны эфект груднога гадавання з атлусценнем паказваецца паслядоўным, хоць і невялікім, у многіх даследаваннях, і, здаецца, павялічваецца з працягласцю груднога гадавання<ref name=AHRQ2007/><ref name=WHO2007/><ref>{{cite journal |author=Arenz S, Rückerl R, Koletzko B, von Kries R |title=Breast-feeding and childhood obesity--a systematic review |journal=Int. J. Obes. Relat. Metab. Disord. |volume=28 |issue=10 |pages=1247–56 |year=2004 |pmid=15314625 |doi=10.1038/sj.ijo.0802758}}</ref>. Даследаванне таксама паказала, што немаўляты, якія знаходзіліся на штучным гадаванні ў раннім дзяцінстве, часцей дапіваюць бутэльку або кубак у канцы маленства чым тыя, што знаходзіліся на грудным гадаванні. «Штучнае гадаванне, незалежна ад тыпу малака, адрозніваецца ад кармлення каля грудзей у яго ўплыве на самарэгуляцыю спажывання малака ў немаўлят.» Паводле вынікаў даследавання, гэта можа быць звязана з адным з трох магчымых фактараў, у тым ліку, што падчас кармлення з бутэлечкі, бацькі могуць заахвочваць дзіця дапіваць бутэльку да канца, тады як падчас кармлення грудзьмі, у немаўляці натуральна развіваецца самарэгуляванне спажывання малака<ref>{{cite journal |author=Li R, Fein SB, Grummer-Strawn LM |title=Do infants fed from bottles lack self-regulation of milk intake compared with directly breastfed infants? |journal=Pediatrics |volume=125 |issue=6 |pages=e1386–93 |date=June 2010 |pmid=20457676 |doi=10.1542/peds.2009-2549}}</ref>. Даследаванне, праведзенае ў «Today’s Pediatrics» звязвае ранейшае ўвядзенне цвёрдай ежы ў якасці прыкорму для дзяцей на штучным гадаванні з тым, што да 3-гадовага ўзросту гэтыя дзеці будуць цярпець ад атлусцення. Так не бывае, калі прыкорм дзецям даецца на фоне груднога выкормлівання<ref>{{cite news | url=http://yourlife.usatoday.com/fitness-food/diet-nutrition/story/2011/02/Child-obesity-linked-to-formula-early-start-on-solids/43348260/1?csp=34news&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+usatoday-NewsTopStories+%28News+-+Top+Stories%29 | work=USA Today | title=Most Popular E-mail Newsletter | access-date=9 лютага 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120320003641/http://yourlife.usatoday.com/fitness-food/diet-nutrition/story/2011/02/Child-obesity-linked-to-formula-early-start-on-solids/43348260/1?csp=34news&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed:+usatoday-NewsTopStories+(News+-+Top+Stories) | archive-date=20 сакавіка 2012 | url-status=dead }}</ref>. === Алергічныя захворванні (атапія) === У дзяцей, якія падвяргаюцца рызыцы для развіцця алергічных захворванняў (вызначаецца як па меншай меры адзін з бацькоў ці братоў і сясцёр, які мае {{нп3|атапія|атапію|en|Atopy}}), алергічныя сімптомы можна прадухіліць ці адтэрмінаваць шляхам выключна груднога гадавання на працягу чатырох месяцаў, хоць гэтыя перавагі не могуць прысутнічаць пасля чатырохмесячнага ўзросту<ref name="pmid18166574">{{cite journal |author=Greer FR, Sicherer SH, Burks AW |title=Effects of early nutritional interventions on the development of atopic disease in infants and children: the role of maternal dietary restriction, breastfeeding, timing of introduction of complementary foods, and hydrolyzed formulas |journal=Pediatrics |volume=121 |issue=1 |pages=183–91 |date=January 2008 |pmid=18166574 |doi=10.1542/peds.2007-3022}}</ref>. Тым не менш, ключавым фактарам можа быць узрост, у якім уводзіцца негрудное малако, а не працягласць груднога гадавання<ref name="pmid10496824">{{cite journal |vauthors=Oddy WH, Holt PG, Sly PD, etal |title=Association between breast feeding and asthma in 6 year old children: findings of a prospective birth cohort study |journal=BMJ |volume=319 |issue=7213 |pages=815–9 |date=September 1999 |pmid=10496824 |pmc=314207 |doi=10.1136/bmj.319.7213.815}}</ref>. {{нп3|Атапічны дэрматыт||ru|Атопический дерматит}}, найбольш распаўсюджаная форма [[экзэма|экзэмы]], можна знізіць за кошт выключна груднога гадавання пасля 12 тыдняў у людзей з сямейнай гісторыяй атапіі, але падчас кармлення грудзьмі звыш 12 тыдняў, калі ў рацыён уводзяць іншыя прадукты, колькасць выпадкаў экзэмы павялічваецца незалежна ад сямейнага анамнезу<ref name="pmid6734490">{{cite journal |author=Pratt HF |title=Breastfeeding and eczema |journal=Early Hum. Dev. |volume=9 |issue=3 |pages=283–90 |date=April 1984 |pmid=6734490 |doi=10.1016/0378-3782(84)90039-2}}</ref>. === Некратычны энтэракаліт у неданошаных дзяцей === {{нп3|Некратычны энтэракаліт||en|Necrotizing enterocolitis}} (НЭК) з’яўляецца вострым запаленчым захворваннем у кішачніку немаўлят. Вынікам могуць стаць [[некроз]] або смерць кішачнай тканкі. Гэта ў асноўным сустракаецца пры [[Неданошанае дзіця|заўчасных родах]]. У адным даследаванні 926 неданошаных дзяцей, НЭК развіўся ў 51 немаўляці (5,5 %). Смяротнасць пры некратычным энтэракаліце склала 26 %. Было ўстаноўлена што НЭК у 6-10 разоў часцей сустракаецца ў дзяцей, якіх кармілі выключна штучна, і ў 3 разы часцей сустракаецца ў дзяцей, якіх кармілі сумессю груднога малака і штучных сумесей, у параўнанні з выключна грудным гадаваннем. У немаўлят, народжаных пасля 30 тыдняў, НЭК у 20 разоў часцей сустракаецца ў дзяцей, выкармленых выключна штучна<ref name="pmid1979363"/>. У 2007 г. мета-аналіз чатырох выпадкова кантраляваных даследаванняў знайшоў «невялікую статыстычна значную сувязь» паміж грудным кармленнем і зніжэннем рызыкі НЭК<ref name=AHRQ2007/>. === Іншыя доўгатэрміновыя эфекты для здароўя === Хоць ні адно даследаванне не паказала, што грудное гадаванне забяспечвае абарону ад алергіі, іншае даследаванне паказала дадатную карэляцыю паміж грудным кармленнем і больш нізкай рызыкай астмы. Гэта даследаванне таксама паказала, што грудное выкормліванне таксама абараняе ад алергіі, і рэспіраторных і кішачных інфекцый<ref name="pmid17855282">{{cite journal |vauthors=Kramer MS, Matush L, Vanilovich I, etal |title=Effect of prolonged and exclusive breast feeding on risk of allergy and asthma: cluster randomised trial |journal=BMJ |volume=335 |issue=7624 |page=815 |year=2007 |pmid=17855282 |doi=10.1136/bmj.39304.464016.AE |pmc=2034727}}</ref><ref name=Mead>{{cite journal |author=Mead MN |title=Contaminants in human milk: weighing the risks against the benefits of breastfeeding |journal=Environ Health Perspect |volume=116 |issue=10 |pages=A426–34 |year=2008 |pmid=18941560 |url=http://www.ehponline.org/members/2008/116-10/focus.html |pmc=2569122 |doi=10.1289/ehp.116-a426 |access-date=15 лютага 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081106182431/http://www.ehponline.org/members/2008/116-10/focus.html |archive-date=6 лістапада 2008 |url-status=dead }}</ref>. Агляд сувязі паміж грудным кармленнем і [[цэліякія]]й дае высновы, што грудное гадаванне пры ўвядзенні [[глютэн]]у ў рацыён зніжае рызыку гэтага захворвання. Даследаванне было не ў стане вызначыць, ці грудное гадаванне толькі адтэрміноўвала сімптомы, ці забяспечвала пажыццёвую абарону<ref name="pmid16287899">{{cite journal |author=Akobeng AK, Ramanan AV, Buchan I, Heller RF |title=Effect of breast feeding on risk of coeliac disease: a systematic review and meta-analysis of observational studies |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-disease-in-childhood_2006-01_91_1/page/39 |journal=Arch. Dis. Child. |volume=91 |issue=1 |pages=39–43 |year=2006 |pmid=16287899 |doi=10.1136/adc.2005.082016 |pmc=2083075}}</ref>. Паводле даследавання, праведзенага ва {{нп3|Універсітэт Вісконсіна|ўніверсітэце штата Вісконсін|ru|University of Wisconsin System}}, жанчыны, якіх кармілі грудзьмі ў маленстве маглі мець больш нізкую рызыку развіцця рака малочнай залозы, чым тыя, хто не былі на грудным гадаванні<ref>{{cite journal |date=May 2008 |title=Effects of birth order and maternal age on breast cancer risk: modification by whether women had been breast-fed |journal= Epidemiology|volume=19 |issue=3 |pages=417–23 |pmid=18379425|doi=10.1097/EDE.0b013e31816a1cff |vauthors=Nichols HB, Trentham-Dietz A, Sprague BL, etal |pmc=2782562}}</ref>. Грудное гадаванне можа паменшыць рызыку {{нп3|Сардэчна-сасудзістыя захворванні|сардэчна-сасудзістых захворванняў|en|Cardiovascular disease}} у далейшым жыцці, бо ў дарослых жанчын, якія былі на грудным гадаванні ў дзяцінстве, паказаны больш нізкія ўзроўні [[халестэрын]]у і {{нп3|C-рэактыўны бялок|C-рэактыўнага бялку|ru|C-реактивный белок}}<ref name=WHO2007/><ref>{{cite journal |author=Williams MJ, Williams SM, Poulton R |title=Breast feeding is related to C reactive protein concentration in adult women |journal=J Epidemiol Community Health |volume=60 |issue=2 |pages=146–8 |date=February 2006 |pmid=16415265 |pmc=2566145 |doi=10.1136/jech.2005.039222}}</ref>. Аднак у даследаванні 2001 года была выказана здагадка, што дарослыя, якія былі на грудным гадаванні ў дзяцінстве, мелі больш нізкую расцяжнасць артэрыяльнай сценкі, чым дарослыя, якія не былі на грудным гадаванні<ref>{{cite journal |author=Leeson CP, Kattenhorn M, Deanfield JE, Lucas A |title=Duration of breast feeding and arterial distensibility in early adult life: population based study |journal=BMJ |volume=322 |issue=7287 |pages=643–7 |date=March 2001 |pmid=11250848 |pmc=26543 |doi=10.1136/bmj.322.7287.643}}</ref>, у 2007 г. агляд для СААЗ зрабіў высновы, што грудное гадаванне немаўлят «робіць ніжэй паказчык сярэдняга артэрыяльнага ціску» ў далейшым жыцці<ref name=WHO2007/>. Агляд 2007 года для {{нп3|Агенцтва па даследваннях аховы здароўя і якасці||en|Agency for Healthcare Research and Quality}} выявіў, што «існуе сувязь паміж гісторыяй груднога гадавання ў маленстве і невялікага паніжэння артэрыяльнага ціску ў дарослых, але клінічнае значэнне гэтай высновы незразумелае»<ref name=AHRQ2007/>. Даследаванне 2006 года паказала, што грудныя дзеці здольныя лепш спраўляцца са стрэсам у далейшым жыцці<ref>{{cite journal |author=Montgomery SM, Ehlin A, Sacker A |title=Breast feeding and resilience against psychosocial stress |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-disease-in-childhood_2006-12_91_12/page/990 |journal=Arch. Dis. Child. |volume=91 |issue=12 |pages=990–4 |date=December 2006 |pmid=16887859 |pmc=2082977 |doi=10.1136/adc.2006.096826}}</ref>. У артыкуле, абраным [[ЮНІСЕФ]], як «Артыкул месяца па грудному гадаванню», было адзначана, што грудныя дзеці маюць больш шанцаў добрага здароўя зубоў, чым немаўляты на штучным гадаванні, з-за наступстваў груднога гадавання на развіццё ротавай поласці і дыхальных шляхоў. Лічыцца, што з меншай колькасцю парушэнняў прыкусу, грудныя дзеці могуць мець паніжаную неабходнасць артадантычнага ўмяшання. У дакладзе таксама адзначана, што дзеці з правільна развітай, добра акругленай, «U-падобнай» зубной дугой, якая часцей сустракаецца ў грудных дзяцей, могуць мець менш праблем з [[храп]]ам і [[апноэ]] ў сталым узросце<ref>{{Cite web |url=http://www.brianpalmerdds.com/bfeed_oralcavity.htm |title=Breastfeeding & the Oral Cavity |access-date=15 лютага 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316024901/http://www.brianpalmerdds.com/bfeed_oralcavity.htm |archive-date=16 сакавіка 2013 |url-status=dead }}</ref>. === Сувязь з інтэлектам === Даследаванні паказалі, што грудное гадаванне ў немаўлят звязана з вышэйшым узроўнем [[інтэлект]]у ў далейшым жыцці. Магчымая сувязь паміж грудным кармленнем і інтэлектам не ясная. У аглядзе 2007 года для {{нп3|Агенцтва па даследваннях аховы здароўя і якасці||en|Agency for Healthcare Research and Quality}} адзначаецца, што не знойдзена «ніякай сувязі паміж грудным кармленнем у даношаных дзяцей і кагнітыўнымі функцыямі»<ref name=AHRQ2007/>, а ў 2006 г., {{нп3|праспектыўнае кагортнае даследаванне||ru|Prospective cohort study}}, аналіз пар родных братоў і сясцёр і {{нп3|мета-аналіз||ru|Мета-анализ}} дапамаглі прыйсці да высновы, што «Грудное гадаванне мае малы ўплыў ці ўвогуле не ўплывае на інтэлект у дзяцей»<ref name="pmid17020911">{{cite journal |author=Der G, Batty GD, Deary IJ|title=Effect of breast feeding on intelligence in children: prospective study, sibling pairs analysis, and meta-analysis|journal=BMJ |volume=333 |issue=7575|page=945 |year=2006 |pmid=17020911|doi=10.1136/bmj.38978.699583.55 |pmc=1633819}}</ref>. Даследчыкі выявілі, што «вялікая частка назіранай сувязі паміж грудным гадаваннем і кагнітыўным развіццём з’яўляецца вынікам умяшання {{нп3|Няўлічаны фактар|няўлічанага фактара|en|Confounding}} матчынага [[інтэлект]]у»<ref name="pmid17020911"/>. Аднак агляд 2007 года для [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|СААЗ]] «мяркуе, што грудное гадаванне звязана з павелічэннем пазнавальнага развіцця ў дзяцінстве». У аглядзе таксама гаворыцца, што «пытанне заключана ў тым, ці звязваць такі эфект з уласцівасцямі самога груднога малака, ці з больш цеснай сувяззю паміж маці і немаўлём, якая спрыяе інтэлектуальнаму развіццю»<ref name=WHO2007/>. Даследаванне 2005 года з выкарыстаннем даных пра 2 734 роднасныя пары ў межах {{нп3|Нацыянальнае падоўжанае даследаванне здароўя падлеткаў|Нацыянальнага падоўжанага даследавання здароўя падлеткаў|ru|National Longitudinal Study of Adolescent Health}} забяспечыла пераканаўчыя доказы прычыннай сувязі паміж грудным кармленнем і інтэлектам<ref name="pmid16336548">{{cite journal |author=Evenhouse E, Reilly S|title=Improved estimates of the benefits of breastfeeding using sibling comparisons to reduce selection bias |url=https://archive.org/details/sim_health-services-research_2005-12_40_6/page/1781|journal=Health Serv Res |volume=40 |issue=6 Pt 1 |pages=1781–802 |year=2005 |pmid=16336548|doi = 10.1111/j.1475-6773.2005.00453.x |pmc=1361236}}</ref>. У іншым даследаванні, азначаным як «найбуйнейшае рандамізаванае даследаванне, што калі-небудзь праводзіліся ў галіне лактацыі чалавека», і якое праводзілася паміж 1996 і 1997 г. у радзільных дамах і [[паліклініка]]х [[Беларусь|Беларусі]], вывучалася выпадковае атрыманне або не атрыманне груднога кармлення, якое праводзілася на ўзор {{нп3|Бальніца, добразычлівая да дзіцяці|бальніц, добразычлівых да дзіцяці|ru|Baby Friendly Hospital Initiative}}<ref name="pmid18458209">{{cite journal |vauthors=Kramer MS, Aboud F, Mironova E, etal |title=Breastfeeding and child cognitive development: new evidence from a large randomized trial |journal=Arch Gen Psychiatry |volume=65 |issue=5 |pages=578–84 |year=2008 |pmid=18458209 |url=http://archpsyc.ama-assn.org/cgi/content/full/65/5/578 |doi=10.1001/archpsyc.65.5.578}}</ref>. З 13 889 дзяцей, народжаных у пэўных бальніцах і паліклініках у 2002—2005 гг., у тых, хто быў народжаны ў медыцынскіх установах, якія падтрымлівалі ініцыятыву заахвочвання груднога гадавання, [[Каэфіцыент інтэлекту|IQ]] быў на 2.9-7.5 пункты вышэй (што з’яўляецца значным павышэннем)<ref name="pmid18458209"/>. Паколькі (сярод іншых чыннікаў) рандамізаванае даследаванне павінна кантраляваць уплыў мацярынскага IQ, аўтары прыйшлі да высновы ў артыкуле 2008 года, што даныя «даюць пераканаўчыя доказы, што доўгае і выключна грудное гадаванне паляпшае дзіцячае кагнітыўнае развіццё»<ref name="pmid18458209"/>. Далейшыя даследаванні ў 2013 г. падтрымалі гэтую тэорыю<ref>{{cite news |author=Taylor, Justin Q. |title=The First 1,000 Days Define the Rest of Our Lives: New Infant Nutrition Research |url=http://publichealthreport.wordpress.com/2013/06/10/the-first-1000-days-define-the-rest-of-our-lives-new-infant-nutrition-research/ |newspaper=Public Health Report |date=10 June 2013 |access-date=19 June 2013}}</ref>. Адно з даследаванняў 2013 года [[тамаграфія]]й паказала, што дзеці на грудным гадаванні адчуваюць 15-34 % узмацненне развіцця белага рэчыва мозга<ref>{{cite journal |vauthors=Deoni SC, Dean DC, Piryatinsky I, etal |title=Breastfeeding and early white matter development: A cross-sectional study |journal=Neuroimage |volume=82C |pages=77–86 |date=May 2013 |pmid=23721722 |doi=10.1016/j.neuroimage.2013.05.090|pmc=3777218}}</ref>. ==== Генетычныя даследаванні ==== У 2007 г. А. Каспі і іншыя апублікавалі даследаванне «Мадэрацыя ўздзеяння груднога гадавання на IQ па генетычнай зменлівасці ў метабалізме тлустых кіслот». Аўтары адзначаюць, што ў цяперашні час існуе пагадненне ў навуковай супольнасці, што і генетычныя, і экалагічныя фактары даюць некаторы эфект сукупна, а не паасобку. Гэты факт натхніў іх паспрабаваць знайсці ген, які патлумачыў бы добра вядомую з’яву таго, што дзеці на грудным гадаванні маюць больш высокі IQ. У сваім даследаванні яны выявілі, што немаўляты з пэўнай версіяй гена {{нп3|FADS2||en|FADS2}} прадэманстравалі IQ у сярэднім на 7 пунктаў вышэй, калі былі на грудным гадаванні, у параўнанні з немаўлятамі з менш распаўсюджанай версіяй гена, якія не паказалі ніякіх паляпшэнняў пры грудным гадаванні<ref name="pmid17984066">{{cite journal |vauthors=Caspi A, Williams B, Kim-Cohen J, etal |title=Moderation of breastfeeding effects on the IQ by genetic variation in fatty acid metabolism |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2007-11-20_104_47/page/18860 |journal={{нп3|Proceedings of the National Academy of Sciences|Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|ru|Proceedings of the National Academy of Sciences}} |volume=104 |issue=47 |pages=18860–5 |year=2007 |pmid=17984066 |doi=10.1073/pnas.0704292104 |pmc=2141867}}</ref>. FADS2 уплывае на метабалізм поліненасычаных [[тлушчы|тлустых кіслот]], выяўленых у грудным малацэ, напрыклад, {{нп3|Доказагексаенавая кіслата|доказагексаенавай кіслаты|ru|Докозагексаеновая кислота}} і [[Арахідонавая кіслата|арахідонавай]] кіслот, якія, звязаныя з раннім развіццём мозга<ref name="pmid17984066"/>. Па словах даследчыкаў «іх вынікі пацвярджаюць ідэю, што пажыўная каштоўнасць груднога малака дае адрозненні, якія бачныя ў чалавечым IQ, але гэта не простая ўсё-ці-нічога сувязь, бо яна залежыць у некаторай ступені ад генетычнай структуры кожнага немаўляці»<ref>{{cite news |author=Paddock C|title=IQ boost from breastfeeding linked to common gene |url=http://www.medicalnewstoday.com/articles/87775.php |newspaper=Medical News Today |date=6 November 2007 |access-date=20 September 2009}}</ref> і, «далейшае расследаванне, якое паўторыць і растлумачыць гэтае спецыфічнае ўзаемадзеянне генатыпу і асяроддзя, з’яўляецца апраўданым»<ref name="pmid17984066"/>. Тым не менш, спроба паўтарыць гэта даследаванне ў 5934 васьмігадовымі дзяцьмі не атрымалася<ref name="pmid20644632">{{cite journal | author = Steer CD, Davey Smith G, Emmett PM, Hibbeln JR, Golding J | title = FADS2 polymorphisms modify the effect of breastfeeding on child IQ | journal = PLoS ONE | volume = 5 | issue = 7 | pages = e11570 | year = 2010 | pmid = 20644632 | pmc = 2903485 | doi = 10.1371/journal.pone.0011570 | editor1-last = Penha-Goncalves | editor1-first = Carlos }}</ref><ref>http://www.bio.davidson.edu/COurses/genomics/2008/Lau/IQgene.html</ref>. == Значэнне груднога выкормлівання для жанчын == [[File:Zanzibar 31.JPG|thumb|250px|[[Занзібар]]ская жанчына корміць дзіця]] Грудное гадаванне з’яўляецца эканамічна эфектыўным спосабам кармлення дзіцяці, які забяспечвае харчаванне для дзіцяці па маленькай цане для маці. Частае і выключна грудное гадаванне, як правіла, затрымлівае вяртанне фертыльнасці праз {{нп3|Метад лактацыйнай аменарэі|лактацыйную аменарэю|ru|Метод лактационной аменореи}}, хоць грудное кармленне з’яўляецца недасканалым сродкам [[кантрацэпцыя|кантролю над нараджальнасцю]]. Падчас груднога кармлення дабратворныя [[гармоны]] вырабляюцца ў арганізме маці<ref name=CDC /> і мацярынскі інстынкт становіцца мацней<ref name=HHS />. Грудное гадаванне магчыма на працягу ўсёй [[цяжарнасць|цяжарнасці]], але ў цэлым вытворчасць малака будзе зніжана ў нейкі момант<ref>{{cite journal | author = Feldman S | title = Nursing Through Pregnancy | journal = New Beginnings | volume = 17 | issue = 4 | pages = 116–118, 145 | publisher = La Leche League International | date = July–August 2000 | url = http://www.lalecheleague.org/NB/NBJulAug00p116.html | access-date = 2007-03-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070326092516/http://www.lalecheleague.org/nb/nbjulaug00p116.html | archive-date = 26 сакавіка 2007 | url-status = dead }}</ref>. Дзеці, якіх не кормяць грудзьмі маюць амаль у шэсць разоў больш шанцаў памерці ва ўзросце аднаго месяца, чым дзеці, якія атрымліваюць прынамсі, некаторую колькасць груднога малака<ref>WHO «strategic directions for improving the health and development of children and adolescents», WHO/FCH/CAH/02.21, Geneva: Department of Child and Adolescent Health and Development, World Health Organization.</ref>. === Матчына замілаванасць === [[Файл:Josef Danhauser - Mutterliebe (Die Gattin des Künstlers mit Kind) - 280 - Österreichische Galerie Belvedere.jpg|250px|міні|left|[[Ёзэф Данхаўзер]]. «Любоў маці»]] Паводле некаторых аўтараў, існуе ўсё больш доказаў, якія дазваляюць выказаць здагадку, што {{нп3|кантакт скура-да-скуры||en|Kangaroo care}} (у англамоўнай літаратуры часам завецца {{lang-en|Kangaroo care}} — метад Кенгуру) маці і дзіцяці стымулюе харчовыя паводзіны дзіцяці ў кірунку груднога выкормлівання<ref>{{cite journal|last=Cornall|first=D |title=A review of the breastfeeding literature relevant to osteopathic practice|journal=International Journal of Osteopathic Medicine |volume=14 |issue=2 |pages=61–66 |date=June 2011 |doi=10.1016/j.ijosm.2010.12.003}}</ref>. Нованароджаныя, якіх адразу ж змяшчаюць на скуру маці маюць натуральны інстынкт далучыцца да грудзей і пачаць сасанне, як правіла, на працягу адной гадзіны ад моманту нараджэння. Лiчыцца, што непасрэдны кантакт скура-да-скуры забяспечвае форму {{нп3|Імпрытынг|імпрынтынгу|ru|Запечатление}}, што робіць наступнае кармленне значна лягчэйшым. [[Файл:Achiam - ALLAITEMENT N 3 - (G18 04).jpg|250px|міні|«Грудное выкормліванне». {{нп3|Ахіям||fr|Achiam}}. Некаторыя жанчыны адзначаюць, што ў час прыкладвання адчуваюць сябе адным цэлым з дзіцем]] [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя]] паведамляе, што ў дадатак да больш паспяховага груднога гадавання, кантакт скура-да-скуры паміж маці і яе нованароджаным дзіцём адразу пасля родаў таксама зніжае колькасць плачу, паляпшае ўзамадзеянне маці і дзіцяці і трымае дзіця ў цяпле. Паводле даследаванняў, каціруемых [[ЮНІСЕФ]], немаўляты, як назіралі, натуральным чынам становяцца ўдзельнікамі ўнікальнага працэсу, які прыводзіць да першага кармлення грудзьмі. Першапачаткова пасля нараджэння дзеці плачуць і робяць свае першыя ўдыхі. Неўзабаве пасля гэтага, яны расслабляюцца і пачынаюць рабіць невялікія рухі рук, плячэй і галавы. Дзіця падпаўзае да грудзей і пачынае сасанне. Пасля кармлення нармальна для дзіцяці заставацца прыкладзеным да грудзей, каб адпачыць. У гэты момант часта ствараецца ўражанне, што дзіця ўжо не галоднае, аднак гэта не так. Падобныя паводзіны звычайныя і натуральныя для дзяцей пасля знаходжання крыніцы ежы. Пры ўмове, што не робіцца перапынкаў у кантакце з маці, праз некаторы час дзіця працягвае кармленне. Калі ж дзіця на некаторы час бяруць ад маці для таго, каб узважыць, зрабіць медыцынскія маніпуляцыі і г.д., то падобнае можа прывесці да праблем з грудным выкормліваніем у будучыні<ref name=autogenerated1>[http://www.unicef.org.uk/BabyFriendly/Resources/Guidance-for-Health-Professionals/Learning-about-breastfeeding/Skin-to-skin-contact/ The Baby Friendly Initiative | Resources | Skin-to-skin contact] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130506073942/http://www.unicef.org.uk/BabyFriendly/Resources/Guidance-for-Health-Professionals/Learning-about-breastfeeding/Skin-to-skin-contact/ |date=6 мая 2013 }} {{ref-en}}</ref>. Гармоны, якія вызваляюцца падчас груднога выкормлівання, дапамагаюць умацаваць {{нп3|Матчына прыхільнасць|матчыну замілаванасць дзіцём|en|Maternal bond}}<ref name=HHS />. Навучанне бацькоў спосабам рашэння звычайных цяжкасцей павышае паказчыкі груднога кармлення<ref name="Piscane">{{cite journal |author=Pisacane A, Continisio GI, Aldinucci M, D'Amora S, Continisio P |title=A controlled trial of the father's role in breastfeeding promotion |journal=Pediatrics |volume=116 |issue=4 |pages=e494–8 |date=October 2005 |pmid=16199676 |doi=10.1542/peds.2005-0479}}</ref>. Падтрымка маці падчас кармлення грудзьмі можа дапамагчы ў {{нп3|Чалавечая прыхільнасць|сямейных сувязах|en|Human bonding}} і дапамагчы пабудаваць сувязь {{нп3|Бацькава прыхільнасць|паміж бацькам і дзіцем|ru|Paternal bond}}<ref name="isbn0897898338 ">{{cite book |author=van Willigen J |title=Applied anthropology: an introduction |publisher=Bergin & Garvey |location=Westport, CT |year=2002 |isbn=0-89789-833-8}}</ref>. Калі маці прыходзіцца адысці ад немаўляці на некаторы час, той, хто даглядае дзіця, можа накарміць яго сцэжаным грудным малаком. === Гарманальны фон === Гармоны, якія вылучаюцца пры грудным кармленні [[аксітацын]] і {{нп3|пралактын||ru|пролактин}}, расслабляюць маці і прымушаюць яе адчуваць сябе больш здольнай для выхавання свайго дзіцяці<ref name=Dettwyler_1995>{{cite book | author=Stuart-Macadam P, {{нп3|Кэці Дэтвайлер|Dettwyler K|ru|Kathy Dettwyler}} | title = Breastfeeding: biocultural perspectives | page = 131 | publisher = Aldine de Gruyter | year = 1995 | isbn = 978-0-202-01192-9 }}</ref>. Такі гарманальны фон дапамагае лепш спаць, у адваротным выпадку ў жанчынай могуць узнікнуць цяжкасці са сном. Грудное гадаванне неўзабаве пасля родаў павялічвае ўзровень аксітацыну ў маці, што стымулюе больш хуткае скарачэнне маткі і памяншэнне крывацёку. Пітацын, сінтэтычны гармон, які выкарыстоўваецца для стымулявання штучнага скарачэння маткі падчас і пасля родаў, структурна створаны на ўзор аксітацыну. Сінтацынон, іншы сінтэтычны аналаг аксітацыну, звычайна выкарыстоўваецца ў [[Аўстралія|Аўстраліі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] замест пітацыну<ref name=Chua>{{cite journal |doi=10.1111/j.1471-0528.1994.tb11950.x |author=Chua S, Arulkumaran S, Lim I, Selamat N, Ratnam S |title=Influence of breastfeeding and nipple stimulation on postpartum uterine activity |url=https://archive.org/details/sim_bjog_1994-09_101_9/page/804 |journal=Br J Obstet Gynaecol |volume=101 |issue=9 |pages=804–5 |year=1994 |pmid=7947531}}</ref>. === Страта вагі === Паколькі тлушчы, назапашаныя падчас цяжарнасці, выкарыстоўвацца для вытворчасці малака, працягванне груднога гадавання па меншай меры да 6 месяцаў можа дапамагчы маці пахудзець<ref>{{cite web|url=http://www.foxnews.com/health/2012/08/03/benefits-breastfeeding/|title=Benefits of breastfeeding|access-date=Sep 27, 2012|last=Zuckerbrot|first=Tanya|publisher=http://www.foxnews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140110002205/http://www.foxnews.com/health/2012/08/03/benefits-breastfeeding/|archive-date=10 студзеня 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dietingdirection.com/can-breastfeeding-help-you-lose-weight/|title=Can Breastfeeding Help You Lose Weight|access-date=September 27, 2012|publisher=Health News|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224094539/http://www.dietingdirection.com/can-breastfeeding-help-you-lose-weight/|archive-date=24 снежня 2013|url-status=dead}}</ref><ref name=Dewey>{{cite journal |author=Dewey K, Heinig M, Nommsen L |title=Maternal weight-loss patterns during prolonged lactation |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_1993-08_58_2/page/162 |journal=Am J Clin Nutr |volume=58 |issue=2 |pages=162–6 |year=1993 |pmid = 8338042}}</ref>. Тым не менш, страта вагі моцна вар’іруе сярод жанчын, якія кормяць дзіця грудным малаком; маніторынг дыет і павелічэнне колькасці і інтэнсіўнасці фізічных практыкаванняў з’яўляюцца больш надзейнымі спосабамі пахудання<ref name=Lovelady>{{cite journal |author=Lovelady C, Garner K, Moreno K, Williams J |title=The effect of weight loss in overweight, lactating women on the growth of their infants |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2000-02-17_342_7/page/n49 |journal=N Engl J Med |volume=342 |issue=7 |pages=449–53 |year=2000 |pmid=10675424 | doi = 10.1056/NEJM200002173420701}}</ref>. Агляд 2007 года для {{нп3|Агенства па даследваннях аховы здароўя і якасці||en|Agency for Healthcare Research and Quality}} даводзіць, што «Уплыў груднога гадавання на вяртанне маці ў дацяжарную вагу быў нязначны, а ўплыў груднога гадавання на пасляродавую страту вагі быў незразумелым»<ref name=AHRQ2007/>. ==== Змены, звязаныя з гестацыяй ==== Драматычныя змены адбываюцца ў абмене рэчываў і складзе цела цяжарнай жанчыны, калі яна выконвае патрабаванні, якія прадугледжваюць патрэбнасці ў харчаванні плода, што расце ў ёй, і метабалізму на дваіх. Напярэдадні лактацыі, у маці назапашваецца некаторая колькасць [[Тлушчавая тканка|вісцаральнага тлушчу]], але большасць яго захоўваецца ў выглядзе падскурнага тлушчу ў сцёгнах, руках, ягадзіцах, і грудзях<ref name=Villamor>{{cite journal |author=Villamor E, Cnattingius S |title=Interpregnancy weight change and risk of adverse pregnancy outcomes: a population-based study |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_september-30-october-6-2006_368_9542/page/1164 |journal=Lancet |volume=368 |pages=1164–1170 |year=2006 |doi=10.1016/S0140-6736(06)69473-7 |issue=9542 |pmid=17011943}}</ref>. Гэты зрух ва ўтрыманні тлушчу прыводзіць да павелічэння вытворчасці [[інсулін]]у, {{нп3|інсулінарэзістэнтнасць|інсулінарэзістэнтнасці|ru|Инсулинорезистентность}}, і ўзроўня ліпідаў, якія цыркулююць у арганізме маці. Даследаванні паказалі, што гестацыйнае павелічэнне вагі можа спрыяць ускладненням падчас родаў, і гэта з’яўляецца самым надзейным фактарам у прагназаванні ўтрымання вагі пасля родаў<ref>Cedergren M. Effects of gestational weight gain and body mass index on obstetric outcome in Sweden. Int J Gynaecol Obstet 2006;93:269 −74.</ref>. У цэлым, чым большая вага, якую жанчына набірае падчас цяжарнасці, тым больш вагі яны захоўваюць пасля родаў. Меры, накіраваныя на стрымліванне набору вагі ў час цяжарнасці ў Злучаных Штатах і іншых краінах мелі неадназначныя вынікі ў зніжэнні прагнозу пасляродавай вагі<ref>{{cite journal | author = Polley BA, Wing RR, Sims CJ | year = 2002 | title = Randomized controlled trial to prevent excessive weight gain in pregnant women | url = https://archive.org/details/sim_international-journal-of-obesity_2002-11_26_11/page/1494 | journal = Int J Obes Relat Metab Disord | volume = 26 | issue = 11| pages = 1494–502 | doi = 10.1038/sj.ijo.0802130 | pmid = 12439652 }}</ref>. Нядаўняе прызнанне ўплыву прагназуемага набору пасляродавай вагі прынесла ўсплёск ў галіне аналізу даных. На самай справе, доля ЗША жанчын, якія набіраюць вагу празмерна падчас цяжарнасці расце. У 2005 г. 20,6 % атрымалі 18,2 кг, верхнюю мяжу, рэкамендаваны Інстытутам Медыцыны<ref>{{cite journal |vauthors=Martin JA, Hamilton BE, Sutton PD, etal | year = 2007 | title = Births: final data for 2005 | journal = National Vital Statistics Reports | volume = 56 | pages = 1–104 }}</ref>. Рэкамендаванае павелічэнне вагі падчас цяжарнасці вар’іруецца ў залежнасці ад мацярынскай дацяжарнай вагі. {{нп3|Інстытут Медыцыны||ru|Institute of Medicine}} ўстанавіў прынцыпы, па якіх жанчынам з недастатковай вагой ([[Індэкс масы цела|ІМЦ]] менш 18,5), прапануецца набраць 13-18 кг, жанчынам з нармальнай вагой (ІМЦ 18,5-24,9) рэкамендуецца набраць 11-16 кг; тым, хто мае залішнюю вагу (ІМЦ 25-29,9) прапанавалі набіраць 7-11 кг, а тым, хто пакутуе атлусценнем I тыпу (ІМЦ 30-34.9) рэкамендуецца набіраць 5-9 кг<ref>Committee to Reexamine IOM Pregnancy Weight Guidelines, Food and Nutrition Board, and Board on Children, Youth and Families. Weight gain during pregnancy: Reexamining the guidelines. Institute of Medicine and National Research Council. http://www.nap.edu. Accessed 30 November 2011.</ref>. Гэтыя рэкамендацыі з’яўляюцца зменнымі і прызначаны для інфармавання [[акушэр]]аў у доглядзе цяжарных жанчын. Экстрэмальныя поспехі ў наборы вісцаральнага тлушчу могуць павысіць у жанчын рызыку сардэчна-сасудзістых і глікемічных расстройстваў у больш познім узросце. ==== Пасляродавыя змены ==== [[Image:Breastfeeding a baby.JPG|thumb|250px|Пасляродавая пяшчота]] Пасля нараджэння тлушчавыя запасы, створаныя падчас цяжарнасці, расшчапляюцца, каб быць засвоенымі праз лактацыю. Некаторыя даследчыкі вывучылі сувязь паміж працягласцю лактацыі і пасляродавай зменай вагі і знайшлі мноства зыходаў. Увогуле, было выяўлена, што доўгае выключна грудное гадаванне звязана з падвышанай стратай вагі, асабліва калі павышэнне вагі пры гестацыі таксама кантралявалася, а пасля родаў жанчына сочыць за якасцю, колькасцю і каларыйнасцю харчавання<ref>Kac G, Benicio MH, Velasquez-Melendez G, Valente JG, Struchiner CJ. Breastfeeding and postpartum weight retention in a cohort of Brazilian women" ''Am J Clin Nutr'' 2004;79:487-493.</ref>. Дыетычнае харчаванне і расход энергіі ўплываюць на тое, колькі масы жанчыны губляюць з [[лактацыя]]й. Калі харчаванне з’яўляецца лёгка даступным, жанчыны кампенсуюць ўзрослыя патрабаванні энергіі за кошт павелічэння спажывання і зніжэння расходу энергіі, а не мабілізацыі тлушчавых запасаў. Мабілізацыя тлушчу, здаецца, павялічваецца пасля першых 3 месяцаў пасля родаў, адлюстроўваючы змены ў гарманальных эфектах лактацыі на матчыным апетыце, паколькі частата кармленняў немаўляці памяншаецца<ref>{{cite journal | author = Brewer MM, Bates MR, Vannoy LP | year = 1989 | title = Postpartum changes in maternal weight and body fat depots in lactating vs nonlactating women | url =https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_1989-02_49_2/page/259| journal = Am J Clin Nutr | volume = 49 | issue = 2| pages = 259–265 | pmid = 2916446 }}</ref>. Некаторыя даныя сведчаць аб тым, што някормячыя маці, якія на працягу першых двух месяцаў пасля родаў спажываюць ад 600 да 800 менш калорый, чым кормячыя маці і страчвалі істотна больш вагі. Ад 3 да 6 месяцаў пасля родаў, аднак, страта вагі сярод кормячых жанчын істотна ўзрасла<ref>{{cite journal | author = Sadurskis A, Kabir N, Wager J, Forsum E | year = 1988 | title = Energy [[Метабалізм|metabolism]], {{нп3|Будова цела|body composition|en|Body composition}}, and milk production in healthy Swedish women during lactation | journal = Am J Clin Nutr | volume = 48 | issue = 1| pages = 44–49 | pmid = 3389329 }}</ref>. Гэтыя вынікі дазваляюць выказаць здагадку, што ў раннім пасляродавым перыядзе, жанчыны ў развітых краінах, якія добра харчуюцца, маюць тэндэнцыю да павелічэння спажывання энергіі і/або паменшанай фізічнай актыўнасці, каб задаволіць энергетычныя патрэбы лактацыі, у той час як праз 3 месяцы, кормячыя жанчыны, больш верагодна, мабілізуюць тлушчавыя запасы. Падоўжныя даследаванні з выкарыстаннем таўшчыні скурнай зморшчыны і МРТ сканаванне [[тлушчавая тканка|тлушчавай сканкі]] падчас цяжарнасці і ў перыяд лактацыі нязменна паказваюць назапашванне тлушчу ў сцёгнавых і ягадзіцавых абласцях падчас цяжарнасці, з мабілізацыяй з гэтых раёнаў пасля родаў<ref>Sohlstrom A, Forsum E. Changes in adipose tissue volume and distribution during reproduction in Swedish women as assessed by magnetic resonance imaging" ''Am J Clin Nutr'' 1995;61:287-295.</ref><ref>{{cite journal | author = Kramer FM, Stunkard AJ, Marshall KA, McKinney S, Liebschutz J | year = 1993 | title = Breast-feeding reduces maternal lower-body fat | journal = J Am Diet Assoc | volume = 93 | issue = 4| pages = 429–433 | doi = 10.1016/0002-8223(93)92289-A | pmid = 8454811 }}</ref>. Гэтыя даследаванні таксама паказалі, што кармленне грудзьмі звязана са скарачэннем падскурных тлушчавых адкладаў і агульнай масы цела. ==== Доўгатэрміновыя эфекты лактацыі на здароўе і будову цела ==== Апошнія дадзеныя паказваюць, што кармленне грудзьмі звязана з паменшанай рызыкай хранічных захворванняў, такіх як дыябет 2-га тыпу і сардэчна-сасудзістыя захворванні<ref>{{cite journal | author = Stuebe A, Gillman M, Kleinman K, Rifas-Shiman S, Rich-Edwards J | year = 2007 | title = Duration of lactation and maternal metabolism at 3 years postpartum | journal = Am J Obstet Gynecol | volume = 197 | issue = 6| page = S128 | doi = 10.1016/j.ajog.2007.10.450 }}</ref>. Доўгатэрміновыя эфекты лактацыі на будове цела змяняюцца, і, здаецца, пад уплывам сацыяльна-эканамічных фактараў<ref>{{cite journal | author = Hilson JA, Rasmussen KM, Kjolhede CL | year = 2006 | title = Excessive weight gain during pregnancy is associated with earlier termination of breast-feeding among white women | url =https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_2006-01_136_1/page/140| journal = J Nutr. | volume = 136 | issue = 1| pages = 140–146 | pmid = 16365073 }}</ref>. Даследаванні паслядоўна паказалі, што кармленне грудзьмі дапамагае падрыхтаваць цела маці для наступных цяжарнасцей і памяншае ўскладненні ў пазнейшыя перыяды будучых цяжарнасці і родаў. Неабходныя далейшыя даследаванні, каб вывучыць доўгатэрміновыя наступствы лактацыі на будову цела маці і рызыку развіцця хранічных захворванняў<ref>{{cite journal | author = Janney CA, Zhang D, Sowers M | year = 1997 | title = Lactation and weight retention | url =https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_1997-11_66_5/page/1116| journal = Am J Clin Nutr | volume = 66 | issue = 5| pages = 1116–24 | pmid = 9356528 }}</ref>. === Прыроднае пасляродавае бясплоддзе === Грудное гадаванне можа адкласці вяртанне {{нп3|фертыльнасць|фертыльнасці|ru|Фертильность}} ў некаторых жанчын, падаўляючы авуляцыю. Жанчына, якая корміць грудзьмі, можа не мець [[авуляцыя|авуляцыі]], або мець яе рэгулярна на працягу ўсяго перыяду лактацыі. Перыяд, у якім авуляцыя адсутнічае, адрозніваецца ў кожнай жанчыны. Гэта лактацыйная [[аменарэя]] можа быць выкарыстана ў якасці недасканалай {{нп3|Метад лактацыйнай аменарэі|формы натуральнай кантрацэпцыі|ru|Метод лактационной аменореи}}, з больш чым 98 % эфектыўнасці на працягу першых шасці месяцаў пасля нараджэння, калі прысутнічае выключна грудное кармленне па патрабаванні<ref name=Price_&Robinson_2004>{{cite book | author=Price C |author2=Robinson S | title=Birth: Conceiving, Nurturing and Giving Birth to Your Baby | page = 489 | publisher=McMillan | year = 2004 | isbn = 1-4050-3612-5}}</ref>. Але цалкам магчыма, калі авуляцыя вяртаецца ўжо праз два месяцы пасля нараджэння дзіцяці, нават пры выключным грудным гадаванні і магчыма новая цяжарнасць. === Значэнне для жаночага здароўя === [[Файл:Janis Rozentals - Mother and Child.jpg|250px|міні|злева|{{нп3|Яніс Розенталс||ru|Розенталс, Янис}}. «Маці і дзіця»]] Грудное выкормліванне таксама звязана з паменшанай рызыкай некаторых мацярынскіх захворванняў, у тым ліку такіх, як: * [[метабалічны сіндром]]<ref>[http://www.naturalnews.com/028646_brstfeeding_metabolic_syndrome.html Longer duration of breastfeeding reduces risk of metabolic syndrome for the mom] {{ref-en}}</ref><ref name=Ram_2008>{{cite journal | author = Ram KT, Bobby P, Hailpern SM, Lo JC, Schocken M, Skurnick J, Santoro N | title = Duration of lactation is associated with lower prevalence of the metabolic syndrome in midlife—SWAN, the study of women's health across the nation | journal = American Journal of Obstetrics and Gynecology | volume = 198 | issue = 3 | pages = 268.2e1–6 | year = 2008 | pmid = 18191796 | pmc = 2395466 | doi = 10.1016/j.ajog.2007.11.044 }}</ref><ref name=Gunderson_2010>{{cite journal | author = Gunderson EP, Jacobs DR, Chiang V, Lewis CE, Feng J, Quesenberry CP, Sidney S | title = Duration of Lactation and Incidence of the Metabolic Syndrome in Women of Reproductive Age According to Gestational Diabetes Mellitus Status: A 20-Year Prospective Study in CARDIA (Coronary Artery Risk Development in Young Adults) | journal = Diabetes | volume = 59 | issue = 2 | pages = 495–504 | year = 2009 | pmid = 19959762 | pmc = 2809964 | doi = 10.2337/db09-1197 }}</ref> * [[рак малочнай залозы]]<ref name=CDC3>{{артыкул|загаловак=Breastfeeding | выдавецтва=Centers for Disease Control and Prevention | спасылка=http://www.cdc.gov/breastfeeding/ }}</ref>, {{нп3|рак яечніка||ru|Рак яичника}} і {{нп3|карцынома эндаметрыя||ru|Карцинома эндометрия}}<ref name=Gartner_2005 /><ref name=AHRQ2007/><ref name=Rosenblatt>{{cite journal |author=Rosenblatt K, Thomas D |title=Prolonged lactation and endometrial cancer. WHO Collaborative Study of Neoplasia and Steroid Contraceptives |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-epidemiology_1995-06_24_3/page/499 |doi=10.1093/ije/24.3.499 |journal=Int J Epidemiol |volume=24 |issue=3 |pages=499–503 |year=1995 |pmid=7672888}}</ref><ref name=Newcomb>{{cite journal |author=Newcomb P, Trentham-Dietz A |title=Breast feeding practices in relation to endometrial cancer risk, USA |journal=Cancer Causes Control |volume=11 |issue=7 |pages=663–7 |year=2000 |pmid = 10977111 |doi=10.1023/A:1008978624266}}</ref>. * Пасляродавыя [[крывацёк]]і<ref name=Chua />. Даследаванне 2009 года паказала, што кармленне грудзьмі на працягу па меншай меры 24 месяцаў звязана з 23 % зніжэннем рызыкі развіцця [[Ішэмічная хвароба сэрца|ішэмічнай хваробы сэрца]]<ref name="Stuebe-2009">{{Cite journal | author = Stuebe AM, Michels KB, Willett WC, Manson JE, Rexrode K, Rich-Edwards JW | title = Duration of lactation and incidence of myocardial infarction in middle to late adulthood | journal = Am J Obstet Gynecol | volume = 200 | issue = 2 | pages = 138.e1–8 | year = 2009 | doi = 10.1016/j.ajog.2008.10.001 | url = http://www.ajog.org/article/PIIS000293780802005X/fulltext | pmid = 19110223 | pmc = 2684022 }}</ref>. Хоць агляд 2007 года для {{нп3|Агенства па даследваннях аховы здароўя і якасці||en|Agency for Healthcare Research and Quality}} паказваў, што «няма сувязі паміж гісторыяй лактацыі і рыскам [[астэапароз]]у»<ref name=AHRQ2007/>, маці, якія кормяць грудзьмі даўжэй, чым восем месяцаў, атрымліваюць карысць ад ремінералізацыі касцей<ref name="MeltonIII_1993"> {{cite journal | author = Melton III L |author2=Bryant S |author3=Wahner H |author4=O'Fallon W |author5=Malkasian G |author6=Judd H |author7=Riggs B | title = Influence of breastfeeding and other reproductive factors on bone mass later in life | journal = Osteoporosis International | volume = 3 | issue = 2 | pages = 76–83 | publisher = Springer | location = London |date=March 1993 | doi = 10.1007/BF01623377 | pmid = 8453194}}</ref>. Кормячыя маці, хворыя на [[цукровы дыябет]], маюць патрэбу ў меншай колькасці [[інсулін]]у<ref name=Rayburn_1985>{{cite journal |author=Rayburn W, Piehl E, Lewis E, Schork A, Sereika S, Zabrensky K |title=Changes in insulin therapy during pregnancy |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-perinatology_1985-10_2_4/page/271 |journal=Am J Perinatol |volume=2 |issue=4 |pages=271–5 |year=1985 |pmid = 3902039 |doi=10.1055/s-2007-999968}}</ref>. Згодна з даследаваннем [[Універсітэт Мальмё|Універсітэта Мальмё]], апублікаваным у 2009 годзе, жанчыны, якія кормяць грудзьмі як мага даўжэй, памяншаюць для сябе рызыку захворвання на [[рэўматоідны артрыт]], чым жанчыны, якія кармілі мала ці не кармілі зусім<ref name=pmid18477739>{{cite journal|date=Apr 2009 |title=Breast feeding, but not use of oral contraceptives, is associated with a reduced risk of rheumatoid arthritis |journal=Ann Rheum Dis |volume=68 |issue=4 |pages=526–30 |pmid=18477739 |vauthors=Pikwer M, Bergström U, Nilsson JA, etal |doi=10.1136/ard.2007.084707}}</ref>. Паводле іспанскіх даследаванняў, апублікаваных у «Journal of Clinical Nursing», кармленне грудзьмі на працягу больш чым шасці месяцаў памяншае ўзровень [[оэстраген]]у, абараняе жанчын ад раку грудзей і адтэрміноўвае наступ хваробы на 10 гадоў<ref>{{cite web | url=http://www.theguardian.com/science/2013/aug/15/breastfeeding-six-months-breast-cancer | title=Breastfeeding for six months can delay breast cancer onset by a decade | access-date=2013-11-03 | date=2013-08-15}}</ref>. === Фінансавыя выгады === Паводле меркавання Амерыканскай акадэміі педыятрыі, кармленне грудзьмі таксама мае перавагі з эканамічнага боку, таму што грудное гадаванне прыводзіць да зніжэння выдаткаў на ахову здароўя. Значна ніжэйшы ўзровень захворванняў у груднога дзіцяці таксама дае бацькам больш часу для ўвагі да братоў і сясцёр немаўляці і іншых сямейных абавязкаў, памяншае бацькоўскую адсутнасць на працы і страчаны прыбытак. З выкарыстаннем паказчыкаў за 1993 год, было падлічана, што выдаткі на набыццё дзіцячых сумесей на працягу першага года пасля нараджэння складаюць каля $855. На працягу першых 6 тыдняў лактацыі, спажыванне калорый прыкладна аднольнавае для маці, незалежна ад натуральнага ці штучнага спосабу кармлення. Па заканчэнні гэтага тэрміну, спажыванне прадуктаў харчавання і вадкасці ў кормячых маці павялічваецца, але было падлічана, што ў пераліку на калорыі карміць маці, якая корміць грудзьмі, прыкладна ў 2 разы танней, чым купляць малочныя сумесі, што прыводзіць да эканоміі каля $400<ref>[http://pediatrics.aappublications.org/content/100/6/1035.full.pdf+html Breastfeeding and the Use of Human Milk] {{ref-en}}</ref>. === Працяглае грудное выкормліванне === ==== Паўночная Амерыка ==== [[File:Percentage of any and exclusive breastfeeding months since birth among US infants born in 2008.png|thumb|250px|Працэнт любога і выключна груднога гадавання па месяцах з моманту нараджэння сярод немаўлят, народжаных у ЗША ў 2008 годзе]] Элізабэт Болдуін кажа ў працы «Працяглае грудное гадаванне і закон» ({{lang-en|Extended Breastfeeding and the Law}}): «Паколькі наша культура мае тэндэнцыі да разгляданне грудзей, як сексуальнага аб’екта, для людзей бывае цяжка зразумець, што грудное выкормліванне з’яўляецца натуральным спосабам выхавання дзяцей»<ref name="Baldwin_2001">{{cite journal | author = Baldwin EN | title = Extended Breastfeeding and the Law | journal = Breastfeeding Abstracts | volume = 20 | issue = 3 | pages = 19–20 | year = 2001 | url = https://www.llli.org/law/lawextended.html | access-date = 4 студзеня 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180204121055/http://www.llli.org/law/lawextended.html | archive-date = 4 лютага 2018 | url-status = dead }}</ref>. У заходніх краінах, такіх як [[Злучаныя Штаты Амерыкі]], [[Канада]] і [[Вялікабрытанія]], падоўжанае грудное выкормліванне з’яўляецца актам табу. Цяжка атрымаць дакладную інфармацыю і статыстычныя дадзеныя аб пашырэнні груднога гадавання ў гэтых краінах з-за збянтэжанасці маці<ref name=Reamer />. Маці, якія кормяць даўжэй, чым дазваляе сацыяльная норма часам хаваюць гэты факт ад усіх, акрамя вельмі блізкіх членаў сям’і і сяброў. Гэта называецца «шафавае кармленне» ({{lang-en|closet nursing}})<ref name=Reamer />. У даследаванні, апублікаваным у часопісе «Journal of Tropical Pediatrics», 24 % амерыканскіх і канадскіх маці, якія кармілі грудзьмі да 6 месяцаў, адчувалі сацыяльную варожасць у адносінах да іх. Гэта колькасць вырасла да 42 %, калі маці карміла пасля 1 года. Акрамя таго, 10 % маці адчувалі збянтэжанасць, калі іх дзеці з добрымі здольнасцямі да вербальных зносін паведамлялі іншымі, што яшчэ смокчуць [[малако]]<ref name=Reamer />. У [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] кармленне грудзьмі пасля 1 года жыцця лічыцца ''падоўжаным грудным кармленнем'', і ў адрозненне ад рэкамендацый СААЗ, {{нп3|Амерыканская акадэмія педыятрыі||en|American Academy of Pediatrics}} заявіла ў 1997 г., што, «Грудное гадаванне павінна працягвацца, па меншай меры, у першы год жыцця і за яго межамі да тых часоў, пакуль на гэта маецца ўзаемнае жаданне маці і дзіцяці»<ref name=Gartner_2005/><ref name="Stein_2004"/>. У Злучаных Штатах у цэлым, у адпаведнасці са справаздачай {{нп3|Цэнтры па кантролі і прафілактыцы захворванняў ЗША|цэнтраў па кантролі і прафілактыцы захворванняў|ru|Центры по контролю и профилактике заболеваний США}}, 43 % дзяцей не знаходзяцца на грудным гадаванні да 6 месяцаў і 22,4 % не знаходзяцца на грудным гадаванні да 12 месяцаў, пры тым, што працягласць кармлення вар’іруецца паміж штатамі<ref name=CDC2>{{cite web | title=Breastfeeding: Data: Report Card 2010| work=U.S. Center for Disease Control and Prevention| url=http://www.cdc.gov/breastfeeding/data/reportcard2.htm | access-date=2011-03-08}}</ref>. Працэнт дзяцей у ЗША, якіх кармілі грудзьмі да 6 месяцаў, вырас з 34,2 % у 2000 г. да 43,5 % у 2006 г., а працэнт тых, каго дакармілі на 12 месяцаў, вырасла з 15,7 % у 2000 г. да 22,7 % у 2006 г. Мэтай дзяржаўнай праграмы ЗША {{нп3|Праграма Здаровыя людзі|Здаровыя людзі 2010|en|Healthy People program}} было мець не менш за 60 % немаўлят выключна на грудным выкормліванні на працягу 3 месяцаў і 25 % — на працягу 6 месяцаў, але гэтая мэта да гэтага часу не дасягнута<ref name=HP2010>{{cite web| title=Healthy People 2010 : Maternal, Infant, and Child Health| work=U.S. Department of Health and Human Services| url=http://www.healthypeople.gov/2010/Data/midcourse/html/focusareas/FA16TOC.htm| access-date=2011-03-08| archive-url=https://web.archive.org/web/20170118123354/http://www.healthypeople.gov/2010/data/midcourse/html/focusareas/FA16TOC.htm| archive-date=18 студзеня 2017| url-status=dead}}</ref>. У Злучаных Штатах у даследаванні, апублікаваным Цэнтрамі па кантролі і прафілактыцы захворванняў паказаў, што 75 % маці пачыналі грудное гадаванне. Тым не менш, да 6 месяцаў гэты паказчык знізіўся да 43 % і было ўсяго 22 % кормячых праз год. Гэты паказчык вар’іраваўся па ўсёй краіне, ад амаль 90 % пачаўшых кармленне грудзьмі ў штаце Юта да 52,5 % у штаце Місісіпі. {{нп3|Закон аховы здароўя||en|Health law}} ў цяперашні час патрабуе ад працадаўцаў прадастаўляць кормячым маці перапынкі і асабістую прастору, каб карміць сваіх дзяцей<ref>[http://www.nytimes.com/2010/09/28/health/research/28childbirth.html «Childbirth: Breast-Feeding Ends by 6 Months for Many»] article by Roni Caryn Rabin in ''[[The New York Times]]'' September 27, 2010, accessed September 28, 2010 {{ref-en}}</ref>. Вядома некалькі выпадкаў у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], калі дзеці былі аднятыя ад маці, таму што [[ЗША|Амерыканскі]] суд або дзяржаўныя ўстановы выявілі працяглае грудное гадаванне недарэчным. У 1992 г. у [[Нью-Ёрк (штат)|штаце Нью-Ёрк]] маці страціла права апекі над дзіцем на працягу года. Яна працягвала карміць грудзьмі дзіця ва ўзросце 3 гадоў і паведаміла пра вопыт сексуальнага ўзбуджэння падчас кармлення грудзьмі дзіцяці. Улады забралі дзіця з дому з-за асцярог, што маці можа рабіць сексуальны гвалт дзіцяці. Пазней агенцтва сацыяльных паслуг, якое займалася гэтым выпадкам, паведаміла, што было ўлічана больш абставін справы, але з-за меркаванняў канфідэнцыяльнасці пра іх нельга паведаміць СМІ<ref name="Baldwin_2001" />. У 2000 г. у [[Ілінойс]]е дзіця было вызвалена ад апекі маці пасля таго як суддзя пастанавіў, што дзіця можа пацярпець эмацыйную шкоду ад таго, што яго доўга не адлучаюць ад грудзей. Дзіця было пазней вернута да маці, а суддзя адмяніў заключэнне ў неналежным выкананні абавязкаў<ref name="Baldwin_2001" />. Органамі сацыяльнай службы ў [[Каларада]] 5-гадовае дзіця было адабрана ад маці, таму што яна ўсё яшчэ корміць грудзьмі, але суд абавязаў дзіця вярнуць да сваёй сям’і адразу<ref name="Baldwin_2001" />. ==== Гвінея-Бісау ==== У [[Гвінея-Бісау|Гвінеі-Бісау]], Заходняя Афрыка, сярэдняя працягласць груднога гадавання складае 22,6 месяцаў<ref name=Jakobsen>{{cite journal | author = Jakobsen MS, Sodemann M, Mølbak K, Aaby P | title = Reason for Termination of Breastfeeding and the Length of Breastfeeding | url = https://archive.org/details/sim_international-journal-of-epidemiology_1996-02_25_1/page/115 | journal = International Journal of Epidemiology | volume = 25 | issue = 1 | pages = 115–21 | year = 1996 | pmid = 8666478 | doi = 10.1093/ije/25.1.115 }}</ref>. ==== Філіпіны ==== У [[Філіпіны|Філіпінах]] правілы і палажэнні [[Малочны кодэкс, Філіпіны|Малочнага кодэксу]] для вытворцаў патрабуюць, што грудное гадаванне варта заахвочваць для немаўлят ва ўзросце да 2 гадоў і болей. Тым жа кодэксам забаронена рэкламаваць дзіцячыя сумесі або заменнікі груднога малака, прызначаныя для немаўлят і маленькіх дзяцей, якім яшчэ не споўнілася 24 месяцы<ref>http://pcij.org/blog/wp-docs/ao2006-0012.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170809104623/http://pcij.org/blog/wp-docs/ao2006-0012.pdf |date=9 жніўня 2017 }}</ref>. На практыцы, аднак, апытанне 2008 года СААЗ, паказала, што ў сярэднім маці на Філіпінах кормяць грудзьмі сваіх немаўлят да 14-месячнага ўзросту, а ў сельскай мясцовасці прыкладна да 17 месяцаў. Амаль 58 % маці, апытаных па ўсёй краіне, кармілі дзяцей да года і 34,2 % — да двух гадоў<ref>http://www.who.int/nutrition/databases/infantfeeding/countries/phl.pdf</ref>. У 2012 г. было аб’яўлена, што ўводзяцца змены ў ранейшыя заканадаўчыя акты, якія звужаюць перыяд прымяненне Малочнага кодэкса, у прыватнасці, памяншаецца тэрмін дзеяння абмежаванняў рэкамендацый супраць ужывання штучных прадуктаў дзіцячага харчавання для дзяцей з ранейшых 36 месяцаў да 6 месяцаў ад моманту нараджэння. Таксама здымаюцца абмежаванні выкарыстання штучных малочных прадуктаў у надзвычайных сітуацыях, напрыклад, гэта тычыцца маці, якія пакутуюць ад інваліднасці, бо цяпер яны могуць карыстацца заменнікамі малака замест прыцягнення іншых жанчын у якасці карміліц. Заканадаўча ўстаноўлены перыяд для маці, якія кормяць грудзьмі, з аплатнага стаў неаплатным, таксама знята забарона для вытворцаў штучных малочных прадуктаў раздаваць бясплатныя ўзоры іх прадукцыі ў сістэме аховы здароўя<ref>{{cite news|url=http://opinion.manilastandardtoday.com/2012/06/04/an-alarming-house-bill/|title=An alarming House bill|date=June 4, 2012|author=Rita Linda V. Jimeno|newspaper=[[The Manila Standard]]|access-date=24 жніўня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120810030519/http://opinion.manilastandardtoday.com/2012/06/04/an-alarming-house-bill/|archive-date=10 жніўня 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://congress.gov.ph/download/basic_15/HB00714.pdf|title=Fifteenth Congress : House Bill No. 715|publisher={{нп3|Палата прадстаўнікоў Філіпін|House of Representatives of the Philippines|en|House of Representatives of the Philippines}}|access-date=24 жніўня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518042653/http://congress.gov.ph/download/basic_15/HB00714.pdf|archive-date=18 мая 2013|url-status=dead}}</ref>. ==== Індыя ==== У [[Індыя|Індыі]] маці звычайна кормяць грудзьмі, пакуль дзіцяці не споўніцца каля 2-3 гадоў. Каровіна малако даецца ў спалучэнні з грудным малаком, хоць выкарыстанне штучных сумесей таксама пашыраецца<ref name="Stein_2004"/>. У лістападзе 2012 г.<ref>{{cite news|title=Aamir Khan roped in for drive against malnutrition|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-06/india/34947607_1_malnutrition-children-underweight-women-and-child-development|access-date=3 June 2013|newspaper=The Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105214845/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-06/india/34947607_1_malnutrition-children-underweight-women-and-child-development|archive-date=5 лістапада 2013|url-status=dead}}</ref> {{нп3|Міністэрства па справах жанчын і развіццю дзяцей|Міністэрствам па справах жанчын і развіццю дзяцей|ru|Ministry of Women and Child Development}} разам з [[Дзіцячы фонд ААН|ЮНІСЭФ]], у якасці тэхнічнага партнёра, была распачата агульнанацыянальная кампанія для прасоўвання выключна груднога выкормлівання дзяцей груднога ўзросту ва ўзросце да шасці месяцаў — адна з серыі кансультатыўных праграм — як частка праграмы інфармавання, накіраванай на выкараненне недаядання ў краіне. Індыйскі акцёр [[Аамір Хан]] стаў паслом кампаніі і зняўся ў шматлікіх тэлевізійных сацыяльных роліках. ==== Беларусь ==== [[Файл:2005. Stamp of Belarus 0619.jpg|250px|міні|[[Міхаіл Канстанцінавіч Сеўрук|М. Сеўрук]]. «Жніво». Паштовая марка Беларусі]] У Беларусі з ліку дзяцей, якія дасягнулі ў 2009 г. аднаго года, атрымлівалі грудное малако да 3 месяцаў — 82,6 %, да 6 месяцаў — 57,8 %, да 12 месяцаў — 32,2 %<ref name="ГВІ">[http://unfpa.by/ru/resources/reproduktivnoe-zdorove/stati/grudnoe-vskarmlivanie-i-reproduktivnoe-zdorove-zhenshchiny/ Грудное вскармливание и репродуктивное здоровье женщины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306155140/http://unfpa.by/ru/resources/reproduktivnoe-zdorove/stati/grudnoe-vskarmlivanie-i-reproduktivnoe-zdorove-zhenshchiny |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. У цэлым па краіне адзначаецца станоўчая дынаміка. Па дадзеных [[ЮНІСЕФ]], колькасць дзяцей, якія знаходзіліся на грудным гадаванні да 3 месяцаў, павялічылася з 68,3 % у 2000 г. да 82,6 % у 2009 г. Колькасць дзяцей, якія атрымлівалі матчына малако да 6 месяцаў, вырасла з 38,2 % у 2000 г. да 57,8 % у 2009 г.<ref name="ГВІ"/> ==== Уплыў падоўжанага груднога выкормлівання на здароўе ==== Прысцыла Калета ({{lang-en|Priscilla Colletto}}) заявіла ў працы «Па той бок дзяцінства{{efn|у арыгінале маецца на ўвазе перыяд, які ў англамоўнай літаратуры называюць „Toddlerhood“ — узрост ад года да трох.}}: Адносіны з грудным выкормліваннем працягваюцца» ({{lang-en|Beyond Toddlerhood: The Breastfeeding Relationship Continues}}): {{цытата|Неспрыяльныя наступствы для здароўя адлучэння дзіцяці ад грудзей да або падчас ранняга дзяцінства добра дакументаваны для краін трэцяга свету, такіх як [[Гвінея-Бісау]], дзе дзеці, якія ўжо не былі на грудным гадаванні ва ўзросце 12-35 месяцаў, мелі ў 3,5 разы больш высокі ўзровень смяротнасці, чым у іх аднагодак, якіх працягвалі карміць грудзьмі<ref name=Colletto>{{cite journal |author=Colletto, Priscilla Young |title=Beyond Toddlerhood: The Breastfeeding Relationship Continues |journal=LEAVEN |volume=34 |issue=1 |pages=3–5 |year=1998 }}</ref>}} Лоўрэнс Грумер-Строўн ({{lang-en|Dr. Laurence Grummer-Strawn}}), шырока вядомая ў супольнасцях, якія займаюцца даследаваннямі і прапагандай груднога выкормлівання<ref>[http://www.who.int/nutrition/topics/seminar_26Feb2013_DrGrummerStrawn/en/index.html WHO | Dr Laurence Grummer-Strawn] {{ref-en}}</ref>, заўважыў, што грудное гадаванне з’яўляецца ахоўным супраць [[дыярэя|дыярэйных захворванняў]] і іншых інфекцый, і што на грудным гадаванні дзеці ва ўзросце ад 12 да 36 месяцаў у [[Інданезія|Інданезіі]] маюць значна большы сярэдні абхват рукі, чым дзеці, адлучаныя ў раннім ўзросце. Ён таксама адзначыў, што захворванне ад недаядання ў грудных інданезійскіх дзяцей сустракаецца на 3-5 % радзей, чым звычайна сустракаецца ў ранне-адлучаных дзяцей. У адным даследаванні, дзеці на штучным выкормліванні часцей ў 2-3 разы хварэлі на значныя захворванні (маюцца на ўвазе {{нп3|сярэдні атыт||ru|Средний отит}}, захворванні ніжніх аддзелаў [[дыхальная сістэма|дыхальнай сістэмы]], моцныя [[ваніты]] ці [[дыярэя]], і любыя хваробы, якія патрабуюць шпіталізацыі)<ref name=Reamer />. У традыцыйных чалавечых грамадствах, недахоп пажыўных рэчываў, якіх не хапае ў грудным малацэ, такіх як [[жалеза]], [[цынк]], і {{нп3|вітамін B12||ru|Витамин B12}}, дапаўняўся праз {{нп3|пераджаванне||ru|Premastication}} і кармленне мясам дзяцей<ref name=Pelto>{{cite journal | author = Pelto GH, Zhang Y, Habicht JP | title = Premastication: the second arm of infant and young child feeding for health and survival? | journal = Matern Child Nutr | volume = 6 | issue = 1 | pages = 4–18 | year = 2010 | pmid = 20073131 | doi = 10.1111/j.1740-8709.2009.00200.x }}</ref><ref name="pmid16456417">{{cite journal | author = Krebs NF, Westcott JE, Butler N, Robinson C, Bell M, Hambidge KM | title = Meat as a first complementary food for breastfed infants: feasibility and impact on zinc intake and status | journal = J. Pediatr. Gastroenterol. Nutr. | volume = 42 | issue = 2 | pages = 207–14 | year = 2006 | pmid = 16456417 | doi = 10.1097/01.mpg.0000189346.25172.fd }}</ref>. ==== Псіхалагічныя эфекты ==== [[Файл:Stamp of Moldova 261.gif|250px|left|міні|Паштовая марка Малдовы да Міжнароднага года сям’і]] [[Файл:Jugando a dar el pecho.jpg|250px|міні|Дзеці на грудным выкормліванні, якія падраслі, часта пераймаюць маці і «кормяць» сваіх лялек]] У працы «Час адвучыць» ({{lang-en|A Time to Wean}}), {{нп3|Кэці Дэтвайлер||en|Kathy Dettwyler}} гаворыцца, што «заходнія прамыслова развітыя грамадствы могуць кампенсаваць некаторыя (але не ўсё) імуналагічныя перавагі груднога гадавання з дапамогай антыбіётыкаў, вакцын і палепшанай санітарыі. Але фізічнае, пазнавальныя, і эмацыйныя патрэбы маленькага дзіцяці захоўваюцца»<ref name=Dettwyler>{{cite journal |author=Dettwyler, Katherine A. |title=A Time to Wean |journal=Breastfeeding Abstracts |volume=14 |issue=1 |pages=3–4 |year=1994 }}</ref>. Многія дзеці, якія былі на грудным гадаванні ў раннія гады дзяцінства, выкарыстоўваць малако ў якасці пяшчотнага, блізкага моманту ў зносінах са сваімі маці<ref name=Reamer />. У ходзе абследавання 152 маці ў 1974 г., 17 % сказалі, што бяспека, якую іх малыя атрымліваюць праз падоўжанае грудное гадаванне, дапамагла ім стаць больш незалежнымі, 14 % сказалі, што пашыранае грудное гадаванне стварыла моцную сувязь паміж маці і дзіцем, і 14,6 % сказалі, што падоўжанае грудное гадаванне ўмацавала іх мацярынскія здольнасці. Чатыры маці сказалі, што яны адчувалі празмерную залежнасць дзіцяці, а адна маці лічыла сваё дзіця бедным людаедам<ref name=Reamer />. Доктар Штайн адзначаў: «Маці ў маёй практыцы, якая карміла грудзямі 2 дзяцей да 2 гадоў, патлумачыла, што яна мае магчымасць даць пільную ўвагу кожнаму дзіцяці некалькі разоў у дзень падчас кармлення грудзьмі. Яе дзеці ведалі, што ў яе заўсёды быў час для такіх момантаў кожны дзень. Гэты час быў таксама важны для маці для адпачынку і рэлаксацыі. Для многіх малых на грудным выкормліванні грудзі выконваюць тую ж функцыю, як любімая коўдра або мяккія цацкі ў забеспячэнні камфорту і пачуцця бяспекі». Адным з важных пытанняў працяглага груднога гадавання з’яўляецца здольнасць маці і дзіцяці адасобіцца адно ад аднаго. Некаторыя кажуць, што імкненне да працяглага груднога выкормлівання паходзіць ад няздольнасці маці адпусціць сваё дзіця<ref name="Stein_2004"/>. Болдуін абвяргае гэтую заяву, бо лічыць дзіця тым суб’ектам, які вырашае тэрміны адлучэння ад грудзей, бо вельмі цяжка прымусіць дзіця да смактання грудзей. == Складанасці груднога выкормлівання == {{Main|Складанасці груднога выкормлівання}} [[Image:20081208 Mary Rose Tully with a 17-day old patient at UNC Hospital (503p).jpg|250px|thumb|right|Вядомы кансультант па грудному выкормліванню {{нп3|Мэры Роўз Талі||en|Mary Rose Tully}} з 17-дзённым немаўлём.]] У той час як грудное гадаванне з’яўляецца натуральнай чалавечай дзейнасцю, цяжкасці і ўскладненні не з’яўляюцца рэдкасцю. Прыкладванне дзіцяці да грудзей як мага хутчэй пасля нараджэння дапамагае пазбегнуць шматлікіх праблем, у тым ліку {{нп3|мастыт|мастыту|ru|Мастит}}<ref>[http://www.betterhealth.vic.gov.au/bhcv2/bhcarticles.nsf/pages/Breastfeeding_dealing_with_mastitis?open Breastfeeding — dealing with mastitis] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141021200257/http://www.betterhealth.vic.gov.au/bhcv2/bhcarticles.nsf/pages/Breastfeeding_dealing_with_mastitis?open |date=21 кастрычніка 2014 }} {{ref-en}}</ref>. Палітыка {{нп3|Амерыканская акадэмія педыятрыі|Амерыканскай акадэміі педыятрыі|en|American Academy of Pediatrics}} па грудному выкормліванню кажа: «Варта адкласці ўзважванне, вымярэнне, купанне, медыцынскія і прафілактычныя працэдуры, пакуль не адбудзецца першае{{efn|Маецца на ўвазе самае першае кармленне пасля родаў.}} кармленне грудзьмі»<ref name="Gartner_2005" />. Многія цяжкасці груднога гадавання могуць быць папярэджаны ці вырашаны арганізацыяй працэдур бальніц, наяўнасцю падрыхтаваных акушэрак, лекараў і персаналу бальніцы, а таксама і кансультантаў па кармленню грудзьмі<ref name="Newman_2000">{{cite book | author = Newman J | author-link = Jack Newman (doctor) | author2 = Pitman T | title = Dr. Jack Newman's guide to breastfeeding | publisher = HarperCollins Publishers | year = 2000 | isbn = 0-00-638568-0 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/drjacknewmansgui0000newm }}</ref>. === Міжнародныя сертыфікаваныя кансультанты па лактацыі === Міжнародныя сертыфікаваныя кансультанты па лактацыі ({{lang-en|International board certified lactation consultants (IBCLCs)}}) з’яўляюцца выдатным выбарам для дапамогі маці, якія кормяць грудзьмі. IBCLCs з’яўляюцца спецыялістамі ў галіне аховы здароўя, сертыфікаванымі ў сферы лактацыі. Яны працуюць з маці для вырашэння {{нп3|Складанасці груднога выкормлівання|праблем груднога гадавання|en|Breastfeeding difficulties}} і навучання сем’яў і спецыялістаў у галіне аховы здароўя аб карысці груднога гадавання. Даследаванні паказваюць, што тэмпы выключна груднога гадавання, а таксама любога груднога гадавання вышэй сярод жанчын, якія мелі дзяцей у лякарнях з IBCLCs сярод персаналу<ref>[http://www.surgeongeneral.gov/library/calls/breastfeeding/executivesummary.pdf The Surgeon General’s Call to Action to Support Breastfeeding] {{ref-en}}</ref>. === Фізіялагічныя абмежаванні для груднога выкормлівання === Ёсць некалькі сітуацый, у якіх грудное гадаванне можа быць шкодным для дзіцяці, у тым ліку інфекцыі [[ВІЧ]] і вострае атручванне забруджвальнікамі навакольнага асяроддзя, такімі як [[свінец]]<ref name=Mead/>. Інстытут медыцыны паведаміў, што аперацыі на малочнай залозе, у тым ліку грудныя імплантаты або аперацыі па змяншэнню грудзей, зніжае імавернасць таго, што жанчына будзе мець дастатковую колькасць малака для кармлення грудзьмі<ref>{{cite web | url=http://www.breastimplantinfo.org/augment/brstfdg122000.html | title=Breast Surgery Likely to Cause Breastfeeding Problems | publisher=The Implant Information Project of the Nat. Research Center for Women & Families | date=February 2008 | access-date=15 кастрычніка 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100114162930/http://www.breastimplantinfo.org/augment/brstfdg122000.html | archive-date=14 студзеня 2010 | url-status=dead }}</ref>. Даследаванні паказваюць, што жанчыны, {{нп3|непажаданая цяжарнасць|цяжарнасці якіх з'яўляюцца непажаданымі|en|Unintended pregnancy}}, радзей кормяць грудзьмі сваіх немаўлят<ref name=HP2020FP>{{cite web | title = Family Planning - Healthy People 2020 | url = http://healthypeople.gov/2020/topicsobjectives2020/overview.aspx?topicid=13 | access-date = 2011-08-18 | archive-date = 28 снежня 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101228012908/http://www.healthypeople.gov/2020/topicsobjectives2020/overview.aspx?topicid=13 | url-status = dead }}</ref>. === Бар’еры для груднога гадавання === Большасць маці маюць намер карміць грудзьмі, калі іх дзіця народзіцца. Ёсць шмат рэчаў, якія адбываюцца, якія парушаюць або ўмешваюцца ў гэтыя планы. Вось толькі некаторыя з бар’ераў, з якімі сутыкаюцца жанчыны пры спробе карміць грудзьмі: * Працэдуры нараджэння — аддзяленне дзіця ад маці, затрымка першага прыкладвання да грудзей, медыкаменты і спосаб родаў — усё перашкаджае натуральнаму грудному выкормліванню. Вялікая колькасць медыцынскіх устаноў не надае дастатковай увагі працэдурам і палітыкам, якія падтрымліваюць асноўныя прынцыпы наладжвання лактацыі<ref>{{cite journal | title = Breastfeeding-related maternity practices at hospitals and birth centers—United States, 2007 | journal = MMWR Morb. Mortal. Wkly. Rep. | volume = 57 | issue = 23 | pages = 621–5 | date = June 2008 | pmid = 18551096 | url = http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5723a1.htm }}</ref>; * Арганізацыя догляду за дзецьмі — аддзяленне ад маці, асобны пакой, выкарыстанне бутэлек і сосак таксама можа перашкодзіць нармальнай арганізацыі груднога выкормлівання. Каля чвэрці ўсіх груднічкоў атрымліваюць штучны дакорм у першыя два дні жыцця<ref name="surgeongeneral.gov"/>; * Веды і сацыяльная падтрымка: ** Асабістыя — грудное гадаванне з’яўляецца біялагічнай нормай, але ў адсутнасці вопыту догляду і няньчання жывых дзяцей (г. зн. паводзіннай гісторыі груднога выкормлівання), яно з’яўляецца страчанымі паводзінамі<ref name="Woods_2013"/>. Курсы, кнігі і асабістыя кансультацыі (прафесійныя або аматарскія) могуць быць карыснымі. Некаторыя жанчыны не хочуць карміць грудзьмі, таму што яны баяцца, што грудное выкормліванне можа негатыўна паўплываць на знешні выгляд грудзей, хоць {{нп3|мастаптоз|«апусканне» ці «правісанне» грудзей|ru|Мастоптоз}} могуць вызваць цяжарнасць, старэнне і тытунепаленне. Паводле даследавання, апублікаванага {{нп3|Часопіс эстэтычнай хірургіі|Часопісам эстэтычнай хірургіі|en|Aesthetic Surgery Journal}} ў 2008 г., «ідэя, што грудное выкормліванне можа прывесці да абвісання ці памяншэння грудзей — гэта міф». Даследаванне паказала, што кармленне грудзьмі не аказала ўплыву на жаночыя грудзі, іншыя фактары зрабілі свой уклад у абвісанне, такія як сталы ўзрост маці, колькасць яе цяжарнасцей і яе тытунепаленне. Усе тры фактары могуць прывесці да змянення грудзей, але грудное выкормліванне не было ідэнтыфікавана ў якасці маркера для змены агульнага вонкавага выгляду грудзей<ref>{{cite web |url=http://www.livestrong.com/article/496659-will-my-breasts-be-ruined-after-breastfeeding/#ixzz2J73k55Hy |title=Will My Breasts Be Ruined After Breastfeeding? |author=Ireland, Jae |work=LiveStrong.com |date=20 July 2011|access-date=27 Jan 2013}}</ref>. * Партнёрскія — Партнёры таксама не маюць ведаў па грудным гадаванні і не ўпэўненыя, якую ролю могуць адыгрываць у грудным выкормліванні. * Медперсанал — Урачы і малодшы медыцынскі персанал маюць мала ведаў пра лактацыю і падтрымку груднога выкормлівання. Адным з асноўных пунктаў у «Звароце да {{нп3|Галоўны хірург ЗША|галоўнага хірурга ЗША|en|Surgeon General of the United States}} па дзеяннях у падтрымку груднога выкормлівання» з’яўляецца дапамога па навучанню медперсаналу па пытаннях груднога гадавання і груднога выкормлівання<ref name="pmid21886320">{{cite journal | author = Benjamin RM | title = Public health in action: give mothers support for breastfeeding | journal = Public Health Rep | volume = 126 | issue = 5 | pages = 622–3 | year = 2011 | pmid = 21886320 | pmc = 3151176 }}</ref>. Даследванні паказваюць, што жанчыны часта маюць патрэбу ў падобнай інфармацыі і падтрымцы, але гэта патрэба часта застаецца незадаволенай<ref name="Woods_2013">{{cite journal | author = Woods NK, Chesser AK, Wipperman J | title = Describing adolescent breastfeeding environments through focus groups in an urban community | journal = J Prim Care Community Health | volume = 4 | issue = 4 | pages = 307–10 | year = 2013 | pmid = 23799673 | doi = 10.1177/2150131913487380 }}</ref>. * Працаўладкаванне — Вяртанне да працы з’яўляецца найбольш распаўсюджанай прычынай спынення груднога гадавання<ref>{{cite journal | author = Galson SK | title = Mothers and children benefit from breastfeeding | journal = Journal of the American Dietetic Association | volume = 108 | issue = 7 | page = 1106 | date = July 2008 | pmid = 18589012 | doi = 10.1016/j.jada.2008.04.028 | url = http://www.womenshealth.gov/breastfeeding/SG_081508.pdf | access-date = 25 August 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120814232217/http://www.womenshealth.gov/breastfeeding/SG_081508.pdf | archive-date = 14 жніўня 2012 | url-status = dead }}</ref>. {{нп3|Водпуск па цяжарнасці і родах|Дэкрэтны адпачынак|ru|Отпуск по беременности и родам}} у ЗША вагаецца ў шырокіх межах, нягледзячы на {{нп3|Закон аб адпачынку па сямейных і медыцынскіх абставінах 1993 года||en|Family and Medical Leave Act of 1993}}, які забяспечвае большасць працуючых маці ва ўзросце водпускам працягласцю не менш 12 тыдняў. Многія маці вымушаны браць неаплатны адпачынак на працы, а большасць не выкарыстоўваюць гарантаваны тэрмін у поўныя дванаццаць тыдняў. Мужчыны таксама могуць выкарыстоўваць дадзены водпуск пры нараджэння ці ўсынаўленні дзіцяці. Працягласць дэкрэтнага адпачынку шырока вар’іруюцца па штатах. Па выніках апошніх даследаванняў арганізацыі {{нп3|Save the Children||ru|Save the Children}} розных заканадаўчых асаблівасцей па прадастаўленні адпачынкаў па мацярынству, у тым ліку права рабіць перапынкі на кармленні ў час працы, і іншыя індыкатараў быў створаны рэйтынг 36 прамысловых краін, які паказвае адносіны да падтрымкі груднога выкормлівання і жанчын, якія кормяць грудзьмі. [[Нарвегія]] паказала найлепшыя вынікі, а Злучаныя Штаты Амерыкі трапілі на апошняе месца<ref name="savethechildren.org">{{Cite web |url=http://www.savethechildren.org/atf/cf/%7B9def2ebe-10ae-432c-9bd0-df91d2eba74a%7D/STATE-OF-THE-WORLDS-MOTHERS-REPORT-2012-FINAL.PDF |title=Архіўная копія |access-date=20 снежня 2013 |archive-date=23 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120523015344/http://www.savethechildren.org/atf/cf/%7B9def2ebe-10ae-432c-9bd0-df91d2eba74a%7D/STATE-OF-THE-WORLDS-MOTHERS-REPORT-2012-FINAL.PDF |url-status=dead }}</ref>. * Дрэнны захоп, выкліканы няправільным пазіцыянаваннем дзіцяці на грудзях або дэфектамі развіцця ў ротавай поласці дзіцяці, можа выклікаць моцны [[боль]] у маці, і тым самым перашкодзіць грудному выкормліванню. Гэтыя праблемы, як правіла, можна выправіць (шляхам паўторнага прыкладвання або сімптамальным лячэннем дэфектаў). Адным з самых распаўсюджаных фізічных дэфектаў, якія перашкаджаюць правільнаму захопу, з’яўляецца кароткая {{нп3|вуздэчка языка||en|Frenulum of tongue}}<ref>[http://www.mamcompany.ru/articles/190/5701/ Короткая уздечка языка у ребенка и грудное вскармливание] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131022235648/http://www.mamcompany.ru/articles/190/5701/ |date=22 кастрычніка 2013 }} {{ref-ru}}</ref>, яна вырашаецца хірургічным лячэннем<ref>[http://am-am.info/korotkaya-uzdechka-yazychka-u-novorozhdennyx-i-grudnoe-vskarmlivanie/ Короткая уздечка язычка у новорожденных и грудное вскармливание] {{ref-ru}}</ref>. === Сацыялагічныя фактары === [[File:Famille d’un Chef Camacan se préparant pour une Fête.jpg|thumbnail|right|250px|«Famille d’un Chef Camacan se préparant pour une Fête» («Сям’я правадыра камаканаў рыхтуецца да святкавання»). [[Жан-Батыст Дэбрэ]] паказвае жанчыну, якая корміць дзіця грудзьмі.]] Даследчыкі выявілі некалькі сацыяльных фактараў, якія карэлююць з адрозненнямі ў распаўсюджанні і працягласці груднога гадавання сярод маці. Раса, этнічныя адрозненні, сацыяльна-эканамічны статус і іншыя фактары, як было паказана, уплываюць на выбар маці, ці карміць грудзьмі сваё дзіця і як доўга гэта працягваць. Нядаўняе даследаванне паказала, што ў сярэднім жанчыны, якія кармілі грудзьмі сваіх немаўлят мелі больш высокі ўзровень адукацыі, былі старэйшымі па ўзросту і, хутчэй за ўсё, былі белай расы<ref name="surgeongeneral.gov">{{cite journal | author = Office of the Surgeon General (US); Centers for Disease Control and Prevention (US); Office on Women's Health (US) | title = Call to Action to Support Breastfeeding | journal = Surgeon General's Call to Action | year = 2011 | pmid = 21452448 | url = http://www.surgeongeneral.gov/library/calls/breastfeeding/calltoactiontosupportbreastfeeding.pdf | access-date = 14 лістапада 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130217034104/http://www.surgeongeneral.gov/library/calls/breastfeeding/calltoactiontosupportbreastfeeding.pdf | archive-date = 17 лютага 2013 | url-status = dead }} — даследаванне праводзілася ў ЗША і не ўлічвала рэгіёны свету з мінімальнай колькасцю светласкурых людзей.</ref>. Прычыны ўпарта нізкіх тэмпаў груднога гадавання сярод афра-амерыканскіх жанчын ЗША не так зразумелыя, але занятасць можа гуляць ролю. Афра-амерыканскія жанчыны, як правіла, жадаюць вярнуцца на працу раней пасля родаў, чым белыя жанчыны, і яны, хутчэй за ўсё, працуюць ва ўмовах, якія не падтрымліваюць грудное гадаванне. Хоць даследаванні паказалі, што вяртанне да працы звязана з больш раннім спыненнем груднога выкормлівання, спрыяльныя ўмовы працы могуць прыпыніць ці замарудзіць гэты працэс і дазволіць маці карміць грудзьмі больш доўгі час<ref name="surgeongeneral.gov"/>. Даследаванні Дэбары Дзі выявілі, што жанчыны і дзеці, якія маюць права на ўдзел у {{нп3|Спецыяльная дадатковая праграма харчавання для жанчын, немаўлят і дзяцей у ЗША (WIC)|Спецыяльнай дадатковай праграме харчавання для жанчын, немаўлят і дзяцей у ЗША (WIC)|ru|Специальная дополнительная программа питания для женщин, младенцев и детей в США (WIC)}}, былі ў ліку тых, хто радзей пачынае грудное гадаванне. Узровень даходу можа таксама спрыяць таму, што жанчыны спыняюць кармленне грудзьмі раней. Больш высока адукаваныя жанчыны маюць больш шанцаў мець доступ да інфармацыі пра цяжкасці з грудным кармленнем, што дазваляе ім працягваць кармленне грудзьмі праз цяжкасці, а не адлучаць дзяцей занадта рана. Магчымасць мець больш доўгі пасляродавы перапынак а таксама спалучаць выхад на працу і працягванне кармленняў спрыяе больш доўгім тэрмінам ад нараджэння дзіцяці да яго адлучэння ад грудзей. Жанчыны з нізкім узроўнем даходаў маюць больш шанцаў на непажаданыя цяжарнасці<ref name="surgeongeneral.gov"/>, а маці, чые цяжарнасці з’яўляюцца непажаданымі, менш імаверна стануць карміць грудзьмі сваіх немаўлят<ref name="HP2020FP"/>. === Грудное кармленне на публіцы === {{Main|Грудное кармленне на публіцы}} [[File:Lactancia bebe aire libre.jpg|thumb|250px|Жанчына корміць сваё дзіця на канферэнцыі па падтрымцы груднога выкормлівання ў Іспаніі]] {{нп3|Грудное кармленне на публіцы|Грудное кармленне ў грамадскіх месцах|en|Breastfeeding in public}} забаронена заканадаўствам некаторых краін, не разглядаецца законам у іншых і абсалютна законнае як на публіцы, так і на працоўным месцы ў трэціх. Але нават там, дзе публічнае грудное выкормліванне законна, некаторыя маці могуць карміць грудзьмі на публіцы неахвотна<ref name = "Wolf_2008">{{cite journal | author = Wolf JH | title = Got milk? Not in public! | journal = International breastfeeding journal | volume = 3 | issue = 1 | page = 11 | year = 2008 | pmid = 18680578 | pmc = 2518137 | doi = 10.1186/1746-4358-3-11 | url = http://internationalbreastfeedingjournal.com/content/3/1/11 | access-date = 26 лістапада 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151106042421/http://internationalbreastfeedingjournal.com/content/3/1/11 | archive-date = 6 лістапада 2015 | url-status = dead }}</ref><ref name=Vance_2005>{{cite journal|title=Breastfeeding Legislation in the United States: A General Overview and Implications for Helping Mothers|journal=LEAVEN|year=2005|volume=41|issue=3|pages=51–4|url=http://www.llli.org/llleaderweb/LV/LVJunJul05p51.html|access-date=26 лістапада 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20070331220518/http://www.llli.org/llleaderweb/LV/LVJunJul05p51.html|archive-date=31 сакавіка 2007|url-status=dead}}</ref>, а некаторыя староннія людзі могуць быць супраць такой практыкі<ref name=Jordan_2002>{{cite book|last=Jordan|first=Tim|editor=Pile, Steve|title=Social Change|url=https://archive.org/details/socialchange0000unse|page=[https://archive.org/details/socialchange0000unse/page/233 233]|publisher=Blackwell|year=2002|isbn=0-631-23311-3}}</ref>. Здараліся выпадкі, калі ўласнікі памяшканняў ці людзей, якія прысутнічалі там, пярэчылі ці забаранялі грудное кармленне. У некаторых выпадках маці проста выходзілі; у іншых выпадках, калі закон, які гарантуе права карміць, быў парушаны, адбывалася юрыдычнае рэгуляванне. Часам кампанія прыносіла прабачэнні пасля інцыдэнту<ref name="Barsch_2006">{{cite news | last= Barsch | first= Sky | title= Woman alleges she was kicked off Burlington flight for breast-feeding | date= 2006-11-14 | publisher= Burlington Free Press | url= http://www.foxnews.com/story/0,2933,229390,00.html | access-date= 2007-01-24 | archive-date= 22 студзеня 2007 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070122232519/http://www.foxnews.com/story/0%2C2933%2C229390%2C00.html | url-status= dead}}</ref>. У апошні час, калі здараліся такія выпадкі, кормячыя маці арганізоўвалі пратэсты. Яны збіраліся і ладзілі «карміцельныя флэшмобы» з адначасовым прыкладваннем да грудзей сваіх дзяцей у тым памяшканні, дзе кармленне спрабавалі забараніць. [[File:Nursing area sign.png|thumb|250px|Знак, які паказвае на прастору для прыватнага кармлення ў музеі]] У 2006 г. рэдактары амерыканскага часопіса «{{нп3|Babytalk||ru|Babytalk (magazine)}}» атрымалі шмат скарг ад чытачоў пасля размяшчэння на вокладцы жнівеньскага нумара дзіцяці, якое кормяць з голых грудзей. Нягледзячы на тое, сасок мадэлі не быў паказаны, чытачы, многія з якіх самі з’яўляюцца маці, пісалі, што вобраз быў «непрыстойны». У наступным апытанні чвэрць з 4000 чытачоў, якія адгукнуліся, аднесліся да вокладкі адмоўна. Рэдактар часопіса Сьюзан Кэйн адкаментавала: «У амерыканцаў у гэтым месцы велізарная пурытанская праслойка». У ходзе апытання праведзенага ў 2004 г. {{нп3|Акадэмія харчавання і дыеталогіі|Амерыканскай дыетычнай асацыяцыі|en|Academy of Nutrition and Dietetics}} 43 % з 3719 апытаных палічыла, што жанчыны, павінны мець права карміць грудзьмі ў публічных месцах<ref>{{cite news|title=Eyeful of breast-feeding mom sparks outrage|url=http://www.msnbc.msn.com/id/14065706/ns/health-womens_health/t/eyeful-breast-feeding-mom-sparks-outrage/|access-date=25 November 2011|date=2006-07-27|agency=Associated Press|archive-date=16 снежня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111216101356/http://www.msnbc.msn.com/id/14065706/ns/health-womens_health/t/eyeful-breast-feeding-mom-sparks-outrage/|url-status=dead}}</ref>. У некаторых грамадскіх месцах і на працоўных месцах ствараюцца пакоі для маці, каб можна было пакарміць дзіця з захаваннем сваёй прыватнасці. === Стыгматызацыя груднога выкормлівання === ==== Успрыманне грудзей як сексуальнага аб’екта ==== Негатыўнае ўспрыманне груднога кармлення ў сацыяльных умовах прывяло некаторых жанчын адчуваць дыскамфорт падчас кармлення грудзьмі ў грамадскіх месцах<ref name="Boyer, K. 2011">Boyer, K., & Geographies of Care. (March 01, 2011). ''The way to break the taboo is to do the taboo thing'' breastfeeding in public and citizen-activism in the UK. Health and Place, 17, 2, 430—437.</ref>. Хаця многія жанчыны атрымліваюць адукацыю пра карысць для здароўя груднога гадавання, менш чым 25 % выбіраюць карміць грудзьмі сваіх дзяцей. Заходняе грамадства мае тэндэнцыю думаць пра грудзі ў сексуальным плане, а не пра іх асноўныя біялагічныя мэты — даваць харчаванне для грудных дзяцей<ref name = "Forbes_2003">{{cite journal| author = Forbes GB, Adams-Curtis LE, Hamm NR, White KB | title = Perceptions of the Woman Who Breastfeeds: The Role of Erotophobia, Sexism, and Attitudinal Variables | url = https://archive.org/details/sim_sex-roles_2003-10_49_7-8/page/379 | journal = Sex Roles | year = 2003 | volume = 49 | issue = 7/8 | pages = 379–388 | doi = 10.1023/A:1025116305434 }}</ref>. Сексуальны вобраз грудзей прымушае многіх выдаваць неспрыяльныя рэакцыі на грудное гадаванне, таму што людзі не любяць звязваць кармленне дзіцяці з сексуальным задавальненнем. Наступствы сексуалізацыі грудзей у заходняй культуры прывялі да таго, што жанчыны адчуваюць збянтэжанасць не толькі ад кармлення грудзьмі ў грамадскіх месцах, але і ў прыватных месцах<ref name = "Wolf_2008"/>. Абмежаванні ў месцах, у якіх жанчыны могуць карміць грудзьмі, а таксама негатыўныя культурныя канатацыі, звязаныя з грудным кармленнем, могуць адыграць пэўную ролю ў колькасці часу, які жанчына будзе карміць грудзьмі<ref>Harmon, A. (2005, June 7). 'Lactivists' Taking Their Cause, and Their Babies, to the Streets. The New York Times. Retrieved November 1, 2013, from http://www.nytimes.com/2005/06/07/nyregion/07nurse.html?ex=1275796800&en=0c55cf357d95bd30&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss&_r=0</ref>. Канчатковым вынікам з’яўляецца часты выпадак, калі жанчына адмаўляецца ад груднога гадавання і пераходзіць да бутэлькі<ref name = "Wolf_2008"/>. Грамадства бачыць у паказванні грудзей сексуальнае дзеянне і не прымае грудное гадаванне на публіцы па большай частцы<ref>Battersby, S. «Understanding the Social and Cultural Influences on Breast-Feeding Today.» Journal of Family Health Care 20 (2010): 128—131. Web. 14 November 2014. <http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21053661>.</ref>. Да з’яўлення бутэлек і штучных сумесей традыцыйным выхадам раней было выкарыстанне [[Карміцелька|карміцелькі]] ў сітуацыі, калі маці не магла карміць грудзьмі сваё дзіця<ref name="ncbi.nlm.nih.gov">Stevens, Emily E, Thelma E Patrick and Rita Pickler. «A History of Infant Feeding.» The Journal of Perinatal Education; Advancing Normal Birth Spring (2009): 32-39. Web. 11 November 2014. <http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2684040/></ref>. У 1800-х гг., аднак, на выкарыстанне карміцелек глядзелі пагардліва і штучнае гадаванне было прыкметай багацця і статусу<ref name="ncbi.nlm.nih.gov"/>. ==== Матчына пачуццё віны і сораму ==== [[Файл:Lhermitte La Paye des moissonneurs.jpg|250px|міні|злева|{{нп3|Леон Аўгусцін Лерміт|Л. Лерміт|en|Léon Augustin Lhermitte}}. «Плата зборшчыкам ураджаю», 1882]] Даследаванні паказалі, што матчына пачуццё віны і сораму часта звязана з тым, якім чынам маці корміць сваё дзіця. Гэтыя эмоцыі з’яўляюцца вынікам няздольнасці дасягнення ідэалізаванага паняцця аб тым, што значыць быць добрай маці. Калі маці з рознымі дзецьмі выкарыстоўвалі і штучнае, і грудное выкормліванні, яны часта адчуваюць сорам і/або пачуццё віны па розных прычынах. Маці, якія кормяць сваіх дзяцей з бутэлькі могуць адчуваць, што яны няўдачнікі з грудным гадаваннем<ref name=Taylor_Wallace_2012>{{cite journal | author = Taylor EN, Wallace LE | title = For Shame: Feminism, Breastfeeding Advocacy, and Maternal Guilt | journal = Hypatia | year = 2012 | volume = 27 | issue = 1 | pages = 76–98 | doi = 10.1111/j.1527-2001.2011.01238.x}}</ref>. З іншага боку, маці, якія кормяць грудзьмі, могуць адчуваць на сабе грамадскі ўплыў падчас кармлення ў грамадскіх месцах з-за сексуальных канатацый, звязаных з грудзьмі. Яны таксама могуць асцерагацца эмацыйных выпадаў за адкрытыя грудзі. Некаторыя могуць убачыць грудное гадаванне ў якасці «непрыстойнага, агіднага, жывёльнага, сексуальнага, і нават, магчыма, заганнага акта»<ref name="Forbes_2003"/>. У адказ на непрыманне груднога выкормлівання з боку грамадства, яго прыхільнікі выкарыстоўваюць масавыя кармленні, каб паказаць іншым, што не павінна быць ніякай ганьбы ў кармленні грудзьмі ў грамадскіх месцах<ref name="Boyer, K. 2011"/>. Аднак яны не могуць перамагчы сорам, які жанчына можа адчуваць, калі яна не можа карміць грудзьмі і павінна карыстацца бутэлькамі для штучных сумесей ці сцэджанага малака, каб падсілкаваць сваё дзіця. Ганьба не павінна выкарыстоўвацца ў якасці інструмента для прапаганды груднога гадавання, а жанчыны павінны мець магчымасць індывідуальна вызначаць, што ёсць добрая маці. Замест таго, каб засяродзіцца на выбары жанчыны, які яна робіць у выбары спосабу кармлення, трэба рабіць акцэнт на прадастаўленні жанчынам ведаў пра перавагі груднога гадавання, а таксама навыкі рашэння праблем для жанчын, якія могуць сутыкнуцца з цяжкасцямі<ref name="Taylor_Wallace_2012"/>. ==== Мабільнасць груднога малака ==== Культурная традыцыя заходняга грамадства не заўсёды апраўдвае кармленне грудзьмі ў грамадскіх месцах<ref name="Boyer, K. 2011"/>. Па дадзеных аднаго даследавання, апублікаванага ў часопісе Амерыканскай дыетычнай асацыяцыі, больш за палавіну людзей, якія прагаласавалі, лічыць, што жанчынам нельга дазваляць карміць грудзьмі ў грамадскіх месцах. Гэта даследаванне пацвярджае вынікі папярэдніх даследаванняў, якія паказваюць, што амерыканцы не хочуць бачыць грудзі на публіцы. Такім чынам, {{нп3|Сацыяльная стыгматызацыя|стыгма|ru|Социальная стигматизация}}, звязаная з грудным кармленнем у грамадскіх месцах можа прыводзіць бацькоў да пошукаў альтэрнатывы грудному гадаванню, нават калі яна будзе не самым лепшым выбарам для дзіцяці і яго здароўя<ref name="Hausman, B. L. 2007">Hausman, B. L. (January 01, 2007). Things (Not) to Do with Breasts in Public: Maternal Embodiment and the Biocultural Politics of Infant Feeding. New Literary History, 38, 3, 479—504.</ref>. Раней існавала толькі два варыянты кармлення грудных дзяцей: грудное і штучнае выкормліванне. З увядзеннем штучных сумесей у якасці навукова даказанага спосабу выкормлівання немаўлят, многія людзі сталі аддаваць перавагу ім перад грудным малаком. Штучнае выкормліванне для некаторых больш прывабнае з-за зручнасці і магчымасці кармлення дзяцей іншымі людзьмі акрамя маці<ref name="Boyer, K. 2010">Boyer, K. (January 01, 2010). Of care and commodities: breast milk and the new politics of mobile biosubstances. Progress in Human Geography, 34, 1, 5-20.</ref>. Пры разглядзе вынаходкі штучных сумесей з біякультурнага погляду, можна было б таксама ўбачыць гэта дасягненне навукі як спосаб, якім заходняя культура адаптуецца да негатыўных культурных уяўленняў груднога гадавання ў грамадскіх месцах<ref name="Hausman, B. L. 2007"/>. У адказ на негатывізм у дачыненні да груднога гадавання, Ла Лечэ Ліга пачала прапагандысцкі рух за грудное гадаванне, закліканы інфармаваць грамадскасць пра кароткатэрміновыя і доўгатэрміновыя перавагі груднога выкормлівання як для маці, так і дзіцяці. З увядзеннем малакаадсосаў прыйшоў «трэці варыянт», які прынёс перавагі мабільнасці штучных сумесей і карысць для здароўя груднога гадавання. Гэта дазволіла маці пакідаць дзяцей з іншымі людзьмі на некаторы час пры захаванні груднога выкормлівання<ref name="Boyer, K. 2010"/>. === Роля маркетынгу === Існуе супрацьстаянне [[Жаночае малако|груднога малака]] са {{нп3|Дзіцячая сумесь|штучнымі сумесямі|en|Infant formula}} з-за маркетынгу апошняга, у прыватнасці, трэба разглядаць пытанне, як рэклама заменнікаў жаночага малака ўплывае на адукацыю маці ў краінах {{нп3|Трэці Свет|Трэцяга Свету|ru|Third World}} і іх разумення (ці яго адсутнасці) карысці для здароўя груднога гадавання<ref>{{cite web|url=http://www.infactcanada.ca/Nestle_Boycott.htm|title=Nestle Boycott Home|publisher=INFACT Canada|access-date=11 May 2013}}</ref>. Найбольш вядомым інцыдэнтам у гэтым супрацьстаянні з’яўляецца {{нп3|Байкот Nestlé||ru|Бойкот Nestlé}}, які быў распачаты ў 1970-х гг. і падтрымлівацца сусветна вядомымі асобамі і міжнароднымі групамі па гэты дзень<ref name="Moorhead_2007">[http://www.guardian.co.uk/medicine/story/0,,2079757,00.html Milking it] Joanna Moorhead, The Guardian, May 15, 2007</ref><ref>{{cite news | title = Writers boycott literary festival| publisher = BBC News| date = 27 May 2002| url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2010324.stm| access-date = 2007-06-07}}</ref>. У 1981 г. {{нп3|Сусветная асамблея аховы здароўя||ru|Всемирная ассамблея здравоохранения}} прыняла рэзалюцыю WHA34.22, якая ўключала {{нп3|Міжнародны збор правіл па збыце заменнікаў груднога малака||ru|Международный свод правил по сбыту заменителей грудного молока}}. Пасля з’явілася Дэкларацыя Іначэнці, прынятая дзеячамі СААЗ і ЮНІСЕФ у жніўні 1990 г. для аховы, прапаганды і падтрымкі груднога кармлення<ref>{{cite web | title = Innocenti Declaration. On the Protection, Promotion and Support of Breastfeeding | publisher = WHO/UNICEF policymakers | url = http://www.unicef.org/programme/breastfeeding/innocenti.htm | access-date = 31 July 2013}}</ref>. У 2013 г. артыкул у брытанскай «[[The Guardian]]» паведаміў, што {{нп3|Sarihusada Generasi Mahardhika|Sarihusada|id|Sarihusada Generasi Mahardhika}}, даччыная кампанія {{нп3|Danone||ru|Danone}}, забяспечвала падарункамі акушэрак у [[Інданезія|Інданезіі]], якія маглі ўключаць тэлевізары, але часцей прадстаўлялі сабой прадметы, патрэбныя ў іх практыцы, напрыклад, {{нп3|Электраміястымуляцыя|прыборы для электраміястымуляцыі|ru|Электромиостимуляция}} ці {{нп3|небулайзер|небулайзеры|ru|Небулайзер}}. Sarihusada мела таксама і законныя сувязі, у тым ліку і фінансавыя, з інданезійскімі медыкамі, якія ладзілі семінары для акушэрак. Акрамя таго, кампанія спансіруе прафесійныя арганізацыі і канферэнцыі, а таксама фельчарска-акушэрскія ўзнагароды, якія ўручае {{нп3|Міністэрства правоў і магчымасцей жанчын і абароны дзяцей Інданезіі||id|Kementerian Pemberdayaan Perempuan dan Perlindungan Anak Indonesia}}. У адным выпадку, апісаным у гэтым артыкуле, маці двухмесячнай дачкі хвалявалася тым, што прымае кантрацэптывы, якія шкодзяць малаку. Яе акушэрка пагадзілася і дала ёй бясплатны ўзор дзіцячай сумесі. Гэта сямейства зараз пераводзіць 50 % свайго сямейнага бюджэту на штучнае харчаванне для аднаго дзіцяці. У артыкуле падымаецца пытанне пра тыя сем’і з нізкімі даходамі, якія часам разводзяць сумесь павялічанай колькасцю вадкасці, каб зэканоміць на кошце, павялічваючы рызыку, што іх дзіця стане недаядаць. Акрамя таго, шматлікія сем’і не маюць надзейнага доступу да чыстай вады. Інданезійскі педыятр заявіў, што многія з дзетак, якіх кармілі штучна, будуць пакутаваць ад недаядання і дыярэі, а некаторыя з гэтых дзяцей памруць<ref>[http://www.theguardian.com/world/2013/feb/15/babies-health-formula-indonesia-breastfeeding Baby health crisis in Indonesia as formula companies push products], ''The Guardian'', Zoe Williams in Jakarta, 15 Feb. 2013.</ref>. == Адзенне для кармлення == [[Файл:Mother breastfeeding with nursing bra.jpg|250px|left|міні|Кармленне ў спецыяльным бюстгалтары]] [[Файл:Leonardo da Vinci attributed - Madonna Litta.jpg|250px|міні|[[Леанарда да Вінчы]]. «[[Мадонна Літа]]» (бачна кашуля са спецыяльнымі прарэхамі для кармлення)]] [[Файл:Luis de Morales 001.jpg|250px|міні|[[Луіс дэ Маралес]]. «Марыя з Дзіцем» (бачны сіметрычны сакрэт кармлення)]] Існуюць спецыяльнае адзенне і бялізна для кормячых маці. Як вопратка, так і бялізна для кармлення сканструяваная такім чынам, што для кармлення адкрываецца толькі невялікая частка грудзей, дастатковая для прыкладання малога. У выпадку адзення (футболкі, тунікі, сукенкі і інш.) грудзі, жывот і спіна маці застаюцца закрытымі, што дазваляе захаваць цяпло. У такой вопратцы існуюць розныя варыянты забеспячэння доступу да грудзей («сакрэты кармлення»)<ref>[http://www.odet-obut.ru/component/content/article/87-2010-09-26-08-48-05.html# Типы кормительных секретов в одежде для кормящих] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120129045103/http://www.odet-obut.ru/component/content/article/87-2010-09-26-08-48-05.html |date=29 студзеня 2012 }}</ref>. Адзенне можа быць дапоўнена часткова прышытай дэталлю, якой можна прыкрыць аголеныя грудзі ў час кармлення. {{нп3|Бюстгалтар для кармлення|Бюстгалтары для кармлення|en|Nursing bra}} робяцца са зручнай натуральнай тканіны і шырокімі шлейкамі на плячах для большага камфорту. Яны распрацаваны для падтрымкі грудзей павялічанага памеру пад час кармлення грудзьмі, могуць мець магчымасць рэгуліроўкі чашак, каб можна было крыху мяняць іх памер пры ваганні памеру грудзей у цяжарных і кормячых жанчын. Такая бялізна спрашчае кармленне грудзьмі дзякуючы выкарыстанню клапанаў або ўставак з тканіны, якія аднімаюцца і адцягваюцца ўніз або ў бок і агаляюць сасок і арэолу<ref name=bareglossary>{{cite web|title=Bra Glossery|url=http://www.barenecessities.com/article.aspx?articlename=BraGlossary|publisher=Bare Necessities|access-date=2011-11-13|archive-url=https://www.webcitation.org/6IrARy3dB?url=http://www.barenecessities.com/article.aspx?articlename=BraGlossary|archive-date=14 жніўня 2013|url-status=live}}</ref>. Костачкі не рэкамендуюцца для такіх бюстгальтараў, бо могуць перашкаджаць патоку малака і выклікаць [[лактастаз]] ці [[мастыт]]. У некаторых варыянтах прымяняецца эластычная тканіна, якая дазваляе жанчыне адцягнуць увесь бюстгальтар у бок для аблягчэння кармлення<ref name=officialglos>{{cite web|url=http://www.theofficialwebsiteforbras.com/shop/B008-StraplessConvertible_Bras.html|title=Push Up Bras|publisher=TheOfficialWebsiteForBras.com|access-date=2010-04-26|archive-url=https://www.webcitation.org/6IrAPMpLe?url=http://www.theofficialwebsiteforbras.com/shop/B008-StraplessConvertible_Bras.html|archive-date=14 жніўня 2013|url-status=live}}</ref>. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * ''Лифляндский, В. Г.'' Мать и дитя: Энциклопедия питания ребенка от рождения до юношества / В. Г. Лифляндский, В. В. Закревский. — Санкт-Петербург : Нева, 2004. — 354 с. * Мать и дитя. Большая энциклопедия. — Москва : Современный литератор, 2003. — 816 с. * Энциклопедия молодой семьи / редкол.: Г. И. Герасимович [и др.]. — Минск : БелСЭ, 1989. — 3-е изд. — 663 с. == Спасылкі == {{commonscat|Breastfeeding}} * [http://baby-lobby.com/be/193/breastfeeding-techniques/ Грудное выкормліванне]{{Недаступная спасылка}} // baby-lobby.com * [http://www.edziecko.pl/szkolakarmienia/0,0.html Szkoła karmienia — materiały video] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130104152037/http://www.edziecko.pl/szkolakarmienia/0,0.html |date=4 студзеня 2013 }} {{ref-pl}} * [http://www.sosrodzice.pl/maly-poradnik-o-karmieniu-piersia/ Poradnik o karmieniu piersią] {{ref-pl}} {{Малако}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Выдатны артыкул|Медыцына}} [[Катэгорыя:Педыятрыя]] [[Катэгорыя:Неанаталогія]] [[Катэгорыя:Харчаванне чалавека]] [[Катэгорыя:Дзяцінства]] shomlj2v3dz94puc7xegp09c2ne0ww1 Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аркадзя Куляшова 0 71428 5211031 5198775 2026-10-03T16:32:27Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5211031 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |эмблема = |назва = Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аркадзя Куляшова |скарачэнне = МДУ імя А. А. Куляшова |выява = Mahiliou university 1.jpg |арыгінал = |ранейшае = Магілёўскі настаўніцкі інстытут, Магілёўскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. А. Куляшова |дэвіз = |заснаваны = [[1913]] |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = Дзяржаўны |найменне пасады = Рэктар |піб пасады = [[Дзяніс Уладзіміравіч Дук]] |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = |кампус = |адрас = 212022 [[Магілёў]], [[Вуліца Касманаўтаў (Магілёў)|вул. Касманаўтаў]], 1 |сайт = https://msu.by/ |узнагароды = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} {{значэнні|МДУ}} '''Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя [[Аркадзь Куляшоў|Аркадзя Куляшова]]''' — [[Беларусь|беларуская]] дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] са статусам [[універсітэт]]а, якая знаходзіцца ў [[Магілёў|Магілёве]]. == Гісторыя == === Магілёўскі настаўніцкі інстытут === У пачатку [[ХХ стагоддзе|ХХ стагоддзя]] ў [[беларускія губерні|беларускіх губернях]] адчуваўся востры недахоп кваліфікаваных настаўнікаў. Ва ўмовах хуткага пашырэння сеткі пачатковых школ і слабаразвітай сістэмы падрыхтоўкі педагагічных кадраў [[Віленскі настаўніцкі інстытут]] не мог забяспечыць патрэбы краю. Магілёўскія губернскія і гарадскія ўлады з [[1909]] года рабілі пэўныя захады дзеля таго, каб дамагчыся адкрыцця інстытута ў горадзе<ref name="msu"/>. Летам [[1913]] г. было канчаткова вырашана адкрыць [[1 ліпеня]] [[1913]] г. у г. Магілёве настаўніцкі інстытут «з гарадскім пры ім вучылішчам»<ref name="msu">[https://msu.by/info/univer/istoriya_univer/history_msu.pdf Гісторыя Магілёўскага дзяржаўнага універсітэта (1913—1940 гг.): дакументы і матэрыялы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201022202821/https://www.msu.by/info/univer/istoriya_univer/history_msu.pdf |date=22 кастрычніка 2020 }} / аўт.-склад.: [[А. Р. Агееў]], [[К. М. Бандарэнка]], [[В. П. Клімковіч]]; пад агульн. рэд. К. М. Бандарэнкі. — Магілёў: МДУ імя А. А. Куляшова, 2008. — 216 с. ISBN 978-985-480-500-9.</ref>. Магілёў стаў другім, пасля [[Віцебскі настаўніцкі інстытут|Віцебска]], горадам на тэрыторыі сучаснай Беларусі, у якім пачаў дзейнічаць настаўніцкі інстытут<ref name="msu"/>. Першым дырэктарам быў стацкі саветнік, кандыдат багаслоўя [[Уладзімір Мікалаевіч Тычынін|У. М. Тычынін]]. Урачыстае адкрыццё інстытута адбылося [[1 кастрычніка]] 1913 года. У той жа дзень Педагагічны Савет інстытута адгукнуўся «асабліва сардэчнай спагадай» на прапанову дырэктара прысвоіць інстытуту назву «Раманаўскі» ў гонар кіруючага [[Раманавы|дому Раманавых]]. Але вышэйстаячыя органы [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]] прызналі хадайніцтва назвы такім ганаровым званнем інстытута заўчасным<ref name="msu"/>. [[Файл:Mahiloŭ, Sałtanaŭskaja. Магілёў, Салтанаўская (1918).jpg|міні|злева|Дом, у якім размяшчаўся інстытут. Цяпер вуліца Вароўскага, 39]] Інстытут размясціўся ў арандаваным двухпавярховым<ref name="library"/> будынку дома стацкага саветніка [[Рыгор Мікалаевіч Гартынскі|Рыгора Мікалаевіча Гартынскага]] па вуліцы Быхаўскай, 22 (сёння [[Вуліца Вароўскага (Магілёў)|вул. Вароўскага]])<ref name="libr.msu">[https://libr.msu.by/bitstream/123456789/8235/1/1772s.pdf 105 ГАДОЎ ПАДРЫХТОЎКІ АДМЫСЛОЎЦАЎ ДЛЯ ГРАМАДСТВА І КРАЇНЫ Ў МДУ ІМЯ А. А. КУЛЯШОВА]. Агееў Аляксандр Рыгоравіч</ref>. Першы выпуск у колькасці 33 чалавек адбыўся ў [[1916]] годзе<ref name="library">{{Cite web |url=http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogreglib/mgpu_kulechova.htm |title=Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. А. Куляшова |access-date=13 мая 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230930004433/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogreglib/mgpu_kulechova.htm |archivedate=30 верасня 2023 |url-status=dead }}</ref>. Гарадскія ўлады адразу выдзелілі пад будаўніцтва інстытута ўчастак зямлі, які пасля павелічэння яго тэрыторыі меў плошчу 255,3 квадратных сажань. Ен займаў амаль квартал, паміж вуліцамі [[Нова-Базарная вуліца (Магілёў)|Нова-Базарнай]], [[Капітанаўская вуліца (Магілёў)|Капітанаўскай]], [[Інжынерная вуліца (Магілёў)|Інжынернай]] (недалёка ад ваеннай царквы, сёння прыблізна ў раёне завода «[[Строммашына (Магілёў)|Строммашына]]»). Участак быў выдзелены бясплатна, на ўмовах, што на працягу трох гадоў вучэбнае ведамства прыступіць да будаўніцтва<ref>[[А. Р. Агееў|Агееў А. Р.]], [https://libr.msu.by/bitstream/123456789/6366/1/6111m.pdf ДА ГІСТОРЫІ АДКРЫЦЦЯ НАСТАЎНІЦКАГА ІНСТЫТУТА У г. МАГІЛЁВЕ.]</ref>. Быў распрацаваны праект будынка інстытута, які Міністэрства зацвердзіла ў сакавіку [[1914]] г. Але неўзабаве пачалася Першая сусветная вайна, i будаўніцтва так і не пачалося<ref name="msu"/>. Рыхтаваў настаўнікаў для вышэйшых пачатковых вучылішч і лічыўся сярэдняй навучальнай установай з трохгадовым тэрмінам навучання. Пры ім было створана двухкласнае гарадское вучылішча<ref name="library"/>. У інстытут прымаліся асобы мужчынскага полу праваслаўнага веравызнання ад 16 да 25 гадоў<ref name="msu"/> з сярэдняй адукацыяй<ref name="library"/>. У гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] інстытут меў цяжкасці з наборам студэнтаў і памяшканнем. Частка калектыву была мабілізавана на фронт. Тым не менш, інстытут працягваў рыхтаваць настаўнікаў<ref name="msu"/>. Першы выпуск у колькасці 33 чалавек адбыўся ў [[1916]] годзе<ref name="library"/>. У інстытуце ў той час працавала 8 выкладчыкаў. Сфарміраваны пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г.]] [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]] ужо летам дазволіў прымаць у настаўніцкія інстытуты асоб як мужчынскага, так і жаночага полу. Набор [[1917]] г. прайшоў па адпрацаванай раней схеме. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] ў студзені [[1918]] г. заняткі ў інстытуце аднавіліся. Але ў сакавіку горад быў заняты польскімі ўзброенымі фарміраваннямі, якіх у маі змянілі [[кайзераўскія войскі|германскія войскі]]. Цяпер адміністрацыя інстытута прасіла дазволу і ўзгадняла свае рашэнні з акупацыйнымі ўладамі<ref name="msu"/>. Пасля ўступлення ў Магілёў [[31 кастрычніка]] [[1918]] г. войск Чырвонай Арміі і пераходу ўлады да губернскага рэвалюцыйнага камітэта дзейнасць інстытута каардынавалася ўжо з органамі савецкай улады. Дзякуючы велізарным намаганням, самаадданай працы супрацоўнікаў, інстытут не прыпыніў сваёй дзейнасці ні ў рэвалюцыйных умовах 1917 г., ні ў час [[грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны]]<ref name="msu"/>. === Магілёўскі педагагічны інстытут === Рэвалюцыя прывяла да кардынальных пераўтварэнняў у грамадстве, у тым ліку і ў сферы адукацыі. У адпаведнасці з пастановай [[Усерасійскі з’езд дэлегатаў настаўніцкіх інстытутаў|Усерасійскага з’езда дэлегатаў настаўніцкіх інстытутаў]] Магілёўскі настаўніцкі інстытут у снежні 1918 года быў пераўтвораны ў Магілёўскі педагагічны інстытут<ref name="msu"/>, ён атрымаў статус [[Вышэйшая навучальная ўстанова|вышэйшай навучальнай установы]] з чатырохгадовым тэрмінам навучання<ref name="library"/>. У склад яе супрацоўнікаў увайшлі лепшыя выкладчыкі навучальных устаноў Магілёва, таксама былі запрошаны спецыялісты з іншых гарадоў [[Расія|Расіі]], у тым ліку і сталічных. Інстытут меў 3 аддзяленні і рыхтаваў настаўнікаў школ І і ІІ ступеняў, а таксама работнікаў дашкольных устаноў. Настаўнікаў для школ другой ступені вучылі на фізіка-матэматычным, сацыяльна-гістарычным, біялагічным, літаратурнамастацкім і геаграфічным цыклах. Кіраўніцтва інстытута ў 1919 г. прыняло абгрунтаваную, але, відавочна, не разлічаную на ўмовы грамадзянскай вайны праграму развіцця новай установы<ref name="msu"/>. Вучэбную і выхаваўчыю работу вялі каля 40 выкладчыкаў. У гады грамадзянскай вайны і пасляваеннай разрухі заняткі вяліся ў вячэрні час<ref name="library"/>. У [[1919]] г. інстытуту перадалі [[будынак Марыінскай жаночай гімназіі (Магілёў)|будынак былой Марыінскай жаночай гімназіі]]<ref name="library"/>. === Магілёўскі інстытут народнай адукацыі === У [[Масква|Маскве]] ў 1919 годзе была зацверджана чарговая рэарганізацыя: педагагічныя інстытуты пераўтвараліся ў інстытуты народнай адукацыі з больш шырокім профілем выпускаемых спецыялістаў. Яны ў залежнасці ад матэрыяльнай базы, патрэбнасці рэгіёнаў, наяўнасці выкладчыцкіх кадраў маглі мець да пяці аддзелаў і таксама адносіліся да вышэйшых навучальных устаноў. Усяго на Беларусі на базе педагагічных інстытутаў былі створаны тры такія ўстановы: у Магілёве, [[Віцебскі інстытут народнай адукацыі|Віцебску]] і [[Мінскі інстытут народнай адукацыі|Менску]]<ref name="msu"/>. У кастрычніку 1919 года інстытут быў адкрыты з чатырма аддзеламі: 1) дашкольным, 2) па падрыхтоўцы выкладчыкаў для школ І ступені, 3) па падрыхтоўцы выкладчыкаў для школ ІІ ступені, 4) па падрыхтоўцы інструктараў працоўных працэсаў. Ва ўмовах грамадзянскай вайны калектыў інстытута «увесь час змагаўся з велізарнымі, часта непераадольнымі перашкодамі». Сярод паступіўшых студэнтаў была «маса асоб без усялякай падрыхтоўкі». З-за цяжкасцяў жыцця ў прыфрантавым горадзе, бядотнага матэрыяльнага стану, сацыяльнай няпэўнасці і іншых прычын назіралася вялікая цякучасць кадраў<ref name="msu"/>. Летам 1921 года вучэбны працэс нармалізаваўся, умацавалася матэрыяльная база. Менавіта ў гэты час пачалася чарговая рэарганізацыя ў сістэме народнай адукацыі: інстытуты народнай адукацыі пераўтвараліся або ў практычныя інстытуты, або ў педагагічныя тэхнікумы. У Менску, як цэнтры краю, планавалася стварыць педфак, а ў [[Гомель|Гомелі]], як цэнтры губерні, — практычны інстытут, у Магілёве, як павятовым горадзе, — педтэхнікум. Перспектыва пераўтварэння інстытута ў тэхнікум не задавальняла ні выкладчыкаў, ні студэнтаў. Савет інстытута прызнаў магчымым і неабходным існаванне практычнага інстытута ў Магілёве, інфармаваў аб гэтым цэнтральныя ўлады, запрашаў дэлегата «цэнтра» ў Магілёў для азнаямлення з сітуацыяй на месцы. Каля 200 студэнтаў напісалі заявы з просьбай перавесці іх у практычны інстытут народнай адукацыі<ref name="msu"/>. === Магілёўскі практычны інстытут народнай адукацыі і закрыццё === {{якар|Магілёўскі практычны інстытут народнай адукацыі}} На пасяджэнні яго Савета [[3 кастрычніка]] [[1921]] г. у адпаведнасці з рашэннем Галоўпрафадукацыі, з улікам таго, што інстытут мае ''«лепшыя ў губерні выкладчыцкія кадры»'', было абвешчана аб адкрыцці Магілёўскага практычнага інстытута народнай адукацыі<ref name="msu"/>. Практычныя інстытуты, як новая форма падрыхтоўкі кваліфікаваных кадраў, заставаліся вышэйшымі навучальнымі ўстановамі і падпарадкоўваліся цэнтральным уладам у Маскве. Мэтай іх дзейнасці была падрыхтоўка «на навуковай аснове і адпаведных тэхнічных, прыродазнаўчых, педагагічных і эканамічных дысцыплін высокакваліфікаваных практычных дзеячаў», неабходных канкрэтнаму рэгіёну. Адметнасцю іх вучэбных планаў стала шырокае прымяненне практычных, лабараторных работ і практыкі студэнтаў<ref name="msu"/>. З заканчэннем грамадзянскай вайны становішча не палепшылася. Востры фінансавы, сацыяльна-эканамічны крызіс, высокія тэмпы [[інфляцыя|інфляцыі]] паставілі многія інстытуты на мяжу выжывання. Дзяржава была не ў стане ўтрымліваць вялікую колькасць ВНУ. У ліпені [[1923]] г. [[СНК СССР]] прыняў дэкрэт «Аб закрыцці і рэарганізацыі некаторых вышэйшых навучальных устаноў». Да новага навучальнага года Магілёўскі інстытут перадаў сваю матэрыяльную базу [[Магілёўскі педтэхнікум|Магілёўскаму педтэхнікуму]]. Туды была пераведзена частка выкладчыкаў, студэнты падрыхтоўчага аддзялення і першага курса. Старшакурснікі атрымалі магчымасць працягнуць вучобу на [[педагагічны факультэт БДУ|педагагічным факультэце Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]<ref name="msu"/>. === Магілёўскі дзяржаўны педагагічны інстытут === Развіццё школьнай сеткі і рост колькасці навучальных устаноў запатрабаваў ужо ў канцы [[1920-я|1920-х]] гг. тэрміновага паляпшэння сістэмы падрыхтоўкі педагагічных кадраў. У [[1930]] г. было прынята рашэнне аб аднаўленні педінстытутаў у Магілёве і [[Віцебскі дзяржаўны педагагічны інстытут|Віцебску]], стварэнні яго ў [[Гомельскі педагагічны інстытут|Гомелі]]. У адпаведнасці з пастановай [[1 кастрычніка]] [[1930]] г. распачаў дзейнасць і Магілёўскі дзяржаўны педагагічны інстытут у складзе гісторыка-эканамічнага і літаратурна-лінгвістычнага аддзяленняў<ref name="msu"/>. Да восені [[1932]] г. Магілёўскаму педагагічнаму інстытуту было прысвоена імя буйнейшага савецкага гісторыка [[М. М. Пакроўскі|М. М. Пакроўскага]], які памёр восенню таго года. У сярэдзіне 1930-х гг. у савецкай гістарычнай навуцы пачаўся пераход ад інтэрнацыяналістычнай да савецкай дзяржаўна-патрыятычнай канцэпцыі. У афіцыйнай прапагандзе пачалося ўсхваленне асобных перыядаў расійскага мінулага. Пасмяротна Пакроўскі быў абвінавачаны ў «антымарксізме і ачарненні гісторыі Расіі». Пасля крытычнага выступлення [[Сталін]]а ў [[1936]] г. пачалася кампанія крытыкі поглядаў нябожчыка<ref name="msu"/>. У [[1934]] г. было прынята рашэнне аб пераўтварэнні аддзяленняў інстытута ў профільныя факультэты з чатырохгадовым тэрмінам навучання: гістарычны, геаграфічны, мовы і літаратуры (рускае і беларускае аддзяленні). З 1934 г. выкладчыкі і студэнты пачалі геаграфічнае, гістарычнае і фальклорнае вывучэнне Магілёўскага рэгіёна. Да [[1935]] годзе ўсім грамадзянам СССР, якія скончылі сярэднюю школу і здалі іспыты, было дадзена права паступлення ў ВНУ незалежна ад іх сацыяльнага паходжання, праз гэта толькі на дзённым аддзяленні колькасць студэнтаў вырасла да 800 чалавек. У гэтым. [[Стыпендыя]] цяпер таксама залежала ад поспехаў у вучобе, а не паходжання. У наступным годзе пры інстытуце былі арганізаваны аднагадовыя курсы для падрыхтоўкі настаўнікаў (5 — 7 класаў)<ref name="msu"/>. Выключэнні з партыі, звальненні з працы і арышты гісторыкаў прывялі да таго, што ў Магілёўскім педінстытуце ў [[1935]] востра не хапала, а ў [[1936]]—[[1938]] гг. практычна не засталося сваіх лектараў-гісторыкаў. Неўкамплектаванасць кадрамі прыводзіла да зрыву заняткаў, вычыткі лекцый іншагароднімі, у тым ліку ленінградскімі, выкладчыкамі. З-за знішчэння «шкодніцкіх кніг ворагаў народа» востра не хапала гістарычнай літаратуры. Да таго ж шэраг лекцыйных гістарычных курсаў, якія раней вычыталі так званыя «ворагі народа», перачытваўся нанава. У пачатку першай паловы 1937 года з назвы знікла імя Пакроўскага<ref name="msu"/>. У 1937 г. пры педагагічным ствараецца настаўніцкі інстытут з двухгадовым тэрмінам навучання, які рыхтаваў настаўнікаў для няпоўнай сярэдняй школы, а ў наступным годзе была адкрыта аспірантура. Напачатку 1940-х гг. на дзённым і завочным аддзяленнях навучалася больш за 2 тысячы студэнтаў. Побач з вучэбным корпусам быў пабудаваны [[інтэрнат]], мелася вялікая [[бібліятэка]], [[спартыўная зала]] і [[стралковы цір]], добра абсталяваныя кабінеты і [[лабараторыя|лабараторыі]]<ref name="msu"/>. У 1940 г. было вырашана ўрачыста адсвяткаваць дзесяцігоддзе педагагічнага інстытута. Бюро Магілёўскага гарадскога камітэта партыі на сваім пасяджэнні 29 мая 1940 г., заслухаўшы даклад дырэктара МПІ Кірылава, пастанавіла падтрымаць меркаванне партарганізацыі і студэнтаў педінстытута прасіць [[Вярхоўны Савет БССР]] прысвоіць яму імя вядомага вучонага, даследчыка Арктыкі [[І. Д. Папанін]]а. [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета Беларускай ССР]] 23 чэрвеня 1940 года прыняў адпаведны ўказ<ref name="msu"/>. === Вайна і пасляваеннае адраджэнне === У пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] Магілёўскі педагагічны і настаўніцкі інстытуты планавалася эвакуіраваць на Урал у г. [[Чалябінск]]. Але вывезці калектыў і абсталяванне не ўдалося. На час [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] і заняткі ў інстытуце прыпыніліся<ref name="msu"/>. Многія выкладчыкі і студэнты змагаліся супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў, навучальны корпус інстытута быў спалены. Пасля вызвалення Магілёва ў адпаведнасці з пастановай № 423 [[Савет Народных Камісараў Беларускай ССР|Савета Народных Камісараў Беларускай ССР]] ад [[24 ліпеня]] [[1944]] г. інстытут пачынаў нанава сваю дзейнасць у складзе гістарычнага, мовы і літаратуры і геаграфічнага факультэтаў. Адраджэнне адбывалася ў вельмі складаных умовах. Перададзеныя будынкі былі ў гады вайны моцна пашкоджаны і патрабавалі рамонту. Не хапала абсталявання, падручнікаў, кадраў. Тым не менш, [[16 лістапада]] рэгулярныя заняткі аднавіліся. Да канца 1950-х гадоў з назвы паступова знікла імя Папаніна<ref name="msu"/>. За першыя дзесяць пасляваенных гадоў інстытут падрыхтаваў 3500 настаўнікаў. У ім працавалі факультэты [[факультэт матэматыкі і прыродазнаўства МДУ імя А. А. Куляшова|фізіка-матэматычны]], мовы і літаратуры, гістарычны і геаграфічны. У 1958 г. быў адкрыты [[Факультэт пачатковай і музычнай адукацыі МДУ імя А. А. Куляшова|факультэт педагогікі і методыкі пачатковага навучання]]. У [[1959]] г. завершана будаўніцтва інтэрната са сталовай па [[Ленінская вуліца (Магілёў)|вул. Ленінскай]], 33<ref name="msu"/>. У [[1971]] г. пабудаваны [[Галоўны корпус МДУ імя А. А. Куляшова|новы вучэбны корпус]], сталовая і спартыўны комплекс, а пазней і новы інтэрнат па [[Вуліца Касманаўтаў (Магілёў)|вул. Касманаўтаў]]<ref name="msu"/>. У 1978 годзе інстытут адзначыў сваё 60-годдзе, яму было прысвоена імя народнага паэта БССР, ураджэнца Магілёўшчыны [[Аркадзь Куляшоў|Аркадзя Куляшова]]. З гэтага часу ўстанова афіцыйна пачала называцца «Магілёўскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. А. Куляшова»<ref name="msu"/>. З [[1980]] г. у інстытуце былі створаны факультэты дашкольнага выхавання, зараз — педагогікі і псіхалогіі дзяцінства, пачатковай ваеннай падрыхтоўкі і фізічнага выхавання, у 1990 г. — біялагічны, цяпер — прыродазнаўства, у [[1997]] г. — факультэт даўніверсітжцкай падрыхтоўкі і прафарыентацыі. У снежні [[1991]] г., пасля шматгадовага перапынку, зноў была адкрыта [[аспірантура]]. У 1996 г. выйшаў першы нумар уласнага перыядычнага выдання «Педагог», якое праз год пачало называцца «Універсітэцкі веснік»<ref name="msu"/>. === Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. А. Куляшова === [[30 чэрвеня]] [[1997]] г. педагагічны інстытут пераўтвораны ў Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. А. Куляшова. Пасля атрымання новага статусу навучальная ўстанова, якая доўгі час была поліпедагагічнай, пачала падрыхтоўку спецыялістаў і для іншых галіні<ref name="msu"/>. З [[1998]] года друкуецца навуковы і метадычны часопіс «Веснік МДУ імя А. А. Куляшова». У гэтым жа годзе адкрыты факультэты эканомікі і права, замежных моў. Пры універсітэце з [[2000]] г. дзейнічае інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў<ref name="msu"/>. У [[2015]] годзе створаны гісторыка-філалагічны факультэт і факультэт матэматыкі і прыродазнаўства. У [[2018]] годзе Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. А. Куляшова адзначае 105-годдзе. == Структура == === Факультэты === [[Файл:Mahiliou university 1 building.jpg|міні|справа|[[Галоўны корпус МДУ імя А. А. Куляшова|Вучэбны корпус № 1]]]] * [[Факультэт замежных моў МДУ імя А. А. Куляшова|Факультэт замежных моў]] * [[Гісторыка-філалагічны факультэт МДУ імя А. А. Куляшова|Гісторыка-філалагічны факультэт]] * [[Факультэт матэматыкі і прыродазнаўства МДУ імя А. А. Куляшова|Факультэт матэматыкі і прыродазнаўства]] * [[Факультэт пачатковай і музычнай адукацыі МДУ імя А. А. Куляшова|Факультэт пачатковай і музычнай адукацыі]] * [[Факультэт педагогікі і псіхалогіі дзяцінства МДУ імя А. А. Куляшова|Факультэт педагогікі і псіхалогіі дзяцінства]] * [[Факультэт фізічнага выхавання МДУ імя А. А. Куляшова|Факультэт фізічнага выхавання]] * [[Факультэт эканомікі і права МДУ імя А. А. Куляшова|Факультэт эканомікі і права]] === Інстытуты === * [[Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі МДУ імя А.А. Куляшова|Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі]] === Каледжы === * [[Сацыяльна-гуманітарны каледж (Магілёў)|Сацыяльна-гуманітарны каледж]] * [[Горацкі педагагічны каледж]] == Навуковая дзейнасць == Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 22 красавіка 2020 г. № 136 «Аб занясенні на Рэспубліканскую дошку Гонару пераможцаў спаборніцтва за 2019 год» сярод навуковых арганізацый МДУ імя А. А. Куляшова прызнаны адным з пераможцаў. У 2019 годзе супрацоўнікамі ўніверсітэта апублікаваныя 551 артыкул у навуковых выданнях, у тым ліку ў рэцэнзуемых навуковых часопісах і выданнях — 138, кніжных выданнях — 106, у тым ліку манаграфій — 8. У Расійскі індэкс навуковага цытавання ўваходзіць 11 167 адзінак, з іх у 2019 годзе ўвайшло 937; у Web of Science ўключана 116 адзінак, з іх у 2019 г. — 8; у Scopus — 132 адзінкі, з іх у 2019 г. — 12. Універсітэт ажыццяўляе падрыхтоўку навуковых работнікаў вышэйшай кваліфікацыі ў аспірантуры па 10 спецыяльнасцях. Колькасць аспірантаў на канец 2019 г. склала 44 чалавекі. Загадам Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь 2017/06/26 № 447 ва ўніверсітэце адкрыта падрыхтоўка па спецыяльнасці 07.00.02 «Айчынная гісторыя» гістарычнай галіны навукі для рэалізацыі адукацыйнай праграмы дактарантуры. У адпаведнасці з загадам Вышэйшай атэстацыйнай камісіі Рэспублікі Беларусь № 206 ад 2017/10/02 г. пры ўніверсітэце створаны савет па абароне дысертацый К 02.03.01, якому дазволена праводзіць абароны дысертацый на атрыманне вучонай ступені кандыдата навук па спецыяльнасці 07.00.02 — айчынная гісторыя (гістарычныя навукі). У 2019 годзе ў дадзеным савеце былі абароненыя 3 дысертацыйныя работы на суісканне вучонай ступені кандыдата гістарычных навук. Абараніла ў савеце дысертацыю Я. А. Рыер, якая стала лаўрэатам конкурсу ВАК Рэспублікі Беларусь 2019 года на найлепшую кандыдацкую дысертацыю ў намінацыі «гуманітарныя навукі» (дысертацыя «Кіраўнік і грамадства на беларускіх землях у XIII — першай трэці XV стст .: асноўныя механізмы палітагенеза, легітымізацыі і сакралізацыі ўлады», навуковы кіраўнік — І. А. Марзалюк, доктар гістарычных навук, прафесар, член-карэспандэнт НАН Беларусі, старшыня Пастаяннай камісіі па адукацыі, культуры і навуцы Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь). У 2019 годзе ў МДУ імя А. А. Куляшова выконвалася 18 заданняў у 6 ДПНД: «Фундаментальныя і прыкладныя навукі — медыцына» (1 заданне), «Фатоніка, опта- і мікраэлектроніка» (2 задання), «Фізічнае матэрыялазнаўства, новыя матэрыялы і тэхналогіі» (1 заданне), «Прыродакарыстанне і экалогія» (1 заданне), « Канвергенцыя — 2020» (2 задання), «Эканоміка і гуманітарнае развіццё беларускага грамадства» (11 заданняў). Акрамя таго, у 2019 годзе ўніверсітэт выконваў 5 праектаў БРФФД, 6 грантаў Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, 1 грант МДУ імя А. А. Куляшова. Атрыманыя важныя вынікі ў галіне прародазнаўчых навук, у галіне сацыяльна-эканамічных і грамадскіх навук, у галіне гуманітарных навук. У навучальны працэс ўстановы адукацыі «Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. А. Куляшова», іншых устаноў адукацыі рознага ўзроўню у 2019 годзе ўкаранёна 257 распрацовак. У 2019 годзе ажыццяўлялася ўкараненне навуковых распрацовак у навучальны працэс ўстаноў адукацыі рознага ўзроўню (257 распрацовак), сацыяльную сферу, вытворчасць, выканана 8 дамоў на аказанне паслуг. 6 выкладчыкаў МДУ імя А. А. Куляшова з’яўляюцца кансультантамі інавацыйных праектаў, якія ўключаны ў загад Міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь ад 2019/07/30 г. № 617 «Аб арганізацыі эксперыментальнай і інавацыйнай дзейнасці ў 2019/2020 навучальным годзе». Кожны з праектаў ахоплівае ад 6 да 36 устаноў адукацыі. Міжнародная навуковая дзейнасць універсітэта ажыццяўляецца ў рамках міжнародных праектаў БРФФД-РФФД з ФДБАУ ВА «Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт імя акадэміка І. Г. Пятроўскага», ФДБАУ ВА «Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны Ўніверсітэт», Федэральным навукова-даследчым цэнтрам «Крышталаграфія і фатоніка» РАН. Універсітэт рэгулярна арганізоўвае міжнародныя навуковыя канферэнцыі, у якіх прымаюць удзел вучоныя краін блізкага і далёкага замежжа. У 2019 годзе ва ўніверсітэце праведзена 15 міжнародных канферэнцый. Супрацоўнікі ўніверсітэта прынялі ўдзел з дакладамі ў шматлікіх навуковых мерапрыемствах, на якіх было прадстаўлена 1034 даклады. З мэтай прасоўвання інавацыйнай прадукцыі на замежныя рынкі распрацоўкі навукоўцаў універсітэта ў 2019 годзе дэманстраваліся на міжнародных выстаўках. == Рэктары == {{Div col|2}} * (1913—1918) — [[Уладзімір Мікалаевіч Тычынін]] * (1918—1923) — [[Яўген Іосіфавіч Бычкоў]] * (1935—1938) — [[Фядот Мікалаевіч Казакоў]] * (1939—1941) — [[Міхаіл Канстанцінавіч Кірылаў]] * (1944—1945) — [[Уладзімір Іванавіч Хома]] * (1946—1948) — [[Міхаіл Канстанцінавіч Кірылаў]] * (1949—1955) — [[Ніканор Зіноўевіч Назаранка]] * (1955—1960) — [[Фёдар Восіпавіч Папоў]] * (1960—1971) — [[Іван Пятровіч Ларчанка]] * (1971—1994) — [[Яўген Паўлавіч Кудрашоў]] * (1994—2001) — [[Міхаіл Аляксандравіч Аўласевіч]] * (2001—2003) — [[Аляксандр Міхайлавіч Радзькоў]] * (2003—2017) — [[Канстанцін Міхайлавіч Бандарэнка]] * (2017—2025) — [[Дзяніс Уладзіміравіч Дук]] * (з 2025) — [[Юрый Віктаравіч Машын]] {{Div col end}} == Абвінавачванні ў палітычных рэпрэсіях супраць студэнтаў == Паводле справаздачы, падрыхтаванай Польскім фондам свабоды і дэмакратыі, [[Канстанцін Міхайлавіч Бандарэнка|Канстанцін Бандарэнка]], рэктар універсітэта, адлічаў студэнтаў за іх палітычную дзейнасць<ref>{{кніга |аўтар = |частка = |арыгінал =Białoruski system represji. Prześladowcy i ich ofiary |загаловак =Беларуская сістэма рэпрэсій. Пераследнікі і іх ахвяры |спасылка =http://wid.org.pl/raport.pdf |адказны =pod redakcją dr Dariusza Zalewskiego, {{нп3|Марэк Бучко|Marka Bućko|pl|Marek Bućko}}, Michała Kurkiewicza i Tomasza Pisuli |выданне = |месца =Warszawa |выдавецтва =Fundacja Wolność i Demokracja |год =2007 |том = |старонкі =42 |старонак =72 |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = |archiveurl =https://web.archive.org/web/20131203002146/http://wid.org.pl/raport.pdf |archivedate =3 снежня 2013 }}</ref>. == Выпускнікі == * [[Уладзімір Васілевіч Амелькін]] — доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар. * [[Святлана Мікалаеўна Баітава]] — алімпійская чэмпіёнка 1988 года ў камандным першынстве, чэмпіёнка свету, неаднаразовая чэмпіёнка СССР, заслужаны майстар спорту СССР. * [[Міхаіл Гапеевіч Булахаў]] — доктар філалагічных навук, прафесар, заслужаны дзеяч навукі БССР, лаўрэат прэміі Савета Міністраў СССР. * [[Валянцін Цярэнцьевіч Борух]] — доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Валеры Васілевіч Баранчыкаў]] — заслужаны настаўнік Рэспублікі Беларусь. * [[Леанід Мацвеевіч Баркоўскі]] — доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар, член Амерыканскага аптычнага грамадства (OSA), карэспандэнт Міжнароднага саюза радыёфізікаў. * [[Аляксандр Іванавіч Болсун]] — кандыдат фізіка-матэматычных навук, дацэнт, сябра Беларускага фізічнага таварыства. * [[Дзмітрый Якаўлевіч Бугаёў]] — кандыдат філалагічных навук, прафесар, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларускай ССР імя Якуба Коласа, член Саюза пісьменнікаў СССР, член Беларускага ПЭН — цэнтра. * [[Браніслаў Аляксандравіч Зубкоўскі]] — беларускі пісьменнік, краязнавец. * [[Міхаіл Васілевіч Зімянін]] — савецкі партыйны дзеяч, сакратар ЦК КПСС, Надзвычайны і Паўнамоцны пасол СССР, дэпутат Савета Нацыянальнасцяў Вярхоўнага Савета СССР 2-3 і 7-11 скліканняў ад РСФСР. * [[Анатоль Мікалаевіч Канапелька]] — паэт, перакладчык, педагог, літаратуразнаўца, член Саюза беларускіх пісьменнікаў і Беларускага ПЭН-цэнтра. * [[Ніна Васілеўна Каменская]] — доктар гістарычных навук, прафесар, член- карэспандэнт Акадэміі навук Беларускай ССР. * [[Уладзімір Яўгенавіч Кухараў]] — беларускі дзяржаўны дзеяч * [[Уладзімір Маісеевіч Ліўшыц]] — кандыдат філасофскіх навук, дацэнт, член беларускага Саюза пісьменнікаў, Саюза журналістаў Рэспублікі Беларусь,Міжнароднага Саюза пісьменнікаў «Новы сучаснік», акадэмік грамадскай Міжнароднай акадэміі сацыяльных тэхналогій. * [[Леанід Паўлавіч Ліпінскі]] — доктар гістарычных навук, прафесар. * [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] — Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь. * [[Ігар Аляксандравіч Марзалюк]] — доктар гістарычных навук, прафесар. * [[Уладзімір Фёдаравіч Мацвяйчук]] — былы міністр культуры Беларусі (2004—2009). * [[Сяргей Валянцінавіч Новікаў]] — беларускі біятланіст, сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў 2010 года ў індывідуальнай гонцы, трохразовы чэмпіён зімовай універсіядзе, двухразовы чэмпіён Еўропы, заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь. * [[Аляксандр Эдуардавіч Плятнёў]] — педагог, аўтар навукова-папулярных, навучальных і даведачных кніг, лаўрэат Усерасійскага фестывалю педагагічных ідэй «Адкрыты ўрок −2007», прэміі імя С. І. Вавілава, шостага конкурсу метадычных распрацовак педагагічных работнікаў Рэспублікі Беларусь «Адкрыты ўрок», стыпендыят Міжнароднага Алфёраўскага фонду падтрымкі адукацыі і навукі. * [[Аляксандр Міхайлавіч Радзькоў]] — доктар педагагічных навук, прафесар, заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь, былы міністр адукацыі Беларусі. * [[Якаў Рыгоравіч Рыер]] — доктар гістарычных навук, прафесар. * [[Алег Уладзіміравіч Салтук]] — паэт і перакладчык, член Саюза беларускіх пісьменнікаў, лаўрэат літаратурных прэмій Ленінскага камсамола Віцебшчыны, імя Уладзіміра Караткевіча, часопіса «Маладосць», «Сузор’е муз». * [[Анка Упала]] — беларуская пісьменніца. * [[Дар’я Чульцова]] — беларуская журналістка, [[Палітычныя зняволеныя|палітычная зняволеная]]. * [[Ігар Іванавіч Шклярэўскі]] — паэт, старшыня Саюза расійскіх пісьменнікаў, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР, Дзяржаўнай Пушкінскай прэміі Расіі. * [[Уладзімір Дзям’янавіч Ягораў]] — старшыня КДБ Рэспублікі Беларусь (1994—1995). == Выкладчыкі == * [[Алесь Макарэвіч]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Агееў]] * [[Мікалай Максімавіч Раганоўскі]] (нар. 1942) — прафесар кафедры методыкі выкладання матэматыкі факультэта матэматыкі і прыродазнаўства. * [[Сяргей Іванавіч Сідор]] (1937—1998) — беларускі географ. {{Зноскі}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 9. — Мінск, 1999. * Республика Беларусь: энциклопедия. [В 7 т.]. Т. 5. — Минск, 2007. == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [https://www.msu.by/ Афіцыйны сайт МДУ імя Куляшова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211031192028/https://www.msu.by/ |date=31 кастрычніка 2021 }} {{МДУ імя А. А. Куляшова}} {{Рэктары МДУ імя А. А. Куляшова}} {{ВНУ Беларусі}} {{Адукацыя ў Магілёўскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аркадзя Куляшова| ]] [[Катэгорыя:Вуліца Касманаўтаў (Магілёў)]] [[Катэгорыя:1913 год у Магілёве]] 2j9f434xu9pazhb2zwgo0a6psx2q9fp Генрык Татур 0 73542 5211162 5176916 2026-10-04T01:30:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211162 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Татур}} {{Навуковец}} '''Ге́нрык Франц Та́тур''' ({{ДН|17|09|1846}}, [[Слонім]]<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/130330|title=Татур Генрых Хрыстафоравіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-03-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://yasynvash.by/ru/articles/5/|title=Татуры герба «Дамброва»|author=Анатоль Статкевіч-Чабаганаў|website=yasynvash.by|access-date=2026-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260107190851/http://yasynvash.by/ru/articles/5/|archive-date=7 студзеня 2026|url-status=dead}}</ref> — [[Май|травень]] {{ДС|||1907}}, [[Мінск]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=pl|url=https://fbc.pionier.net.pl/publication/99e05eb207b66bdb4995|title=Gazeta Lwowska. 1907, nr 108 - Federacja Bibliotek Cyfrowych|website=fbc.pionier.net.pl|access-date=2026-03-06}}</ref>) — беларускі гісторык, археолаг, краязнавец, калекцыянер. == Біяграфія == [[Файл:Henryk Tatur. Генрык Татур (2).jpg|міні|злева|Фотаздымак Г. Татура з даспехамі рыцара. Прадметы з калекцыі яго музея.]] Нарадзіўся ў сям’і дзяржаўнага служачага [[Хрызастом Татур|Хрызастома Татура]] (1811—1876) і Антаніны з Ярашэўскіх. Дробны чыноўнік [[Мінскі губернскі статыстычны камітэт|Мінскага губернскага статыстычнага камітэта]]. Ён жа ўпарадкаваў археалагічна-этнаграфічны музей пры гэтым камітэце{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. З 1874 года вёў археалагічныя [[Археалагічныя раскопкі|раскопкі]] ў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], склаў яе археалагічную карту з апісаннем помнікаў. Быў арганізатарам прыватнага музея ў [[Беразіно|Бярэзіне]] (у 1884—1885 гадах), а потым у [[Мінск]]у{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. У 1890 годзе правёў раскопкі 120 [[курган]]оў каля вёсак [[Дулебы (Бярэзінскі раён)|Дулебы]] і [[Няюнішчы]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]], 1892 годзе — 40 курганоў каля вёскі [[Станькава]], у 1893 годзе — 40 курганоў каля вёскі [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылукі]] [[Мінскі павет|Мінскага павета]]. Аўтар кнігі «Археалагічнае значэнне Мінскай губерні» (1878), «Нарыса археалагічных помнікаў на прасторы Мінскай губерні і яе археалагічнага значэння» (1892). У выніку паездак Міншчынай падрыхтаваў вялікі альбом археалагічных помнікаў (1893). Стварыў у Мінску багаты прыватны музей аб гісторыі матэрыяльнай культуры Беларусі і ўнікальную бібліятэку. Ва ўладанні Генрыка Татура былі кніжныя зборы зачыненага ўладамі [[Мінскі кляштар бенедыкцінак|кляштара мінскіх бенедыкцінак]], у тым ліку [[Біблія Францыска Скарыны]] і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]], а таксама кнігі з [[Нясвіжская бібліятэка Радзівілаў|нясвіжскай бібліятэкі Радзівілаў]]{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. Музей і бібліятэка знаходзіліся ў старых драўляных будынках на [[Лагойскі завулак (Мінск)|Лагойскім завулку]], 8{{sfn|Іванова|2022|с=193}} (паводле іншых звестак, бібліятэка была па адрасе [[Даўгабродскі завулак (Мінск)|Даўгабродскі завулак]], 6<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.google.by/books/edition/Spravochnai%EF%B8%A0a%EF%B8%A1_kniga_dli%EF%B8%A0a%EF%B8%A1_russ/Wc0d6qBlJ5kC?hl=be&gbpv=1&dq=%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8A&pg=PA108&printsec=frontcover|аўтар=Е. А. Шуманский|загаловак=Справочная книга для русских библиофилов и коллекционеров|год=1905|выдавецтва=|старонак=238}}</ref>). Сярод экспанатаў яго музея фігураваў «аграмадны рыцар на кані, закаваны ў панцыр з гербам Радзівілаў на грудзёх», так званы «Хлеб Бога» (прыгожа шліфаваны чорны камень у форме акрайчыка хлеба), гравёрская медная бляха з выявай [[Ісус Хрыстос|Хрыста]] з надпісам, зробленым рукой самога Генрыка Татура, [[плашчаніца]], [[пакравец]] і іншыя рэчы XVI — пачатку XVIII стагоддзя з жаночага манастыра пад [[Віцебск]]ам, не менш за 10 [[Слуцкі пояс|слуцкіх паясоў]] і іх фрагментаў, а таксама вядомы партрэт мітрапаліта [[Іосіф Вельямін Руцкі|Веніяміна Руцкага]]{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. Падтрымліваў сувязі з мінскімі гімназістамі. Паводле сведчання [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандра Уласава]], Генрык Татур аказаў моцны ўплыў на станаўленне асобы і планы [[Іван Луцкевіч|Івана Луцкевіча]]: ''«Мы хлопцамі разам з [[Карусь Каганец|Кастравіцкім [Карусём Каганцом]]] сядзелі ў музеі Татура, сотні разоў расказвалі яму свае „беларускія“ пляны... Седзячы кружком у сумеркі ў яго музеі, заваленым кольчугамі, мечамі, старымі кнігамі, дакументамі, мэбэлью, абразамі, ён выслухіваў нашы „даклады“... Ад Татура веяла на нас духам [[Гедзімін|Гедыміна]], [[Ягайла|Ягайлы]], [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанціна Астрожскага]], [[Князі менскія|князёў Менскіх]], [[Князі слуцкія|Слуцкіх]] і ўсіх фундатараў і страіцеляў Беларускай мінуўшчыны»''{{sfn|Уласаў|1918|с=1}}{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. Уласаў таксама ўспамінаў яго так: ''«Сядзелі мы гадзінамі ў кватэры-музеі старога дзівака, падобнага да [[Елісей (прарок)|прарока Елісея]], — лысага, з рудой барадой»''{{sfn|Уласаў|1924|с=1}}{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. Некалькі прац захавалася ў рукапісах, сярод іх «Гістарычны нарыс мястэчка Турава, ранейшай сталіцы ўдзельнага Тураўскага княства», «Гісторыя Станькава», «Гісторыя Заслаўя», падрыхтаваў праект адкрыцця публічнай бібліятэкі ў Мінску. Пераклаў на беларускую мову верш «[[Праснічка|Прадкі]]» Яна Чачота. Памёр у Мінску ў пачатку траўня 1907 года<ref name=":0" />. Пасля смерці навукоўца яго зборы былі часткова прададзеныя за мяжу. Адна частка збораў трапіла да [[Тышкевічы|Тышкевічаў]] у маёнтак [[Чырвоны Двор (Вільня)|Чырвоны Бор]] пад [[Вільня|Вільняй]], а другая — да мітрапаліта [[Андрэй Шаптыцкі|Андрэя Шэптыцкага]] ў Львоўскі музей. Перадачай калекцый Генрыка Татура ў [[Львоў]] на працягу 1907—1912 гадоў займаўся Іван Луцкевіч, мэтай якога было максімальна захаваць цэласнасць калекцыі, хаця ніякага дачынення ні да Львова, ні да [[Уніяцтва|ўніяцтва]] яна не мела{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. Фотаздымкі экспанатаў яго музея і фатаграфічны партрэт самога Генрыка Татура захоўваліся ў [[Беларускі музей у Вільні|Беларускім музеі імя Івана Луцкевіча ў Вільні]], куды былі перададзены ксяндзом [[Уладзіслаў Талочка|Уладзіславам Талочкам]]{{sfn|Іванова|2022|с=193}}<ref>{{Архіўныя крыніцы|назва архіва=БДАМЛМ|фонд=3|вопіс=3|справа=90|ref=БДАМЛМ}}</ref>, а цяпер захоўваюцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|БДАМЛМ]] і [[Літоўскі нацыянальны музей|Літоўскім нацыянальным музеі]]{{sfn|Іванова|2022|с=192, 194}}. Архівы зберагаюцца ў [[Дзяржаўны гістарычны архіў Літвы|Дзяржаўным гістарычным архіве Літвы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тату́р Генрык Хрыстафоравіч|[[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Каханоўскі Г. А.]]|457}} * {{Літаратура/Памяць/Мінск|1}} * {{крыніцы/ЭГБ|6-1|Тату́р Генрык Хрыстафоравіч|[[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Каханоўскі Г.]]|512}} * ''[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]]''[http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/45/%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D1%96_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D1%80%D1%8B%D1%85_%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80.html Мінскі антыквар і археолаг Генрых Татур ва ўспамінах і ліставанні] // Знакамітыя мінчане ХІХ—ХХ стст. Вып. 6: Мінск і мінчане ў літаратурных творах на рубяжы ХІХ—ХХ стст. / Інстытут Польскі ў Мінску. — Мн.: Выдавец [[Віктар Уладзіміравіч Хурсік|Віктар Хурсік]], 2011. — С. 178—183. — Эл.рэсурс [[pawet.net]] * {{кніга|аўтар = [[Анатоль Статкевіч-Чабаганаў|Статкевіч-Чабаганаў А.]]|частка = |загаловак = Я — сын Ваш : Статкевічы, Сацкевічы-Статкевічы герба «Касцеша». Карафа-Корбуты герба «Корчак»|арыгінал = |спасылка = http://rod-slova.by/image/catalog/biblijateka/Ja%20sin%20vash_Tom%201_BEL.pdf|адказны = |выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Роднае слова|год = 2011|том = |старонкі = |старонак = 592|серыя = |isbn = 978-985-90254-1-9|тыраж = |ref = |archive-date = 10 жніўня 2022|archive-url = https://web.archive.org/web/20220810000039/https://rod-slova.by/image/catalog/biblijateka/Ja%20sin%20vash_Tom%201_BEL.pdf}} * {{артыкул |аўтар=Іванова В. |загаловак=Фотаархіў Беларускага музея імя І. Луцкевіча ў Вільні |выданне=Аўтограф. Альманах |месца=Мінск |год=2022 |выпуск=6 |старонкі=187—204 |ref=Іванова}} * {{артыкул |аўтар=Уласаў А. |загаловак=К. Кастравіцкі і Г. Татур |выданне=Беларускі шлях |год=1918 |нумар=51 |старонкі=1 |ref=Уласаў}} * {{артыкул |аўтар=Уласаў А. |загаловак=Успаміны |выданне=Сын беларуса |год=1924 |нумар=29 |старонкі=1 |ref=Уласаў}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Татур Генрык}} [[Катэгорыя:Археолагі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Татуры|Генрых Хрыстафоравіч]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] kv9t61r715618j9ikforfe5ssbzckl4 Гавайскія астравы 0 76637 5211060 4667159 2026-10-03T17:28:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211060 wikitext text/x-wiki {{Архіпелаг |Назва = Гавайскія астравы |Карта = NHINM.png |Месца = Ціхі акіян |lat_dir = N |lat_deg = 21 |lat_min = 18 |lat_sec = 41 |lon_dir = W |lon_deg = 157 |lon_min = 47 |lon_sec = 47 |Памер карты краіны = |Карта краіны = |region = |CoordScale = |Плошча сушы = 28 311 |Кол-ць астравоў = |Найбуйнейшы востраў =востраў Гаваі|Гаваі |Вышыня = вулкан Маўна-Кеа — 4205 |Краіна = ЗША |Пазіцыйная карта = Ціхі акіян |Сцяг = |Вобласць = Гаваі |Насельніцтва = 1 211 537 |Год = 2000 |Выява = Doublerainbow.jpg |Памер = 250 |Подпіс = Узбярэжжа вострава Маўі }} '''Гаваі''', таксама вядомыя як '''Сандвічавы астравы''' — [[архіпелаг]] з 24 вулканічных і каралавых астравоў у [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]]. Гаваі знаходзяцца ў 3000 [[кіламетр|км]] ад бліжэйшага кантынента, што робіць іх найбольш ізаляваным архіпелагам [[Планета Зямля|Зямлі]]. Палітычныя Гаваі з'яўляюцца 50-м штатам [[ЗША]] [[Гаваі]], за выключэннем атолу [[Мідуэй]]. Гавайскія астравы маюць вялікае транспартнае значэнне. Яны раскіданыя па даўжыні на 3800 км. Галоўны востраў [[Востраў Гаваі|Гаваі]], даў назву архіпелага. Тут знаходзіцца вулкан [[Гара Мауна-Кеа|Мауна-Кеа]] (Белыя горы), які з'яўляецца самым высокім пунктам астравоў (4205 метраў). Другім па вышыні пунктам Гаваяў з'яўляецца гара [[Гара Мауна-Лоа|Мауна-Лоа]]. Гавайскія астравы адно з найбольш наведвальных турыстычных месцаў на Зямлі. == Гл. таксама == * [[Гісторыя Гавайскіх астравоў]] * [[Востраў Лайсан]] * [[Востраў Лісянскага]] * [[Гаваі]] — 50-ы штат ЗША * [[Вулкан Кілаўэа]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сандвічавы астравы||147}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Гавайские острова}} == Спасылкі == {{commons|Category:Hawaii}} * [https://web.archive.org/web/20201021224001/http://apdrc.soest.hawaii.edu/Hawaii/ Інфармацыйны сайт архіпелага Гаваі] {{ref-en}} {{Ціхі акіян}} {{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гавайскія астравы| ]] [[Катэгорыя:Астраўныя групы Аўстраліі і Акіяніі]] [[Катэгорыя:Вулканічныя астравы]] [[Катэгорыя:Гаваі]] frk0p9kcbyiosfy2fuao1tpyuls1h7j Шаблон:Гета на Беларусі 10 78786 5211016 5167633 2026-10-03T16:18:59Z DBatura 73587 5211016 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста |navbar = |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Спіс месцаў канцэнтрацыі яўрэяў на тэрыторыі Беларусі для знішчэння ў перыяд Халакоста|Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста]] |выява = [[Выява:Bundesarchiv Bild 101I-138-1083-28, Russland, Mogilew, Zwangsarbeit von Juden.jpg|100px]] |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_цела = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = Аглядная тэма: [[Халакост у Беларусі]] |загаловак1 = [[Брэсцкая вобласць]] |спіс1 = * [[Халакост у Баранавіцкім раёне|Баранавіцкі раён]] ** [[Баранавіцкае гета|Баранавічы]] ** [[Гарадзішчанскае гета|Гарадзішча]] ** [[Гета ў Моўчадзі|Моўчадзь]] ** [[Гета ў Новай Мышы|Новая Мыш]] * [[Халакост у Бярозаўскім раёне|Бярозаўскі раён]] ** [[Бярозаўскае гета|Бяроза]] ** [[Гета ў Малечы|Малеч]] * [[Халакост у Брэсцкім раёне|Брэсцкі раён]] ** [[Брэсцкае гета|Брэст]] ** [[Гета ў Дамачаве|Дамачава]] ** [[Гета ў Тамашоўцы|Тамашоўка]] ** [[Гета ў Чарнаўчыцах|Чарнаўчыцы]] * [[Халакост у Ганцавіцкім раёне|Ганцавіцкі раён]] ** [[Гета ў Ганцавічах|Ганцавічы]] * [[Халакост у Драгічынскім раёне|Драгічынскі раён]] ** [[Гета ў Антопалі|Антопаль]] ** [[Драгічынскае гета|Драгічын]] ** [[Гета ў Хомску|Хомск]] * [[Халакост у Жабінкаўскім раёне|Жабінкаўскі раён]] ** [[Гета ў Жабінцы|Жабінка]] * [[Халакост у Іванаўскім раёне|Іванаўскі раён]] ** [[Гета ў Іванаве|Іванава]] ** [[Гета ў Моталі|Моталь]] * [[Халакост у Івацэвіцкім раёне|Івацэвіцкі раён]] ** [[Гета ў Івацэвічах|Івацэвічы]] ** [[Гета ў Косаве|Косава]] ** [[Гета ў Целяханах|Целяханы]] * [[Халакост у Камянецкім раёне|Камянецкі раён]] ** [[Гета ў Воўчыне|Воўчын]] ** [[Гета ў Высокім|Высокае]] * [[Халакост у Кобрынскім раёне|Кобрынскі раён]] ** [[Кобрынскае гета|Кобрын]] * [[Халакост у Лунінецкім раёне|Лунінецкі раён]] ** [[Гета ў Кажан-Гарадку|Кажан-Гарадок]] ** [[Гета ў Лахве|Лахва]] ** [[Гета ў Мікашэвічах|Мікашэвічы]] ** [[Гета ў Лунінцы|Лунінец]] * [[Халакост у Ляхавіцкім раёне|Ляхавіцкі раён]] ** [[Гета ў Ляхавічах|Ляхавічы]] * [[Халакост у Маларыцкім раёне|Маларыцкі раён]] ** [[Гета ў Маларыце|Маларыта]] * [[Халакост у Пінскім раёне|Пінскі раён]] ** [[Пінскае гета|Пінск]] ** [[Гета ў Пагосце-Загародскім|Пагост-Загародскі]] * [[Халакост у Пружанскім раёне|Пружанскі раён]] ** [[Лінаўскае гета|Лінава]] ** [[Гета ў Пружанах|Пружаны]] ** [[Гета ў Ружанах|Ружаны]] * [[Халакост у Столінскім раёне|Столінскі раён]] ** [[Гета ў Гарадной|Гарадная]] ** [[Гета ў Давыд-Гарадку|Давыд-Гарадок]] ** [[Гета ў Століне|Столін]] |загаловак2 = [[Віцебская вобласць]] |спіс2 = * [[Халакост у Бешанковіцкім раёне|Бешанковіцкі раён]] ** [[Гета ў Бешанковічах|Бешанковічы]] ** [[Гета ў Слабадзе|Слабада]] ** [[Гета ў Астроўне|Астроўна]] ** [[Гета ва Уле|Ула]] * [[Халакост у Браслаўскім раёне|Браслаўскі раён]] ** [[Гета ў Браславе|Браслаў]] ** [[Гета ў Відзах|Відзы]] ** [[Гета ў Дрысвятах|Дрысвяты]] ** [[Гета ў Друі|Друя]] ** [[Гета ў Дубіне|Дубіна]] ** [[Гета ў Іказні|Іказнь]] ** [[Гета ў Опсе|Опса]] * [[Халакост у Верхнядзвінскім раёне|Верхнядзвінскі раён]] ** [[Гета ў Боркавічах|Боркавічы]] ** [[Гета ў Дрысе|Верхнядзвінск (Дрыса)]] ** [[Гета ў Валынцах|Валынцы]] ** [[Гета ў Асвеі|Асвея]] * [[Халакост у Віцебскім раёне|Віцебскі раён]] ** [[Віцебскае гета|Віцебск]] ** [[Гета ў Суражы|Сураж]] ** [[Гета ў Янавічах|Янавічы]] * [[Халакост у Глыбоцкім раёне|Глыбоцкі раён]] ** [[Гета ў Глыбокім|Глыбокае]] ** [[Гета ў Плісе|Пліса]] ** [[Гета ў Празароках|Празарокі]] * [[Халакост у Гарадоцкім раёне|Гарадоцкі раён]] ** [[Гета ў Гарадку (Гарадоцкі раён)|Гарадок]] ** [[Гета ў Езярышчы|Езярышча]] * [[Халакост у Докшыцкім раёне|Докшыцкі раён]] ** [[Гета ў Докшыцах|Докшыцы]] ** [[Гета ў Бягомлі|Бягомль]] ** [[Гета ў Параф’янаве|Параф’янава]] * [[Халакост у Дубровенскім раёне|Дубровенскі раён]] ** [[Гета ў Баеве|Баева]] ** [[Дубровенскае гета|Дуброўна]] ** [[Гета ў Лядах|Ляды]] * [[Халакост у Лепельскім раёне|Лепельскі раён]] ** [[Гета ў Камені|Камень]] ** [[Лепельскае гета|Лепель]] * [[Халакост у Лёзненскім раёне|Лёзненскі раён]] ** [[Гета ў Бабінавічах|Бабінавічы]] ** [[Гета ў Дабрамыслях|Дабрамыслі]] ** [[Гета ў Калышках|Калышкі]] ** [[Лёзненскае гета|Лёзна]] * [[Халакост у Мёрскім раёне|Мёрскі раён]] ** [[Гета ў Дзісне|Дзісна]] ** [[Гета ў Мёрах|Мёры]] * [[Халакост у Аршанскім раёне|Аршанскі раён]] ** [[Гета ў Барані|Барань]] ** [[Гета ў Копысі|Копысь]] ** [[Аршанскае гета|Орша]] ** [[Гета ў Смальянах|Смальяны]] * [[Халакост у Полацкім раёне|Полацкі раён]] ** [[Бабыніцкае гета|Бабынічы]] ** [[Гета ў Ветрына|Ветрына]] ** [[Гета ў Варонічах|Варонічы]] ** [[Полацкае гета|Полацк]] ** [[Гета ў Трудах|Труды]] * [[Халакост у Пастаўскім раёне|Пастаўскі раён]] ** [[Гета ў Дунілавічах|Дунілавічы]] ** [[Гета ў Лынтупах|Лынтупы]] ** [[Гета ў Паставах|Паставы]] * [[Халакост у Расонскім раёне|Расонскі раён]] ** [[Расонскае гета|Расоны]] * [[Халакост у Сенненскім раёне|Сенненскім раёне]] ** [[Багушэўскае гета|Багушэўск]] ** [[Сенненскае гета|Сянно]] * [[Халакост у Талачынскім раёне|Талачынскі раён]] ** [[Гета ў Коханава|Коханава]] ** [[Гета ў Абольцах|Абольцы]] ** [[Гета ў Славенях|Славені]] ** [[Гета ў Слаўным|Слаўнае]] ** [[Талачынскае гета|Талачын]] * [[Халакост ва Ушацкім раёне|Ушацкі раён]] ** [[Гета ў Кублічах|Кублічы]] ** [[Гета ва Ушачах|Ушачы]] * [[Халакост у Чашніцкім раёне|Чашніцкі раён]] ** [[Гета ў Лукомлі|Лукомль]] ** [[Гета ў Чашніках|Чашнікі]] ** [[Гета ў Чарэі|Чарэя]] * [[Халакост у Шаркаўшчынскім раёне|Шаркаўшчынскі раён]] ** [[Гета ў Германавічах|Германавічы]] ** [[Гета ў Ёдах|Ёды]] ** [[Гета ў Лужках|Лужкі]] ** [[Гета ў Шаркаўшчыне|Шаркаўшчына]] * [[Халакост у Шумілінскім раёне|Шумілінскі раён]] ** [[Гета ў Сіроціна|Сіроціна]] ** [[Шумілінскае гета|Шуміліна]] |загаловак3 = [[Гомельская вобласць]] |спіс3 = * [[Халакост у Акцябрскім раёне|Акцябрскі раён]] * [[Халакост у Брагінскім раёне|Брагінскі раён]] ** [[Гета ў Брагіне|Брагін]] * [[Халакост у Буда-Кашалёўскім раёне|Буда-Кашалёўскі раён]] ** [[Гета ў Буда-Кашалёве|Буда-Кашалёва]] ** [[Гета ва Уваравічах|Уваравічы]] * [[Халакост у Веткаўскім раёне|Веткаўскі раён]] * [[Халакост у Гомельскім раёне|Гомельскі раён]] ** [[Гомельскае гета|Гомель]] * [[Халакост у Добрушскім раёне|Добрушскі раён]] ** [[Гета ў Добрушы|Добруш]] * [[Халакост у Ельскім раёне|Ельскі раён]] ** [[Гета ў Ельску|Ельск]] * [[Халакост у Жыткавіцкім раёне|Жыткавіцкі раён]] ** [[Гета ў Леніне (Жыткавіцкі раён)|Ленін]] ** [[Гета ў Тураве|Тураў]] * [[Халакост у Жлобінскім раёне|Жлобінскі раён]] ** [[Гета ў Жлобіне|Жлобін]] ** [[Гета ў Стрэшыне|Стрэшын]] ** [[Гета ў Шчадрыне|Шчадрын]] * [[Халакост у Калінкавіцкім раёне|Калінкавіцкі раён]] ** [[Гета ў Калінкавічах|Калінкавічы]] ** [[Гета ў Азарычах|Азарычы]] ** [[Гета ў Юравічах|Юравічы]] * [[Халакост у Кармянскім раёне|Кармянскі раён]] ** [[Гета ў Карме|Карма]] * [[Халакост у Лельчыцкім раёне|Лельчыцкі раён]] * [[Халакост у Лоеўскім раёне|Лоеўскі раён]] * [[Халакост у Мазырскім раёне|Мазырскі раён]] ** [[Мазырскае гета|Мазыр]] * [[Халакост у Нараўлянскім раёне|Нараўлянскі раён]] * [[Халакост у Петрыкаўскім раёне|Петрыкаўскі раён]] ** [[Гета ў Петрыкаве|Петрыкаў]] * [[Халакост у Рэчыцкім раёне|Рэчыцкі раён]] ** [[Гета ў Рэчыцы|Рэчыца]] * [[Халакост у Рагачоўскім раёне|Рагачоўскі раён]] ** [[Гета ў Журавічах|Журавічы]] ** [[Гета ў Рагачове|Рагачоў]] * [[Халакост у Светлагорскім раёне|Светлагорскі раён]] ** [[Гета ў Давыдаўцы|Давыдаўка]] ** [[Гета ў Парычах|Парычы]] ** [[Гета ў Шацілках (Светлагорску)|Шацілкі (Светлагорск)]] * [[Халакост у Хойніцкім раёне|Хойніцкі раён]] ** [[Гета ў Хойніках|Хойнікі]] * [[Халакост у Чачэрскім раёне|Чачэрскі раён]] |загаловак4 = [[Гродзенская вобласць]] |спіс4 = * [[Халакост у Бераставіцкім раёне|Бераставіцкі раён]] * [[Халакост у Ваўкавыскім раёне|Ваўкавыскі раён]] ** [[Ваўкавыскае гета|Ваўкавыск]] ** [[Гета ў Воўпе|Воўпа]] * [[Халакост у Воранаўскім раёне|Воранаўскі раён]] ** [[Гета ў Воранаве|Воранава]] ** [[Гета ў Радуні|Радунь]] * [[Халакост у Гродзенскім раёне|Гродзенскі раён]] ** [[Гродзенскае гета|Гродна]] * [[Халакост у Дзятлаўскім раёне|Дзятлаўскім раёне]] ** [[Гета ў Дварцы|Дварэц]] ** [[Гета ў Дзятлаве|Дзятлава]] ** [[Гета ў Казлоўшчыне|Казлоўшчына]] ** [[Гета ў Наваельні|Наваельня]] * [[Халакост у Зэльвенскім раёне|Зэльвенскі раён]] ** [[Дзярэчынскае гета|Дзярэчын]] * [[Халакост у Іўеўскім раёне|Іўеўскі раён]] ** [[Гета ў Іўі|Іўе]] * [[Халакост у Карэліцкім раёне|Карэліцкі раён]] ** [[Гета ў Карэлічах|Карэлічы]] ** [[Гета ў Міры|Мір]] * [[Халакост у Лідскім раёне|Лідскі раён]] ** [[Лідскае гета|Ліда]] * [[Халакост у Мастоўскім раёне|Мастоўскі раён]] ** [[Гета ў Лунна|Лунна]] ** [[Гета ў Песках|Пескі]] * [[Халакост у Навагрудскім раёне|Навагрудскі раён]] ** [[Гета ў Любчы|Любча]] ** [[Навагрудскае гета|Навагрудак]] * [[Халакост у Астравецкім раёне|Астравецкі раён]] ** [[Гета ў Кемелішках|Кемелішкі]] ** [[Гета ў Міхалішках|Міхалішкі]] * [[Халакост у Ашмянскім раёне|Ашмянскі раён]] ** [[Гета ў Гальшанах|Гальшаны]] ** [[Гета ў Ашмянах|Ашмяны]] * [[Халакост у Свіслацкім раёне|Свіслацкі раён]] ** [[Гета ў Поразаве|Поразава]] ** [[Гета ў Свіслачы (Свіслацкі раён)|Свіслач]] * [[Халакост у Слонімскім раёне|Слонімскі раён]] ** [[Слонімскае гета|Слонім]] * [[Халакост у Смаргонскім раёне|Смаргонскі раён]] ** [[Гета ў Смаргоні|Смаргонь]] * [[Халакост у Шчучынскім раёне|Шчучынскі раён]] ** [[Гета ў Астрына|Астрына]] ** [[Гета ў Васілішках|Васілішкі]] ** [[Гета ў Жалудку|Жалудок]] ** [[Гета ў Шчучыне|Шчучын]] |загаловак6 = [[Мінская вобласць]] |спіс6 = * [[Халакост у Бярэзінскім раёне|Бярэзінскі раён]] ** [[Гета ў Беразіно|Беразіно]] ** [[Гета ў Багушэвічах|Багушэвічы]] * [[Халакост у Барысаўскім раёне|Барысаўскі раён]] ** [[Барысаўскае гета|Барысаў]] ** [[Зембінскае гета|Зембін]] ** [[Гета ў Мсціжы|Мсціж]] * [[Халакост у Вілейскім раёне|Вілейскі раён]] ** [[Вілейскае гета|Вілейка]] ** [[Гета ў Даўгінаве|Даўгінава]] ** [[Гета ў Ільі|Ілья]] * [[Халакост у Валожынскім раёне|Валожынскі раён]] ** [[Вішнеўскае гета|Вішнева]] ** [[Валожынскае гета|Валожын]] ** [[Гета ў Забрэззі|Забрэззе]] ** [[Гета ў Івянцы|Івянец]] ** [[Гета ў Ракаве|Ракаў]] * [[Халакост у Дзяржынскім раёне|Дзяржынскі раён]] ** [[Гета ў Дзяржынску|Дзяржынск]] * [[Халакост у Клецкім раёне|Клецкі раён]] ** [[Клецкае гета|Клецк]] ** [[Гета ў Сіняўцы|Сіняўка]] * [[Халакост у Капыльскім раёне|Капыльскі раён]] ** [[Капыльскае гета|Капыль]] ** [[Гета ў Грозаве|Грозава]] * [[Халакост у Крупскім раёне|Крупскі раён]] ** [[Гета ў Абчузе|Абчуга]] ** [[Гета ў Бабры|Бабёр]] ** [[Гета ў Крупках|Крупкі]] ** [[Гета ў Халопенічах|Халопенічы]] ** [[Гета ў Шамках|Шамкі]] * [[Халакост у Лагойскім раёне|Лагойскі раён]] ** [[Гета ў Лагойску|Лагойск]] ** [[Гета ў Плешчаніцах|Плешчаніцы]] * [[Халакост у Любанскім раёне|Любанскі раён]] ** [[Гета ў Любані|Любань]] ** [[Гета ва Урэччы|Урэчча]] * [[Халакост у Мінскім раёне|Мінскі раён]] ** [[Гета ў Заслаўі|Заслаўе]] ** [[Мінскае гета|Мінск]] * [[Халакост у Маладзечанскім раёне|Маладзечанскі раён]] ** [[Гета ў Гарадку (Маладзечанскі раён)|Гарадок]] ** [[Гета ў Красным|Краснае]] ** [[Гета ў Лебедзеве|Лебедзева]] ** [[Гета ў Маладзечне|Маладзечна]] ** [[Гета ў Радашковічах|Радашковічы]] * [[Халакост у Мядзельскім раёне|Мядзельскі раён]] ** [[Гета ў Крывічах|Крывічы]] ** [[Гета ў Мядзелі|Мядзель]] ** [[Гета ў Кабыльніку (Нарачы)|Кабыльнік (Нарач)]] * [[Халакост у Нясвіжскім раёне|Нясвіжскі раён]] ** [[Гета ў Гарадзеі|Гарадзея]] ** [[Нясвіжскае гета|Нясвіж]] * [[Халакост у Пухавіцкім раёне|Пухавіцкі раён]] ** [[Гета ў Дукоры|Дукора]] ** [[Гета ў Мар’інай Горцы|Мар’іна Горка]] ** [[Гета ў Пухавічах|Пухавічы]] ** [[Гета ў Рудзенску|Рудзенск]] ** [[Гета ў Тальцы|Талька]] ** [[Гета ва Узлянах|Узляны]] ** [[Гета ў Шацку|Шацк]] * [[Халакост у Слуцкім раёне|Слуцкі раён]] ** [[Гета ў Леніне (Слуцкі раён)|Леніна]] ** [[Слуцкае гета|Слуцк]] * [[Халакост у Смалявіцкім раёне|Смалявіцкі раён]] ** [[Гета ў Смалявічах|Смалявічы]] * [[Халакост у Салігорскім раёне|Салігорскі раён]] ** [[Гета ў Пагосце|Пагост]] * [[Халакост у Старадарожскім раёне|Старадарожскі раён]] ** [[Гета ў Старых Дарогах|Старыя Дарогі]] * [[Халакост у Стаўбцоўскім раёне|Стаўбцоўскі раён]] ** [[Гета ў Новым Свержане|Новы Свержань]] ** [[Гета ў Рубяжэвічах|Рубяжэвічы]] ** [[Гета ў Стоўбцах|Стоўбцы]] * [[Халакост ва Уздзенскім раёне|Уздзенскі раён]] ** [[Гета ва Уздзе|Узда]] * [[Халакост у Чэрвеньскім раёне|Чэрвеньскі раён]] ** [[Гета ў Смілавічах|Смілавічы]] ** [[Гета ў Чэрвені|Чэрвень]] |загаловак5 = [[Магілёўская вобласць]] |спіс5 = * [[Халакост у Бялыніцкім раёне|Бялыніцкі раён]] ** [[Гета ў Бялынічах|Бялынічы]] * [[Халакост у Бабруйскім раёне|Бабруйскі раён]] ** [[Бабруйскае гета|Бабруйск]] * [[Халакост у Быхаўскім раёне|Быхаўскі раён]] ** [[Быхаўскае гета|Быхаў]] ** [[Гета ў Сапяжынцы|Сапяжынка]] * [[Халакост у Глускім раёне|Глускі раён]] ** [[Глускае гета|Глуск]] * [[Халакост у Горацкім раёне|Горацкі раён]] ** [[Гета ў Верашчаках|Верашчакі]] ** [[Гета ў Гарах|Горы]] ** [[Гета ў Горках|Горкі]] ** [[Гета ў Леніне (Горацкі раён)|Леніна]] ** [[Гета ў Напраснаўцы|Напраснаўка]] ** [[Гета ў Рудкаўшчыне|Рудкаўшчына]] * [[Халакост у Дрыбінскім раёне|Дрыбінскі раён]] ** [[Гета ў Дрыбіне|Дрыбін]] ** [[Гета ў Расне|Расна]] ** [[Гета ў Чэрнеўцы|Чэрнеўка]] * [[Халакост у Кіраўскім раёне|Кіраўскі раён]] ** [[Гета ў Любонічах|Любонічы]] * [[Халакост у Клімавіцкім раёне|Клімавіцкі раён]] ** [[Клімавіцкае гета|Клімавічы]] * [[Халакост у Клічаўскім раёне|Клічаўскі раён]] ** [[Гета ў Клічаве|Клічаў]] * [[Халакост у Касцюковіцкім раёне|Касцюковіцкі раён]] ** [[Гета ў Касцюковічах|Касцюковічы]] ** [[Гета ў Саматэвічах|Саматэвічы]] * [[Халакост у Краснапольскім раёне|Краснапольскі раён]] ** [[Гета ў Краснаполлі|Краснаполле]] * [[Халакост у Крычаўскім раёне|Крычаўскі раён]] ** [[Гета ў Антонаўцы|Антонаўка]] ** [[Гета ў Крычаве|Крычаў]] ** [[Гета ў Маляцічах|Маляцічы]] * [[Халакост у Круглянскім раёне|Круглянскі раён]] ** [[Гета ў Круглым|Круглае]] ** [[Гета ў Кручы|Круча]] ** [[Гета ў Шапялевічах|Шапялевічы]] * [[Халакост у Магілёўскім раёне|Магілёўскі раён]] ** [[Магілёўскае гета|Магілёў]] * [[Халакост у Мсціслаўскім раёне|Мсціслаўскі раён]] ** [[Гета ў Мсціславе|Мсціслаў]] ** [[Гета ў Шамаве|Шамава]] * [[Халакост у Асіповіцкім раёне|Асіповіцкі раён]] ** [[Гета ў Градзянцы|Градзянка]] ** [[Гета ў Дараганаве|Дараганава]] ** [[Гета ў Ялізаве|Ялізава]] ** [[Гета ў Крынках|Крынкі]] ** [[Гета ў Лапічах|Лапічы]] ** [[Гета ў Ліпені|Ліпень]] ** [[Асіповіцкае гета|Асіповічы]] ** [[Гета ў Свіслачы (Асіповіцкі раён)|Свіслач]] ** [[Гета ў Ясені|Ясень]] * [[Халакост у Слаўгарадскім раёне|Слаўгарадскі раён]] ** [[Гета ў Прапойску|Прапойск (Слаўгарад)]] * [[Халакост у Хоцімскім раёне|Хоцімскі раён]] ** [[Гета ў Хоцімску|Хоцімск]] * [[Халакост у Чавускім раёне|Чавускі раён]] ** [[Гета ў Чавусах|Чавусы]] * [[Халакост у Чэрыкаўскім раёне|Чэрыкаўскі раён]] ** [[Чэрыкаўскае гета|Чэрыкаў]] * [[Халакост у Шклоўскім раёне|Шклоўскі раён]] ** [[Гета ў Рыжкавічах|Рыжкавічы]] ** [[Шклоўскае гета|Шклоў]] |стыль_унізе = |унізе = Звязаныя тэмы: [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны]] {{*}} [[Катастрофа еўрапейскага яўрэйства]] {{*}} [[Канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання]] {{*}} [[Юдэнфрай]] }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Яўрэйская гісторыя]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Халакост]] </noinclude> ti37ee72joi6okh7yoea6n0urmzew0y Грудзінаўка 0 90384 5211245 5197878 2026-10-04T11:27:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211245 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Грудзінаўка |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Hrudzinaŭka 01.jpg |подпіс = [[Палацава-паркавы ансамбль Талстых (Грудзінаўка)|Палац Талстых]] |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 37|lat_sec = 55 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 28|lon_sec = 39 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Быхаўскі |сельсавет = Следзюкоўскі |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 700 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Hrudzinaŭka |сайт = [http://grudinovka.bos.ru/home.htm Моя Грудиновка] |мова сайта = |OpenStreetMap = 243041871 }} '''Грудзі́наўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hrudzinaŭka}}, {{lang-ru|Грудиновка}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911m0043722&q_id=6815326|title=Решение Быховского районного Совета депутатов от 1 апреля 2010 года № 27-1 "О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Следзюкоўскі сельсавет|Следзюкоўскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 27 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада [[Быхаў|Быхава]], за 40 км ад [[Магілёў|Магілёва]]<ref name="bel5">{{Крыніцы/БелЭн|5к}}</ref>. == Гісторыя == У 1813—1837 гадах у вёсцы працавала [[Грудзінаўская суконная мануфактура]]. У 1913 г. дзейнічала царкоўна-прыходская<ref>РГИА, ф. 803, оп. 16, д. 1018</ref>, а ў 1922 - сямігадовая школа<ref>Государственный архив Могилевской области, ф. 83, оп. 1, д. 302</ref>. Да 2013 года Грудзінаўка была цэнтрам [[Грудзінаўскі сельсавет|Грудзінаўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/11/20/by86604.htm Решение Могилевского областного Совета депутатов от 20.11.2013 № 23-1 «Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилёвской области»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150713063623/http://naviny.org/2013/11/20/by86604.htm |date=13 ліпеня 2015 }}</ref>. == Насельніцтва == * 1997 год — 697 жыхароў, 298 двароў<ref name="bel5" />. == Памятныя мясціны == * [[Палацава-паркавы ансамбль Талстых (Грудзінаўка)|Комплекс былой сядзібы – сядзібны дом і парк (Палацава-паркавы ансамбль Талстых)]], пачатак XIX стагоддзя — {{ГККРБ 4|512Г000216}}. * Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5}} — С. 453. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=17|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-36-85. Выданне 1978 г.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Hrudzinaŭka}} * [http://forum.globustut.by/viewtopic.php?t=1725 Грудиновка, усадьба Толстых] {{ref-ru}} * [http://globustut.by/grudinovka/index.htm Грудиновка] * [http://www.radzima.org/ru/mesto/grudinovka.html Грудзінаўка на radzima.org] {{Следзюкоўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Следзюкоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Грудзінаўка| ]] 9hpoc8yq8vzx8qxdsumluu8davcphgs Кампу-Гранды 0 93876 5211207 4745681 2026-10-04T09:29:19Z CommonsDelinker 151 Replacing Bandeira_cg_ed.jpg with [[File:Bandeira_de_Campo_Grande,_MS_ed.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name)). 5211207 wikitext text/x-wiki {{НП |статус=горад |беларуская назва=Кампу-Гранды |арыгінальная назва=Campo Grande |краіна=Бразілія |від раёна=штат |від абшчыны=муніцыпалітэт |герб=Campo Grande.PNG |сцяг=Bandeira de Campo Grande, MS ed.jpg |від главы=мэр |глава=Нэлсан Трад Фільё |дата заснавання=1899 |плошча=154,5 |клімат=трапічны |афіцыйная мова=партугальская |насельніцтва=755 107 |год перапісу=2008 |шчыльнасць=93,3 |нацыянальны склад=бразільцы |канфесійны склад=каталікі |этнахаронім=кампу-гранденсе |часавы пояс=-4 |DST=ёсць |паштовы індэкс=79000-000 |катэгорыя ў Commons=Campo Grande (Mato Grosso do Sul) }} '''Кампу-Гранды''' ({{lang-pt|Campo Grande}}) — горад у [[Бразілія|Бразіліі]], адміністрацыйны цэнтр [[Мату-Гросу-ду-Сул|штата Мату-Гросу-ду-Сул]]. == Клімат == Клімат у горадзе трапічны, зімовы сезон дажджоў доўжыцца з мая па верасень або кастрычнік. Сярэднегадавая колькасць ападкаў - каля 1500 мм. Тэмпература вагаецца ад 20 да 29 градусаў па Цэльсіі з мінімумамі ў ліпені (14 °) і максімумамі з лістапада па сакавік (у раёне 30 °) == Эканоміка == Аснову эканомікі горада складае троесны сектар (бізнес і паслугі), але сельскагаспадарчая дзейнасць таксама застаецца вельмі значнай. Горад з'яўляецца цэнтрам перапрацоўкі соі, рысу і маніёкі. У Кампу-Гранды знаходзяцца 5 універсітэтаў, Міжнародны аэрапорт Кампу-Гранды, гандлёвая біржа. Гэта важны транспартны цэнтр, злучае ўнутраныя рэгіёны Бразіліі і прыбярэжныя, у першую чаргу - са штатам Сан-Паўлу. == [[Пародненыя гарады|Гарады-пабрацімы]] == * {{Сцяг Чэхіі}} [[Злін]] * {{Сцяг Чылі}} [[Ікіке]] * {{Сцяг КНР}} [[Лішуй]] * {{Сцяг Парагвая}} [[Педра-Хуан-Кабальера]] * {{Сцяг ЗША}} [[Сіэтл]] * {{Сцяг Канады}} [[Таронта]] * {{Сцяг Італіі}} [[Турын]] * {{Сцяг Японіі}} [[Хамамацу]] == Спасылкі == * [http://www.pmcg.ms.gov.br/ Афіцыйны сайт] {{Найбуйнейшыя гарады Бразіліі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кампу-Гранды}} [[Катэгорыя:Гарады Бразіліі]] [[Катэгорыя:Муніцыпалітэты штата Мату-Гросу-ду-Сул]] 1ipkgzdatsu9j4uvfxcynmilmpmj6pn Васіль Барысавіч Ліванаў 0 100211 5210953 5181854 2026-10-03T14:15:36Z StarDeg 16311 /* Агучванне мультфільмаў */ 5210953 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ліванаў}} {{Кінематаграфіст | Імя = Васіль Ліванаў | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = 225px | Подпіс = Васіль Ліванаў у [[2006]] годзе <br />(фота Данілы Дубшына) | Імя пры нараджэнні = Васіль Барысавіч Ліванаў | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}}<br />{{Сцягафікацыя|Расія}} | Прафесія = | Гады актыўнасці = | Узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн «За заслугі перад Айчынай» IV ступені}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Брытанскай імперыі|грамадзянскі|MBE}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Народны артыст РСФСР}} {{!!}}{{Заслужаны артыст РСФСР}} {{!}}} | imdb_id = 0515106 | Сайт = | Commons = Vasily Livanov }} '''Васіль Барысавіч Ліванаў''' ({{lang-ru|Васи́лий Бори́сович Лива́нов}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і расійскі {{Акцёр|СССР|Расіі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, {{Кінарэжысёр|Расіі|XX стагоддзя}}, {{Сцэнарыст|СССР|Расіі|XX стагоддзя}}, {{Рэжысёр-мультыплікатар|СССР|XX стагоддзя}}, заслужаны артыст РСФСР (1981), народны артыст РСФСР (1988). Найбольшую вядомасць атрымаў за стварэнне экраннага вобразу [[Шэрлак Холмс|Шэрлака Холмса]] ў цыкле тэлефільмаў рэжысёра Ігара Масленікава па творах [[Артур Конан Дойл|Артура Конан Дойля]], за што ў 2006 годзе быў узнагароджаны [[ордэн Брытанскай імперыі|ордэнам Брытанскай імперыі]]. * [[1980]] — [[Шэрлак Холмс і доктар Ватсан]] == Агучванне мультфільмаў == * [[1982]] — [[Дыназаўрык]] — Мурлакатам == Узнагароды == * [[Заслужаны артыст РСФСР]] (1981); * [[Народны артыст РСФСР]] (1988); * [[ордэн «За заслугі перад Айчынай»|ордэн «За заслугі перад Айчынай» IV ступені]] (2005); * [[ордэн Брытанскай імперыі]] (2006); * [[Ордэн Пашаны (Расія)|ордэн Пашаны]] (2016); * медаль «Памяці герояў Айчыны» (2016). {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.221b.ru/ 221b.ru — Інтэрнэт-помнік серыялу «Прыгоды Шэрлака Холмса і доктара Ватсана»] * [http://vasily-livanov.narod.ru/ Сайт прысвечаны Васілю Ліванаву] * [https://web.archive.org/web/20080506003228/http://www.geocities.com/rusatg/catalog/l/livanovv.htm Васіль Ліванаў: інтэрв’ю і артыкулы, фільмаграфія і фатаграфіі] * {{imdb name|id=0515106|name=Васіль Ліванаў}} * [http://angelina-tihonova.ru/category/vasiliy_livanov/ Васіль Ліванаў. «Гледзіце, сын палка!» ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110405214500/http://angelina-tihonova.ru/category/vasiliy_livanov/ |date=5 красавіка 2011 }} Успаміны Васіля Ліванава пра ваеннае дзяцінства {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ліванаў Васіль Барысавіч}} [[Катэгорыя:Акцёры агучвання СССР]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання Расіі]] [[Катэгорыя:Акцёрскія дынастыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Тэатральнага інстытута імя Барыса Шчукіна]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] 4iklykmz1iaivadm0uktzylser8wdny 5210954 5210953 2026-10-03T14:16:27Z StarDeg 16311 5210954 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ліванаў}} {{Кінематаграфіст | Імя = Васіль Ліванаў | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = 225px | Подпіс = Васіль Ліванаў у [[2006]] годзе <br />(фота Данілы Дубшына) | Імя пры нараджэнні = Васіль Барысавіч Ліванаў | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}}<br />{{Сцягафікацыя|Расія}} | Прафесія = | Гады актыўнасці = | Узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн «За заслугі перад Айчынай» IV ступені}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Брытанскай імперыі|грамадзянскі|MBE}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Народны артыст РСФСР}} {{!!}}{{Заслужаны артыст РСФСР}} {{!}}} | imdb_id = 0515106 | Сайт = | Commons = Vasily Livanov }} '''Васіль Барысавіч Ліванаў''' ({{lang-ru|Васи́лий Бори́сович Лива́нов}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і расійскі {{Акцёр|СССР|Расіі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, {{Кінарэжысёр|Расіі|XX стагоддзя}}, {{Сцэнарыст|СССР|Расіі|XX стагоддзя}}, {{Рэжысёр-мультыплікатар|СССР|XX стагоддзя}}, заслужаны артыст РСФСР (1981), народны артыст РСФСР (1988). Найбольшую вядомасць атрымаў за стварэнне экраннага вобразу [[Шэрлак Холмс|Шэрлака Холмса]] ў цыкле тэлефільмаў рэжысёра Ігара Масленікава па творах [[Артур Конан Дойл|Артура Конан Дойля]], за што ў 2006 годзе быў узнагароджаны [[ордэн Брытанскай імперыі|ордэнам Брытанскай імперыі]]. == Фільмаграфія == * [[1980]] — [[Шэрлак Холмс і доктар Ватсан]] == Агучванне мультфільмаў == * [[1982]] — [[Дыназаўрык]] — Мурлакатам == Узнагароды == * [[Заслужаны артыст РСФСР]] (1981); * [[Народны артыст РСФСР]] (1988); * [[ордэн «За заслугі перад Айчынай»|ордэн «За заслугі перад Айчынай» IV ступені]] (2005); * [[ордэн Брытанскай імперыі]] (2006); * [[Ордэн Пашаны (Расія)|ордэн Пашаны]] (2016); * медаль «Памяці герояў Айчыны» (2016). {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.221b.ru/ 221b.ru — Інтэрнэт-помнік серыялу «Прыгоды Шэрлака Холмса і доктара Ватсана»] * [http://vasily-livanov.narod.ru/ Сайт прысвечаны Васілю Ліванаву] * [https://web.archive.org/web/20080506003228/http://www.geocities.com/rusatg/catalog/l/livanovv.htm Васіль Ліванаў: інтэрв’ю і артыкулы, фільмаграфія і фатаграфіі] * {{imdb name|id=0515106|name=Васіль Ліванаў}} * [http://angelina-tihonova.ru/category/vasiliy_livanov/ Васіль Ліванаў. «Гледзіце, сын палка!» ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110405214500/http://angelina-tihonova.ru/category/vasiliy_livanov/ |date=5 красавіка 2011 }} Успаміны Васіля Ліванава пра ваеннае дзяцінства {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ліванаў Васіль Барысавіч}} [[Катэгорыя:Акцёры агучвання СССР]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання Расіі]] [[Катэгорыя:Акцёрскія дынастыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Тэатральнага інстытута імя Барыса Шчукіна]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] l404mjawisnn101254908dp0lbbwy92 Полацкі езуіцкі калегіум 0 101903 5210991 4934475 2026-10-03T14:59:24Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5210991 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Полацкі езуіцкі калегіум |скарачэнне = |эмблема = |выява = Połacak, Rynak, Jezuicki. Полацак, Рынак, Езуіцкі (D. Strukov, 1864-67).jpg |арыгінал = |міжназва = Collegium Polocense Societatis Jesu |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = [[1580]] |зачынены = [[1820]] |рэарганізаваны = у [[Полацкая езуіцкая акадэмія|Полацкую езуіцкую акадэмію]] |год рэарганізацыі = [[1812]] |тып = |найменне пасады = Рэктар |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Полацк]], [[Беларусь]] |кампус = |адрас = |сайт = |узнагароды = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Полацкі езуіцкі калегіум''' — сярэдняя навучальная ўстанова [[Езуіты|езуітаў]] у [[Полацк]]у. Заснаваны ў [[1580]] годзе. У 1812 г. ператвораны ў [[Полацкая езуіцкая акадэмія|Полацкую езуіцкую акадэмію]]. == Гісторыя == Езуіцкі калегіум быў заснаваны ў [[1580]] годзе (у [[1581]] годзе [[П. Скарга]]м)<ref name="bel">{{кніга|загаловак=Беларусь: Энцыклапедычны даведнік|адказны=Рэдкал.: Б. І. Сачанка і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1995|старонкі=|старонак=800|isbn =985-11-0026-9|тыраж=5000}}</ref>) г. як сярэдняя навучальная ўстанова [[Езуіты|езуітаў]]. У гэтым жа годзе на востраве [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]] быў пабудаваны будынак калегіума. У 1-й палове [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] пасля [[пажар]]у быў пабудаваны драўляны касцёл Святога Стафана і будынкі калегіума і вучылішча на новым месцы паміж [[Полацкі Верхні замак|Верхнім замкам]] і пасадам. У [[1750]] годзе быў пабудаваны мураваны 3-павярховы будынак<ref name="bel" />. Калегіум паступова развіваўся да [[1772]] г., калі пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] усходняя частка [[Беларусь|Беларусі]] была далучана да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У ліку далучаных да Расіі гарадоў быў і [[Полацк]]. Праз год пасля гэтай падзеі, гэта значыць у [[1773]] г., дзейнасць ордэна езуітаў была забаронена рашэннем папы рымскага ([[брэвэ]] ''[[Dominus ac Redemptor]]''). Аднак [[Кацярына II]] дадзенае рашэнне не падтрымала і на тэрыторыі імперыі езуіты працягнулі сваю дзейнасць. Полацк фактычна стаў іх сталіцай. Больш таго, [[2 лютага]] [[1780]] г. пры Полацкім калегіуме быў адкрыты адзіны ў тагачаснай [[Еўропа|Еўропе]] езуіцкі навіцыят (установа для падрыхтоўкі [[манах]]аў). Пры калегіуме ствараўся і найбуйнейшы кнігазбор горада. [[Бібліятэка Полацкай езуіцкай акадэміі|Бібліятэка Полацкага езуіцкага калегіума]] стала адным з цэнтраў інтэлектуальнага жыцця Беларусі, была прадметам пастаяннага клопату полацкіх езуітаў. Пры калегіуме дзейнічала [[Полацкая друкарня|друкарня]]. ===Ператварэнне ў акадэмію=== Прапанова аб стварэнні ў Полацку ўніверсітэта была выказана імператару [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандру I]] у [[1807]] годзе, калі ён другі раз наведаў гэты беларускі горад (упершыню ў [[Полацк]]у і мясцовым калегіуме ён пабываў у чэрвені [[1802]] года). Імператару прапанова не адразу прыйшла даспадобы (на першым этапе яго рэфарматарскай дзейнасці былі адкрыты ўніверсітэты ў [[Тартускі ўніверсітэт|Дэрпце]], [[Віленскі ўніверсітэт|Вільні]], [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|Харкаве]], [[Казанскі (Прыволжскі) федэральны ўніверсітэт|Казані]]), і спатрэбілася яшчэ 4 гады, перш чым [[12 студзеня]] [[1812]] года сваім указам ён абвясціў: ''«Во уважение представленного Нам желания белорусского дворянства и пользы для науки от соревнования между несколькими училищами равной степени, признали мы за полезное возвести»'' калегіум у [[Полацкая езуіцкая акадэмія|Полацкую езуіцкую акадэмію]], якая атрымала статус універсітэта<ref>Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў (РДГА). Ф. 733. — Воп. 62. — Спр. 198. — Л. 3.</ref>. Полацкая езуіцкая акадэмія была першай і на той час адзінай вышэйшай навучальнай установай тэрыторыі на сучаснай Беларусі. Урачыстасці з нагоды адкрыцця акадэміі прыйшліся на [[10 чэрвеня]] [[1812]] года. [[Вайна 1812 года|Вайна Францыі з Расіяй]] наклала сумны адбітак на лёс акадэміі. У царскім указе аб заснаванні акадэміі генералу ордэна прадпісвалася падрыхтаваць і прадставіць праект статута, які быў прадстаўлены ў Міністэртва ў 1814 годзе. У ім падрабязна былі выкладзены правы і абавязкі як выкладчыкаў, так і навучэнцаў, структура акадэміі, штаты, арганізацыя вучэбнага працэсу<ref>РДГА. Ф. 733. — Воп. 62. — Спр. 360. — Л. 4—47.</ref>. Але статут так і застаўся праектам. Дзейнасць акадэміі рэгламентавалася палажэннямі Граматы, падпісанай Аляксандрам I 1 сакавіка 1812 года<ref>РДГА. Ф. 733. — Воп. 62. — Спр. 198. — Л. 3; Сапунов, А. П. Заметка о коллегии и академии иезуитов в Полоцке / А. П. Сапунов. — Полоцк: Издатель Л. Ф. Данько, 1997. — 29 с.</ref>. Пасля вяртання папы [[Пій VII (папа рымскі)|Пія VII]] у Рым і аднаўлення ордэна езуітаў, ён страчвае ролю сродка па ўмацаванні манархічнага ладу ў Расійскай імперыі. У Полацкай акадэміі пачынаецца рэктарская чахарда: у [[1815]] годзе замест [[Антоній Люстыг|А. Люстыга]] прызначаецца [[Алаіз Ландэс|А. Ландэс]], а яшчэ праз год — [[Раймунд Бжазоўскі|Р. Бжазоўскі]]<ref>РДГА. Ф. 733. — Воп. 62. — Спр. 198. — Л. 85, 106 адв.</ref>. [[Міністэрства духоўных спраў і народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэртва духоўных спраў і народнай адукацыі]] вынесла рашэнне без тлумачэння падстаў прыпыніць права акадэміі прысуджаць вучоныя ступені, але ўжо ў [[1817]] годзе гэтае права было адноўлена<ref>РДГА. Ф. 733. — Воп. 62. — Спр. 198. — Л. 129—130, 182—183.</ref>. У [[1817]] годзе кіраўнікі ўсіх езуіцкіх навучальных устаноў, якія падпарадкоўваліся акадэміі, як і рэктар самой акадэміі, былі абвінавачаны (і не без падстаў) Міністэрствам духоўных спраў і народнай адукацыі ў тым, што выкладчыкі падчас вучэбнага працэсу імкнуцца пераканаць юнакоў праваслаўнай і іншых веравызнанняў прыняць каталіцтва. Як вынік — чарговы ўказ Аляксандра I, у адпаведнасці з якім бацькі юнакоў іншых веравызнанняў, акрамя каталіцкага, былі вымушаны ў чэрвені—ліпені гэтага ж году забраць сваіх дзяцей. У 11 езуіцкіх навучальных установах імперыі такіх дзяцей аказалася 160 чал., у т. л. Полацкай акадэміі — 3, у Полацкім вучылішчы — 7<ref>РГДА. Ф. 733. — Воп. 62. — Спр. 198. — Л. 167, 172—174 адв.</ref>. Пасля выгнання ў [[1820]] годзе [[Езуіты|Таварыства Ісуса]] з Расійскай імперыі акадэмія спыніла сваё існаванне. ==== Навучальны працэс у акадэміі ==== Спачатку ў акадэміі было 3 факультэты: філасофскі, тэалагічны, моў і літаратур. У 1815 годзе, у сувязі з рэарганізацыяй, іх засталося два — тэалагічны і факультэт філасофіі і моў. Навучанне доўжылася 4—5 гадоў. Пад канец кожнага курса студэнты павінны былі трымаць іспыт, які працягваўся пасля першага курса 30 хвілін, пасля другога і трэцяга — гадзіну, пасля чацвёртага — 2 гадзіны. Хто не вытрымліваў іспытаў, на наступны курс не пераводзіўся<ref>РДГА. Ф. 733. — Воп. 62. — Спр. 360. — Л. 19.</ref>. Навучальны год у акадэміі працягваўся з [[15 верасня]] да [[15 ліпеня]]. Выключэннем стаў 1812/13 навучальны год, калі заняткі ў сувязі з вайною пачаліся толькі [[8 студзеня]] [[1813]] года. Набор на першы курс складаў у сярэднім 100—120 студэнтаў. Так, у 1813/14 навучальным годзе імі сталі 84 юнакі, у 1814/15 — 136, у 1816/1817 — 120, у наступным — 119. Агульная колькасць студэнтаў акадэміі складала звыш 800 чал.<ref>РДГА. Ф. 733. — Воп. 62. — Спр. 198. — Л. 74 адв., 87, 95, 107, 133, 152.</ref> Заняткі пачыналіся а 8-й і заканчваліся а 16-й гадзіне. З 11 да 13 быў перапынак. Кожная лекцыя працягвалася гадзіну. У аўторак і чацвер было толькі тры лекцыі — з 8 да 11 гадзін раніцы. Пасля абеду ў гэтыя дні студэнты займаліся музыкай, маляваннем, вучыліся танцаваць, выконвалі гімнастычныя практыкаванні, праводзілі спартыўныя спаборніцтвы. Расклад заняткаў улічваў найбольш спрыяльныя для выкладання галоўных дысцыплін гадзіны: з 9 да 10 і з 14 да 15 гадзін. Напрыклад, на першым курсе філасофскага факультэта ў гэтыя гадзіны выкладаліся [[логіка]] і [[метафізіка]], на другім — [[фізіка]], на трэцім — [[матэматыка]], на чацвёртым — красамоўе; з 10 да 11 і з 15 да 16 гадзін выкладаліся адпаведна на першым курсе [[этыка]], [[статыстыка]] альбо [[палітычная эканомія]], на другім — [[хімія]] і фізіка, на трэцім — [[астраномія]], грамадзянская альбо ваенная [[архітэктура]], на чацвёртым — [[рымскае права]] і расійскае права. Мовы выкладаліся з 8 да 9 і з 13 да 14 гадзін штодня, пры гэтым студэнты два дні на тыдзень павінны былі абавязкова наведваць заняткі па выбранай мове (нямецкай, французскай, грэчаскай, лацінскай, яўрэйскай, рускай, польскай і г. д.), а у астатнія дні маглі вольна наведваць заняткі па іншых мовах<ref>РДГА. Ф. 733. — Воп. 62. — Спр. 360. — Л. 12—16.</ref>. Беларуская мова не выкладалася і ў навучанні не ўжывалася. ===Пасля закрыцця=== У 1822 годзе будынкі былога калегіума былі перададзены Полацкаму вышэйшаму піярскаму вучылішчу (1822-1830), а ў 1835 г. яны перайшлі ў распараджэнне [[Полацкі кадэцкі корпус|Полацкага кадэцкага корпуса]]. === Разбурэнне === У 1944 г. пасля выгнання немцаў з Полацка, які часова з’яўляўся [[Полацкая вобласць|абласным цэнтрам]], у будынку былога калегіума размясціўся шэраг адміністрацыйных устаноў і шпіталь. Тут жа ў аварыйных умовах пражывала звыш ста сем'яў палачанаў. У другой палове 1950-ых гг. адбылася спроба аднавіць будынак і прыстасаваць яго пад Сувораўскую вучэльню, але безвынікова. Стан [[помнік]]у, пакінутага без нагляду, працягваў пагаршацца. У Полацк зачасцілі рэспубліканскія і абласныя камісіі з [[Мінск]]у і [[Віцебск]]у. Апошняя з іх, узначаленая тагачасным намеснікам старшыні [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] В. Г. Каменскімі і старшынёй Дзяржбуда БССР архітэктарам У. А. Каралём прыняла рашэнне аб «немэтазгоднасці і немагчымасці» аднаўлення комплексу. Будынкі былі зняты з уліку помнікаў гісторыі і культуры. На іх знішчэнне «целевым назначением» з бюджэта вобласці было вылучана 30 тысяч тагачасных рублёў. У студзені 1964 г. [[Касцёл Святога Стэфана (Полацк)|касцёл Святога Стэфана]] і частка калегіума былі ўзарваны. Пасля разбурэння атрымалася каля 50 тысяч кубічных метраў «добраякаснай цэглы і шчэбня, якія прадпрыемствамі і насельніцтвам на працягу года былі выкарыстаны на добраўпарадкаванне горада». «За добра выкананыя працы па абрушэнні будынку кадэцкага корпуса ў горадзе Полацку» ўдзельнікам акцыі была аб'яўлена падзяка, двое з іх узнагароджаны ганаровымі граматамі гарвыканкама. Сапраўдныя дакументы па рэалізацыі гэтага акта вандалізма, доўгі час надзейна схаваныя ад цікаўных у Полацкім архіве, нарэшце апублікаваны ў першым нумары гісторыка-літаратурнага часопіса «[[Полацкі летапісец]]». На месцы зруйнаваных будынкаў у 1976—1979 гг. узведзены дзевяціпавярховы жылы дом. Ад калегіума захаваліся ў катастрафічным стане толькі паўднёвая частка галоўнага корпуса і заходняе крыло. ===Частковае аднаўленне будынкаў=== [[File:Полоцк. Бывший иезуитский коллегиум..jpg|thumb|Будынак былога калегіума]] У 2003 годзе комплекс будынкаў былога калегіума быў перададзены [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт|Полацкаму дзяржаўнаму ўніверсітэту]]. Пасля заканчэння ў [[2005]] годзе рэканструкцыі і добраўпарадкавання прылеглай тэрыторыі у старых езуіцкіх мурах пачаліся заняткі студэнтаў. Сучасны Полацкі ўніверсітэт імкнецца да пераемнасці з традыцыямі калегіума і акадэміі езуітаў.<ref>http://www.psu.by/index.php/universitet.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140203110128/http://www.psu.by/index.php/universitet.html |date=3 лютага 2014 }}</ref> == Архітэктура == Мураваны калегіум у [[Полацк]]у лічыўся самым вялікім сярод [[кляштар]]аў Беларусі. Да велічнага мураванага касцёла прылягалі драўляныя пабудовы. З [[1750]] г. на месцы знішчанага агнём манастыра ўзведзены мураваны. Высокія грунтовыя воды прымусілі прыняць спецыяльныя меры пры будаўніцтве: у аснаванне галоўнага будынка былі закладзены надземныя мураваныя [[вадасцёк]]і, якія дрэнавалі глебу, у сценах убудаваны [[вентыляцыйны ход|вентыляцыйныя хады]], [[склеп]]ы абсталяваны [[вадаспуск]]амі. Агромністы Е-падобны ў плане трохпавярховы калегіум займаў плошчу 7180 м2. Перад яго доўгім без выступаў [[фасад|фасадам]] адкрываўся цудоўны краявід: пад вокнамі, на [[тэраса|тэрасе]], утворанай схілам, умацаваным мураванай падпорнай сценкай, быў закладзены рэгулярны сад. Ніжэй цякла паўнаводная [[Дзвіна]], за ёй ляжала зарэчная, больш нізкая частка Полацка і далей — роўныя палі і лясы. У бок сада быў арыентаваны парадны ўваход у калегіум. Вестыбюль злучаўся з вялікай параднай (летняй) [[сталоўка]]й, што знаходзілася ў сярэднім выступе калегіума. Выступ дасягаў па вышыні іншыя трохпавярховыя часткі калегіума. Падлога ў сталоўцы драўляная толькі каля сцен, пасярэдзіне была з кафляў і з ацяпляльнымі каналамі. На сценах віселі карціны, [[амбон]] направа ад увахода быў апрацаваны [[стука]]м. Да сталоўкі прылягала аднапавярховая [[кухня, архітэктура|кухня]]. Над ёй знаходзіўся [[музей]] з [[бібліятэка]]й, што ў разбяных шафах з пазалочанымі бюстамі змяшчала больш 23 тысяч тамоў. Астатнія памяшканні падзяляліся мураванымі сценамі. Зносіны ажыццяўляліся па [[калідор]]у, што агінаў увесь будынак. [[Перакрыццё|Перакрыцці]] ўсіх паверхаў — скляпеністыя. [[Дах]] крыты дахоўкай. Пад цаглянымі і кафлянымі падлогамі пракладзены ацяпляльныя каналы. [[Камін]]ы і [[печ]]ы амаль не ўжываліся. Паралельна падоўжнай восі касцёла, з поўдня, праз вуліцу будуецца трохпавярховы, без склепаў, корпус, скончаны да 1778 г. На першым паверсе знаходзілася [[друкарня]] з [[кнігарня]]й, на другім — [[вучэльня]], на трэцім — [[тэатр]] з прыбіральнямі для акцёраў. У сувязі з узрослай колькасцю вучняў з паўночнага боку прыбудоўваецца двухпавярховы [[канвікт]] (інтэрнат), павернуты ў плане пад прамым вуглом ад касцёла да пабудаванага раней галоўнага будынка. У 1780 г. у Полацк прыязджае Кацярына II. Да гэтай падзеі адбудоўваюцца ў [[цэгла|цэгле]] ўсе адна- і двухпавярховыя будынкі гаспадарчага двара. Яны размяшчаюцца ўздоўж рова [[Ніжні замак (Полацк)|Ніжняга замка]], паварочваюць на поўдзень і завяршаюцца двухпавярховым флігель|флігелем з брамай, што вядзе на мост да [[Верхні замак (Полацк)|Верхняга замка]]. Каля гэтага флігеля стаяў будынак аптэкі з лабараторыяй і [[сушыльня]]й (на [[гарышча|гарышчы]]) для траў. У склепах аптэкі знаходзіўся калодзеж, злучаны сістэмай водаправодных труб з усімі маючымі патрэбу ў вадзе вытворчымі памяшканнямі і іншымі манастырскімі калодзежамі. Акрамя [[лямус]]аў, [[стайня|стаен]], [[рамізніцкая|рамізніцкай]], [[пякарня|пякарні]], [[вяндлярня|вяндлярні]], [[бровар]]а тут працавалі майстэрні (слясарная, такарная, сталярная і г. д.), а таксама суконная фабрыка. У 1784 г. у Полацк прыязджае архітэктар і матэматык [[Габрыэль Грубер]], у далейшым кіраўнік ордэна. Тэатральны і галоўны карпусы злучаюцца ўзведзеным па яго ініцыятыве корпусам, у якім размяшчаюцца аздобленыя фрэскамі карцінная галерэя, музей, хімічная лабараторыя, [[абсерваторыя]] і кабінеты (архітэктурны, фізічны, прыродна-гістарычны, мінералагічны, этнаграфічны і інш.). Побач з гэтым корпусам зрабілі цэнтральны ўваход у калегіум. Апошнімі пабудовамі езуітаў у канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] сталі два флігелі на поўдзень ад аптэкі: [[Бурса (навучальная ўстанова)|бурса]] (у 1797 г. на 24 чалавекі) і [[багадзельня]]. Калегіум і канвікт расчляняліся звонку [[тасканскі ордар|тасканскімі пілястрамі]], пастаўленымі ў прасценках, — гэта скупы, але выразны дэкор, асабліва для будынка, што глядзіцца з далёкіх кропак. Падобны дэкор мелі грамадзянскія збудаванні ў другой палове [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] і шматлікія манастырскія пабудовы [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] Пабудаваныя пасля 1773 г. на поўдзень ад касцёла трохпавярховыя карпусы аздабляліся прыгожымі [[іанічны ордар|ордэн іанічнымі пілястрамі]], а вокны атрымалі абрамленні з трохкутнымі [[франтон]]амі. У адрозненні ад аддаленых у глыбіню тэрыторыі калегіумаў [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] тут пабудовы павернуты не толькі да галоўнай плошчы горада, як у калегіумах XVIII ст., але і ядро калегіума — галоўны корпус — мае план, канфігурацыя якога вынікае з патрэбы стварыць грандыёзны, працяглы, адкрыты пейзажу фасад. Падобныя прынцыпы планіроўкі можна знайсці ў шэрагу манастыроў [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] іншых ордэнаў. == Адукацыя == Калегіум ствараўся як сярэдняя навучальная ўстанова класічнага, пераважна філалагічнага тыпу. Ён быў створаны па ініцыятыве вядомага езуіта-прапаведніка [[Пётр Скарга|Пятра Скаргі]], які меў на мэце выхаванне навучэнцаў у духу адданасці каталіцызму і справе ордэна езуітаў. У пяці класах калегіума выкладалася лацінская і грэчаская мовы, [[рыторыка]] і [[паэтыка]], антычная літаратура і [[Святое Пісанне]]. У перыяд Рэчы Паспалітай выкладанне вялося на польскай мове, пасля яе падзелу — уведзена руская мова. У адпаведнасці з гнуткай ідэалагічнай стратэгіяй езуітаў, яны імкнуліся спалучаць схаластычную багаслоўскую адукацыю з гуманістычнай свецкай культурай. У 1620-ых гг. лекцыі па рыторыцы, паэтыцы і антычнай [[міфалогія|міфалогіі]] ў калегіуме чытаў паэт і мысляр М. К. Сарбеўскі. У 1797 г. у калегіуме навучалася 336 студэнтаў і 31 малады манах, якія рыхтаваліся стаць прафесарамі. Выкладаннем займаліся 24 прафесары. У 1811 г. бібліятэка налічвала больш 40 тысяч тамоў і з'яўлялася найбагацейшым кнігазборам у Беларусі. Аснову кніжнага фонду складалі выданні XVI—XVIII стст. на польскай, лацінскай, французскай і нямецкай мовах, а таксама літаратура, выдадзеная ў Беларусі, у тым ліку ва ўласнай друкарні акадэміі. Сярод іх падручнікі па ўсеагульнай геаграфіі і гісторыі [[Рымская імперыя|Рыма]], слоўнікі, творы пісьменнікаў Я. Каханоўскага, [[Пётр Скарга|П. Скаргі]], М. Карыцкага, Н. Мусніцкага, [[Адам Нарушэвіч|А. Нарушэвіча]] і іншых. У бібліятэцы зберагаліся таксама і старажытныя рукапісы, каралеўскія граматы і іншыя дакуманты, дысертацыі, энцыклапедычныя выданні і дапаможнікі па асобных дысцыплінах. == Рэктары == === У канцы XVI - XVII стагоддзі === * [[Пётр Скарга]] (1581-1585) * * [[Станіслаў Улошак]] (1585-1586) * * [[Адам Якабі]] (1595-1599) * * [[Войцех Пшавадзішэўскі]] (1599-1600) * * [[Міхал Слюбоўскі]] (1600-1605) * * [[Валенцій Матэі]] (1605-1606) * * [[Адам Якабі]] (1609-1620) * * [[Шыман Бланензіс]] (1620-1625) * * [[Станіслаў Касінскі]] (1625-1629) * * [[Якуб Ляхоўскі]] (1630-1633) * * [[Ян Кендзежаўскі]] (віцэ-рэктар) (1633-1634) * * [[Андрэй Кавалеўскі]] (віцэ-рэктар) (1634-1635) * * [[Войцех Сляскі]] (1635-1638) * * [[Ежы Гофман (езуіт)|Ежы Гофман]] (1638-1640) * * [[Андрэй Брухман]] (1640-1642) * * [[Станіслаў Касінскі]] (1642-1647) * * [[Якуб Угоўскі]] (1647-1649) * * [[Жыгімонт Лаўксмін]] (1649-1651) * * [[Шыман Ёрдан]] (1651-1652) * * [[Аўгусцін Ягуза]] (1652) * * [[Станіслаў Пшыгодскі]] (1652-1655) * * [[Мікалай Сляскі]] (суперыёр, віцэ-рэктар) (1663-1665), (рэктар) (1667-1670) * * [[Даніэль Бутвіл]] (1670-1673) * * [[Казімір Віюк-Каяловіч]] (1673-1674) * * [[Мікалай Сляскі]] (1675-1677) * * [[Стэфан Дыжэўскі]] (1677-1680) * * [[Марцін Несцяровіч]] (1680-1683) * * [[Міхал Буйноўскі]] (1683-1688) * * [[Андрэй Вырвіч]] (1688-1691) * * [[Казімір Бельскі]] (1691-1697) * * [[Мікалай Зявела]] (1697-1700) * === У XVIIІ — пачатку ХІХ стагоддзі === * [[Ян Марцэлі]] (1700—1703) * * [[Казімір Бельскі]] (1703—1708) * * [[Казімір Мацелякоўскі]] (віцэ-рэктар) (1708—1709) * * [[Мацей Карскі]] (1709—1710) * * [[Крыштаф Эйнаровіч]] (1710—1713) * * [[Якуб Валадковіч]] (1713—1717) * * [[Крыштаф Гаршвіла]] (1717—1720) * * [[Войцех Багушэвіч]] (1720—1727) * * [[Станіслаў Сакульскі]] (1727—1731) * * [[Антоній Алаіз Міштольд|Антоній Міштольд]] (1731—1735) * * [[Станіслаў Сакульскі]] (1735—1740) * * [[Антоній Хандзінскі]] (1740—1743) * * [[Аляксандр Марыконі]] (1743—1746) * * [[Павел Стрыенскі]] (1746—1752) * * [[Францішак Гжымала]] (1752—1756) * * [[Ежы Вінцэнт Сулістроўскі|Ежы Сулістроўскі]] (1756—1760) * * [[Аляксандр Шукевіч]] (1760—1766) * * [[Валенцій Пачкоўскі]] (1766—1770) * * [[Станіслаў Чарневіч]] (1770—1782) * * [[Габрыэль Лянкевіч]] (1782—1786) * * [[Францішак Караў]] (1786—1799) * * [[Геранім Віхерт]] (1799—1803) * * [[Казімір Астроўскі]] (віцэ-рэктар) (1803—1805) * * [[Антоній Люстыг]] (1805—1814) (з 1812 г. — рэктар Полацкай езуіцкай акадэміі) ==Выбітныя выпускнікі== *[[Вінцэнцій Бучынскі]], езуіт, тэолаг, філосаф, аб'ектыўны ідэаліст і літаратурны крытык. * [[Валянцін Ваньковіч]], мастак * [[Уладзіслаў Дзягілевіч]], каталіцкі дзеяч, архітэктар * [[Мікалай Кміціц]], паэт * [[Ян Ротан]], езуіт, Генерал Таварыства Ісуса *[[Антоній Фіялкоўскі]], дзеяч рымска-каталіцкага касцёла * [[Ян Цывінскі]], біскуп, педагог, філянтроп == Вядомыя выкладчыкі == * [[Антоній Бышкоўскі]] — прафесар філасофіі * [[Бенедыкт Дабшэвіч]], філосаф, тэолаг * [[Францішак Дзеружынскі]], беларускі і амерыканскі рэлігійны дзеяч * [[Тамаш Жаброўскі]], рымска-каталіцкі дзеяч, матэматык, архітэктар. Магістр філасофіі і вольных навук * [[Габрыэль Лянкевіч]], рымска-каталіцкі дзеяч, педагог, архітэктар * [[Марцін Пачобут-Адляніцкі]], астраном і асветнік * [[Мацей Казімір Сарбеўскі]], паэт, тэарэтык літаратуры, педагог * [[Пётр Скарга]], польскі рэлігійны дзеяч, заснавальнік і першы рэктар калегіуму * [[Адам Крупскі]] — прафесар філасофіі, святар Каталіцкай Царквы, эксперт права ў заканадаўстве Вялікага Княства Літоўскага, аўтар школьнага дыялогу. == Гл. таксама == * [[Полацкая друкарня]] * [[Бібліятэка Полацкай езуіцкай акадэміі]] * [[Полацкая езуіцкая акадэмія]] {{зноскі}} == Літаратура == * Возникновение и становление архитектурного ансамбля Полоцкого коллегиума иезуитов в 1579–1830 гадах / В. И. Матвейчук, Е. М. Орфанова // Труды молодых специалистов Полоцкого государственного университета. — 2008. — Вып. 8. — С. 6—8. (3ОК13118){{ref-ru}} * {{кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.12: Палікрат — Праметэй|адказны=Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2001|том=11|старонак=560|isbn=985-11-0198-2 (Т. 11)|тыраж=10&nbsp;000}} * {{кніга|загаловак=Беларусь: Энцыклапедычны даведнік|адказны=Рэдкал.: Б. І. Сачанка і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1995|старонкі=|старонак=800|isbn =985-11-0026-9|тыраж=5000}} * Габрусь Т. В. Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока / Т. В. Габрусь. Мн.: Ураджай, 2001.— 287 с.: іл. ISBN 985-04-0499-X, с. 168-167. * Шайкоў, В. Полацкая езуіцкая акадэмія (1812–1820 гг.) / В. Шайкоў // Беларускі гістарычны часопіс. — 1995. — № 4. — С. 73—82. == Спасылкі == {{ГККРБ|211Г000612}} {{Commonscat-inline|Jesuit College in Polack|Полацкі езуіцкі калегіум}} * [http://www.radzima.org/pub/pomnik.php?lang=by&nazva_id=vipopola10 Здымкі на Radzima.org] * [http://www.panoramio.com/photo/2473554 Здымак на Panoramio.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160604053540/http://www.panoramio.com/photo/2473554 |date=4 чэрвеня 2016 }} * [http://www.newadvent.org/cathen/14099a.htm Catholic Encyclopedia. The Jesuits During the Interim (1773-1814)] {{Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік}} {{Славутасці Полацка}} {{Адукацыя ў Віцебскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Адукацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Полацку]] [[Катэгорыя:Езуіцкія калегіумы]] [[Катэгорыя:Славутасці Полацка]] [[Катэгорыя:Гісторыя Полацка]] [[Катэгорыя:Плошча Свабоды (Полацк)]] [[Катэгорыя:Полацкі езуіцкі калегіум| ]] [[Катэгорыя:Стралецкая вуліца (Полацк)]] [[Катэгорыя:Духоўныя навучальныя ўстановы Беларусі]] iex3su5d7vz3imswa4ezels9ih5b2b6 Мігай (Буда-Кашалёўскі раён) 0 102725 5211147 5210288 2026-10-03T22:12:38Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5211147 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Мігай}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = пасёлак |беларуская назва = Мігай |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 41|lat_sec = 56 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 29|lon_sec = 03 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Буда-Кашалёўскі |сельсавет = Марозавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1920-я |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = 2 |насельніцтва = 3 |год перапісу = 2004 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243044237 }} '''Міга́й'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Mihaj}}, {{lang-ru|Мигай}}) — былы [[пасёлак]] у [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Марозавіцкі сельсавет|Марозавіцкага сельсавета]]. За 6 км на паўднёвы захад ад [[Буда-Кашалёва|раённага цэнтра]] і чыгуначнай станцыі [[Буда-Кашалёўская]] (на лініі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]] — [[Гомель (станцыя)|Гомель]]), 45 км ад [[Гомель|Гомеля]]. На ўсходзе межаваў з лесам. На поўдні і захадзе меліярацыйныя каналы. Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым [[Дарога|аўтамабільнай дарозе]] [[Буда-Кашалёва]] — [[Гомель]]. Драўляныя хаты сядзібнага тыпу ўздоўж прасёлкавай дарогі. == Гісторыя == Заснаваны ў 1920-х гадах перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1929 годзе жыхары мястэчка ўступілі ў калгас. Да 16 ліпеня 1954 года пасёлак уваходзіў у склад [[Недайскі сельсавет|Недайскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об образовании Морозовичского сельского Совета в составе Буда-Кошелевского района, Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. У 1959 годзе ў складзе саўгаса «Марозавічы» (цэнтр — вёска [[Марозавічы (Буда-Кашалёўскі раён)|Марозавічы]]). 4 снежня 2025 года пасёлак Мігай скасаваны<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D925g0142815|title=Решение Буда-Кошелевского районного Совета депутатов от 28 ноября 2025 года № 119 Об упразднении поселка Мигай Буда-Кошелевского района|website=pravo.by}}</ref>. == Насельніцтва == === Колькасць === * 2004 год — 2 гаспадаркі, 3 жыхара. === Дынаміка === * 1959 год — 47 жыхароў (паводле перапісу). * 2004 год — 2 гаспадаркі, 3 жыхара. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|1-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-03}} gsfwich30fp232s17ye6kp7la5x4yca Гомельская настаўніцкая семінарыя 0 104186 5211030 5065992 2026-10-03T16:32:10Z Ciepiersia 162280 афармленне 5211030 wikitext text/x-wiki '''Гомельская настаўніцкая семінарыя''' — сярэдняя спецыяльная навучальная ўстанова для падрыхтоўкі настаўнікаў пачатковых народных вучылішчаў (пераважна для [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]). Існавала ў [[1915]]—[[1919]] гг. Да [[1917]] г. была жаночай. Да [[1918]] г. падпарадкоўвалася папячыцелю [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]]. Тэрмін навучання 4 гады. Мела падрыхтоўчы клас, узорнае пачатковае вучылішча, дзе семінарысты прыходзілі практыку. Прадметы, што выкладаліся ў семінарыі, у асноўным адпавядалі тыповай навучальнай праграме тагачасных настаўніцкіх семінарый. У [[1918]] г. падпарадкоўвалася [[Кіеўская навучальная акруга|Кіеўскай навучальнай акрузе]], было ўведзена выкладанне [[Украінская мова|ўкраінскай мовы]], гісторыі і геаграфіі Украіны. З канца [[1918]] г. рыхтавала выкладчыкаў для 1-й сьупені адзінай працоўнай школы. У [[1919]] г. пераўтворана ў 3-гадовыя педагагічныя курсы, затым у педагагічны тэхнікум. {{Адукацыя ў Магілёўскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} {{НК}} [[Катэгорыя:Адукацыя ў Гомелі]] [[Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы Беларусі]] [[Катэгорыя:1915 год у Гомелі]] [[Катэгорыя:Настаўніцкія семінарыі]] 52myfyxs0q8kwol7lr211q1z2e1ik1a Рымскі ўніверсітэт «Ла Сапіенца» 0 108357 5210922 4868673 2026-10-03T12:58:42Z Ілля Касакоў 21245 5210922 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Дыстанцыйны ўніверсітэт «UNITELMA Сапіенца»}} {{Універсітэт}} [[Файл:Borromini SantIvo.jpg|thumb|[[Франчэска Бараміні]]. Царква Сант-Іва-ала-Сапіенца.]] '''Рымскі ўніверсітэт Ла Сапіенца''' ({{lang-it|Universita degli studi di Roma La Sapienza}}) — [[універсітэт]], заснаваны ў [[Рым]]е Папай [[Баніфацый VIII|Баніфацыем VIII]] у [[1303]] годзе. Гэта была другая навучальная ўстанова ў «вечным горадзе» і, у адрозненне ад тэалагічнай школы пры папскім двары (заснаванай у 1244 годзе), прызначалася для людзей свецкіх. [[Леў X]] аб’яднаў абодва ўніверсітэты ў адным будынку пад назвай «мудрасць» (''La Sapienza''). Так называюць Рымскі ўніверсітэт дагэтуль. Жамчужына універсітэцкага гарадка — [[барока|барочная]] царква [[Сант-Іва ала Сапіенца]] з мудрагелістым спіралепадобным завяршэннем у выглядзе [[штопар]]а ці барановага рога — агульнапрызнаны шэдэўр [[Франчэска Бараміні]]. У наш час лік студэнтаў Рымскага ўніверсітэта перавышае 147 тысяч. У розны час у Сапіенцы выкладалі і працавалі: * хімік [[Каніцара|С. Каніцара]], * геометр Э. Бельтрамі, * матэматык [[Віта Вальтэра|В. Вальтэра]], * фізік [[Энрыка Фермі|Э. Фермі]], * геометр Ф. Северы, * фізік [[Эдаарда Амальдзі|Э. Амальдзі]], * гісторык Р. Б’янкі-Бандзінелі, * сацыёлаг Франка Ферароці, * пісьменнік [[Прэдраг Мацвеевіч]], * усходазнавец [[Іосіф Алаізій Асемані]]. Сярод выпускнікоў Універсітэта — урач і педагог [[Марыя Мантэсоры]], пісьменнік [[Габрыэле Д’Анунцыа|Габрыэле д’Анунцыа]], кінарэжысёр [[Бернарда Берталучы]], астраном [[Вінчэнца Чэрулі]], семіёлаг і пісьменнік [[Рэната Прада Арапеса]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.uniroma1.it/ Афіцыйны сайт Рымскага ўніверсітэта] {{Бібліяінфармацыя}} {{Універсітэты Італіі}} [[Катэгорыя:Рымскі ўніверсітэт Ла Сапіенца| ]] t9b3na8vn21eadfiyckd6o6muteyinl 5210935 5210922 2026-10-03T13:32:33Z Ілля Касакоў 21245 5210935 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Дыстанцыйны ўніверсітэт «UNITELMA Сапіенца»}} {{Універсітэт}} [[Файл:Borromini SantIvo.jpg|thumb|[[Франчэска Бараміні]]. Царква Сант-Іва-ала-Сапіенца.]] '''Рымскі ўніверсітэт Ла Сапіенца''' ({{lang-it|Universita degli studi di Roma La Sapienza}}) — [[універсітэт]], заснаваны ў [[Рым]]е Папай [[Баніфацый VIII|Баніфацыем VIII]] у [[1303]] годзе. Гэта была другая навучальная ўстанова ў «вечным горадзе» і, у адрозненне ад тэалагічнай школы пры папскім двары (заснаванай у 1244 годзе), прызначалася для людзей свецкіх. На пачатку 16 стагоддзя [[Леў X]] аб’яднаў абодва ўніверсітэты ў адным будынку. Каля 1575 года для ўніверсітэта пабудаваны палац «мудрасць» (''La Sapienza''). Так называюць Рымскі ўніверсітэт дагэтуль. Архітэктарам быў [[Джакама дэла Порта]]. Жамчужына універсітэцкага гарадка — [[барока|барочная]] царква [[Сант-Іва ала Сапіенца]] з мудрагелістым спіралепадобным завяршэннем у выглядзе [[штопар]]а ці барановага рога — агульнапрызнаны шэдэўр [[Франчэска Бараміні]]. Новы комплекс будынкаў узведзены ў 1935 годзе. Універсітэт дзяржаўны, мае аўтаномію. Навучанне на італьянскай мове. Станам на 1995 год існавалі факультэты права; паліталогіі; эканомікі і камерцыі; статыстыкі, дэмаграфіі і актуарнай навукі; філалогіі і філасофіі; псіхалогіі; матэматыкі, фізікі і прыродазнаўчых дысцыплін; сацыялогіі; тэхнічных дысцыплін; архітэктуры; медыцыны, хірургіі, стаматалогіі; фармакалогіі. Дзейнічаюць школы аэракасмічнай тэхнікі, архівістаў і бібліятэчных навук, музеі мінералогіі, геалогіі, палеанталогіі, фізікі, антрапалогіі, класічнага мастацтва, заалогіі, гісторыі медыцыны, бібліятэка (1 млн тамоў). У нейкі час лік студэнтаў Рымскага ўніверсітэта перавышаў 147 тысяч. У розны час у Сапіенцы выкладалі і працавалі: * хімік [[Каніцара|С. Каніцара]], * геометр [[Эўджэніа Бельтрамі|Э. Бельтрамі]], * матэматык [[Віта Вальтэра|В. Вальтэра]], * фізік [[Энрыка Фермі|Э. Фермі]], * геометр Ф. Северы, * фізік [[Эдаарда Амальдзі|Э. Амальдзі]], * гісторык [[Рануча Б’янкі-Бандзінелі|Р. Б’янкі-Бандзінелі]], * сацыёлаг Франка Ферароці, * пісьменнік [[Прэдраг Мацвеевіч]], * усходазнавец [[Іосіф Алаізій Асемані]]. Сярод выпускнікоў Універсітэта — урач і педагог [[Марыя Мантэсоры]], пісьменнік [[Габрыэле Д’Анунцыа|Габрыэле д’Анунцыа]], кінарэжысёр [[Бернарда Берталучы]], астраном [[Вінчэнца Чэрулі]], семіёлаг і пісьменнік [[Рэната Прада Арапеса]]. {{зноскі}} == Літаратура == * [[Віктар Мікалаевіч Навумчык|В.​М.​Навумчык]]. [https://verbum.by/belen/%D0%A0%D0%AB%D0%9C%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%A3%D0%9D%D0%86%D0%92%D0%95%D0%A0%D0%A1%D0%86%D0%A2%D0%AD%D0%A2 РЫ́МСКІ УНІВЕРСІТЭ́Т «Ла Сапіенца»] // БелЭН у 18 т. — Мінск, 2003. — Т. 13. — С. 513 — verbum.by == Спасылкі == * [http://www.uniroma1.it/ Афіцыйны сайт Рымскага ўніверсітэта] {{Бібліяінфармацыя}} {{Універсітэты Італіі}} [[Катэгорыя:Рымскі ўніверсітэт Ла Сапіенца| ]] 99vp3xgl6y79o1zybzjycb9cwf27yuv Галія 0 108940 5211109 5019696 2026-10-03T19:58:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211109 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Галія (значэнні)}} {{не блытаць|Рымская Галія|Рымскай Галіяй|тэрыторыяй у складзе Рымскай рэспублікі і імперыі}} {{універсальная картка}} [[Файл:Народы Галіі да рымскага заваявання.png | thumb | 220px |Насельнікі Галіі ў канцы 1 тысячагоддзя да н. э.]] '''Галія''' ({{lang-la|Gallia}}) — гістарычнай вобласць [[Еўропа|Еўропы]], паміж ракой [[Рубікон]], [[Апенінскія горы|Апенінамі]], ракой Макра ({{lang-la|Macra}}, сучасная назва Магра), [[Міжземнае мора|Міжземным морам]], [[Пірэнеі|Пірэнеямі]], [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], ракой [[Рэйн]] і [[Альпы|Альпамі]]. Назва рэгіёну паходзіць ад імя аднаго з найбуйнейшых [[Кельты|кельцкіх]] плямёнаў ([[галы]]), якія засялялі гэтыя землі<ref name="крыніца1">[https://music4good.ru/power-supply/antichnye-goroda-narbonskoi-gallii-galliya-gde-nahoditsya-galiya.html Где находится Галия]{{ref-ru}}</ref><ref name="крыніца2">[https://goaravetisyan.ru/zavoevanie-gallii-rimlyanami-galliya-istoriya-territorii/ Завоевание галлии римлянами. Галлия] {{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}</ref>. Таксама на поўначы жылі [[белгі]], а на захаде [[аквітаны]]<ref>[https://monateka.com/article/181195/ Галия — страна, покоренная Цезарем]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == Пад словам «Галія» ў ранняй рымскай дзяржаве мелі на ўвазе дзве тэрыторыі, населеныя кельтамі: * '''[[Цызальпійская Галія]]''' — знаходзілася на поўначы Італіі (цяперашняя [[Паданская раўніна]] і паўднёвыя перадгор’і Альпаў), з яе кельты былі выцесненыя рана, а землі заселены [[Рымляне|рымлянамі]] і [[Італікі|італікамі]]. * '''Трансальпійская Галія''' (гэта значыць — размешчаная за Альпамі) — прыблізна супадала з цяперашняй Францыяй. Пасля рымскай заваёвы тут пачалася каланізацыя рымскімі пасяленцамі з Італіі. З часам нашчадкі галаў не толькі сталі зваць сябе рымлянамі, але і згубілі сваю мову і цалкам перайшлі на [[Народная латынь|вульгарную латынь]]<ref name="крыніца1" /><ref name="крыніца2" />. === Рымскі перыяд === {{Асноўны артыкул|Гальская вайна|Рымская Галія|Антычная раманізацыя}} Галія ​​была далучана да метраполіі пасля непрацяглай, хоць і вельмі жорсткай барацьбы. Пасля падвергнулася раманізацыі, адмовілася ад сваёй старажытнай культуры і рэлігіі — [[друіды]]зму, увабрала як станоўчае, так і адмоўнае з грэка-рымскай цывілізацыі<ref name="крыніца1" /><ref name="крыніца2" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.antiquestopic.com/gaul-dying-gladiator/ Dying Gladiator-Gaul Overview] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100412014331/http://www.antiquestopic.com/gaul-dying-gladiator/ |date=12 красавіка 2010 }} * [http://classics.mit.edu/Caesar/gallic.html The Gallic Wars] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110926213353/http://classics.mit.edu/Caesar/gallic.html |date=26 верасня 2011 }} {{Францыя ў тэмах}} {{Галы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кельцкая Галія| ]] [[Катэгорыя:Рымская Галія| ]] [[Катэгорыя:Правінцыі Старажытнага Рыма]] [[Катэгорыя:Галы]] [[Катэгорыя:Галія| ]] kdb0cr6eja15wr5isjkyiporaiw5s0e Лаоская мова 0 109127 5211003 4495340 2026-10-03T15:53:30Z Ілля Касакоў 21245 5211003 wikitext text/x-wiki {{Картка:Мова |імя=Лаоская мова |саманазва={{unicode|ພາສາລາວ}} [{{IPA|pʰáːsǎːláːw}}] |краіны=[[Лаос]], [[Тайланд]], [[ЗША]], [[Францыя]], [[Канада]], [[Кітай]], [[Аўстралія]] |рэгіёны= |афіцыйная мова=[[Лаос]] |рэгулюе= |колькасць носьбітаў=3,5 млн — уласна лаоская;<br />23,5 млн — уключаючы [[Ісанская мова|ісанскія дыялекты]] |рэйтынг= |статус= |вымер= |катэгорыя=[[Мовы Еўразіі]] |класіфікацыя= [[Тай-кадайскія мовы|Тай-кадайская сям'я]] : [[Тайская галіна]] :: Паўднёва-заходняя група ::: Паўднёватайская падгрупа |пісьменнасць=[[Лаоская пісьменнасць|лаа]], [[тхам]], [[тайская пісьменнасць]] |ISO1=lo |ISO2=lao |ISO3=lao }} '''Лаоская мова''' (ພາສາລາວ) — адна з [[Тайскія мовы|тайскіх моў]] (паўднёва-заходняя падгрупа). Мова народа [[лао]], дзяржаўная мова [[Лаос]]а. Пашырана таксама на паўночным усходзе [[Тайланд]]а. Некалькі дзясяткаў блізкіх дыялектаў і гаворак. У Лаосе гаворкі і дыялекты складаюць 3 групы: цэнтральную, паўночную, паўднёвую. У аснове літаратурнай мовы в’енцьянскі дыялект. Лаоская мова — танальная (5—7 тонаў у розных дыялектах), у аснове — монасілабічная (спрадвечная лексіка аднаскладовая). [[Тыпалогія моў#Марфалагічная тыпалогія|Ізаляцыйная мова]], граматычныя катэгорыі выражаюцца пераважна аналітычна, парадак слоў фіксаваны. Асноўная частка лексікі агульная з тайскімі мовамі, шмат запазычанняў з [[Палі (мова)|палі]] і [[санскрыт]]у. Найбольш раннія помнікі XV ст. (пераважна эпіграфічныя). Два асноўныя віды пісьменнасці: цывільнае пісьмо «туа лао» (асноўны сродак фіксавання мовы) і «туа тхам» (духоўнае пісьмо для запісу рэлігійных тэкстаў); абодва паўднёваіндыйскага паходжання. Найранейшыя з вядомых літаратурных помнікаў — «Прынц Хунг» (XV—XVI ст.). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Лаоская мова}} == Спасылкі == {{interwiki|lo|ໜ້າຫຼັກ|лаоскай|}} {{wiktionarycat|type= лаоскай мовы|category=Лаоская мова}} * [http://abcdlaos.blogspot.com/ Abcd Laos] — алфавіт і граматыка лаоскай мовы на blogspot.com * [http://www.seasite.niu.edu/lao/ SEAsite Laos] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111030064310/http://www.seasite.niu.edu/lao/ |date=30 кастрычніка 2011 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лаоская мова| ]] [[Катэгорыя:Мовы Лаоса]] [[Катэгорыя:Мовы Тайланда]] [[Катэгорыя:Тонавыя мовы]] guup6zapkxy07bd2y84c2yom1cjpjkz Гродзенская медыцынская акадэмія 0 114341 5210950 5064543 2026-10-03T14:14:03Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ дапаўненне 5210950 wikitext text/x-wiki {{Універсітэт |выява = Horadnia, Haradnica, Čaćviarcinski. Горадня, Гарадніца, Чацьвярцінскі (XIX)-2.jpg |подпіс = Абмерны рысунак будынка былой Каралеўскай медычнай акадэміі. Сярэдзіна ХІХ ст. }} '''Гродзенская медыцынская акадэмія''', Гродзенская медыцынская школа — першая на Беларусі вышэйшая навучальная ўстанова па падрыхтоўцы медыцынскага персаналу. Існавала ў [[1775]]—1781 гадах у [[Гродна|Гродне]]. Адкрыта па ініцыятыве [[А. Тызенгаўз]]а ў спецыяльна ўзведзеным трохпавярховым будынку. Арганізатарам і кіраўніком акадэміі быў французскі ўрач, вучоны-натураліст [[Ж. Э. Жылібер]]. Мела 3 аддзяленні: падрыхтоўкі «сучасных урачоў для гарадоў» (10 чал.), падрыхтоўкі правінцыяльных урачоў і хірургаў (20 чал.), аддзяленне павітух (спачатку на 5, пазней на 17 чал.). Навучэнцы ўтрымліваліся за кошт казны, пасля заканчэння вучобы павінны былі працаваць у Брэсцкім, Гродзенскім, Оліцкім, Шавельскім каралеўскіх уладаннях, адкуль і набіраліся. Навучанне мела акадэмічны характар. Працавалі 5 выкладчыкаў, 2 фельчары і акушэрка. Пры акадэміі дзейнічалі шпіталь на 60 ложкаў, анатамічны тэатр і музей, кабінет прыродазнаўства, аптэка, бібліятэка, [[Батанічны сад (Гродна)|батанічны сад]] (першы на тэрыторыі Беларусі і ў Рэчы Паспалітай). Ж. Э. Жылібер падтрымліваў навуковыя сувязі з Расійскай акадэміяй навук. У [[1778]] ён паведамляў аб першым выпуску (12 чал.). Пасля таго, як А. Тызенгаўз у 1780 быў змешчаны з пасады гродзенскага старосты, Ж. Э. Жылібер разам са сваімі вучнямі пераехаў у [[Вільня|Вільню]]. Школа стала базай для стварэння ў [[1781]] медыцынскага факультэта [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Пасля пераносу акадэміі ў [[Вільня|Вільню]] будынак перайшоў да князёў [[Чацвярцінскія|Чацвярцінскіх]], якія адыгрывалі значную ролю пры каралеўскім двары, і быў дастасаваны пад палац. [[Палац Чацвярцінскіх (Гродна)|Будынак у перабудаваным выглядзе]] захаваўся да сёння. {{зноскі}} == Літаратура == {{ГККРБ|412Г000005}} * Грицкевич В. С факелом Гиппократа: Из истории белорусской медицины. Мн., 1987. * Цішчанка Я. Гродзенская медыцынская акадэмія // ЭГБ ў 6 т. Т. 3. Мн., 1996. {{Медыцына ў Гродзенскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Адукацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім]] [[Катэгорыя:Гісторыя Гродна]] [[Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы Беларусі]] nalrqw5p4klzmxm00l2luwdj65m9i46 Генацыд у Руандзе 0 115961 5211158 5149575 2026-10-04T01:13:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211158 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака | Назва = Генацыд у Руандзе | Выява = Nyamata Memorial Site 13.jpg | Памер выявы = 300px | Подпіс = Чалавечыя [[чэрап]]ы ў Мемарыяле Генацыду ў горадзе [[Ньямата]]. | Спосаб атакі = [[Генацыд]], [[Масавае забойства|масавыя забойствы]] | Месца атакі = [[Руанда]] | Мэта атакі = Папуляцыя [[тутсі]] | Дата = [[7 красавіка]] — [[15 ліпеня]] [[1994]] г. | Арганізатары = Урад [[хуту]], міліцыя [[Інтэрахамвэ]] і [[Імпузамугамбі]] | Загінуўшыя = 500 000 — 1 000 000<ref name="Death Toll">Глядзіце, напрыклад, [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/1288230.stm Rwanda: How the genocide happened], [[BBC]], якое за 1 красавіка 2004 г. падае колькасцю ахвяр 800 000, і [http://www.un.org/ecosocdev/geninfo/afrec/subjindx/121rwan.htm OAU sets inquiry into Rwanda genocide], Africa Recovery, Выд. 12 1#1 (Жнівень 1998), с. 4, якое дэкларуе колькасць ахвяр у дыяпазоне паміж 500 000 і 1 000 000. Сем з дзесяці тутсі былі забіты.</ref> }} '''Генацы́д у Руа́ндзе''' — [[Масавае забойства|масавыя забойствы]], [[генацыд]] [[тутсі]] і памяркоўных [[хуту]] ў [[Руанда|Руандзе]], учыненыя народам хуту. Прыблізна за 100 дзён (з [[7 красавіка]] [[1994]] г. па сярэдзіну ліпеня) недзе 500 000 — 1 000 000 жыхароў Руанды былі забіты<ref name="Death Toll" />, што склала прынамсі 20 % насельніцтва краіны і 70 % папуляцыі тутсі ў Руандзе. Генацыд быў спланаваны членамі палітычных эліт, вядомымі як ''[[аказу]]'', многія з якіх займалі пазіцыі на вышэйшых узроўнях нацыянальнага ўрада. Выканаўцы паходзілі з радоў арміі Руанды, нацыянальнай паліцыі (''жандармерыі''), праўрадавых міліцый, якія ўключалі ў сябе групоўкі ''[[Інтэрахамвэ]]'' і ''[[Імпузамугамбі]]'', і грамадзянскай супольнасці хуту. Генацыд меў месца ў кантэксце [[Грамадзянская вайна ў Руандзе|Грамадзянскай вайны ў Руандзе]] — канфлікце, які пачаўся ў 1990-х гадах паміж урадам пад кантролем хуту і [[Руандыйскі патрыятычны фронт|Руандыйскім Патрыятычным Фронтам]] (РПФ), які складаўся пераважна з паўстанцаў-тутсі, сем'і якіх уцяклі ва [[Уганда|Уганду]], каб уратаваць сябе ад ранейшых хваляў жорсткасці хуту ў дачыненні да тутсі. Міжнародны ціск на ўрад хуту [[Жувеналь Хаб'ярымана|Жувеналя Хаб'ярыманы]] прывёў да спынення агню ў [[1993]] г. і распрацоўкі {{нп3|Арушскія пагадненні|Арушскіх пагадненняў|en|Arusha Accords}}, якія павінны былі стварыць змешаны ўрад з удзелам РПФ. Гэта пагадненне выклікала незадаволенасць многіх кансерватыўных хуту, уключаючы членаў аказу, якія разглядалі яго як паражэнне ў барацьбе з ворагам. Сярод шырокіх слаёў насельніцтва хуту ваенная кампанія РПФ узбудзіла актывізацыю падтрымкі, так званай, ідэалогіі «''{{нп3|Моц хуту|Моц хуту|en|Hutu Power}}''», якая пазіцыянавала РПФ у якасці варожай сілы, мэтай якой былі аднаўленне {{нп3|Каралеўства Руанда|манархіі тутсі|en|Kingdom of Rwanda}} і занявольванне хуту, што рабіла дзве палітычныя сілы надзвычай апазіцыйнымі адну да адной. [[6 красавіка]] [[1994]] г. самалёт, на борце якога знаходзіліся Хаб'ярымана і Прэзідэнт [[Бурундзі]] {{нп3|Сіпрыен Нтар'яміра|Сіпрыен Нтар'яміра|en|Cyprien Ntaryamira}}, {{нп3|Забойства Жувеналя Хаб'ярыманы і Сіпрыена Нтар'яміра|быў збіты|en|Assassination of Juvénal Habyarimana and Cyprien Ntaryamira}} ў час свайго прызямлення ў [[Кігалі]] — у катастрофе ніхто не выжыў. Генацыд пачаўся з забойстваў на наступны дзень: салдаты, паліцыя і міліцыя хутка ліквідавалі лідараў ключавых тутсі і памяркоўных хуту, тады ўстанавілі кантрольна-прапускныя пункты і барыкады і выкарыстоўвалі карткі нацыянальнай ідэнтыфікацыі Руанды, каб сістэматычна высвятляць этнічную прыналежнасць людзей і забіваць тутсі. Гэтыя сілы наймалі або прымушалі грамадзянскіх хуту ўзбройваць сябе [[мачэтэ]], дубінкамі, вострымі прадметамі і іншай зброяй у мэтах [[Згвалтаванне|згвалтаванняў]], калечання і [[забойства]]ў іх суседзяў-тутсі і знішчэння або разрабавання іх маёмасці. Парушэнне мірнага пагаднення прымусіла РПФ аднавіць свой наступ, у выніку чаго ён заняў паўночную частку краіны, а затым захапіў Кігалі ў сярэдзіне ліпеня, што і спыніла ўрэшце генацыд. Падчас гэтых падзей і іх наступстваў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] (ААН) у цэлым і такія краіны, як [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] (ЗША), [[Вялікабрытанія]] і [[Бельгія]], крытыкаваліся за іх бяздзейнасць, у тым ліку за няздольнасць умацаваць свае сілы [[міратворцы|міратворцаў]] па мандаце {{нп3|Місія Арганізацыі Аб'яднаных Нацый па Руандзе|Місіі Арганізацыі Аб'яднаных Нацый па Руандзе|en|United Nations Assistance Mission for Rwanda}} (МААНпР), а назіральнікі крытыкавалі ўрад [[Францыя|Францыі]] за падтрымку генацыдальнага рэжыму нават пасля пачатку генацыду. Генацыд меў доўгі і глыбокі ўплыў на Руанду і суседнія з ёй краіны. Распаўсюджанае выкарыстанне {{нп3|Згвалтаванні падчас генацыду ў Руандзе|ваенных згвалтаванняў|en|Rape during the Rwandan Genocide}} прывяло да ўсплёску [[ВІЧ]]-інфекцыі, у тым ліку да нараджэння дзяцей ад інфіцыраваных падчас згвалтавання маці; шматлікія сем'і сталі складацца з дзяцей-сірот і ўдоў. Знішчэнне інфраструктуры і цяжкая дэпапуляцыя краіны выклікала крах эканомікі, што стварыла выпрабаванне перад урадам, які дэклараваў дасягненне хуткіх эканамічных росту і стабілізацыі. Ваенная перамога РПФ і ўсталяванне ўрада, дзе дамінаваў РПФ, справакавала многіх хуту на ўцёкі ў суседнія краіны, асабліва ва ўсходнюю частку [[Заір]]а (цяпер вядомага пад назвай «''[[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]]''», скарочана ДРК), дзе ''генацыднікі'' хуту пачалі перагрупоўку ў лагерах бежанцаў уздоўж мяжы з Руандай. Абвяшчаючы неабходнасць спынення далейшага генацыду, урад на чале з РПФ пачаў ваенную інтэрвенцыю ў Заір, уключаючы {{нп3|Першая Кангалезская Вайна|Першую|en|First Congo War}} ([[1996]]—[[1997]] гг.) і {{нп3|Другая Кангалезская Вайна|Другую|en|Second Congo War}} ([[1998]]—[[2003]] гг.) Кангалезскія Войны. Узброенае супрацьстаянне паміж урадам Руанды і іх апанентамі ў ДРК працягвалася праз выступы міліцыі (апалчэнцаў) у рэгіёне Гома, уключаючы {{нп3|Паўстанне M23|паўстанне M23|en|M23 rebellion}} ([[2003]]—[[2013]] гг.). Вялікія колькасці руандыйскіх хуту і тутсі працягваюць жыць бежанцамі ў гэтым рэгіёне. Сёння Руанда мае два {{нп3|Святы Руанды|дзяржаўныя святы|en|Public holidays in Rwanda}}, падчас якіх згадваецца генацыд. Перыяд нацыянальнага ўшанавання памяці ахвяр генацыду пачынаецца ў Дзень Памяці Генацыду [[7 красавіка]] і завяршаецца {{нп3|Дзень Вызвалення|Днём Вызвалення|en|Liberation Day}} [[4 ліпеня]]. Тыдзень, які ідзе пасля [[7 красавіка]], з'яўляецца афіцыйным тыднем жалобы. Генацыд у Руандзе паслужыў штуршком для стварэння [[Міжнародны крымінальны суд|Міжнароднага крымінальнага суда]], каб выключыць неабходнасць стварэння асобных трыбуналаў для судовага пераследу асоб, абвінавачаных у інцыдэнтах, звязаных з [[генацыд]]ам, [[Злачынствы супраць чалавецтва|злачынствамі супраць чалавецтва]] і [[Ваеннае злачынства|ваеннымі злачынствамі]]. == Перадгісторыя == {{Генацыд у Руандзе}} === Дакаланіяльныя каралеўствы і паходжанне хуту, тутсі і тва === {{Main|Паходжанне хуту, тутсі і тва}} Найстаражытнейшым народам, які калісьці пражываў на тэрыторыі Руанды, быў народ [[тва]] — група карэнных [[Пігмеі|пігмеяў]] паляўнічых-збіральнікаў, якія засялілі тэрыторыю Руанды ў перыяд прыкладна паміж 8000 і 3000 гг. да н. э., прычым пражываюць у Руандзе і дагэтуль{{sfn|Chrétien|2003|с=44}}{{sfn|Mamdani|2002|с=61}}. Паміж 700 г. да н. э. і 1500 г. н. э. некалькі груп [[банту]] мігравалі ў Руанду і пачалі вырубаць лес, каб займацца сельскай гаспадаркай{{sfn|Chrétien|2003|с=58}}{{sfn|Mamdani|2002|с=61}}. Гісторыкі маюць некалькі тэорый наконт прыроды [[Міграцыя банту|міграцый банту]]: больш старая тэорыя сцвярджае, што першымі насельнікамі былі [[хуту]], калі [[тутсі]] мігравалі пазней і сфарміравалі выразную расавую групу, магчыма, [[Кушыцкія мовы|кушыцкага]] паходжання{{sfn|Prunier (2)|1999|с=16}}. Больш новае даследаванне сцвярджае, што міграцыя з суседніх раёнаў была павольная, але стабільная, таму этнічныя групы сталі генетычна блізкія адна да адной<ref>Luis, J. R.; et al. (2004). "The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations". American Journal of Human Genetics 74 (3): 532–544. doi:10.1086/382286. PMC 1182266. PMID 14973781. (Errata)</ref> і, хутчэй, інтэграваліся адна ў адну, а не ажыццяўлялі асіміляцыю карэнных народаў{{sfn|Mamdani|2002|с=58}}{{sfn|Mamdani|2002|с=61}}. У адпаведнасці з гэтай тэорыяй, адрозненні паміж хуту і тутсі праявіліся пазней і мелі не расавы, а класавы або [[каста]]вы характар: тутсі займаліся жывёлагадоўляй, калі хуту апрацоўвалі зямлю{{sfn|Chrétien|2003|с=69}}<ref>{{cite web |last=Shyaka |first=Anastase |title=The Rwandan Conflict: Origin, Development, Exit Strategies |publisher=National Unity and Reconciliation Commission, Republic of Rwanda |url=http://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |access-date=2012-02-16 |ref=Shyaka}}</ref>. Хуту, тутсі і тва ў Руандзе пераважна размаўляюць на адзінай мове, вядомай пад назвай {{нп3|Руанда, мова|руанда|en|Kinyarwanda}}{{sfn|Mamdani|2002|с=52}}. [[File:Rwanda Nyanza Mwami Palace.jpg|thumb|Рэканструкцыя палаца [[Кароль Руанды|Караля Руанды]] ў [[Горад Ньянза, Руанда|горадзе Ньянза]].]] Насельніцтва аб'ядналася спачатку ў [[Кланы Руанды|кланы]] (''ubwoko''){{sfn|Chrétien|2003|с=88–89}}, а потым, прыкладна да пачатку [[XVIII ст.]], у восем каралеўстваў{{sfn|Chrétien|2003|с=482}}. Адно з каралеўстваў, [[Каралеўства Руанда]], знаходзілася пад панаваннем клана тутсі [[Ньігінья]] і пачало імкліва дамінаваць на мясцовай палітычнай арэне прыкладна з сярэдзіны [[XVIII ст.]]{{sfn|Chrétien|2003|с=160}} і пашырацца праз заваяванні і асіміляцыю{{sfn|Dorsey|1994|с=38}}, дасягнуўшы найбольшага росквіту за часам панавання Караля {{нп3|Кігелі IV, Кароль Руанды|Кігелі IV|en|Kigeli IV of Rwanda}} ([[1853]]—[[1895]] гг.). Кігелі пашырыў межы каралеўства на захад і поўнач{{sfn|Mamdani|2002|с=69}}{{sfn|Chrétien|2003|с=160}} і ініцыяваў адміністрацыйныя рэформы; яны ўключалі ў сябе «''{{нп3|Убухакэ|убухакэ|en|ubuhake}}»'', калі тутсі абвяшчаліся ўласнікамі буйнога рагатага быдла, атрымліваючы такім чынам прывеліяваны статус, а хуту і іншыя кліенты тутсі выкарыстоўваліся для эканамічных або асабістых патрэб{{sfn|Prunier (2)|1999|с=13–14}}, і «''[[убурэтва]]''» — класавую сістэму, калі хуту прымушалі працаваць на босаў-тутсі{{sfn|Mamdani|2002|с=69}}. Рэформы Кігелі IV паглыбілі сацыяльна-эканамічную і сілавую бездань паміж папуляцыямі хуту і тутсі{{sfn|Mamdani|2002|с=69}}. === Каланіяльная эра === [[Берлінская канферэнцыя (1884)|Берлінская канферэнцыя 1884 г.]] замацавала [[Руанда-Урундзі|гэтыя землі]] за [[Германская імперыя|Германіяй]]{{sfn|AppiahGates|2010|с=218}} і пачала палітыку кіравання праз Руандыйскую манархію; перавагай гэтай сістэмы было тое, што для каланізацыі спатрэбілася невялікая колькасць [[Еўропа|еўрапейскіх]] войскаў{{sfn|Prunier (2)|1999|с=25}}. Еўрапейскія каланізатары, якія былі ўпэўненыя, што тутсі мігравалі ў Руанду з [[Эфіопія|Эфіопіі]], лічылі, што тутсі мелі болей [[Еўрапеоідная раса|еўрапеоідных рыс]] за хуту і займалі расава больш высокае становішча, таму лепей падыходзілі для выканання каланіяльных адміністрацыйных задач<ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref>. Кароль {{нп3|Юхі V, Кароль Руанды|Юхі V|en|Yuhi V of Rwanda}}{{sfn|Prunier (2)|1999|с=23–24}} вітаў германцаў, якіх ён выкарыстаў для ўзмацнення сваёй улады{{sfn|Chrétien|2003|с=217–218}}. [[Калоніі Бельгіі|Бельгійскія]] сілы атрымалі кантроль над Руандай і [[Бурундзі]] падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], і краіна фармальна перайшла пад кантроль Бельгіі па [[Мандат Лігі Нацый|Мандаце Лігі Нацый]] у [[1919]] г.{{sfn|Prunier (2)|1999|с=25–26}} Спачатку бельгійцы працягвалі германскі стыль кіравання праз марыянетачную манархію, але з [[1926]] г. распачалі палітыку больш прамога каланіяльнага кіравання{{sfn|Prunier (2)|1999|с=26}}{{sfn|Chrétien|2003|с=260}}. Яны спрасцілі сістэму ўлады, зменшыўшы колькасць людзей у ёй і сканцэнтраваўшы яе ў руках тутсі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=27}}, пашырылі колькасць людзей, ахопленых «''убурэтва»''{{sfn|Prunier (2)|1999|с=27}}, і перагледзелі зямельную рэформу, распачатую калісьці правадырамі тутсі: пашы, якія традыцыйна знаходзіліся пад кантролем хуту, былі канфіскаваны і прыватызаваны з мінімальнымі кампенсацыямі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=28–29}}. У 1930-х гг. бельгійцы распачалі маштабныя праекты ў сферах адукацыі, аховы здароўя, грамадскіх і сельскагаспадарчых работ{{sfn|Chrétien|2003|с=276–277}}. Такім чынам, краіна была мадэрнізаваная, але перавага тутсі была захавана, а хуту засталіся дыскрымінаванай групай, якую яшчэ і часта выкарыстоўвалі для прымусовай працы{{sfn|Prunier (2)|1999|с=35}}. У [[1935]] г. Бельгія ўвяла ідэнтыфікацыйныя карткі, у якіх пазначалася адна з чатырох ідэнтычнасцей: «''тутсі''», «''хуту''», «''тва''» або «''натуралізаваны''». Калі раней заможным хуту яшчэ было магчыма ажыццявіць «''пераход''» і стаць тутсі, ідэнтыфікацыйныя карткі спынілі ўвесь далейшы рух паміж класамі{{sfn|Gourevitch|2000|с=56–57}}. [[Каталіцкая Царква]] стала імкліва набіраць моц у Руандзе, таму Бельгійскі ўрад стаў абапірацца на веды мясцовага духавенства; многія руандыйцы сталі каталікамі з мэтай палепшыць сваё сацыяльнае становішча{{sfn|Prunier (2)|1999|с=31–32}}. У [[Інтэрбелум|міжваенны перыяд]] Каталіцкая Царква актыўна далучала тутсі да сваіх місіянерскіх школ, дзе яны вывучалі [[Французская мова|французскую мову]] і іншыя дысцыпліны, якія былі неабходныя для грамадзянскай службы і займання лідарскіх пазіцый. === Рэвалюцыя і адносіны паміж хуту і тутсі пасля атрымання незалежнасці === {{Main|Руандыйская рэвалюцыя}} Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Руандзе пачаў нарастаць эмансіпацыйны рух хуту{{sfn|Prunier (2)|1999|с=43}}, распалены ўзмоцненым прыгнётам хуту ў выніку сацыяльных рэформаў у міжваенны перыяд, а таксама нарастаннем сімпатыі Каталіцкай Царквы да хуту{{sfn|Prunier (2)|1999|с=43–44}}. Каталіцкія місіянеры паказалі сябе адказнымі і клапатлівымі патронамі прыгнечаных хуту, калі эліта тутсі не мела патрэб у такой пратэкцыі. Гэта прывяло да імклівага нарастання колькасці духавенства з хуту, якое пачало адукоўваць сваіх супляменнікаў, што ў выніку стварыла эліту хуту, якая стала процівагай палітыкам тутсі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=43–44}}. Манархія і відныя тутсі адчулі нарастанне ўплыву хуту і пачалі агітацыю за незалежнасць на сваіх уласных умовах{{sfn|Prunier (2)|1999|с=43}}. У [[1957]] г. група вучняў хуту напісала «''{{нп3|Маніфест Бахуту|Маніфест Бахуту|en|Bahutu Manifesto}}''». Гэта быў першы дакумент, які абвяшчаў, што хуту і тутсі — прадстаўнікі розных рас, і заклікаў да перадачы ўлады ад тутсі да хуту, грунтуючыся на тым, што называлася ў Маніфесце «''статыстычным законам''»{{sfn|Prunier (2)|1999|с=45–46}}. [[1 лістапада]] [[1959]] г. прадстаўнік эліты хуту {{нп3|Дамінік Мбаньюмутва|Дамінік Мбаньюмутва|en|Dominique Mbonyumutwa}} быў атакаваны ў Кігалі людзьмі, якія падтрымлівалі партыю тутсі. Мбаньюмутва выжыў, але плёткі разнеслі пагалоску, што ён быў забіты{{sfn|Gourevitch|2000|pp=58–59}}. Актывісты хуту абвінавацілі ў забойстве тутсі — і эліту, і звычайных грамадзян — што і дало пачатак {{нп3|Руандыйская Рэвалюцыя|Руандыйскай Рэвалюцыі|en|Rwandan Revolution}}{{sfn|Prunier (2)|1999|с=48–49}}. Тутсі пачалі адказваць атакамі, але на гэты момант хуту ўжо карысталіся поўнай падтрымкай Бельгійскай адміністрацыі, якая жадала спыніць дамінаванне тутсі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=51}}{{sfn|Gourevitch|2000|p=60}}. У пачатку 1960-х гг. бельгійцы замянілі большасць тутсі на хуту на кіруючых пасадах і арганізавалі выбары, якія прывялі да ўлады большасць хуту{{sfn|Prunier (2)|1999|с=51}}. Кароль быў зрынуты — была створана рэспубліка з палітычным дамінаваннем хуту, а краіна атрымала незалежнасць у [[1962]] г.{{sfn|Prunier (2)|1999|с=53}} Па меры развіцця рэвалюцыі тутсі пачалі пакідаць краіну, каб пазбегнуць помсты ад хуту, і сяліцца ў [[Бурундзі]], [[Уганда|Угандзе]], [[Танзанія|Танзаніі]] і [[Заір]]ы{{sfn|Mamdani|2002|pp=160–161}}. Гэтыя людзі, у адрозненні ад руандыйцаў, якія мігравалі з краіны ў дакаланіяльны і каланіяльны перыяды, былі прызнаны бежанцамі ў краінах, якія іх прынялі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=63–64}}, але амаль адразу жа трапілі пад агітацыю аб вяртанні ў Руанду{{sfn|Prunier (2)|1999|с=55–56}}. Яны сфарміравалі ўзброеныя групоўкі, вядомыя пад назвай «''inyenzi''» ([[Тараканавыя|тараканы]]), якія пачалі ажыццяўляць вылазкі ў Руанду; гэта тактыка не прывяла да поспеху, але выклікала хвалю рэпрэсій у дачыненні да руандыйскіх тутсі і павелічэнне колькасці тутсі-бежанцаў{{sfn|Prunier (2)|1999|с=55–56}}. Да [[1964]] г. больш за 300 000 тутсі ўцяклі з Руанды і былі вымушаны заставацца ў выгнанні на працягу наступных трыццаці гадоў{{sfn|Prunier (2)|1999|с=62}}. Дыскрымінацыя тутсі з боку хуту ў Руандзе працягвалася, хаця ўсё жа зменшылася пасля {{нп3|Дзяржаўны пераварот у Руандзе, 1973|Руандыйскага перавароту 1973 г.|en|1973 Rwandan coup d'état}}, які прывёў да ўлады Прэзідэнта [[Жувеналь Хаб'ярымана|Жувеналя Хаб'ярыману]]{{sfn|Prunier (2)|1999|с=74–76}}. [[Шчыльнасць насельніцтва]] Руанды — 408 чал./км<sup>2</sup> — з'яўлялася адной з найбольшых у [[Афрыка|Афрыцы]]. [[Насельніцтва Руанды]] вырасла з 1,6 млн чал. у [[1934]] г. да 7,1 млн чал. у [[1989]] г., што прывяло да канкурэнцыі за зямлю. Некаторыя гісторыкі, напрыклад {{нп3|Жэрар Пруньё|Жэрар Пруньё|en|Gérard Prunier}}, лічаць, што генацыд [[1994]] г. быў часткова звязаны са шчыльнасцю насельніцтва{{sfn|Prunier (2)|1999|с=4}}. === Грамадзянская вайна ў Руандзе === {{Main|Грамадзянская вайна ў Руандзе}} [[File:Paul Kagame, 2009 World Economic Forum on Africa-3 cropped.jpg|thumb|[[Поль Кагамэ]] — камандуючы Руандыйскім Патрыятычным Фронтам на працягу большай часткі Грамадзянскай Вайны.]] У 1980-х гг. група з 500 руандыйскіх бежанцаў ва Угандзе, якой кіраваў {{нп3|Фрэд Руігіэма|Фрэд Руігіэма|en|Fred Rwigyema}}, змагалася на баку паўстанцаў з {{нп3|Нацыянальная Армія Супраціўлення|Нацыянальнай Арміі Супраціўлення|en|National Resistance Army}} (НАС) падчас {{нп3|Грамадзянская вайна ва Угандзе|Угандыйскай Вайны ў Кустах|en|Ugandan Bush War}}, у выніку якой [[Ёверы Кагута Мусевені]] скінуў [[Мілтан Аботэ|Мілтана Аботэ]]{{sfn|Kinzer|2008|p=47}}. Гэтыя салдаты засталіся ў арміі Уганды пасля інагурацыі Мусевені на пасаду [[Прэзідэнт Уганды|Прэзідэнта Уганды]], але хутка пачалі планаваць уварванне ў Руанду праз схаваную сетку ў шэрагах арміі{{sfn|Kinzer|2008|pp=51–52}}. У кастрычніку [[1990]] г. Руігіэма накіраваў больш за 4000{{sfn|Melvern 2004|2004|p=14}} паўстанцаў з Уганды, прасунуўшыся на 60 км углыб Руанды пад сцягам {{нп3|Руандыйскі Патрыятычны Фронт|Руандыйскага Патрыятычнага Фронту|en|Rwandan Patriotic Front}} (РПФ){{sfn|Prunier (2)|1999|с=94–95}}. Руігіэма быў забіты на трэці дзень атакі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=95–96}}, а [[Францыя]] і [[Заір]] разгарнулі сілы ў падтрымку арміі Руанды, дазволіўшы ім адбіваць атакі РПФ, каб спыніць уварванне{{sfn|Prunier (2)|1999|с=96}}. Намеснік Руігіэма, [[Поль Кагамэ]] ўзяў камандаванне сіламі РПФ у свае рукі{{sfn|Melvern 2000|2000|pp=27–30}}, арганізаваўшы тактычнае адступленне праз Уганду ў {{нп3|Горы Вірунга|горы Вірунга|en|Virunga Mountains}} — раён на поўначы Руанды{{sfn|Prunier (2)|1999|с=114–115}}. Там ён папоўніў колькасць салдат, рэарганізаваў армію і распачаў актыўны збор сродкаў і набор рэкрутаў з шэрагаў дыяспары тутсі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=117–118}}. Кагамэ аднавіў вайну ў студзені [[1991]] г. з нечаканай атакі на паўночны [[горад Рухенгеры]]. РПФ захапіў горад дзякуючы элементу неспадзяванасці і ўтрымліваў яго адзін дзень, перш чым адступіць назад у лясы{{sfn|Prunier (2)|1999|с=120}}. На працягу наступнага года РПФ актыўна выкарыстоўваў баявую тактыку «''страляй і ўцякай''» (інакш кажучы, вёў [[Партызанская вайна|партызанскую вайну]]), захопліваючы некаторыя пагранічныя зоны, але не атрымліваючы істотных перамог у вайне супраць арміі Руанды{{sfn|Prunier (2)|1999|с=135}}. У чэрвені [[1992]] г., каб дасягнуць шматпартыйнага ўрада ў Кігалі, РПФ абвесціў спыненне агню і пачаў перамовы з урадам Руанды ў [[Аруша|Арушы ў Танзаніі]]{{sfn|Prunier (2)|1999|с=150}}. У пачатку [[1993]] г. некалькі экстрэмісцкіх груп хуту сфарміраваліся і пачалі кампанію празмернай жорсткасці ў дачыненні да тутсі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=173–174}}. РПФ адказаў на гэта спыненнем мірных перамоў і масіўнай атакай, захапіўшы вялікую колькасць зямель на поўначы краіны{{sfn|Prunier (2)|1999|с=174–177}}. Урэшце мірныя перамовы аднавіліся ў Арушы, у выніку чаго ў жніўні 1993 года былі заключаны некалькі пагадненняў, вядомыя пад назвай «''Арушскія пагадненні''». Яны далі РПФ месцы ў Падзеленым Пераходным Урадзе (ППУ) і ў нацыянальнай арміі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=190–191}}{{sfn|Prunier (2)|1999|с=187}}. [[Місія Арганізацыі Аб'яднаных Нацый па Руандзе]] (МААНпР) — міратворчыя сілы — прыехала ў краіну, а РПФ былі дадзеныя месцы ў [[Парламент Руанды|нацыянальным парламенце]] ў Кігалі на час падрыхтоўкі ППУ{{sfn|Dallaire|2005|pp=126–131}}. === Рух «''Моц хуту''» === У першыя гады рэжыму Хаб'ярыманы назіраўся сур’ёзны эканамічны рост і змяншэнне жорсткасці ў дачыненні тутсі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=74–76}}. Аднак многія бескампрамісныя ненавіснікі тутсі засталіся на кіруючых пасадах, уключаючы сям’ю першай лэдзі [[Агата Хаб'ярымана|Агаты Хаб'ярыманы]], якая была вядомая як «''[[аказу]]»'' або «''клан Мадам»''{{sfn|Prunier (2)|1999|с=85}}, і Прэзідэнт абапіраўся на іх ва ўсталяванні і ўмацаванні рэжыму{{sfn|Melvern 2004|2004|p=12}}. Калі РПФ уварваўся ў краіну ў [[1990]] г., Хаб'ярымана і яго найбліжэйшыя людзі спужаліся пагрозы з боку тутсі і распрацавалі анты-тутсі ідэалогію{{sfn|Prunier (2)|1999|с=108}}, якая стала вядомай пад назвай «''[[Моц хуту]]''»{{sfn|Prunier (2)|1999|с=188}}. Група ваенных афіцэраў і членаў урада заснавала часопіс з назвай «''Кангура''», які хутка стаў папулярны ў краіне{{sfn|Melvern 2004|2004|p=49}}. Там публікавалася анты-тутсі прапаганда, уключаючы [[Дзесяць Запаведзяў Хуту]] — вялікі спіс расісцкіх рэкамендацый, у якім хуту, які жаніўся з тутсі, называўся «''здраднікам''»{{sfn|Melvern 2004|2004|p=50}}. У [[1992]] г. дзяржаўная эліта стварыла партыю {{нп3|Кааліцыя для Абароны Рэспублікі|Кааліцыя для Абароны Рэспублікі|en|Coalition for the Defence of the Republic}} (КдАР), якая была звязана з кіруючай партыяй, але мела больш [[Правыя (палітыка)|правы]] характар і рэгулярна крытыкавала Прэзідэнта за яго «''мяккасць''» у барацьбе з РПФ{{sfn|Prunier (2)|1999|с=128}}. Пасля дасягнутага ў [[1992]] г. спынення агню паміж Хаб'ярыманам і РПФ значная колькасць экстрэмістаў ва ўрадзе Руанды і арміі пачала актыўна ствараць змову супраць Прэзідэнта, бо баялася магчымага прыходу тутсі ва ўрад{{sfn|Prunier (2)|1999|с=166}}. Хаб'ярымана паспрабаваў зрынуць іх з кіруючых армейскіх пазіцый, але дасягнуў поспеху толькі часткова; прадстаўнікі «''аказу''» [[Агюстэн Ндзіндзілійімана]] і [[Тэанестэ Багасара]] засталіся на магутных пасадах, забяспечваючы прыхільнікаў палітыкі «''жорсткай лініі''» ўладай{{sfn|Prunier (2)|1999|с=167}}. На працягу [[1992]] г. радыкалы распачалі кампаніі па лакальных забойствах тутсі, якія дасягнулі кульмінацыі ў студзені [[1993]] г., калі экстрэмісты і мясцовыя хуту забілі каля 300 чалавек{{sfn|Prunier (2)|1999|с=173–174}}. Калі РПФ аднавіў ваенныя дзеянні ў лютым 1993 г., ён згадаў гэтыя забойствы ў якасці асноўнага матыву{{sfn|Prunier (2)|1999|с=174}}, але гэта прывяло толькі да росту экстрэмізму ў папуляцыі хуту{{sfn|Prunier (2)|1999|с=180}}. З сярэдзіны [[1993]] г. рух «''Моц хуту''» ўяўляў сабой ужо трэцюю па палітычнай моцы сілу ў палітыцы Руанды (пасля ўрада Хаб'ярыманы і ўмеранай апазіцыі){{sfn|Prunier (2)|1999|с=188}}. Акрамя КдАР, ніводная партыя не заявіла пра падтрымку руху «''Моц хуту''»{{sfn|Prunier (2)|1999|с=181 182}}. Аднак амаль кожная партыя падзялілася на «''ўмеранае''» і «''моцнае''» крылы, а прадстаўнікі кожнага лагера імкнуліся займець легітымнае лідарства ў сваіх партыях{{sfn|Prunier (2)|1999|с=181 182}}. Нават кіруючая партыя мела «''моцнае''» крыло, якое пераважна складалася з тых, хто быў супраць намаганняў Хаб'ярыманы па дасягненні міру з РПФ{{sfn|Prunier (2)|1999|с=182}}. Некалькі радыкальных узброеных фарміраванняў (міліцыя), пераважна з моладзі, уваходзілі ў склад «''моцных''» крылаў партый; гэта былі ''[[Інтэрахамвэ]]'', якія былі часткаю кіруючай партыі{{sfn|Dallaire|2005|p=129}}, і КдАР-аўскія ''[[Імпузамугамбі]]''{{sfn|Prunier (2)|1999|с=165}}. Моладзевая міліцыя пачала актыўна ўчыняць разню па ўсёй краіне{{sfn|Melvern 2004|2004|p=25}}. Армія Руанды рыхтавала міліцыю, калі-нікалі разам з французскай арміяй, якая не ведала сапраўднай мэты стварэння такіх фарміраванняў{{sfn|Prunier (2)|1999|с=165}}. == Прэлюдыя == === Падрыхтоўка да генацыду === Гісторыкі не згаджаюцца ў меркаваннях наконт канкрэтнай даты, калі ідэя «''канчатковага вырашэння праблемы''» (забойства ўсіх тутсі ў Руандзе) была ўпершыню вынесена на абмеркаванне. Жэрар Пруньё датуе яе [[1992]] г., калі Хаб'ярымана пачаў весці перамовы з РПФ{{sfn|Prunier (2)|1999|с=169}}, а [[журналіст]] {{нп3|Лінда Мелверн|Лінда Мелверн|en|Linda Melvern}} лічыць, што гэта адбылося раней — у [[1990]] г. — адразу пасля ўварвання РПФ{{sfn|Melvern 2004|2004|p=19}}. Армія пачала ўзбройваць грамадзянскіх халоднай зброяй (напрыклад, мачэтэ) з [[1990]] г. і вучыць моладзь хуту біцца; афіцыйнай прычынай для гэтага абвяшчалася праграма «''грамадзянскай абароны''», скіраваная на супраціўленне РПФ{{sfn|Melvern 2004|2004|p=20}}, аднак тая ж самая зброя пазней выкарыстоўвалася ў ажыццяўленні генацыду{{sfn|Prunier (2)|1999|с=243}}. Руанда таксама закупіла вялікую колькасць гранат і амуніцыі ў канцы [[1990]] г.; падчас адной са здзелак будучы [[Генеральны сакратар ААН]] [[Бутрас Бутрас-Галі]], выконваючы тады абавязкі Міністра замежных спраў [[Егіпет|Егіпта]], спрыяў продажу ў Руанду вялікай партыі егіпецкай зброі{{sfn|Melvern 2000|2000|pp=31 32}}. [[Сілы Абароны Руанды]] (САР) нарошчвалі колькасць асабовага саставу ў гэты перыяд, павялічваючы колькасць арміі з 10 000 да амаль 30 000 салдат за адзін год{{sfn|Melvern 2004|2004|p=20}}. Новыя рэкруты часта мелі праблемы з дысцыплінай{{sfn|Melvern 2004|2004|p=20}}; пачала назірацца істотная розніца паміж элітнымі Прэзідэнцкай Гвардыяй і [[Жандармерыя]]й, якія праходзілі доўгія і цяжкія трэніроўкі, і звычайнымі жаўнерамі, якія праходзілі мінімальнае навучанне{{sfn|Dallaire|2005|p=69}}. У сакавіку [[1993]] г. «''Моц хуту''» склала спіс «''здраднікаў''», якіх прадстаўнікі руху планавалі забіць, прычым, магчыма, імя Прэзідэнта Хаб'ярыманы было ў гэтым спісе{{sfn|Prunier (2)|1999|с=182}}; КдАР публічна абвінавачвала Прэзідэнта ў здрадзе{{sfn|Prunier (2)|1999|с=182}}. Прадстаўнікі анты-тутсі эліты таксама лічылі, што нацыянальная радыёстанцыя «''[[Radio Rwanda]]''» стала занадта ліберальнай і лаяльнай да апазіцыі; у хуткім часе яны заснавалі новую радыёстанцыю — «''[[Свабоднае радыё і тэлебачанне тысячы ўзгоркаў]]''» (RTLMC), змест вяшчання якой складаўся з сумесі расісцкай прапаганды, абсцэнных жартаў і музыкі, прычым радыё хутка стала вельмі папулярным па ўсёй краіне{{sfn|Prunier (2)|1999|с=189}}. На працягу [[1993]] г. радыкалы імпартавалі мачэтэ ў колькасцях, якія значна перавышалі сельскагаспадарчыя патрэбнасці, тое ж адбывалася і з іншымі прыладамі, якія маглі выкарыстоўвацца ў якасці зброі: нажамі, піламі і нажніцамі{{sfn|Melvern 2004|2004|p=56}}. Гэтыя інструменты пачалі распаўсюджвацца па краіне, нібыта ў мэтах сеткі грамадзянскай абароны{{sfn|Melvern 2004|2004|p=56}}. У кастрычніку [[1993]] г. Прэзідэнт [[Бурундзі]] [[Мельхіёр Ндадае]], які быў абраны ў чэрвені як першы ў гісторыі краіны Прэзідэнт-хуту, быў забіты экстрэмістамі-тутсі з шэрагаў армейскіх афіцэраў{{sfn|Prunier (2)|1999|с=199}}. Забойства выклікала рэзананс у Руандзе: сярод хуту зноў узніклі меркаванні, што тутсі — іх ворагі і ім няма даверу{{sfn|Prunier (2)|1999|с=200}}. КдАР і «''Моцныя''» крылы іншых партый зразумелі, што яны могуць выкарыстоўваць сітуацыю ў сваіх мэтах{{sfn|Prunier (2)|1999|с=200}}. Ідэя «''канчатковага вырашэння''», якая ўпершыню выказвалася ў [[1992]] г. і пакінула значны ўплыў на палітычныя эліты, пачала актына распрацоўвацца і планавацца імі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=200}}. Яны нагняталі атмасферу ў папуляцыі хуту, каб распачаць забойствы, спекулюючы на публічных выступах пасля забойства Ндадае, прапагандзе RTLMC і традыцыйнай лаяльнасці руандыйцаў да ўлады{{sfn|Prunier (2)|1999|с=200}}. Лідары «''моцных''» крылаў партый пачалі ўзбройваць ''Інтэрахамвэ'' і іншыя міліцэйскія падраздзяленні аўтаматамі [[Аўтамат Калашнікава|AK-47]] і іншай стралковай зброяй; раней жа ўзбраенне вялося толькі мачэтэ ды іншай традыцыйнай халоднай зброяй і прыладамі{{sfn|Dallaire|2005|p=143}}. === Забойства Хаб’ярыманы === {{Main|Забойства Жувеналя Хаб'ярыманы і Сіпрыена Нтар'яміры}} [[Файл:Juvénal Habyarimana (Andrews Air Force Base, Maryland, USA - 1980).jpg|thumb|[[Жувеналь Хаб'ярымана]] ў [[1980]] г.]] [[6 красавіка]] [[1994]] г. самалёт, на борце якога знаходзіліся [[Жувеналь Хаб'ярымана]] і [[Сіпрыен Нтар'яміра]] (Прэзідэнт [[Бурундзі]], які быў хуту), быў збіты падчас падрыхтоўкі да пасадкі ў [[Кігалі]]. Пры гэтым загінулі ўсе, хто былі ў самалёце. Спачатку ў адказнасці за напад абвінавачваліся і РПФ, і экстрэмісты-хуту. Праз пэўны час расследаванне ўрада Руанды абвінаваціла экстрэмістаў-хуту з шэрагаў арміі Руанды<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1953129,00.html |title=TIME |work=TIME |access-date=May 30, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308104412/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1953129,00.html |archive-date=8 сакавіка 2010 }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1953129,00.html |access-date=21 студзеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308104412/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1953129,00.html |archive-date=8 сакавіка 2010 |url-status=dead}}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1953129,00.html |access-date=21 студзеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308104412/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1953129,00.html |archive-date=8 сакавіка 2010 |url-status=dead }}</ref>. У студзені [[2012]] г. французскае расследаванне пацвердзіла, што ракетны агонь, які прывёў да знішчэння самалёта Прэзідэнта Руанды «''не мог весціся з ваеннай базы, занятай тутсі на чале з Кагамэ''»<ref>[http://www.reuters.com/article/2012/01/10/us-rwanda-genocide-report-idUSTRE80924720120110?feedType=RSS&feedName=worldNews&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+Reuters%2FworldNews+%28Reuters+World+News%29 Reuters: French probe exonerates Rwanda leader in genocide] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140424160959/http://www.reuters.com/article/2012/01/10/us-rwanda-genocide-report-idUSTRE80924720120110?feedType=RSS&feedName=worldNews&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+Reuters%2FworldNews+%28Reuters+World+News%29 |date=24 красавіка 2014 }}, January 10, 2012</ref>. Нягледзячы на разыходжанні ў версіях наконт выканаўцаў тэракта, большасць даследчыкаў сыходзіцца на думцы, што забойства двух Прэзідэнтаў-хуту стала каталізатарам генацыду. Вечарам 6 красавіка (пасля смерці Хаб’ярыманы) быў сфарміраваны крызісны камітэт, які складаўся з [[генерал-маёр]]а [[Агюстэн Ндзіндзілійімана|Агюстэна Ндзіндзілійіманы]], [[палкоўнік]]а [[Тэанестэ Багасара|Тэанестэ Багасары]] і іншых вышэйшых армейскіх [[афіцэр]]аў{{sfn|Dallaire|2005|pp=222–223}}. Камітэт узначальваўся Багасарам, нягледзячы на тое, што ў яго склад уваходзіў вышэйшы па званні Ндзіндзілійімана{{sfn|Melvern 2004|2004|p=137}}. [[Прэм’ер-міністр]] [[Агата Увілінгійімана]], у адпаведнасці з законам, пасля смерці Прэзідэнта павінна была пераняць найвышэйшую выканаўчую ўладу ў Руандзе{{sfn|Dallaire|2005|p=224}}, але камітэт адмовіўся ёй падпарадкоўвацца{{sfn|Dallaire|2005|p=224}}. {{нп3|Рамэа Далер|Рамэа Далер|ru|Даллер, Ромео}}, камандуючы сіламі МААНпР, сустрэўся з прадстаўнікамі камітэта той жа ноччу і запатрабаваў, каб камітэт прызнаў уладу Увілінгійіманы, але Багасара адмовіўся гэта зрабіць, спасылаючыся на тое, што Увілінгійімана не «''забяспечыць дабрабыт руандыйскага народа''» і будзе «''няздольнай кіраваць нацыяй''»{{sfn|Dallaire|2005|p=224}}. Камітэт таксама апраўдаў сваё існаванне неабходнасцю забяспечваць грамадска-палітычную стабільнасць пасля смерці Прэзідэнта{{sfn|Dallaire|2005|p=224}}. Багасара спрабаваў пераканаць МААНпР і РПФ{{sfn|Dallaire|2005|p=225}}, што камітэт дзейнічае, каб стрымліваць Прэзідэнцкую Гвардыю, якая, па словах прадстаўнікоў камітэта, «''выйшла з-пад кантролю''»{{sfn|Dallaire|2005|p=223}}, і каб забяспечваць выкананне Арушскіх пагадненняў{{sfn|Dallaire|2005|p=224}}. === Забойства ўмераных лідараў === МААНпР адправіў у якасці [[эскорт]]у 10 [[Бельгія|бельгійскіх]] салдат да Прэм'ер-міністра Увілінгійіманы, каб суправадзіць яе ў офісы «''[[Radio Rwanda]]''» для выканання звароту да нацыі{{sfn|Dallaire|2005|p=230}}. Гэта, аднак, не ўдалося, бо Прэзідэнцкая Гвардыя вельмі хутка ўсталявала кантроль над радыёстанцыяй і не дазволіла Увілінгійімане прамаўляць у прамым эфіры{{sfn|Dallaire|2005|p=230}}. Пазней зранку некалькі салдат і натоўп, які складаўся з грамадзянскіх асоб, абяззброілі бельгійскую ахову Увілінгійіманы, прымусіўшы яе скласці зброю{{sfn|Prunier (2)|1999|с=230}}. Пасля гэтага Увілінгійімана і яе муж былі забітыя, але іх дзеці здолелі выжыць: яны схаваліся за мэбляй, а потым былі ўратаваныя [[сенегал]]ьскім афіцэрам МААНпР {{нп3|Мбае Дыань|Мбае Дыанем|ru|Диань, Мбайе}}{{sfn|Dallaire|2005|p=245}}. 10 бельгійцаў былі забраны на ваенную базу «''[[Camp Kigali]]''», дзе з іх здзекаваліся і катавалі, а потым забілі{{sfn|Gourevitch|2000|p=114}}. [[Маёр]] {{нп3|Бернард Нтуяхага|Бернард Нтуяхага|en|Bernard Ntuyahaga}}, які камандаваў падраздзяленнем Прэзідэнцкай Гвардыі, якое здзейсніла гэтыя забойствы, быў прысуджаны да 20 гадоў пазбаўлення свабоды бельгійскім судом у [[2007]] г.<ref>{{cite news |url=http://www.reuters.com/article/2007/07/04/us-rwanda-genocide-belgium-idUSL0469900520070704 |title=Rwandan convicted of killing Belgian peacekeepers |agency=[[Reuters]] |date=July 4, 2007 |access-date=September 30, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105120136/http://www.reuters.com/article/2007/07/04/us-rwanda-genocide-belgium-idUSL0469900520070704 |archive-date=5 лістапада 2013 |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.reuters.com/article/2007/07/04/us-rwanda-genocide-belgium-idUSL0469900520070704 |access-date=1 красавіка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105120136/http://www.reuters.com/article/2007/07/04/us-rwanda-genocide-belgium-idUSL0469900520070704 |archive-date=5 лістапада 2013 }}</ref> Але забойствам Увілінгійіманы ўсё не скончылася: экстрэмісты правялі ноч з [[6 красавіка]] на [[7 красавіка]] на вуліцах Кігалі са спісамі вядомых умераных палітыкаў і журналістаў, каб забіць іх{{sfn|Dallaire|2005|p=231}}{{sfn|Prunier (2)|1999|с=230}}. У спіс ахвяр таго вечара ўваходзілі наступныя значныя асобы: Прэзідэнт Канстытуцыйнага Суда {{нп3|Джозеф Каваруганда|Джозеф Каваруганда|en|Joseph Kavaruganda}}, Міністр Сельскай гаспадаркі [[Фрэдэрык Нзамурамбаха]], лідар Ліберальнай Партыі [[Ландвалд Ндасінгва]] і яго [[Канада|канадская]] жонка і галоўны перамоўшчык у Арушы [[Баніфацый Нгулінзіра]]{{sfn|Dallaire|2005|p=230}}. Некалькі ўмераных палітыкаў выжылі, у тым ліку прэм'ер-міністр-дэлегат {{нп3|Фаўстын Твагірамунгу|Фаўстын Твагірамунгу|en|Faustin Twagiramungu}}{{sfn|Prunier (2)|1999|с=231}}, але ў цэлым ліквідацыя ўмераных палітыкаў і журналістаў прайшла паспяхова: да поўдня 7 красавіка ўсе ўмераныя палітычныя лідары Руанды ці былі мёртвыя, ці схаваліся, такім чынам магчымасць сфарміраваць умераны ўрад была згублена{{sfn|Dallaire|2005|p=232}}. Бадай што адзіным выключэннем быў новы начальнік штаба арміі {{нп3|Марсель Гацінзі|Марсель Гацінзі|en|Marcel Gatsinzi}}: кандыдат {{нп3|Агюстэн Бізімунгу|Агюстэн Бізімунгу|en|Augustin Bizimungu}}, які быў высунуты на гэту пасаду з прапановы Багасары, быў адхілены крызісным камітэтам, таму Багасара быў вымушаны згадзіцца на прызначэнне Гацінзі{{sfn|Melvern 2004|2004|p=139}}. Гацінзі спрабаваў дамагчыся неўмяшання арміі ў генацыд{{sfn|Prunier (2)|1999|с=229}} і дамагчыся спынення агню з РПФ{{sfn|Dallaire|2005|p=292}}, але ён меў толькі абмежаваны кантроль над сваімі войскамі і быў заменены радыкальным Агюстэнам Бізіманам усяго толькі праз 10 дзён{{sfn|Prunier (2)|1999|с=229}}. == Генацыд == Непасрэдна генацыд — масавыя забойствы тутсі на этнічнай глебе — пачаўся праз некалькі гадзін пасля смерці Хаб'ярыманы{{sfn|Melvern 2004|2004|p=165}}. Ваенныя лідары ў правінцыі Гісеньі — аплоце «''аказу''» — ад самога пачатку былі найбольш арганізаваныя і заклікалі за сабой вялікую колькасць ''Інтэрахамвэ'' і грамадзянскіх хуту; камандзіры паведамілі пра прэзідэнцкую смерць і абвінавацілі РПФ у ліквідацыі самалёта, затым яны загадалі натоўпу «''пачаць сваю працу''» і «''не шкадаваць нікога''», уключаючы дзяцей{{sfn|Melvern 2004|2004|p=164}}. На працягу 7 красавіка забойствы распаўсюдзіліся на правінцыі Ругенгеры, Кібуе, Кігалі, Кібунга, Гікангара і Цьянгугу{{sfn|Prunier (2)|1999|с=236}}, прычым у кожным выпадку мясцовыя афіцыйныя асобы, выконваючы загады з Кігалі, распаўсюджвалі сярод насельніцтва чуткі аб тым, што РПФ забіў Прэзідэнта, а потым заклікалі людзей пачаць забіваць тутсі{{sfn|Melvern 2004|2004|p=169}}. Папуляцыя хуту, якая праходзіла падрыхтоўку і ўзбраенне на працягу папярэдніх месяцаў і прытрымлівалася сталай руандыйскай культуры беспярэчнага падпарадкавання ўладам, выконвала гэтыя заклікі без пытанняў{{sfn|Prunier (2)|1999|с=244 245}}. У пачатку генацыду было толькі некалькі забойстваў у правінцыях Гітарама і Бутарэ{{sfn|Melvern 2004|2004|p=169}}, бо іх [[губернатар]]ы займалі ўмераную палітычную пазіцыю і былі супраць гвалту: у Гітараме генацыд пачаўся [[9 красавіка]]{{sfn|Melvern 2004|2004|p=195}}, у Бутарэ — [[19 красавіка]]; гэта адбылося пасля арышту і забойства губернатара-тутсі {{нп3|Жан Батыст Хаб'ярымана|Жана Батыста Хаб'ярыманы|en|Jean Baptiste Habyarimana}}{{sfn|Melvern 2004|2004|pp=209 210}}. Генацыд не закрануў тэрыторыі, якія знаходзіліся пад кантролем РПФ, уключаючы часткі правінцый Б'юмба і ўсходняй Ругенгеры{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}}. На працягу рэшты красавіка і пачатку мая Прэзідэнцкая Гвардыя, ''жандармерыя'' і моладзевая міліцыя з дапамогай мясцовага насельніцтва працягвалі забойствы ў вельмі вялікіх колькасцях{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}}: за першыя 6 тыдняў генацыду да 800 000 руандыйцаў былі забіты{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}} — такім чынам хуткасць забойстваў была ў 5 разоў вышэйшая за хуткасць забойстваў падчас [[халакост]]у{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}}. Мэтай было забіць усіх тутсі, якія пражывалі ў Руандзе{{sfn|Prunier (2)|1999|с=248}}, прычым, з прычыны адсутнасці арміі РПФ, не было іншых сіл, каб спыніць ці прынамсі запаволіць забойствы{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}}: мясцовая апазіцыя была ўжо вынішчана, а МААНпР забаранялася ўжываць любую зброю, акрамя выпадкаў самаабароны{{sfn|Dallaire|2005|p=233}}. На сяле, дзе тутсі і хуту жылі побач і сем'і ведалі адна адну, хуту было лёгка знайсці і забіць сваіх суседзяў-тутсі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}}. У горадзе, дзе не было такога шчыльнага кантакту паміж насельніцтвам, ідэнтыфікацыя ажыццяўлялася з выкарыстаннем блокпастоў, на якіх дзяжурылі ваенныя і ''Інтэрахамвэ'': кожны чалавек, калі перасякаў блокпост мусіў паказаць нацыянальную ідэнтыфікацыйную картку, у якой пазначалася этнічная прыналежнасць, і кожны, хто меў пячатку «''тутсі''», вынішчаўся адразу жа{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}}. Многія хуту таксама былі забіты праз шматлікія прычыны, уключаючы сімпатыю да ўмераных апазіцыйных партый, прафесійную прыналежнасць да журналістаў або проста за тое, што мелі «''знешнасць тутсі''»{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}}. РПФ павольна, але стабільна пашыраў падкантрольную тэрыторыю на поўначы і ўсходзе краіны, спыняючы забойствы на занятых тэрыторыях{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}}. Такім чынам генацыд быў эфектыўна спынены ў красавіку на землях правінцый Ругенгеры, Б'юмба, Кібунга і Кігалі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}}. На працягу красавіка забойствы былі спынены ў аплотах ''аказу'' — на захадзе Ругенгеры і Гісеньі — але амаль усе тутсі ўжо былі забіты ў гэтых рэгіёнах{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}}. Вялікая колькасць хуту ў правінцыях, заваяваных РПФ, збеглі, бо баяліся пераследу з боку арміі РПФ за генацыд{{sfn|Prunier (2)|1999|с=312}}. 500 000 жыхароў Кібунга перайшлі праз мост Русума, які злучае Руанду і [[Танзанія|Танзанію]], за некалькі дзён у канцы красавіка{{sfn|Dallaire|2005|p=336}} і знайшлі прытулак у лагерах ААН, якія фактычна кантраляваліся лідарамі зрынутага рэжыму хуту{{sfn|Prunier (2)|1999|с=313–314}} на чале з былым губернатарам правінцыі Кібунга{{sfn|Dallaire|2005|p=337}}. У астатніх правінцыях забойствы працягваліся ўвесь май і чэрвень, хоць яны і сталі менш шматлікімі, нават спарадычнымі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}}: большасць тутсі ўжо была забіта на гэтых землях, а мясцовы ўрад жадаў схавацца ў нарастаючай [[Анархія|анархіі]] і заахвоціць насельніцтва бараніць краіну ад РПФ{{sfn|Melvern 2004|2004|p=236}}. [[23 чэрвеня]] каля 2500 салдат ААН (на чале з французскімі падраздзяленнямі) увайшлі ў паўднёва-заходнюю Руанду, ажыццяўляючы [[Аперацыя Біруза|аперацыю «''Біруза''»]]{{sfn|Prunier (2)|1999|с=291}}. Афіцыйна гэта была гуманітарная місія, але салдаты не здолелі захаваць вялікаю колькасць людзей{{sfn|Prunier (2)|1999|с=292}}. Генацыдальныя ўлады адкрыта віталі французаў, размяшчаючы [[Сцяг Францыі|сцягі Францыі]] на сваіх транспартных сродках, але працягвалі выразаць тутсі, якія выйшлі з падполля ў надзеі на абарону ад хуту з боку «''Бірузы''»{{sfn|Prunier (2)|1999|с=292}}. У ліпені РПФ цалкам скончыў сваё заваяванне краіны за выключэннем толькі зоны, якая знаходзілася пад кантролем аперацыі «''Біруза''». РПФ узяў Кігалі [[4 ліпеня]]{{sfn|Dallaire|2005|p=459}}, а Гісеньі і рэшту паўночнага захаду — [[18 ліпеня]]{{sfn|Prunier (2)|1999|с=298–299}}. Генацыд быў скончаны, але, як гэта раней адбылося ў Кібунга, папуляцыя хуту масава кінулася на ўцёкі: у гэты раз у [[Заір]] на чале з Багасарам і іншымі лідарамі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=316}}. === Планаванне і арганізацыя === [[File:Ntrama Church Altar.jpg|thumb|Больш за 5000 чалавек, якія шукалі паратунку ў царкве Нтрама былі забіты гранатамі, мачэтэ, вінтоўкамі або спалены жывымі.]] Крызісны камітэт, які ўзначальваўся Тэанестэ Багасарам, атрымаў уладу ў краіне пасля смерці Хаб'ярыманы{{sfn|Melvern 2004|2004|p=172}} і быў галоўнай структурай, якая каардынавала і ажыццяўляла генацыд{{sfn|Prunier (2)|1999|с=240}}. Багасара адразу жа пачаў аддаваць загады на забойствы тутсі, асабіста накіраваўшы іх да групы ''Інтэрахамвэ'' ў Кігалі{{sfn|Melvern 2004|2004|pp=146-147}} і тэлефануючы лідарам у правінцыях{{sfn|Melvern 2004|2004|p=163}}. Іншымі вядучымі арганізатарамі на нацыянальным узроўні з'яўляліся міністр абароны [[Агюстэн Бізімана]], камандуючы дэсантам [[Алоіс Нтабакузэ]] і кіраўнік Прэзідэнцкай Гвардыі [[Пратэ Мпіранья]]{{sfn|Prunier (2)|1999|с=240}}. Бізнесмен [[Фелісьен Кабуга]] заснаваў «''[[Свабоднае радыё і тэлебачанне тысячы ўзгоркаў]]''» (RTLMC) і ''Інтэрахамвэ'', у той час калі [[Паскаль Мусабэ]] і [[Жазеф Нзірарэра]] былі адказнымі за каардынацыю дзеянняў ''Інтэрахамвэ'' і ''Імпузамугамбі'' на нацыянальным узроўні{{sfn|Prunier (2)|1999|с=240}}. У Кігалі на чале генацыду стаяла Прэзідэнцкая Гвардыя — добра падрыхтаваныя элітныя падраздзяленні арміі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=242 243}}. Ім дапамагалі ''Інтэрахамвэ'' і ''Імпузамугамбі''{{sfn|Prunier (2)|1999|с=243}}, якія ўсталявалі шматлікія блокпасты па ўсёй сталіцы. Кожны чалавек, які хацеў прайсці блокпост мусіў паказаць картку нацыянальнай ідэнтыфікацыі, у якой змяшчалася інфармацыя пра прыналежнасць да той ці іншай этнічнай групы; усіх, хто мелі карткі тутсі, забівалі на месцы адразу жа{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}}. Міліцыя таксама ініцыявала вобыск у гарадскіх дамах, забіваючы тутсі і забіраючы іх маёмасць{{sfn|Prunier (2)|1999|с=243}}. Губернатар Кігалі [[Тарсіс Рэнзаха]] граў вядучую ролю ў гэтым, спрыяючы стварэнню новых блокпастоў і патрабуючы ад іх большай эфектыўнаўсці. Таксама Тарсіс Рэнзаха выкарыстоўваў сваё высокае службовае становішча ў правінцыйным урадзе, звальняючы тых дзяржаўных дзеячаў, якія не былі дастаткова актыўныя ў рэалізацыі забойстваў{{sfn|Melvern 2004|2004|p=204}}. У сельскіх раёнах у большасці выпадкаў мясцовыя ўлады былі таксама вінаватыя ў аддачы ланцуга камандаў на ажыццяўленне генацыду{{sfn|Prunier (2)|1999|с=244}}. Губернатар кожнай правінцыі, атрымоўваючы загады з Кігалі, праводзіў інструктаж лідараў [[Раёны Руанды|раёнаў]] (''bourgmestres''), якія, у сваю чаргу, даносілі інфармацыю да лідараў сектараў, ячэек і вёсак у сваіх раёнах{{sfn|Prunier (2)|1999|с=244}}. Большасць забойстваў у вёсках ажыццявілі звычайныя грамадзянскія асобы па загадзе мясцовых улад{{sfn|Prunier (2)|1999|с=247}}. Тутсі і хуту жылі побач у сваіх вёсках, таму сем'і ведалі адна адну вельмі добра, што зрабіла тутсі лёгкай здабычай сваіх суседзяў-хуту{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}}. Жэрар Пруньё тлумачыць такі шырокі ўдзел звычайнага насельніцтва ў генацыдзе насаджэннем яму ідэалогіі «''дэмакратычнай большасці»''{{sfn|Prunier (2)|1999|с=247}}, у адпаведнасці з якой сцвярджалася, што тутсі з'яўляюцца небяспечнымі ворагамі хуту{{sfn|Prunier (2)|1999|с=247}} і што трэба бездакорна выконваць любое патрабаванне ўлад{{sfn|Prunier (2)|1999|с=245}}. Таксама Пруньё мяркуе, што меў месца «''эфект прымусу''», калі вяскоўцы, якія адмаўляліся забіваць тутсі, станавіліся ахвярамі прыніжэнняў і або ўвязваліся ў генацыд, або здзяйснялі самагубства{{sfn|Prunier (2)|1999|с=247}}. Крызісны камітэт прызначыў пераходны ўрад 8 красавіка, выкарыстоўваючы, аднак, умовы Канстытуцыі 1991 г. і ігнаруючы Арушскія пагадненні. Выконваючымі абавязкі Прэзідэнта і Прэм'ер-міністра былі прызначаны адпаведна [[Тэадор Сіндзікубваба]] і [[Жан Камбанда]]{{sfn|Melvern 2004|2004|p=171}}. Нягледзячы на тое, што ўсе палітычныя партыі былі прадстаўлены ва ўрадзе, большасць складалася з прыхільнікаў руху «''Моц хуту''»{{sfn|Prunier (2)|1999|с=233}}. Пераходны ўрад прыняў прысягу 9 красавіка, аднак адразу жа пераехаў з Кігалі ў [[Горад Гітарама|Гітараму]], каб пазбегнуць сутыкненняў паміж РПФ і арміяй Руанды ў сталіцы{{sfn|Melvern 2004|2004|p=193}}. Крызісны камітэт быў афіцыйна распушчаны, аднак Багасара і старшыя афіцэры фактычна працягвалі кіраваць краінай{{sfn|Melvern 2004|2004|pp=213 214}}. Марыянетачны ўрад, які не мог рэальна ўплываць на дзеянні арміі або актывістаў ''Інтэрахамвэ'', сыграў сваю ролю ў мабілізацыі насельніцтва на генацыд, стварыўшы ілюзію легітымізацыі рэжыму{{sfn|Dallaire|2005|p=278}}{{sfn|Melvern 2004|2004|pp=213 214}}. Калі [[Рамэа Далер]] наведаў сядзібу ўрада праз тыдзень пасля яго фарміравання, то ўбачыў большасць дзяржаўных дзеячаў за лодарнічаннем і пазней апісаў гэта наступнай фразай: «''Яны сартавалі свае планы пасяджэнняў і сустрэч, якія, як яны самі ведалі, ніколі не адбудуцца''»{{sfn|Dallaire|2005|p=329}}. === Сродкі і спосабы забойстваў === [[File:Rwandan Genocide Murambi skulls.jpg|thumb|Чалавечыя чэрапы ў [[Тэхнічная Школа Мурамбі|Тэхнічнай Школе Мурамбі]].]] 9 красавіка назіральнікі ААН сталі сведкамі [[Разня ў Гіконда|разні дзяцей у польскай царкве ў Гіконда]]. У той жа дзень 1000 цяжка ўзброеных і добра падрыхтаваных еўрапейскіх салдат прыбылі ў Руанду, каб вывесці грамадзянскі еўрапейскі персанал з краіны. Ніводны з гэтых жаўнераў не застаўся, каб дапамагчы МААНпР. Асвятленне падзей у СМІ пачалося з 9 красавіка, калі газета «''[[Washington Post]]''» паведаміла пра пакаранне смерцю руандыйскіх супрацоўнікаў устаноў па аказанні дапамогі на вачах у іх замежных калег. За 2 дні (9 і 10 красавіка) з Руанды былі эвакуіраваны [[амбасадар]] і 250 грамадзян [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. [[Правінцыя Бутарэ]] стала выключэннем у распаўсюджванні хваль жорсткасці. Жан-Батыст Хаб'ярымана быў адзіным у краіне тутсі, які займаў пасаду прэфекта (губернатара), а Бутарэ была адзінай правінцыяй, дзе ва ўладзе дамінавала апазіцыйная партыя{{sfn|Prunier (1)|1998|с=244}}. Хаб'ярымана здолеў захаваць адносны спакой у правінцыі і супрацьстаяў генацыду, пакуль не быў зрынуты са сваёй пасады экстрэмістам Сільвенам Ндзікуманам{{sfn|Prunier (1)|1998|с=244}}. Сустрэўшы супраціў мясцовага насельніцтва і яго нежаданне забіваць суграмадзян, цэнтральны ўрад накіраваў з Кігалі міліцыю на верталёце, якая адразу жа прыступіла да забойстваў тутсі{{sfn|Prunier (1)|1998|с=244}}. Большасць ахвяр была забіта ва ўласных вёсках або гарадах, прычым часта ролю катаў выконвалі іх суседзі. Міліцыя звычайна забівала людзей з дапамогай мачэтэ, калі некаторыя армейскія падраздзяленні выкарыстоўвалі вінтоўкі. Банды хуту шукалі сваіх ахвяр у цэрквах і школах, дзе апошнія хаваліся, і чынілі разню. Мясцовыя ўлады і радыё (якое спансіравалася ўрадам) падбухторвалі звычайных грамадзян забіваць сваіх суседзяў, а тых, хто адмаўляўся, часта забівалі саміх. Пачаў дзейнічаць наступны прынцып: «''Або вы прымаеце ўдзел у разні, або самі будзеце зарэзаныя''»{{sfn|Prunier (1)|1998}}. Адно з такіх масавых забойстваў [[Разня ў Ньярубуе|адбылося ў Ньярубуе]]. 12 красавіка больш за 1500 тутсі схаваліся ў каталіцкай царкве ў Ньянге, што ў камуне Ківуму. Мясцовыя атрады ''Інтэрахамвэ'' па атрыманні згоды ад улад выкарысталі бульдозеры, каб знесці царкоўны будынак<ref name="appeals01">{{cite web |url=http://www.unictr.org/tabid/155/Default.aspx?ID=91 |title=Appeals Chamber Decisions |publisher=International Criminal Tribunal for Rwanda |access-date=August 13, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140814074058/http://www.unictr.org/tabid/155/Default.aspx?ID=91 |archive-date=14 жніўня 2014 |url-status=dead }}</ref>. Міліцыя выкарыстоўвала мачэтэ і вінтоўкі, каб забіць кожнага чалавека, які спрабаваў збегчы. Мясцовы святар [[Атанас Серомба]] пазней быў прызнаны вінаватым у генацыдзе і злачынствах супраць чалавецтва і прысуджаны на пажыццёвае зняволенне за сваю ролю ў зносе царквы<ref name="appeals01" /><ref>{{cite press release|title=Catholic Priest Athanase Seromba Sentenced to Fifteen Years|date=December 13, 2006|url=http://www.unictr.org/Cases/tabid/127/PID/42/default.aspx?id=5&mnid=4|publisher=International Criminal Tribunal for Rwanda|access-date=August 13, 2014}}</ref><ref>{{cite press release|title=Prosecutor to Appeal Against Seromba's Sentence|publisher=International Criminal Tribunal for Rwanda|date=December 22, 2006|url=http://69.94.11.53/ENGLISH/PRESSREL/2006/507.htm|access-date=January 7, 2007}}</ref>. У іншым выпадку тысячы людзей схаваліся ў Афіцыйнай Тэхнічнай Школе ({{lang-fr|École Technique Officielle}}) у Кігалі, дзе знаходзіліся бельгійскія салдаты МААНпР. 11 красавіка бельгійцы былі выведзены з будынка і Узброеныя сілы Руанды разам з міліцыяй забілі ўсіх тутсі<ref>{{cite book|title=''ICTR YEARBOOK 1994–1996''|publisher=International Criminal Tribunal for Rwanda|pages=77–78|url=http://129.194.252.80/catfiles/0714.pdf|format=PDF|access-date=January 7, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070605052302/http://129.194.252.80/catfiles/0714.pdf|archive-date=5 чэрвеня 2007|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://129.194.252.80/catfiles/0714.pdf |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030627030034/http://129.194.252.80/catfiles/0714.pdf |archive-date=27 чэрвеня 2003 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://129.194.252.80/catfiles/0714.pdf |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030627030034/http://129.194.252.80/catfiles/0714.pdf |archive-date=27 чэрвеня 2003 |url-status=dead }}</ref>. Некаторыя людзі актыўна спрабавалі спыніць генацыд або, прынамсі, схаваць безабаронных тутсі. Сярод іх былі [[Рамэа Далер]] ([[канада|канадскі]] [[генерал-лейтэнант]] з шэрагаў МААНпР), [[Піэрантоніа Коста]] ([[Італія|італьянскі]] [[дыпламат]], які ўратаваў многіх ад смерці), [[Антонія Лакатэлі]] ([[італія|італьянскі]] [[валанцёр]], якая спрабавала ўратаваць 300 або 400 тутсі, заклікаючы лідараў міжнароднай супольнасці да ўмяшання, і пазней была забіта ''Інтэрахамвэ''), [[Жаклін Мукансанера]] (жанчына-хуту, якая ўратавала тутсі падчас генацыду), [[Поль Русесабаджына]] (фільм «''[[Гатэль «Руанда»|Гатэль „Руанда“]]''» апісвае яго гісторыю), [[Карл Уілкенс]] (адзіны амерыканец, які вырашыў застацца ў Руандзе падчас генацыду), [[Андрэ Сібамана]] ([[святар]] і [[журналіст]], які ўратаваў многіх; па нацыянальнасці ён быў хуту) і [[капітан]] [[Мбае Дзіань]] (афіцэр арміі [[Сенегал]]а, які служыў у шэрагах МААНпР і ўратаваў многіх, перш чым быў забіты). === Сексуальныя злачынствы === {{Main|Згвалтаванні падчас генацыду ў Руандзе}} Згвалтаванні выкарыстоўваліся як звычайны інструмент дзейнасці ''Інтэрахамвэ'', мэтай якіх было цалкам знішчыць папуляцыю тутсі<ref name="Hayden">{{cite journal |last=Hayden |first=Robert M. |year=2000 |title=Rape and Rape Avoidance in Ethno-National Conflicts: Sexual Violence in Liminalized States |url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_2000-03_102_1/page/27 |journal=[[American Anthropologist]] |volume=102 |number=1 |pages=27–41 |jstor=683536 |doi=10.1525/aa.2000.102.1.27|issn=0002-7294}}</ref>. У шырокім распаўсюджванні згвалтаванняў таксама была віна прапаганды хуту, якая апісвала жанчын-тутсі як «''сексуальна прывабную „пятую калону“, якая знаходзіцца ў саюзе з ворагамі хуту''». Выключная жорсткасць падчас здзяйснення сексуальнага гвалту, як і ўдзел жанчын-хуту ў атаках, сведчаць пра тое, што прапаганда закранула глыбінныя гендарныя пачуцці хуту, мабілізаваўшы на генацыд як мужчын, гэтак і жанчын{{sfn|Jones|2010|pp=138-141}}. Салдаты [[Армія Вызвалення Руанды|Арміі Вызвалення Руанды]] і [[Сілы Абароны Руанды|Сіл Абароны Руанды]], уключаючы Прэзідэнцкую Гвардыю, а таксама грамадзянскія асобы гвалтавалі пераважна жанчын-тутсі{{sfn|Brouwer|2005|с=13}}. Нягледзячы на тое, што найчасцей ахвярамі сексуальных злачынстваў станавіліся тутсі, умераныя хуту жаночага полу таксама цярпелі ад гэтага{{sfn|Brouwer|2005|с=13}}. Мэтай гвалту з'яўляліся і жанчыны, мужамі якіх былі прадстаўнікі не іх этнічнай групы<ref name="Shattered">{{Harvnb|Nowrojee|1996}}</ref>. Спецыяльны дакладчык ААН па Руандзе ў 1996 г. паведаміў наступнае: «''Згвалтаванні былі правілам, а іх адсутнасць — выключэннем. Яны былі сістэматычнымі і выкарыстоўваліся ў якасці зброі''»<ref name="Sandra">Ka Hon Chu, Sandra, and Anne-Marie de Brouwer. "the MEN who KILLED me." ''Herizons'' 22, no. 4 (Spring2009 2009): 16. EBSCOhost, MasterFILE Premier p16</ref>. Шляхам ужывання сілы і запужвання генацыднікі дамагліся таго, што людзі не ўмешваліся, калі побач гвалтавалі жанчын. Марыя Луіза Ніёбухунджыра ў сваіх паказаннях сцвярджала, што падчас таго, як яе згвалтавалі 5 разоў за 1 дзень, побач знаходзіліся і моўчкі назіралі за гэтым мясцовыя жыхары, мужчыны-хуту і нават некаторыя армейскія генералы. Яна таксама распавяла, што, нават калі гвалтаўнікі аддалі яе пад догляд жанчынам, яна не толькі не атрымала ні спачування, ні дапамогі, але яшчэ і была вымушана па іх загадах апрацоўваць зямлю паміж згвалтаваннямі<ref name="Sandra" />. Многія з тых, хто выжылі, былі заражаны [[ВІЧ]], які быў перададзены ім гвалтаўнікамі<ref name="Elbe">{{cite journal |last=Elbe |first=Stefan |year=2002 |title=HIV/AIDS and the Changing Landscape of War in Africa |url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |journal=[[International Security]] |volume=27 |number=2 |pages=159–177 |jstor=3092146 |doi=10.1162/016228802760987851 |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |archive-date=19 кастрычніка 2013 |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |archive-date=19 кастрычніка 2013 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |archive-date=19 кастрычніка 2013 |url-status=dead }}</ref>. Варта адзначыць, што генацыднікі спецыяльна рэкрутавалі ВІЧ-інфіцыраваных мужчын: падчас канфлікту экстрэмісты хуту выпусцілі з бальніц сотні пацыентаў, хворых на [[СНІД]], і сфарміравалі з іх «''дружыны для згвалтаванняў''». Мэтай гэтага было інфіцыраваць як мага больш тутсі, знішчыць іх рэпрадуктыўны апарат і прынесці ім «''павольную і няўмольную смерць''»<ref name = "Drumbl 2012">{{cite journal|last=Drumbl|first=Mark A.|title='She makes me ashamed to be a woman': The Genocide Conviction of Pauline Nyiramasuhuko, 2011|journal=Michigan Journal of International Law|year=2012|volume=2013|url=http://ssrn.com/abstract=2155937}}</ref>. Калецтва палавых органаў таксама мела месца пасля згвалтаванняў і ўключала ў сябе такія рэчы, як пашкоджанне [[Похва чалавека (рэпрадуктыўная сістэма)|похвы]] з дапамогай мачэтэ, нажоў, завостраных палак, [[Кіпенне|кіпеню]] і [[Кіслоты|кіслаты]]<ref name="Shattered" />. Мужчыны рэдка станавіліся ахвярамі згвалтаванняў{{sfn|Brouwer|2005|с=13}}, аднак выпадкі палавога калецтва былі распаўсюджаны, найчасцей у форме адразання геніталій, якія потым публічна дэманстраваліся ў якасці трафеяў{{sfn|Brouwer|2005|с=13}}. Усё гэта мела мэтай зрабіць немагчымым нараджэнне новых пакаленняў тутсі. === Колькасць загінуўшых === Праз хуткасць і хаатычнасць генацыду дагэтуль няма кансэнсусу наконт колькасці людзей, забітых у перыяд паміж 6 красавіка і сярэдзінай ліпеня. Гэтак жа, як і ў выпадку генацыдаў, якія ажыццяўлялі [[Нацыянал-сацыялізм|нацысты]] [[Трэці рэйх|Трэцяга рэйха]] і [[Чырвоныя кхмеры]] ў [[Камбоджа|Камбоджы]], арганізатары не запісвалі колькасць знішчаных людзей. Урад РПФ сцвярджае, што былі забіты 1 071 000 чалавек, з якіх 10 % былі хуту па этнічнай прыналежнасці. Журналіст [[Філіп Гурвіч]] згаджаецца з лічбай загінуўшых каля 1 млн, у той жа час ААН ацэньвае колькасць ахвяр у 800 000. [[Алекс дэ Вааль]] і Ракія Амар з «''Афрыканскіх правоў''» ацэньваюць колькасць памерлых лічбай каля 750 000, калі [[Элісан Дэс Форджэс]] з «''[[Human Rights Watch]]''» кажа пра «''прынамсі 500 000''». Джэймс Сміт з «''[[Aegis Trust]]''» піша: «''Што важна помніць, дык гэта тое, што меў месца генацыд, мэтай якога была ліквідацыя ўсіх тутсі — мужчын, жанчын і дзяцей — і знішчэнне любой памяці пра іх існаванне''»<ref>[http://iafrica.com/news/worldnews/314365.htm "RWANDA: No consensus on genocide death toll"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070312235311/http://iafrica.com/news/worldnews/314365.htm|date=12 сакавіка 2007}}, [[Agence France-Presse]]', iAfrica.com, April 6, 2004</ref>. Да пачатку генацыду ў Руандзе жылі 7,3 млн чалавек наступных этнічных груп: 84 % хуту, 15 % тутсі і 1 % тва. Па афіцыйных дадзеных урада Руанды за 100 дзён ахвярамі генацыду сталі 1 174 000 чалавек (больш за 10 000 забіваліся кожны дзень, 400 — кожную гадзіну, 7 — кожную хвіліну). У жывых засталіся толькі каля 300 000 прадстаўнікоў тутсі. Тысячы ўдоў, многія з якіх былі ахвярамі згвалтаванняў, зараз ВІЧ-пазітыўныя. Засталіся каля 400 000 сірот, з якіх каля 85 000 былі вымушаны стаць кіраўнікамі таго, што засталося ад іх сем'яў<ref>Maximo, Dady De (2012). "A Genocide that could have been avoided." ''New times.''</ref>. == Ваенная кампанія і перамога Руандыйскага Патрыятычнага Фронту == [[File:RPF advance Rwandan Genocide 1994.jpg|thumb|Карта, якая паказвае прасоўванне РПФ падчас генацыду ў Руандзе ў 1994 г.]] 7 красавіка, калі стала вядома пра пачатак генацыду, камандуючы РПФ [[Поль Кагамэ]] папярэдзіў крызісны камітэт і МААНпР, што ён адновіць грамадзянскую вайну, калі забойствы не спыняцца{{sfn|Dallaire|2005|p=247}}. На наступны дзень сілы ўрада Руанды атакавалі будынак парламента з некалькіх кірункаў, аднак войскі РПФ здолелі паспяхова адбіць напад{{sfn|Dallaire|2005|pp=264–265}}. Пасля гэтага ўжо РПФ пачаў атаку з поўначы краіны па трох франтах, каб як мага хутчэй злучыцца з ізаляванай групай салдат у Кігалі{{sfn|Dallaire|2005|p=269}}. Кагамэ адмовіўся весці перамовы з пераходным урадам, бо быў упэўнены, што апошні з'яўляецца ўсяго толькі марыянеткай Багасары і не збіраецца спыняць генацыд{{sfn|Prunier (2)|1999|с=268}}. За наступныя некалькі дзён РПФ удалося прайсці адносна глыбока на поўдзень, захапіўшы [[Габіра]] і вялікія вясковыя раёны на поўнач і ўсход ад Кігалі{{sfn|Dallaire|2005|p=288}}. Яны пазбягалі прамой атакі Кігалі або [[Горад Б'юмба|Б'юмбы]], але стараліся акружыць гэтыя гарады, каб перакрыць іх забеспячэнне{{sfn|Dallaire|2005|p=299}}. РПФ таксама дазволіў уцекачам-тутсі з [[Уганда|Уганды]] сяліцца за лініяй фронту на тэрыторыях пад кантролем РПФ{{sfn|Dallaire|2005|p=299}}. На працягу красавіка былі некалькі спроб МААНпР дамагчыся спынення агню, але Кагамэ кожны раз абвяшчаў, што РПФ не спыніць барацьбу, пакуль не спыняцца забойствы{{sfn|Dallaire|2005|p=300}}. У канцы красавіка РПФ кантраляваў усю зону мяжы з [[Танзанія]]й і пачаў рухацца на захад ад [[Горад Кібунга|Кібунга]] (на поўдзень ад Кігалі){{sfn|Dallaire|2005|pp=326–327}}. Ён сустрэў невялікі супраціў, але ўжо 16 мая кантраляваў дарогу паміж Кігалі і [[Горад Гітарама|Гітарамай]] — часовым домам пераходнага ўрада{{sfn|Prunier (2)|1999|с=268}}. К 13 чэрвеня РПФ пасля няўдалай спробы сіл урада Руанды разблакіраваць дарогу заняў ужо Гітараму непасрэдна. У выніку гэтага пераходны ўрад быў вымушані пераехаць у [[горад Гісеньі]] (знаходзіцца на паўночным захадзе непасрэдна на мяжы з [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Заірам]]){{sfn|Dallaire|2005|p=410}}. Паралельна з кіраваннем арміяй Кагамэ набіраў туды новых рэкрутаў з мэтай яе ўзмацнення: рэкруты пераважна паходзілі ці з выжыўшых у генацыдзе мясцовых тутсі, ці з уцекачоў з [[Бурундзі]]. Зрэшты, варта адзначыць, што ўзровень іх падрыхтоўкі быў не найлепшы{{sfn|Prunier (2)|1999|с=270}}. Цалкам акружыўшы Кігалі, РПФ правёў рэшту чэрвеня (другую яго палову) у змаганні за горад непасрэдна{{sfn|Dallaire|2005|p=421}}. Армія ўрада мела больш людскіх рэсурсаў і зброі, але РПФ удавалася няўхільна захопліваць усё больш і больш тэрыторый, а таксама праводзіць на тэрыторыі ўрада вылазкі па выратаванні грамадзянскіх асоб ад генацыду{{sfn|Dallaire|2005|p=421}}. Па меркаванні Далера, Кагамэ дасягнуў поспеху таму, што быў «''майстрам псіхалагічнай вайны''»{{sfn|Dallaire|2005|p=421}}. Кагамэ ўдала выкарыстаў той факт, што армія ўрада была больш сканцэнтравана на генацыдзе, чым на вайне, а бітвай за Кігалі канчаткова зламаў варожым салдатам маральны дух{{sfn|Dallaire|2005|p=421}}. Канчатковая перамога РПФ над сіламі ўрада Руанды ў Кігалі адбылася 4 ліпеня{{sfn|Dallaire|2005|p=459}}, а 18 ліпеня былі ўзяты Гісеньі і рэшта паўночнага захаду краіны. Пераходны ўрад збег у Заір, і генацыд завершыўся{{sfn|Prunier (2)|1999|с=298–299}}. К канцу ліпеня 1994 г. войскі Кагамэ кантралявалі ўсю тэрыторыю Руанды, акрамя зоны на паўднёвым захадзе, якая была занята [[францыя|французскімі]] войскамі ААН у межах [[аперацыя «Біруза»|аперацыі «''Біруза''»]]{{sfn|Dallaire|2005|pp=474–475}}. [[Дзень Вызвалення]] Руанды адзначаецца ў гонар вышэй апісаных падзей [[4 ліпеня]] і з'яўляецца [[дзяржаўныя святы|дзяржаўным святам]]<ref>{{cite web |title=Official holidays |url=http://www.gov.rw/Official-holidays |access-date=12 November 2013 |publisher=[[Government of Rwanda|gov.rw]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20130911035627/http://www.gov.rw/Official-holidays |archive-date=11 верасня 2013 |url-status=dead }}</ref>. == Роля міжнароднай супольнасці == {{Main|Роля міжнароднай супольнасці ў генацыдзе ў Руандзе}} === МААНпР і ААН === {{Main|МААНпР}} [[File:Kigali military chalkboard.jpg|thumb|Школьная дошка ў Кігалі са згадваннем [[Рамэа Далер]]а.]] Місія Арганізацыі Аб'яднаных Нацый па Руандзе (МААНпР) знаходзілася ў Руандзе з кастрычніка 1993 г.{{sfn|Dallaire|2005|p=98}} з мандатам назіраць рэалізацыю Арушскіх пагадненняў{{sfn|Prunier (2)|1999|с=194}}. Камандуючы МААНпР Рамэа Далер даведаўся пра рух «''моц хуту''» адносна рана{{sfn|Dallaire|2005|p=146}}: у студзені 1994 г. інфарматар з урада вывеў Далера на групу, якая імкліва ўзбройвала міліцыю і планавала масавыя вынішчэнні тутсі. МААНпР нават знайшла іх склад узбраення{{sfn|Dallaire|2005|p=150}}. Далер накіраваў прамое паведамленне ў [[Дэпартамент аперацый па падтрыманні міру]] (ДАпПМ) ААН у [[Нью-Ёрк]], у якім папрасіў дазвол на правядзенне рэйдаў па знойдзеных складах зброі{{sfn|Dallaire|2005|p=146}}, аднак ААН адмовіла Далеру ў яго просьбе і папракнула яго тым, што ён хоча пашырыць паўнамоцтвы свайго мандата. Варта адзначыць, што Далер таксама паведаміў ДАпПМ інфармацыю пра падрыхтоўку генацыду: «''Пакуль МААНпР знаходзіцца тут па мандаце, яму [інфарматару] загадалі зарэгістраваць усіх тутсі ў Кігалі. Ён падазравае, што гэта спіс на ліквідацыю. Ён прывёў прыклад, што за 20 хвілін яго персанал можа забіць да 1000 тутсі''»{{sfn|Dallaire|2005}}. Далер не змог атрымаць вялікай падтрымкі і ад адміністрацыйнага кіраўніка МААНпР [[Жак-Ражэ Бу-Бу|Жака-Ражэ Бу-Бу]], які, дарэчы, абвінавачваўся РПФ у падтрымцы Прэзідэнта Хаб'ярыманы і эліты хуту{{sfn|Dallaire|2005|p=213}}. МААНпР мела вельмі абмежаваныя рэсурсы{{sfn|Dallaire|2005|p=131}}, і яе спробы ўсталяваць пераходны ўрад былі скасаваныя Прэзідэнтам Хаб'ярыманам і прыхільнікамі жорсткай лініі ў пачатку 1994 г.{{sfn|Prunier (2)|1999|с=205}} К красавіку Савет Бяспекі стаў пагражаць МААНпР скасаваннем яе мандата ў выпадку адсутнасці прагрэсу{{sfn|Dallaire|2005|с=219-220}}. Пасля смерці Хаб'ярыманы і пачатку генацыду генерал Далер паўторна паспрабаваў наладзіць дыялог паміж крызісным камітэтам і РПФ з мэтай аднаўлення міру{{sfn|Prunier (2)|1999|с=236 237}}. Ноччу 6 красавіка ён накіраваў сілам урада спачуванні з прычыны смерці Хаб'ярыманы і заклікаў іх спыніць забойствы{{sfn|Dallaire|2005|pp=238 239}}. Далер таксама прасіў Кагамэ не аднаўляць грамадзянскую вайну, каб пазбегнуць эскалацыі жорсткасці і даць магчымасць МААНпР спыніць забойствы{{sfn|Dallaire|2005|p=250}}. Але ніводны з бакоў не быў зацікаўлены ў спыненні агню{{sfn|Dallaire|2005|p=247}}. [[Частка VI хартыі Арганізацыі Аб'яднаных Нацый|Частка VI мандата МААНпР]] рабіла яе бяссільнай ва ўжыванні ваеннай сілы{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}}, акрамя таго, многія руандыйскія супрацоўнікі МААНпР былі забіты ў першыя дні генацыду, што яшчэ мацней абмежавала магчымасці місіі{{sfn|Dallaire|2005|p=247}}. Такім чынам МААНпР стала выконваць ролю выключна старонняга назіральніка, а Далер потым адзначыў яе «''правал''»{{sfn|Dallaire|2005|p=6}}. Найбольш значным дасягненнем МААНпР было прадастаўленне сховішча тысячам тутсі і ўмераным хуту ў яе штабе на стадыёне «''Амахора''» і на іншых аб'ектах пад кантролем ААН, што дазволіла людзям перажыць генацыд{{sfn|Dallaire|2005|p=270}}. МААНпР таксама прымала ўдзел у эвакуацыі замежных грамадзян, што прывяло і да трагедыі: група бельгійскіх салдат, якая ахоўвала 2000 руандыйцаў у Афіцыйнай Тэхнічнай Школе, атрымала загад пакінуць сваю дыслакацыю, каб дапамагчы з эвакуацыяй. Пасля таго, як бельгійцы пакінулі будынак, міліцыя хуту ўвайшла і выразала ўсіх унутры{{sfn|Melvern 2004|2004|p=186}}. 12 красавіка ўрад Бельгіі, які меў адну з найвялікшых ваенных груп у складзе МААНпР{{sfn|Prunier (2)|1999|с=204}} і страціў 10 салдат падчас абароны Прэм'ер-міністра Увілінгійіманы, абвясціў пра адвод сваіх людзей. [[Бельгія]] таксама паспрабавала пралабіраваць у ААН ідэю аб адводзе ўсёй місіі МААНпР{{sfn|Melvern 2004|2004|p=197}}. У адказ на гэта Далер запратэставаў, сцвярджаючы, што, наадварот, сілы МААНпР мусяць быць узмоцнены і павінен быць выдадзены новы мандат, каб абараніць тысячы людзей, якіх выратавала МААНпР{{sfn|Melvern 2004|2004|p=215}}. [[Савет Бяспекі ААН]], аднак, адмовіў Далеру ў гэтай просьбе, паставіўшы наступны ўльтыматум: або к пачатку мая будзе дасягнутае спыненне агню, або МААНпР будзе адведзеная{{sfn|Dallaire|2005|p=295}}. Журналіст Філіп Гурвіч адзначае, што гэта, магчыма, было звязана са стратамі падчас нядаўняй місіі ААН у [[Самалі]], таму мэтай ААН было «''выбрацца з Руанды''» і «''пакінуць яе сам-насам са сваім лёсам''»{{sfn|PBS}}. Рашучую ролю ва ўратаванні многіх людзей сыграла [[Новая Зеландыя]], якая ў той час старшынствавала ў Савеце Бяспекі і была адзінай краінай, якая прагаласавала за ўзмацненне прысутнасці ААН у Руандзе{{sfn|Dallaire|2005|p=298}}, а ў канцы красавіка ёй удалося ўгаварыць Савет адкласці адвод МААНпР{{sfn|Dallaire|2005|p=319}}, нягледзячы на пратэсты [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] супраць гэтага{{sfn|Melvern 2004|2004|p=229}}. У сярэдзіне мая ААН канчаткова прызнала, што «''акты генацыду маглі мець месца''»<ref>{{cite journal|last=Various PBS contributors|title=100 days of Slaughter: A Chronology of U.S./U.N. Actions|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/etc/slaughter.html|access-date=July 26, 2007|publisher=[[Public Broadcasting Service]]|postscript=<!--None-->}}</ref>, і згадзілася на ўзмацненне місіі ў Руандзе пад назвай «''МААНпР 2''»{{sfn|Melvern 2004|2004|p=229}}. Зрэшты, новыя салдаты пачалі прыбываць толькі ў чэрвені{{sfn|Melvern 2004|2004|p=411}}, таму да канца генацыду ў ліпені іх роля пераважна заключалася ў падтрыманні бяспекі і стабільнасці на занятых РПФ тэрыторыях<ref name="United Nations I">{{cite web |author=United Nations (I) |title=Rwanda-UNAMIR Background |url=http://www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/unamirS.htm |access-date=2014-06-07}}</ref>. МААНпР пакінула Руанду ў 1996 г. пасля згоды на адвод ад урада на чале з РПФ<ref name="United Nations I"/>. === Францыя і аперацыя «''Біруза''» === {{Main|Роля Францыі ў генацыдзе ў Руандзе}} [[File:French milouf DF-ST-99-05514.JPEG|thumb|Французскія марскія пехацінцы (парашутысты) стаяць на варце каля аэрапорта (жнівень 1994 г.).]] Падчас кіравання Прэзідэнта Хаб'ярыманы Францыя наладзіла з ім вельмі шчыльныя адносіны ў межах палітыкі [[Франсафрыка|Франсафрыкі]]{{sfn|Prunier (2)|1999|с=89}}. Калі РПФ распачаў Руандыйскую Грамадзянскую Вайну ў 1990 г., Хаб'ярымана адразу жа атрымаў ваенную дапамогу ад Прэзідэнта Францыі [[Франсуа Мітэран]]а{{sfn|Prunier (2)|1999|с=100–101}}, які разглядаў РПФ як «''аплот Англафоніі''» і негатыўна ставіўся да ідэй Прэзідэнта Уганды аб стварэнні англамоўнага «''Тутсілэнда»'', бо баяўся змяншэння французскага ўплыву ў рэгіёне за кошт павелічэння англійскага<ref>{{cite news |last=Melvern |first=Linda |date=2008-08-11 |title=France and genocide: the murky truth |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |work=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]] |location=Kigali |access-date=2014-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 ліпеня 2014 |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 ліпеня 2014 |url-status=dead}}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 ліпеня 2014 |url-status=dead }}</ref>. Францыя адправіла 600 дэсантнікаў у Руанду, якія эфектыўна дапамаглі ўраду стрымаць уварванне РПФ і нават адбіць тэрыторыі, кантроль над якімі РПФ усталяваў у першыя дні вайны{{sfn|Kinzer|2008|p=78}}. Францыя не выводзіла гэтыя войскі на працягу ўсёй грамадзянскай вайны{{sfn|Dallaire|2005|p=62}}. На працягу першых дзён генацыду Францыя распачала ваенную аперацыю «''Амарыліс»'', у якой прынялі ўдзел 190 дэсантнікаў, якім дапамагала армія Бельгіі і МААНпР: мэтай аперацыі было вывядзенне замежных грамадзян з Руанды{{sfn|Prunier (2)|1999|с=234}}. Пазней Жэрар Пруньё ахарактарызаваў гэту аперацыю як «''ганьбу»'', бо французы і бельгійцы не дазвалялі любым тутсі суправаджаць іх: тыя нямногія тутсі, якім удалося схавацца ў ваенных эвакуацыйных грузавіках, былі выкінуты з іх на кантрольна-прапускны пунктах урада Руанды і адразу жа забіты пры поўным бяздзеянні еўрапейскіх салдат{{sfn|Prunier (2)|1999|с=235}}. Французы таксама раздзялялі змешаныя сем'і, забіраючы замежных грамадзян і пакідаючы руандыйцаў на смерць{{sfn|Prunier (2)|1999|с=235}}. У той жа час французы выратавалі некалькі высокіх членаў урада Хаб'ярыманы, уключаючы яго жонку Агату{{sfn|Prunier (2)|1999|с=235}}. Неаднаразова адбываліся выпадкі, калі французскія войскі выкарыстоўвалі транспартныя сродкі МААНпР без дазволу генерала Далера{{sfn|Prunier (2)|1999|с=285-286}}. Французскія дыпламаты пакінулі амбасаду ў Кігалі адразу жа пасля таго, як знішчылі сотні дакументаў, у якіх змяшчаліся дэталі ўзаемаадносін са старым рэжымам{{sfn|Melvern 2004|2004|pp=186 187}}. У канцы чэрвеня 1994 г. Францыя распачала [[Аперацыя «Біруза»|аперацыю «''Біруза''»]] — місію па мандаце ААН для абароны [[Перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]], [[уцекач]]оў і грамадзянскіх асоб у небяспецы. Французы пачалі наступленне са сваіх баз у Заіры ў гарадах [[Горад Гома|Гома]] і [[Букаву]] і ўвайшлі ў Паўднёва-Заходнюю Руанду, усталяваўшы там зону «''Біруза''», якая змяшчалася ў трохвугольніку [[Горад Ч'янгугу|Ч'янгугу]] — [[Горад Кібуе|Кібуе]] — [[Горад Гікангора|Гікангора]] і займала каля 20 % усёй краіны<ref>{{cite web |author=United Nations (II) |title=UNAMIR – Historical Background |url=http://www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/unamirFT.htm |access-date=2014-07-12}}</ref>. Міжнароднае Радыё Францыі сцвярджае, што «''Біруза''» выратавала каля 15 000 чалавек<ref name="Radio France International RFI">{{cite news |author=Radio France International (RFI) |date=2014-04-10 |title=Twenty years after genocide France and Rwanda give different versions of history |author-link=Radio France International |url=http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |ref={{sfnref|RFI|2014}}}}</ref>, але той факт, што аперацыя пачалася ў самым канцы генацыду, калі РПФ ужо заняў большую частку краіны, паўплываў на тое, што аперацыя «''Біруза''» пачала ўспрымацца многімі руандыйцамі як місія па абароне хуту (у тым ліку і ўдзельнікаў генацыду) ад РПФ{{sfn|Fassbender|2011|p=27}}. Французы не змянілі варожай пазіцыі ў дачыненні РПФ, таму іх прысутнасць значна спыніла прасоўванне Руандыйскага Патрыятычнага Фронту ў Паўднёва-Заходняй Руандзе<ref>{{cite news |last=McGreal |first=Chris |date=2007-01-11 |title=France's shame? |work=The Guardian |url=http://www.guardian.co.uk/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |access-date=2013-02-09 |location=London}}</ref>. Улічваючы ўсё вышэй апісанае, заканамерным з'яўляецца тое, што Францыя стала адрасатам шматлікіх пытанняў наконт яе ўплыву на падзеі ў Руандзе. У [[1998]] г. пад ціскам газеты «''[[Le Figaro]]''»<ref name="BBC News I">{{cite news |author=BBC News (I) |date=1998-03-04 |title=French parliament inquiry into Rwandan genocide |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/61860.stm |access-date=2014-07-12}}</ref> і былога прэзідэнта грамадскай арганізацыі «''[[Survie]]''», французскі ўрад распачаў [[Французская Парламенцкая Камісія па Руандзе|Французскую Парламенцкую Камісію па Руандзе]]<ref name="BBC News I"/>. Справаздача камісіі абвінаваціла Францыю ў такіх памылках, як «''ваеннае супрацоўніцтва на фоне этнічных сутыкненняў, разні і жорсткасці''»{{sfn|Whitney|1998}}, але прыйшла да высновы, што Францыя не нясе прамой адказнасці за генацыд непасрэдна{{sfn|Whitney|1998}}. У [[2006]] г., пасля таго як французскі суддзя абвінаваціў РПФ у забойстве Прэзідэнта Хаб'ярыманы і Руанда разарвала адносіны з Францыяй<ref>{{cite news |author=BBC News (II) |date=2006-11-23 |title=France issues Rwanda warrants |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/6177370.stm |access-date=2013-02-08}}</ref>, Руанда пачала сваё ўласнае даследаванне наконт французскага ўплыву на генацыд<ref>{{cite news |last=Melvern |first=Linda |date=2006-11-05 |title=French accused of complicity in genocide that killed a million in Rwanda |url=http://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |work=[[The Independent]] |location=London |access-date=2014-06-13 |archive-date=15 ліпеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715000618/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |url-status=dead}}</ref>. Па выніках даследавання ў [[2008]] г. была апублікавана справаздача, якая абвінаваціла французскі ўрад у тым, што ён ведаў пра падрыхтоўку да генацыду і нават дапамагаў трэніраваць хуту ў шэрагах міліцыі: у спіс абвінавачваных трапілі 33 французскія ваенныя і палітыкі найвышэйшых узроўняў, уключаючы колішняга Прэзідэнта [[Франсуа Мітэран]]а, яго Прэм'ер-міністра [[Эдуар Баладзюр|Эдуара Баладзюра]] і Міністра замежных спраў [[Ален Жупэ|Алена Жупэ]]<ref>{{cite news |author=BBC News (III) |date=2008-08-05 |title=France accused in Rwanda genocide |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |access-date=2014-07-12}}</ref><ref>{{cite news |author=Associated Press |date=2008-08-06 |title=Rwanda: French accused in genocide |url=http://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |newspaper=[[New York Times]] |access-date=2014-07-13 }}</ref><ref>{{cite web |last=Asiimwe |first=Arthur |date=2008-08-05 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |publisher=Reuters |url=http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |access-date=2014-07-13}}</ref>. Адносіны паміж краінамі былі адноўлены ў канцы [[2009]] г.<ref>{{cite news |author=Reuters |date=2009-11-29 |title=France and Rwanda agree to restore relations |author-link=Reuters |url=http://www.reuters.com/article/2009/11/29/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |access-date=2013-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320190340/http://www.reuters.com/article/2009/11/29/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |archive-date=20 сакавіка 2014 |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.reuters.com/article/2009/11/29/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320190340/http://www.reuters.com/article/2009/11/29/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |archive-date=20 сакавіка 2014 }}</ref>, але, па стане на [[2014]] г., Прэзідэнт Кагамэ працягваў абвінавачваць Францыю ў «''прамой ролі ў падрыхтоўцы генацыду''»<ref name="Radio France International RFI"/>. === Злучаныя Штаты Амерыкі === [[File:SETAF HISTORY 0004.JPEG|thumb|Амерыканскі ваенны канвой вязе свежую ваду з Гомы да руандыйскіх уцекачоў, якія знаходзіліся ў лагеры Кімбумба ([[Заір]], жнівень 1994 г.).]] Да вайны ўрад ЗША падтрымліваў інтарэсы тутсі, што выклікала ў хуту абурэнні, бо яны ўспрымалі гэта як патэнцыяльную падтрымку апазіцыі. [[Поль Кагамэ]] — афіцэр-тутсі ў выгнанні ва [[Уганда|Угандзе]], які з'яўляўся адным з заснавальнікаў [[Руандыйскі Патрыятычны Фронт|Руандыйскага Патрыятычнага Фронту]] (РПФ) у [[1986]] г. і знаходзіўся ў адкрытым канфлікце з тагачасным урадам Руанды — быў запрошаны на ваенныя трэніроўкі ў [[Форт Лівенворт]] ([[Канзас|штат Канзас]]), дзе знаходзілася адна з устаноў ваеннай адукацыі ЗША. У кастрычніку 1990 г., калі Кагамэ быў у Канзасе, РПФ распачаў уварванне ў Руанду. Праз два дні пасля ўварвання блізкі сябар Кагамэ і сузаснавальнік РПФ [[Фрэд Рвіг'ема]] быў забіты, пасля чаго ЗША арганізавалі вяртанне Кагамэ ва Уганду, каб апошні ўзначаліў ваеннае камандаванне РПФ<ref name="BBC">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/689405.stm|title=Kagame: Quiet soldier who runs Rwanda|publisher=BBC|access-date=November 26, 2007 |date=November 14, 2000}}</ref>. Артыкул у газеце «''[[Washington Post]]»'' ад [[16 жніўня]] [[1997]] г., напісаны кіраўніком яе [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|паўднёва-афрыканскага]] бюро Лінам Дзюкам, змяшчаў інфармацыю аб тым, што спецназ ЗША праводзіў падрыхтоўку байцоў РПФ<ref>{{cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1P2-738116.html|title=U.S. military role in Rwanda greater than disclosed|author=Lynn Duke|date=August 16, 1997|work=Washington Post |access-date=August 22, 2009}}{{dead link|date=February 2014}}</ref><ref>[http://www.wsws.org/articles/2003/sep2003/rwan-s13.shtml "Rwandan crisis deepens as Kagame begins seven-year term"] by Alex Lefebvre, September 13, 2003</ref>. У студзені 1994 г. член [[Савет Нацыянальнай Бяспекі Злучаных Штатаў Амерыкі|Савета Нацыянальнай Бяспекі ЗША]] [[Рычард Алан Кларк]] распрацаваў фармальную міратворчую дактрыну ЗША пад назвай «''Presidential Decision Directive 25»'' (PDD-25). Афіцыйна войскаў ЗША не было ў Руандзе на момант пачатку генацыду. [[Архіў Нацыянальнай Бяспекі]] (грамадская ініцыятыва ў ЗША) у сваёй справаздачы вылучыла 5 спосабаў, якімі ўрад ЗША паўплываў на запавольванне сусветнай рэакцыі на генацыд: # ЗША лабіравалі ў ААН ідэю татальнага адводу войскаў МААНпР з Руанды ў красавіку 1994 г.; # [[Дзяржаўны сакратар ЗША]] [[Уорэн Крыстафер]] і іншыя дзяржаўныя дзеячы пазбягалі ўжывання слова «''генацыд»'' да 21 мая; нават пасля гэтай даты афіцыйныя асобы ЗША не ўжывалі тэрмін у публічных выступах на працягу 3 тыдняў; # [[Бюракратыя|Бюракратычныя]] працэдуры запаволілі агульны адказ ЗША на генацыд; # ЗША адмовіліся глушыць або спрыяць закрыццю экстрэмісцкага радыё, якое заклікала да забойстваў, спасылаючыся на вялікія фінансавыя высілкі і праблемы, якія могуць узнікнуць пасля гэтага ў галіне [[міжнароднае права|міжнароднага права]]; # Дзяржаўныя дзеячы ЗША дакладна ведалі, хто ўзначальваў генацыд, і нават праводзілі перамовы з гэтымі людзьмі з мэтай угаварыць апошніх спыніць жорсткасць, але не праявілі дастатковай настойлівасці і актыўныя меры<ref name="Ferroggiaro 2001">{{Harvnb|Ferroggiaro|2001}}</ref>. Паводле дадзеных разведкі, [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнт]] [[Уільям Джэферсан Клінтан|Клінтан]] і яго [[кабінет міністраў|кабінет]] ведалі яшчэ да пачатку разні, што «''канчатковае вырашэнне пытання па ліквідацыі ўсіх тутсі»'' планавалася<ref>{{cite news|last=Carrol|first=Rory|title=US chose to ignore Rwandan genocide|url=http://www.guardian.co.uk/world/2004/mar/31/usa.rwanda|publisher=theguardian|location=London|date=April 1, 2004}}</ref>. Страх ад магчымага паўтарэння падзей у [[Самалі]] шмат у чым вызначаў палітыку ЗША. Некаторыя наўпрост звязваюць [[бітва за Магадыша|бітву за Магадыша]] з тым, што ЗША перасталі ўмешвацца ў пазнейшыя канфлікты на кантыненце, як і не ўмяшаліся ў генацыд у Руандзе ў 1994 г. Пасля згаданай вышэй бітвы целы некалькіх амерыканскіх ахвяр канфлікту былі працягнуты па вуліцах Магадыша мясцовым натоўпам і членамі [[Самалійскі Нацыянальны Альянс|Самалійскага Нацыянальнага Альянсу]]. Па словах былога намесніка спецпрадстаўніка ЗША па Самалі Уолтэра Кларка, «''прывід Самалі працягвае пужаць палітыкаў ЗША; наша недастатковае ўмяшанне ў падзеі ў Руандзе было абумоўлена тым, што мы баяліся паўтарэння чагосьці, што нагадвала бы падзеі ў Самалі''»<ref>{{cite web |title=Ambush in Mogadishu: Transcript|publisher= [[Public Broadcasting Service|PBS]] |access-date=October 27, 2009 |url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/ambush/etc/script.html }}</ref>. Прэзідэнт Клінтан выказваўся пра адсутнасць інтэрвенцыі ЗША ў Руанду як пра адну з найбольшых няўдач у знешняй палітыцы ЗША ўвогуле: «''Я не думаю, што мы змаглі бы спыніць генацыд, але адназначна мы бы дамагліся змяншэння яго маштабаў. Я вельмі шкадую пра наша бяздзеянне''»<ref>{{cite news|last=Chozick|first=Amy|title=In Africa, Bill Clinton Toils for a Charitable Legacy|url=http://www.nytimes.com/2012/09/05/us/politics/in-africa-bill-clinton-works-to-leave-a-charitable-legacy.html?pagewanted=all|access-date=2012-10-18|newspaper=The New York Times|date=2012-09-04}}</ref>. 80 % дыскусій у [[Вашынгтон]]е былі наконт эвакуацыі амерыканскіх грамадзян<ref name = "Rwanda Revisited">{{Cite web | last = Lynch | first = Colum | date = 5 April 2015 | title = Exclusive: Rwanda Revisited | url = https://foreignpolicy.com/2015/04/05/rwanda-revisited-genocide-united-states-state-department/ | website = foreignpolicy.com | access-date = 8 April 2015 }}</ref>. === Ватыкан === [[Каталіцтва|Каталіцкая Царква]] сцвярджае, што генацыд меў месца, але тыя, хто прымаў у ім удзел, нават калі былі веруючымі, парушалі галоўныя запаветы Царквы<ref name="wf" />. Нягледзячы на тое, што рэлігійны фактар не быў значным у генацыдзе, у сваім дакладзе за [[1999]] г. «''[[Human Rights Watch]]»'' абвінаваціла некаторых рэлігійных дзеячаў Руанды, уключаючы прадстаўнікоў [[Каталіцтва|Каталіцкай Царквы]], [[Царква Англіі|Англіканскай Царквы]] (і іншых [[пратэстанцтва|пратэстанцкіх дэнамінацый]]), у тым, што апошнія не рабіла прамога публічнага асуджэння генацыду; зрэшты, гэтыя абвінавачванні абвяргаюцца прадстаўнікамі згаданых рэлігійных арганізацый<ref name="ADF 1999 Orgnztn Clergy">{{Harvnb|Des Forges|1999|loc=[http://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno4-7-03.htm#P893_245534 "The Organization » The Clergy"]}}</ref>. Некаторыя рэлігійныя іерархі нават прыцягваліся да адказнасці за свой магчымы ўдзел у трагічных падзеях<ref name="wf">{{Harvnb|Totten|2008|с=380}}</ref>: напрыклад, каталіцкі біскуп [[Агюстэн Місага]] быў абвінавачаны ў карупцыі і ўдзел у генацыдзе, але ўсе абвінавачванні былі з яго зняты ў [[2000]] г.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/791907.stm |publisher=BBC News |title=Rwandan bishop cleared of genocide |date=June 15, 2000 |access-date=May 23, 2010}}</ref> Аднак многія іншыя прадстаўнікі каталіцкага і пратэстанцкага кліру аддалі сваё жыццё, абараняючы тутсі ад смерці<ref name="ADF 1999 Orgnztn Clergy" />. Асобныя духоўныя асобы прамым чынам удзельнічалі ў разні: у 2006 г. айцец Атанас Серомба (Каталіцкая Царква) быў прысуджаны да 15 гадоў пазбаўлення волі Міжнародным Крымінальным Трыбуналам па Руандзе за яго ролю ў забойстве 2000 тутсі. Серомба завёў і замкнуў тутсі ў царкве, дзе тыя хацелі знайсці паратунак. Пасля гэтага айцец Атанас падтрымаў міліцыю хуту ў ідэі разбурыць бульдозерамі будынак і забіць усіх, хто знаходзіўся ўнутры<ref>{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/16189347/#.UEnLtSL-23Y |title=Ex-priest jailed for Rwanda genocide |publisher=[[MSNBC]] |date=December 13, 2006 |access-date=2012-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111222165010/http://www.msnbc.msn.com/id/16189347#.UEnLtSL-23Y |archive-date=22 снежня 2011 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/belief/2010/mar/29/pope-catholics-rwanda-genocide-church |title=For Rwandans, the pope's apology must be unbearable &#124; Comment is free |work=[[The Guardian]] |access-date=2012-09-30 |location=London |first=Martin |last=Kimani |date=March 29, 2010}}</ref>. == Наступствы == [[File:Rwanda2 Clajot.jpg|thumb|Лагер уцекачоў Кібумба. Каля 2 млн чалавек знайшлі прытулак у ваколіцах Гомы.]] Пасля генацыду прыкладна 2 млн хуту збеглі з [[Руанда|Руанды]] ў [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Заір]] (цяпер [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|ДРК]]), [[Бурундзі]] і [[Уганда|Уганду]], бо баяліся помсты тутсі, якія ацалелі. Тысячы з іх памерлі ў эпідэміях [[Халера|халеры]] і [[дызентэрыя|дызентэрыі]], якія буялі ў лагерах уцекачоў<ref>{{PDFlink|[http://www.unhcr.org/publ/PUBL/3ebf9bb60.pdf Ch. 10: "The Rwandan genocide and its aftermath"]}} in ''State of the World's Refugees 2000'', [[United Nations High Commissioner for Refugees]]</ref>. Злучаныя Штаты Амерыкі ў перыяд з ліпеня па верасень 1994 г. правялі [[аперацыя «Падтрымка Надзеі»|аперацыю «''Падтрымка Надзеі»'']], каб стабілізаваць сітуацыю ў згаданых лагерах<ref>{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/ops/support_hope.htm|title=Operation Support Hope|publisher=GlobalSecurity.org|date=April 27, 2005 |access-date=October 2, 2008}}</ref>. У адпаведнасці са [[справаздача Джэрсані|справаздачай Джэрсані]], за перыяд з красавіка па жнівень 1994 г. дзясяткі тысяч грамадзянскіх асоб былі забіты войскамі РПФ. «''Human Rights Watch»'' таксама паведамляе пра вялікую колькасць ахвяр РПФ<ref>[http://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-03.htm#P1018_314677 THE RWANDAN PATRIOTIC FRONT], Human Rights Watch (1999)</ref>. Найбольш вядомым злачынствам РПФ з'яўляецца [[разня ў Кібеха]], якая адбылася [[22 красавіка]] [[1995]] г.<ref>Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe, Prunier, Gérard (2009).</ref> У справаздачы, якая была апублікавана ў выніку ўцечкі інфармацыі з ААН, паведамляецца пра магчымы генацыд, які здзяйсняўся войскамі [[Сілы Абароны Руанды|Сіл Абароны Руанды]] (складаліся пераважна з былых байцоў РПФ) на тэрыторыі Заіра ў дачыненні да хуту. Справаздача абвінавачвае Сілы Абароны Руанды і саюзных ім кангалезскіх паўстанцаў у забойстве дзясяткаў тысяч этнічных хуту (мужчын, жанчын і дзяцей) — як уцекачоў з Руанды, гэтак і мясцовых жыхароў. Адзначаецца, што забойствы ажыццяўляліся ў выглядзе сістэматычных атак у перыяд з [[1996]] г. па [[1997]] г. Урад Руанды адмаўляе гэтыя абвінавачванні<ref>{{cite news|title=Rwanda dismisses UN report detailing possible Hutu genocide in Congo |url=http://www.csmonitor.com/World/Africa/2010/0827/Rwanda-dismisses-UN-report-detailing-possible-Hutu-genocide-in-Congo |date=August 27, 2010 |publisher= [[The Christian Science Monitor]] }}</ref><ref>{{cite news|title=Rwanda's Kagame rejects as 'absurd' genocide assertions |url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/africa/09/16/rwanda.kagame.genocide/index.html |date=September 17, 2010 |publisher=CNN }}</ref>. Пасля перамогі РПФ сілы МААНпР былі ўзмоцнены (і сталі называцца МААНпР 2) і заставаліся ў Руандзе да [[8 сакавіка]] [[1996]] г.<ref>[http://www.un.org/Depts/dpko/dpko/co_mission/unamir.htm Homepage] for the [[United Nations Assistance Mission for Rwanda]], un.org</ref> [[File:Rwandan refugee camp in east Zaire.jpg|thumb|Лагер уцекачоў з Руанды ва Усходнім Заіры ([[1994]] г.).]] Прысутнасць 2 млн уцекачоў ва Усходнім Заіры сыграла значную ролю ў дэстабілізацыі гэтай краіны (і так ужо аслабелай), бо Прэзідэнт [[Мабуту Сесэ Секо]] фактычна не перашкаджаў экстрэмістам (якіх было шмат сярод уцекачоў) працягваць здзяйсняць злачынствы. Мэтай Мабуту было стварыць для ўцекачоў настолькі жорсткія ўмовы, каб тыя пакінулі Заір. Зрэшты, гэта палітыка прывяла да непажаданага Прэзідэнтам эфекту: у кастрычніку 1996 г. разгарэлася паўстанне [[баньямуленгэ]] (кангалезскіх тутсі) ва Усходнім Заіры. Паўстанне падтрымлівалася Руандай палітычна і ваенна і фактычна стала пачаткам [[Першая Кангалезская вайна|Першай Кангалезскай вайны]], што прывяло да вяртання больш чым 600 000 хуту назад у Руанду за апошнія два тыдні лістапада. Масіўная [[рэпатрыяцыя]] руандыйскіх уцекачоў адбылася таксама ў канцы снежня: яшчэ 500 000 чалавек вярнуліся ў Руанду пасля адмовы ўрада [[Танзанія|Танзаніі]] ў іх прыняцці. Разнастайныя арганізацыі, якія пераймалі ідэалогію міліцыі хуту, дзейнічалі на ўсходзе [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|ДРК]] да [[22 мая]] [[2009]] г. Мабуту быў зрынуты ў маі 1997 г., а [[Ларан Кабіла]], новы лідар Заіра, перайменаваў краіну ў Дэмакратычную Рэспубліку Конга. Зрэшты, саюзныя адносіны Кабілы з Руандай даволі хутка сапсаваліся, таму ў жніўні 1998 г. паўстанцы-тутсі (у гэты раз з падтрымкай не толькі Руанды, але і [[Уганда|Уганды]]) распачалі новае паўстанне, якое прывяло да [[Другая Кангалезская вайна|Другой Кангалезскай вайны]], падчас якой за перыяд з [[1998]] г. па [[2004]] г. памерлі 5 млн чалавек. === Палітычнае развіццё === Пасля сваёй ваеннай перамогі ў ліпені 1994 г. [[РПФ]] арганізаваў кааліцыйны ўрад, падобны да таго, які быў створаны падчас кіравання Прэзідэнта [[Жувеналь Хаб'ярымана|Жувеналя Хаб'ярыманы]] ў пачатку года. Урад меў назву «''The Broad Based Government of National Unity»'' і грунтаваўся на камбінацыі прынцыпаў Канстытуцыі, Арушскіх пагадненняў і палітычных праграм партый. Партыя «''[[Нацыянальны Рэспубліканскі Рух за Дэмакратыю і Развіццё]]»'' была забаронена. Таксама да 2003 г. была забаронена любая палітычная дзейнасць, скіраваная на перамены (на практыцы любая ўвогуле). Першыя прэзідэнцкія і парламенцкія выбары пасля вайны адбыліся адпаведна [[25 жніўня]] [[2003]] г. і [[29 верасня]] [[2003]] г.<ref name="Kinzer">{{Harvnb|Kinzer|2008}}.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cmi.no/publications/2003/rwandaelections2003.pdf |title=Rwanda: Presidential and Parliamentary Elections 2003 |publisher=NORDEM Report 12/2003|author=Ingrid Samset and Orrvar Dalby|date=December 2003|access-date=January 3, 2012}}</ref> Сучасны ўрад забараняе [[Дыскрымінацыя|дыскрымінацыю]] на падставе [[этнас|этнічнай]], [[раса]]вай і [[рэлігія|рэлігійнай]] прыналежнасці. Урад таксама выдаў законы, якія забараняюць рабіць акцэнт на нацыянальную ідэнтычнасць (хуту або тутсі) у большасці сфер палітычнай актыўнасці<ref name="Kinzer" />. У сакавіку [[1998]] г. падчас візіту ў Руанду [[Прэзідэнт ЗША]] [[Уільям Джэферсан Клінтан|Біл Клінтан]] звярнуўся да натоўпу ў [[міжнародны аэрапорт Кігалі|аэрапорце Кігалі]]: «''Сёння мы прыбылі сюды, каб згадаць той факт, што мы ў ЗША і сусветная супольнасць не зрабілі столькі, колькі маглі і павінны былі зрабіць, каб паспрабаваць абмежаваць маштабы таго, што адбылося ў Руандзе''»<ref name=sam />. Ён прызнаў свой правал у спробе эфектыўна разабрацца з цяжкай сітуацыяй у 1994 г.<ref name=sam>{{cite journal |last=Power |first=Samantha |year=2001 |author-link=Samantha Power |title=Bystanders to Genocide |url=http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |journal=[[The Atlantic Monthly]] |date=September 2001 }}</ref> Клінтан назваў «''найбольшым жалем''» свайго прэзідэнцтва адсутнасць рашучых дзеянняў па спыненню генацыда ў Руандзе<ref>{{cite news |url=http://www.boston.com/news/nation/articles/2007/12/11/his_big_regret_not_acting_in_rwanda/ |title=His big regret: not acting in Rwanda |work=Boston Globe |date=December 11, 2007 |access-date=May 30, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924152529/http://www.boston.com/news/nation/articles/2007/12/11/his_big_regret_not_acting_in_rwanda/ |archive-date=24 верасня 2015 }}</ref><ref>{{cite news|last=Cooper |first=Helene |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C02E4D81631F93AA25750C0A9679D8B63 |title=Shift by Clinton Helped Persuade President to Take a Harder Line |work=The New York Times |date=March 19, 2011 |access-date=May 30, 2011}}</ref>. Нягледзячы на міжнародную дапамогу і палітычныя рэформы, Руанда працягвае змагацца, каб заахвоціць інвестараў, павялічыць выраб сельскагаспадарчай прадукцыі і паскорыць прымірэнне. У сакавіку 2000 г., пасля таго, як [[Пастэр Бізімунгу]] падаў у адстаўку, [[Поль Кагамэ]] стаў Прэзідэнтам Руанды. 25 жніўня 2003 г. Кагамэ выйграў першыя нацыянальныя выбары пасля захопу ўлады РПФ у 1994 г. Масавыя перамяшчэнні насельніцтва, наяўнасць экстрэмісцкіх арганізацый, удзел у [[Першая Кангалезская вайна|Першай]] і [[Другая Кангалезская вайна|Другой]] Кангалезскіх войнах стварылі Руандзе сур'ёзныя перашкоды. Першая спроба дэмакратызацыі Руанды адбылася за часам панавання Хаб'ярыманы як раз перад тым, як яго самалёт быў збіты і генацыд пачаўся. Дэмакратызацыя ішла пераважна пад французскім уплывам (фактычна ва ўльтыматыўнай форме: грошы вылучаліся міжнароднымі донарамі толькі пры наяўнасці дэмакратычных зрухаў). Паколькі ідэя дэмакратыі пазіцыянавалася як выдумка тутсі і каланістаў, яна і дагэтуль адштурхоўвае большасць, якая складаецца з хуту, што перашкаджае агульнай дэмакратызацыі Руанды<ref>{{cite journal |last=Silva-Leander |first=Sebastian |year=2008 |title=On the Danger and Necessity of Democratisation: trade-offs between short-term stability and long-term peace in post-genocide Rwanda |url=https://archive.org/details/sim_third-world-quarterly_2008_29_8/page/1601 |journal=[[Third World Quarterly]] |volume=29 |number=8 |pages=1601–1620 |doi=10.1080/01436590802528754 }}</ref>. === Эканамічнае і сацыяльнае развіццё === [[File:Rwanda-demography.png|thumb|Дэмаграфічная крывая Руанды за перыяд з [[1961]] г. па [[2003]] г.]] Найбольшымі праблемамі, з якімі сутыкнуўся ўрад, з'яўляліся: рэпатрыяцыя і рэінтэграцыя ў грамадства больш чым 2 млн уцекачоў; спыненне канфліктаў паміж былымі салдатамі арміі Хаб'ярыманы і байцамі міліцыі — з аднаго боку — і РПФ — з іншага (адбываліся яны пераважна на поўначы і паўднёвым захадзе краіны); пераход ад крызіснай эканамічнай мадэлі да сярэдне- і доўгатэрміновага планавання. Перапоўненыя турмы таксама былі сур'ёзнай праблемай, паколькі каля 100 000 чалавек былі арыштаваны ў першыя 3 гады пасля вайны<ref>{{cite web |url=http://rwanda.usembassy.gov/criminal_justice_in_rwanda.html |title=Criminal Justice in Rwanda |publisher=US embassy in Rwanda |access-date=January 3, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906152112/http://rwanda.usembassy.gov/criminal_justice_in_rwanda.html |archive-date=6 верасня 2015 |url-status=dead }}</ref>. Утрыманне такой вялікай колькасці падазраваных у генацыдзе нанесла вялікую шкоду руандыйскай эканоміцы. Доўгатэрміновы эфект ад ваенных згвалтаванняў выявіўся ў сацыяльнай ізаляцыі ахвяр (сацыяльная стыгма, звязаная са згвалтаваннямі, прымусіла некаторых мужоў пакінуць сваіх жонак; многія з гэтых жанчын, якія не знаходзіліся ў стане шлюбу, назаўжды страцілі магчымасць пабрацца ім), непажаданых цяжарнасцях і дзецях (некаторыя жанчыны сталі ахвярамі самаробных абортаў), росце колькасці [[венерычныя захворванні|венерычных захворванняў]], уключаючы [[сіфіліс]], [[Ганарэя|ганарэю]] і [[СНІД|ВІЧ/СНІД]]{{sfn|Brouwer|2005|с=14}}. Спецыяльны Дакладчык па Руандзе сцвярджае, што ад 2000 да 5000 цяжарнасцей сталі вынікам ваенных згвалтаванняў (ад 250 000 да 500 000 руандыйскіх жанчын і дзяўчын былі згвалтаваны){{sfn|Brouwer|2005|с=11}}. Руанда з'яўляецца традыцыйна патрыярхальнай дзяржавай і дзеці звычайна пераймаюць этнічную прыналежнасць бацькі; такім чынам маці-адзіночкі (тутсі па нацыянальнасці), якія жывуць з дзецьмі-хуту, не могуць схаваць факт таго, што былі ахвярамі згвалтаванняў{{sfn|Brouwer|2005|с=14}}. У руандыйскім грамадстве актуальнай з'яўляецца праблема прымірэння: пасля генацыду тутсі цяжка давяраць хуту — нават тым, якія не прымалі ўдзелу ў генацыдзе. === Сістэма правасуддзя пасля генацыду === Адначасова з вяртаннем уцекачоў урад распачаў доўгачасовыя судовыя працэсы, якія пачаліся прыкладна ў канцы [[1996]] г. — пачатку [[1997]] г. [[30 жніўня]] [[1996]] г. быў прыняты, гэтак званы, Асноўны Закон № 08/96, які фактычна даў магчымасць прыцягваць вінаватых да адказнасці за злачынствы супраць чалавецтва і генацыд ужо з кастрычніка таго жа года<ref name="Summary">"Summary of the Report Presented at the Closing of Gacaca Courts Activities." Republic of Rwanda: National Service of Gacaca Courts. Kigali, 2012</ref>. Зрэшты, падчас самога генацыду сістэма юстыцыі ў Руандзе сістэматычна знішчалася, што стварыла перашкоды ў даследаванні масавых забойстваў: інстытуты ўрада, уключаючы суды, былі знішчаны і многія суддзі, пракуроры і адвакаты былі забіты. З 750 суддзяў 506 зніклі пасля генацыду: яны або былі забіты, або пакінулі Руанду. К [[1997]] г. Руанда мела толькі 50 адвакатаў у сваёй сістэме юстыцыі<ref name="Alana">{{cite journal |last=Tiemessen |first=Alana Erin |year=2004 |title=After Arusha: Gacaca Justice in Post-Genocide Rwanda |url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf <!-- alt. urls in case the above ever dead-links: http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.htm http://circle.ubc.ca/bitstream/handle/2429/14413/ubc_2003-0368.pdf --> |journal=[[African Studies Quarterly]] |volume=8 |number=1 |pages=57–76 |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |archive-date=16 снежня 2012 |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |archive-date=16 снежня 2012 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |archive-date=16 снежня 2012 |url-status=dead }}</ref>. Гэтыя перашкоды прывялі да таго, што судовыя працэсы цягнуліся вельмі марудна: 130 000 падазроных знаходзіліся ў турмах Руанды пасля генацыду<ref name="Alana" />, але толькі 3343 выпадкі былі разабраны ў перыяд паміж [[1996]] г. і канцом [[2000]] г.<ref name="Sarkin">{{cite journal |last=Sarkin |first=Jeremy |year=2001 |title=The Tension between Justice and Reconciliation in Rwanda: Politics, Human Rights, Due Process, and the Role of the Gacaca Courts in Dealing with the Genocide |journal=[[Journal of African Law]] |volume=45 |number=2 |pages=143–172 |jstor=3558953 |doi=10.1017/s0221855301001675}}</ref> Сярод абвінавачваных 20 % былі пакараны смерцю, 32 % былі прысуджаны да пажыццёвага зняволення ў турме, 12 % былі апраўданы<ref name="Sarkin" />. Было падлічана, што, каб завершыць працэсы па ўсіх падазроных, спатрэбіцца больш за 200 гадоў — і гэта пры ўмове адсутнасці далейшых арыштаў па справах, звязаных з генацыдам<ref name="Powers">{{cite journal |last=Powers |first=Shannon E. |year=2011 |title=Rwanda's Gacaca Courts: Implications for International Criminal Law and Transitional Justice |url=http://www.asil.org/pdfs/insights/insight110623.pdf <!-- alt url in case pdf ever vanishes http://www.asil.org/insights110623.cfm --> |journal=[[American Society of International Law|Insights]] |volume=15 |number=17 |pages=1–6 |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120123000937/http://www.asil.org/insights110623.cfm |archive-date=23 студзеня 2012 |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.asil.org/insights110623.cfm |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120123000937/http://www.asil.org/insights110623.cfm |archive-date=23 студзеня 2012 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.asil.org/insights110623.cfm |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120123000937/http://www.asil.org/insights110623.cfm |archive-date=23 студзеня 2012 }}</ref>. Каб справіцца з гэтай сітуацыяй, урад Руанды выдаў Асноўны Закон № 40/2000 у [[2001]] г.<ref name="Tully">{{cite journal |last=Tully |first=L. Danielle |year=2003 |title=Human Rights Compliance and the Gacaca Jurisdictions in Rwanda |url=http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10 |journal=[[Boston College International and Comparative Law Review]] |volume=26 |number=2 |pages=385–411 }}</ref>, які даў пачатак стварэнню, так званых, судоў Гакака (што ў вольным перакладзе з мовы руанда значыць: «''справядлівасць (правасуддзе) у траве''») на ўсіх адміністрацыйных узроўнях Руанды (і асобна ў Кігалі)<ref name="Summary" />. Яны былі створаны пераважна для таго, каб разгрузіць звычайныя суды і паскорыць разборы спраў тых, хто знаходзіўся ў турме<ref name="Sarkin" />: найменш сур'ёзныя справы (пры поўным выкананні ўмоў Асноўнага Закона № 08/96) разбіраліся ў судах Гакака<ref name="Summary" />. Такім чынам у Руандзе пачала дзейнічаць партыкулярная прававая сістэма<ref>{{Cite web | last = Walker | first = Robert | date = 30 March 2004 | title = Rwanda still searching for justice | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/3557753.stm | website = BBC News | access-date = 1 June 2015 }}</ref>. Мэтамі судоў Гакака былі: * Высвятленне праўды наконт таго, што адбывалася падчас генацыду; * Паскарэнне судовых працэсаў па генацыдзе; * Змаганне супраць культуры беспакаранасці; * Спрыянне нацыянальнаму адзінству і працэсам грамадскага прымірэння; * Дэманстрацыя магчымасці народа Руанды самастойна вырашаць уласныя праблемы<ref name="Summary" />. З цягам часу сістэма судоў Гакака прайшла праз шэраг мадыфікацый. Паводле ацэнак, судовая сістэма Гакака была ўключана больш чым у мільён спраў<ref name="Powers" />. Тым часам ААН распачала працу [[Міжнародны Крымінальны Трыбунал па Руандзе|Міжнароднага Крымінальнага Трыбунала па Руандзе]] (базіруецца ў [[Аруша|Арушы]], што ў [[Танзанія|Танзаніі]]). Пад юрысдыкцыю Трыбунала ААН трапляюць найвышэйшыя члены ўрада і ўзброеных сіл, калі руандыйскія суды займаюцца пакараннем лідараў ніжэйшых узроўняў і звычайнага насельніцтва{{sfn|Des Forges|1999|loc=[http://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno15-8-05.htm#P1081_336018 "Justice and Responsibility » The International Criminal Tribunal for Rwanda"]}}. === Закрыццё судоў Гакака === {{Main|Суд Гакака}} [[18 чэрвеня]] [[2012]] г. судовая сістэма Гакака была афіцыйна закрыта пасля шматлікай і інтэнсіўнай крытыкі<ref>{{Cite web | title = Rwanda 'gacaca' genocide courts finish work | url = http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18490348 | website = BBC News | date = 18 June 2012 | access-date = 1 June 2015 }}</ref>. Суды Гакака сустрэлі мноства цяжкасцей і блага ўспрымаліся грамадствам: іх вінавацілі ў тым, што яны з'яўляюцца марыянеткамі ўрада РПФ, а не незалежнымі ўстановамі<ref name="Max">{{cite journal |last=Rettig |first=Max |year=2008 |title=Gacaca: Truth, Justice, and Reconciliation in Post-conflict in Rwanda? |url=https://archive.org/details/sim_african-studies-review_2008-12_51_3/page/25 |journal=[[African Studies Review]] |volume=51 |number=3 |pages=25–50 |jstor=27667378 |doi=10.1353/arw.0.0091}}</ref>. Суддзі (вядомыя пад назвай «''Іньянгамугаё»'', што перакладецца з мовы руанда: «''тыя, хто ненавідзяць несумленнасць''»), якія разглядалі справы генацыду, выбіраліся народам з народа<ref name="Max" />. Пасля выбараў суддзі праходзілі падрыхтоўку, але, на жаль, яна была недастатковай для таго, каб разбірацца ў складаных прававых пытаннях і судовых працэсах<ref name="Max" />. Акрамя таго, многія суддзі падалі ў адстаўку пасля таго, як ім самім прад'явілі абвінавачванні ва ўдзеле ў генацыдзе, а былі абвінавачваны 27,1 % народных суддзяў<ref name="Summary" />. Таксама падсудным асобам бракавала юрыдычнай дапамогі і адвакатаў, пры гэтым ім адмаўлялі ў праве разгяду іх спраў у звычайных судах<ref name="Max" />. Нягледзячы на тое, што большасць працэсаў праводзілася адкрыта для публікі, узнікалі пытанні наконт пагроз сведкам<ref name="Max" />. Варта адзначыць, што суды Гакака не разглядалі справы наконт масавых забойстваў хуту байцамі РПФ, што ўскосна даказвала падпарадкаванасць судовай сістэмы Гакака Руандыйскаму Патрыятычнаму Фронту<ref name="Max" />. === Закрыццё Міжнароднага Крымінальнага Трыбунала па Руандзе === {{Main|Міжнародны Крымінальны Трыбунал па Руандзе}} Міжнародны Крымінальны Трыбунал па Руандзе (МКТпР) мусіць быць закрыты да канца [[2015]] г.<ref name="Akhavan">{{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |author-link=Payam Akhavan |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_1996-07_90_3/page/501 |journal=[[American Journal of International Law]] |volume=90 |number=3 |pages=501–510 |jstor=2204076}}</ref><ref>{{Cite web | title = UN genocide tribunal in Rwanda swears-in judges selected to finish its work | url = http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=41938 | website = UN News Centre | date = 7 May 2012 | access-date = 1 June 2015 }}</ref> Зрэшты, Савет Бяспекі ААН заснаваў у [[1994]] г.<ref name="Aptel">{{cite journal |last=Aptel |first=Cicile |year=2008 |title=Closing the U.N. International Criminal Tribunal for Rwanda: Completion Strategy and Residual Issues |journal=New England Journal of International and Comparative Law |volume=14 |number=2 |pages=169–188 |url=http://www.nesl.edu/userfiles/file/nejicl/vol14/Aptel-2.pdf |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-date=19 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819063243/https://www.nesl.edu/userfiles/file/nejicl/vol14/Aptel-2.pdf |url-status=dead }}</ref> МКТпР з арыгінальным мандатам на 4 гады, але праз пэўны час стала зразумелым тое, што яго праца расцягнецца на тэрмін, які значна будзе перавышаць вызначаны ў мандаце. Нягледзячы на закрыццё МКТпР, застаюцца адкрытымі пытанні наконт таго, ці былі справядліва і дастаткова пакараны ўсе злачынцы<ref name="Aptel" />. == Генацыд у Руандзе ў папулярнай культуры == {{See also|Спіс фільмаў пра генацыд у Руандзе|Бібліяграфія генацыду ў Руандзе}} [[Канада|Канадскі]] [[генерал-лейтэнант]] [[Рамэа Далер]] стаў найбольш вядомым сведкам [[генацыд]]у пасля таго, як стаў сааўтарам кнігі «''[[Поціск рукі з Д'яблам: Правал чалавецтва ў Руандзе]]''» (выйшла ў [[2003]] г.), якая, акрамя самога генацыду, апісвала [[Дэпрэсія|дэпрэсію]] і [[посттраўматычны стрэсавы разлад]] генерала<ref>[http://www.cmaj.ca/cgi/content/full/168/9/1164 "Camouflage and exposure"], ''[[Canadian Medical Association Journal]]'', April 29, 2003; 168 (9)</ref>. Сярод іншых твораў людзей, якія бачылі руандыйскі генацыд на ўласныя вочы, варта вылучыць кнігу доктара [[Джэймс Арбінскі|Джэймса Арбінскага]] з назвай «''[[Недасканалая прапанова: Гуманітарная дзейнасць у дваццаць першым стагоддзі]]''». [[Імакулэ Ілібаджыза]] была адной з тых тутсі, якія выжылі, і запісала сваю гісторыю ў кнізе «''[[Пакінута, каб расказаць: Адкрываючы Бога сярод руандыйскага халакосту]]''», дзе падрабязна апісана тое, як яна і яшчэ 7 жанчын выжывалі на працягу 91 дня ў сырым і маленькім ванным пакоі (плошчай прыкладна 91 см на 120 см). [[Франкаканадцы|Франкаканадскі]] пісьменнік [[Жыл Куртэманш]] напісаў кнігу «''[[Нядзеля ля басейна ў Кігалі]]''», якая факусіруецца на падзеях у [[Кігалі|сталіцы Руанды]] падчас генацыду. [[File:Deborah Scranton Paul Kagame Shankbone.jpg|thumb|Фотаздымак з прэм'еры фільма «''[[Зямля са шкла]]''». Трэці справа — прэзідэнт Руанды [[Поль Кагамэ]].]] Фільм «[[Гатэль «Руанда»|''Гатэль „Руанда“'']]» (намініраваўся на «''[[Оскар]]''») заснаваны на досведзе Поля Русесабаджыны — менеджара «''[[Гатэль тысячы ўзгоркаў|Гатэля тысячы ўзгоркаў]]''» у [[Кігалі]], які ўратаваў больш за тысячу чалавек падчас генацыду<ref>[http://www.unitedartists.com/hotelrwanda/main.html 'Hotel Rwanda' Official movie site] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081219024752/http://www.unitedartists.com/hotelrwanda/main.html |date=19 снежня 2008 }}</ref>. [[Амерыканскі інстытут кінамастацтва]] ўключыў гэты фільм у спіс 100 найбольш натхняльных фільмаў усіх часоў. У [[2006]] г. выйшла аўтабіяграфія Русесабаджыны пад назвай «''Звычайны чалавек''». Кніга Далера была экранізавана ў [[Поціск рукі з Д'яблам, фільм|аднайменным фільме]] ў [[2007]] г. У тым жа годзе адбылася экранізацыя кнігі Куртэманша пад назвай «''[[Нядзеля ў Кігалі]]''». Дакументальны незалежны фільм «''[[Зямля са шкла]]''» факусіруецца на асобах і палітыках падчас генацыду: галоўнымі героямі з'яўляюцца [[Поль Кагамэ]] і Жан-П'ер Сагахуту (чалавек, які выжыў падчас генацыду). Прэм'ера фільма адбылася ў [[2010]] г. на кінафестывалі «''[[Трайбека]]''»<ref>[http://www.tribecafilm.com/filmguide/earth_made_of_glass-film26314.html Earth Made of Glass] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100903110056/http://www.tribecafilm.com/filmguide/earth_made_of_glass-film26314.html |date=3 верасня 2010 }} Tribeca Film Festival guide. Retrieved November 30, 2010.</ref>. У [[2005]] г. [[Элісан Дэс Форджэс]] напісаў, што праз 11 гадоў пасля генацыду вялікае адлюстраванне яго ў папулярным мастацтве дапамагло людзям «''лепей адчуць той жах, які забраў жыццё ў больш чым паўмільёна тутсі''»<ref name="idrc.ca">{{cite web |url=http://www.idrc.ca/rwandagenocide/ev-108178-201-1-DO_TOPIC.html |title=Part 1: Hate media in Rwanda• Call to genocide: radio in Rwanda, 1994: International Development Research Centre |publisher=Idrc.ca |access-date=August 30, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100210180655/http://www.idrc.ca/rwandagenocide/ev-108178-201-1-DO_TOPIC.html |archive-date=10 лютага 2010 |url-status=dead }}</ref>. У [[2007]] г. Чарлі Бекет, дырэктар дэпартамента палітычных і міжнародных навук [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскага ўніверсітэта]], прамовіў: «''Колькі людзей глядзелі фільм „[[Гатэль «Руанда»|Гатэль „Руанда“]]“? Іронія лёсу ў тым, што цяпер большасці людзей ёсць справа да Руанды, але ўжо позна''»<ref>{{cite web|url=http://www.polismedia.org/rwandatranscript.aspx |title=The Media and the Rwanda Genocide |publisher=POLISMedia |access-date=August 30, 2010}}</ref>. [[Каліфорнія|Каліфарнійскі]] ска-[[панк]] гурт «''[[Rancid]]''» мае ў альбоме «''[[Rancid, альбом|Rancid]]''» песню «''Rwanda''» пра генацыд у Руандзе. «''[[Rx Bandits]]''» (таксама каліфарнійскі ска-панк гурт) мае ў альбоме «''[[Progress, альбом|Progress]]''» песню «''In All Rwanda's Glory»'', якая, па словах прадстаўнікоў гурта, «''мае цалкам палітызаваны тэкст''». Новазеландская спявачка [[Брук Фрэйзер]] запісала песню «''[[Albertine, песня|Albertine]]''» у [[Albertine, альбом|аднайменным альбоме]] пра сірату з такім імем, якога пазбавіў бацькоў генацыд і якога Фрэйзер сустрэла ў [[2005]] г. у Руандзе. == Гістарычны рэвізіянізм == Генацыд [[1994]] г. у Руандзе дагэтуль з'яўляецца тэмай шматлікіх гістарычных дэбатаў<ref>Letter by Gasana Ndoba (President de La Commission Nationale des Droits de L'Homme du Rwanda). Conference Mondiale sur Le Racisme, La Discrimation Raciale, La Xenophobie et L'Intolerance qui y est associée. Durban, South Africa, August 31 – September 7, 2001. [http://www.un.org/WCAR/statements/rwanda_hrF.htm Online posting.]</ref>. Часта сустракаюцца выпадкі [[гістарычны рэвізіянізм|гістарычнага рэвізіянізму]]<ref>N° 300 ASSEMBLÉE NATIONALE: CONSTITUTION DU 4 OCTOBRE 1958: DOUZIÈME LÉGISLATURE: Enregistré à la Présidence de l'Assemblée nationale le 15 octobre 2002. Online posting. National Assembly of France. [http://www.assemblee-nationale.fr/12/propositions/pion0300.asp Proposition 300]</ref>. Тэорыя «''двайнога генацыду''», якая сцвярджае, што тутсі распачалі «''контргенацыд''» супраць хуту<ref>Jean-Paul Gouteux. "Mémoire et révisionnisme du génocide rwandais en France: Racines politiques, impact médiatique." Online posting. [http://www.amnistia.net/news/articles/negrwand/negrwand.htm Amnistia.net] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060211164612/http://www.amnistia.net/news/articles/negrwand/negrwand.htm |date=11 лютага 2006 }} February 12, 2004.</ref>, агучваецца ў кнізе «''Чорныя фурыі, белыя хлусы''» ([[2005]] г.) [[францыя|французскага]] журналіста [[П'ер Пэан|П'ера Пэана]]. Зрэшты, даследаванне, якое завершылася ў [[2009]] г. і праводзілася ў Цэнтральнай і Паўднёвай Руандзе і грунтавалася на 8 месяцах даследчай працы на працягу 2 гадоў, прыйшло да высновы, што забойствы хуту рукамі тутсі мелі месца ў згаданых рэгіёнах, але ўсё жа былі забіты ў 2 разы больш тутсі, чым хуту; пры гэтым даследчыкі адзначалі, што спосабы забойстваў кожнай з груп значна адрозніваліся<ref name="Verwimp 2009">{{Cite journal |last= Verwimp |first= Philip |year= 2009 |title= Testing the Double-Genocide Thesis for Central and Southern Rwanda |journal= [[The Journal of Conflict Resolution]] |volume= 47 |number= 4 |pages= 423–442 |jstor= 3176203 }}</ref>. Жан-П'ер Крэцьен — французскі гісторык, якога Пэан адкрыта называе членам «''лобі інтарэсаў тутсі''» — абвінаваціў Пэана ў «''дзіўным рэвізіянісцкім запале''»<ref>"Point de Vue: Un pamphlet teinté d'africanisme colonial." ''[http://www.lemonde.fr/cgi-bin/ACHATS/acheter.cgi?offre=ARCHIVES&type_item=ART_ARCH_30J&objet_id=926101 Le Monde] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071117174623/http://www.lemonde.fr/cgi-bin/ACHATS/acheter.cgi?offre=ARCHIVES&type_item=ART_ARCH_30J&objet_id=926101 |date=17 лістапада 2007 }}'' December 9, 2005. Qtd. by Thierry Perret in "Les dossiers de presse : Afrique-France: Rwanda/« l'affaire » Péan." Online posting. [http://www.rfi.fr/fichiers/MFI/PolitiqueDiplomatie/1639.asp RFI Service Pro] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060619031627/http://www.rfi.fr/fichiers/MFI/PolitiqueDiplomatie/1639.asp |date=19 чэрвеня 2006 }} December 22, 2005. Chrétien's "Point de Vue" posted online in [http://www.obsac.com/OBSV8-0512Peanrevisionist.html ''Observatoire de l'Afrique centrale'' 8 (December 2005)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060619031627/http://www.obsac.com/OBSV8-0512Peanrevisionist.html |date=19 чэрвеня 2006 }}.</ref>. Яшчэ адным вядомым рэвізіяністам з'яўляецца [[канада|канадскі]] журналіст [[Робін Філпот]], пра якога акадэмік [[Джэральд Кэплэн]] ў сваім артыкуле ў [[2007]] г. пісаў: «''ён мяркуе, што ў 1994 г. многія людзі былі забіты з абодвух бакоў, што робіць і хуту, і тутсі аднолькава маральна адказнымі за генацыд''». Акадэмік Кэплэн таксама сцвярджае: «''Філпот упэўнены, што не было змовы ўзброеных сіл урада хуту і міліцыі супраць мільёнаў безабаронных тутсі''»<ref>{{Cite news | last = Caplan | first = Gerald | date = 13 March 2007 | title = Rwanda's Genocide: First the Deed, Then the Denial | url = http://www.genocidewatch.org/images/Rwanda-13-Mar-07-First_the_Deed,_Then_the_Denial.pdf | newspaper = The Globe & Mail | access-date = 1 June 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180125000454/http://www.genocidewatch.org/images/Rwanda-13-Mar-07-First_the_Deed,_Then_the_Denial.pdf | archive-date = 25 студзеня 2018 | url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.genocidewatch.org/images/Rwanda-13-Mar-07-First_the_Deed,_Then_the_Denial.pdf |access-date=10 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125000454/http://www.genocidewatch.org/images/Rwanda-13-Mar-07-First_the_Deed,_Then_the_Denial.pdf |archive-date=25 студзеня 2018 |url-status=dead}}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.genocidewatch.org/images/Rwanda-13-Mar-07-First_the_Deed,_Then_the_Denial.pdf |access-date=10 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125000454/http://www.genocidewatch.org/images/Rwanda-13-Mar-07-First_the_Deed,_Then_the_Denial.pdf |archive-date=25 студзеня 2018 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.hlrecord.org/opinion/release-of-rwanda-s-mastermind-of-death-promotes-genocide-denial-1.951557 Release of Rwanda's mastermind of death promotes genocide denial] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100206044153/http://www.hlrecord.org/opinion/release-of-rwanda-s-mastermind-of-death-promotes-genocide-denial-1.951557|date=6 лютага 2010}}, ''[[Harvard Law Record]]'', December 4, 2009</ref>. {{Quote box |quote= Вялікія намаганні былі прыкладзены, каб заўжды ў фокусе былі франкамоўныя ахвяры-тутсі і іх каты-хуту. Але сярод прыкладна 1 млн забітых ад 300 000 да 500 000 былі тутсі (гэта па самых вялікіх ацэнках). А што жа наконт яшчэ ад 500 000 да 700 000 чалавек? Хто адказны за іх смерці?<ref>{{cite web|author=David Peterson|date=17 June 2011|title=Rwanda's 1991 Census|url=http://www.zcommunications.org/rwandas-1991-census-by-david-peterson|publisher=[[ZSpace]]|access-date=9 August 2013}}</ref><ref>{{Cite web | last = Fallon | first = Joan | date = 24 March 2009 | title = Research sheds new light on Rwanda killings | url = http://news.nd.edu/news/11353-research-sheds-new-light-on-rwanda-killings/ | website = [[University of Notre Dame|news.nd.edu]] | access-date = 19 December 2014 }}</ref> |source= — Крысціян Дэвенпорт<br /><small>Прафесар міравых навук [[Мічыганскі ўніверсітэт|Мічыганскага ўніверсітэта]]</small> |qalign= left |salign= right |bgcolor= AliceBlue |width= 35%}} У [[2009]] г. Крысціян Дэвенпорт ([[Мічыганскі ўніверсітэт]]) і Алан Стэм ([[Дартмутскі каледж]]) паставілі пытанне: «''Што насамрэч адбылося ў Руандзе?''» Пара не ставіла пад пытанне праўдзівасць генацыду супраць тутсі, але даследаванне прывяло іх да высновы, што «інфармацыя, якая маецца, праўдзівая толькі часткова». Яны абверглі тое, што генацыд складаўся толькі з масавых забойстваў вясны і лета 1994 г. і заявілі, што РПФ «''цалкам адказны''» за наступныя масавыя забойствы, што ахвяры «''амаль раўнамерна размеркаваліся паміж тутсі і хуту''», але, улічваючы дзеянні РПФ, большасць памерлых была не тутсі, а хуту, бо «''сярод іншых рэчаў, атрымоўваецца, што тутсі банальна не хапала ў Руандзе, каб меркаваць, што ўсе забітыя належалі да гэтай этнічнай групы''». Даследчыкі заявілі, што на абвяшчэнне ўсёй праўды ўрад [[Поль Кагамэ|Поля Кагамэ]], які фактычна складаецца з былых членаў РПФ, не пойдзе, але зрабіць гэта ён абавязаны. Дэвенпорт і Стэм застрашваліся членамі ўрада Руанды і асобнымі людзьмі з усяго свету і, нягледзячы на тое, што вучоныя неаднаразова пацвярджалі генацыд тутсі, многія абвясцілі іх «''адмаўляльнікамі генацыду''»<ref>{{cite web|author=Christian Davenport; Allan C. Stam|date=6 October 2009|title=What Really Happened in Rwanda?|url=http://www.psmag.com/politics/what-really-happened-in-rwanda-3432|publisher=[[Miller-McCune|psmag.com]]|access-date=10 August 2013}}</ref>. У кастрычніку [[2014]] г. выйшаў дакументальны фільм [[BBC]] «''Руанда: Нерасказаная гісторыя''», які змяшчаў інтэрв'ю з Дэвенпортам і Стэмам, дзе яны сцвярджалі, што самалёт [[Жувеналь Хаб'ярымана|Хаб'ярыманы]] быў збіты пры непасрэдным удзеле РПФ. Гэта выклікала значныя спрэчкі ў сусветным грамадстве<ref>For criticism of the documentary, see: :{{Cite web | last = Wallis | first = Andrew | date = 6 October 2014 | title = 'Rwanda: The Untold Story': questions for the BBC | url = https://www.opendemocracy.net/andrew-wallis/rwanda-untold-story-questions-for-bbc | website = [[openDemocracy]] | access-date = 26 November 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141129141607/https://www.opendemocracy.net/andrew-wallis/rwanda-untold-story-questions-for-bbc | archive-date = 29 лістапада 2014 | url-status=dead }} :{{Cite web | last = Musoni | first = Edwin | date = 26 November 2014 | title = BBC had an agenda to twist Rwanda history – UK expert | url = http://www.newtimes.co.rw/section/article/2014-11-26/183439/ | website = [[The New Times (Rwanda)|newtimes.co.rw]] | access-date = 27 November 2014 }} :{{Cite web | last = Johnson | first = Richard | date = 14 December 2014 | title = The BBC and the West need to clean up their act on Rwanda | url = http://www.csmonitor.com/World/Africa/Africa-Monitor/2014/1214/The-BBC-and-the-West-need-to-clean-up-their-act-on-Rwanda | website = csmonitor.com | access-date = 19 December 2014 }}</ref>, а таксама гнеў урада Руанды, які забараніў трансляцыю BBC на мове руанда ў краіне на 3 тыдні (да завяршэння даследавання)<ref name = "Graun BBC ban">{{Cite web | last = Baird | first = Dugald | date = 24 October 2014 | title = Rwanda bans BBC broadcasts over genocide documentary | url = http://www.theguardian.com/media/2014/oct/24/rwanda-bans-bbc-broadcasts-genocide-documentary | website = theguardian.com | access-date = 26 November 2014 }}</ref><ref>{{Cite web | last = Musoni | first = Edwin | date = 18 November 2014 | title = BBC probe team begins work tomorrow | url = http://www.newtimes.co.rw/section/article/2014-11-18/183170/ | website = newtimes.co.rw | access-date = 27 November 2014 }}</ref>. У лістападзе [[2014]] г. Эмануэль Мугхіса (вядомы таксама як Эміль Гафарыта) — былы руандыйскі салдат, які сцвярджаў, што быў сведкам таго, як Кагамэ загадаў збіць самалёт Хаб'ярыманы — быў выкрадзены ў [[Найробі]] праз некалькі гадзін пасля таго, як згадзіўся даць паказанні ў [[Міжнародны Крымінальны Трыбунал па Руандзе|Міжнародным Крымінальным Трыбунале па Руандзе]], далучыўшыся да апанентаў Кагамэ, якія знікалі або паміралі пры дзіўных абставінах<ref name = "Times abduction">{{Cite web | last = Starkey | first = Jerome |date = 25 November 2014 | title = Soldier who accused Kagame of triggering genocide is abducted | url = http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/africa/article4277015.ece | website = thetimes.co.uk | access-date = 26 November 2014 }}</ref>. === Рэвізіянізм і заканадаўства Руанды === Паводле Канстытуцыі Руанды, «''рэвізіянізм, адмаўленне і апашленне генацыду''» з'яўляюцца крымінальнымі злачынствамі<ref>{{cite news|author=Aprille Muscara|date=31 August 2010|title=RWANDA: Genocide Ideology and Sectarianism Laws Silencing Critics?|url=http://www.ipsnews.net/2010/08/rwanda-genocide-ideology-and-sectarianism-laws-silencing-critics/|agency=[[Inter Press Service]]|access-date=9 August 2013}}</ref>. Сотні людзей былі абвінавачаны ў «''генацыдным мысленні»'', «''рэвізіянізме»'' і іншых злачынствах падобнага кшталту. З 489 чалавек, абвінавачаных у «''рэвізіянізме генацыду і іншых роднасных злачынствах»'' у [[2009]] г. 5 былі прысуджаны да пажыццёвага зняволення, 5 — да тэрміну ў больш за 20 гадоў турмы, 99 атрымалі ад 10 да 20 гадоў турмы, 211 — тэрміны ад 5 да 10 гадоў, а астатнія 169 былі прысуджаны да турэмнага зняволення на тэрмін меней за 5 гадоў<ref>{{cite web|author=[[Amnesty International]]|year=2010|title=Safer to Stay Silent: The chilling effect of Rwanda's laws on 'genocide ideology' and 'sectarianism' |url=http://www.amnesty.org/en/library/asset/AFR47/005/2010/en/ea05dff5-40ea-4ed5-8e55-9f8463878c5c/afr470052010en.pdf|page=19|access-date=18 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130810193516/http://www.amnesty.org/en/library/asset/AFR47/005/2010/en/ea05dff5-40ea-4ed5-8e55-9f8463878c5c/afr470052010en.pdf|archive-date=10 жніўня 2013|url-status=dead}}</ref>. «''[[Amnesty International]]»'' крытыкавала ўрад Руанды за выкарыстанне законаў, звязаных з генацыдам, «''для пакарання апазіцыі і тых, хто крытыкуе ўрад''»<ref>{{cite web|author=[[Amnesty International]]|year=2013|title=Annual Report 2013: Rwanda|url=http://www.amnesty.org/en/region/rwanda/report-2013|access-date=14 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230120943/http://www.amnesty.org/en/region/rwanda/report-2013|archive-date=30 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. У [[2010]] г. [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] прафесар права і адвакат [[Пітэр Эрліндэр]] быў арыштаваны ў [[Кігалі]] і абвінавачваны ў адмаўленні генацыду, бо абараняў у судзе апазіцыйнага кандыдата на пасаду Прэзідэнта [[Вікторыя Інгабірэ|Вікторыю Інгабірэ]] ад абвінавачванняў ва ўдзеле ў генацыдзе<ref>[http://www.asil.org/insights/volume/14/issue/26/arrest-ictr-defense-counsel-peter-erlinder-rwanda Peter Erlinder's arrest in Rwanda]</ref>. == Гл. таксама == * [[Лінія Магадыша]] * [[Маці Божая Кібехская]] * [[Жаклін Мурэкатэтэ]] == Зноскі == {{Reflist|colwidth=30em}} == Літаратура == {{refbegin|30em}} * {{h|Des Forges|1999|3=''Des Forges, A.'' [http://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda] / Alison Des Forges. — New York : Human Rights Watch, 1999. — 595 p. ISBN 1-56432-171-1}} * {{h|Chrétien|2003|3=''Chrétien, J.-P.'' [https://books.google.by/books?id=Ezo5PQAACAAJ&redir_esc=y The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History] / Jean-Pierre Chrétien, Scott Straus. — Cambridge, Mass. : MIT Press, 2003. — 503 p. ISBN 978-1-890951-34-4}} * {{h|Dallaire|2005|3=''Dallaire, R.'' [http://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ Shake Hands with the Devil: The Failure of Humanity in Rwanda] / Roméo Dallaire, Brent Beardsley. — London : Arrow Books, 2005. — 562 p. ISBN 978-0-09-947893-5}} * ''Moghalu, K.'' Rwanda's Genocide. The Politics of Global Justice / Kingsley Chiedu Moghalu. — New York : Palgrave Macmillan, 2005. — 252 p. * ''Schabas, W.A.'' The UN International Criminal Tribunals: The Former Yugoslavia, Rwanda and Sierra Leone / William A. Schabas. — Cambridge : Cambridge University Press, 2006. — 767 p. * ''Grünfeld, F.'' The failure to prevent genocide in Rwanda : the role of bystanders / Fred Grünfeld, Anke Huijboom. — Leiden - Boston : Martinus Nijhoff Publishers, 2007. — 330 p. * ''Eltringham, N.'' Accounting For Horror. Post-Genocide Debates in Rwanda / Nigel Eltringham. — London : Pluto Press, 2004. — 247 p. * ''Katongole, E.M.'' Mirror to the Church: Resurrecting Faith after Genocide in Rwanda / Emmanuel M. Katongole, Jonathan Wilson-Hartgrove. — Michigan : Zondervan; Grand Rapids, 2009. — 180 p. * ''Straus, S.'' Remaking Rwanda. State Building and Human Rights after Mass Violence / Scott Straus, Lars Waldorf. — Madison : The University of Wisconsin Press, 2011. — 424 p. * {{кніга |аўтар=Anthony Appiah, Henry Louis Gates |год=2010 |загаловак=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |месца=Oxford |выдавецтва=Oxford University Press |isbn=978-0-19-533770-9 |url=http://books.google.com/?id=A0XNvklcqbwC |ref=AppiahGates}} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |author-link=Payam Akhavan |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_1996-07_90_3/page/501 |journal=[[American Journal of International Law]] |volume=90 |number=3 |pages=501–510 |jstor=2204076 }} * {{cite web |last=Asiimwe |first=Arthur |date=2008-08-05 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |publisher=Reuters |url=http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |access-date=2014-07-13 }} * {{cite news |author=Associated Press |date=2008-08-06 |title=Rwanda: French accused in genocide |url=http://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |newspaper=[[New York Times]] |access-date=2014-07-13 }} * {{cite journal |last=Aptel |first=Cicile |year=2008 |title=Closing the U.N. International Criminal Tribunal for Rwanda: Completion Strategy and Residual Issues |journal=New England Journal of International and Comparative Law |volume=14 |number=2 |pages=169–188 |url=http://www.nesl.edu/userfiles/file/nejicl/vol14/Aptel-2.pdf |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-date=19 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819063243/https://www.nesl.edu/userfiles/file/nejicl/vol14/Aptel-2.pdf |url-status=dead }} * {{кніга |аўтар=Anne-Marie L. M. de Brouwer |год=2005 |загаловак=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence: The ICC and the Practice of the ICTY and the ICTR |месца=Antwerp and Oxford |выдавецтва=Intersentia |isbn=978-90-5095-533-1 |ref=Brouwer}} * {{кніга |аўтар=Learthen Dorsey |год=1994 |загаловак=Historical Dictionary of Rwanda |месца=Metuchen, N.J. |выдавецтва=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-2820-9 |ref=Dorsey}} * {{кніга |аўтар=Jared Diamond |год=2005 |загаловак=[[Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed]] |месца=New York, N.Y. |выдавецтва=[[Viking Press|Viking]] |isbn=978-0-670-03337-9 |ref=Diamond}} *{{cite journal|last=Drumbl|first=Mark A.|title='She makes me ashamed to be a woman': The Genocide Conviction of Pauline Nyiramasuhuko, 2011|journal=Michigan Journal of International Law|year=2012|volume=2013|url=http://ssrn.com/abstract=2155937}} * {{cite journal |last=Elbe |first=Stefan |year=2002 |title=HIV/AIDS and the Changing Landscape of War in Africa |url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |journal=[[International Security]] |volume=27 |number=2 |pages=159–177 |jstor=3092146 |doi=10.1162/016228802760987851 |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |archive-date=19 кастрычніка 2013 |url-status=dead }} * {{кніга |аўтар=Bardo Fassbender |год=2011 |загаловак=Securing Human Rights?: Achievements and Challenges of the UN Security Council |выдавецтва=Oxford University Press |месца=Oxford |isbn=978-0-19-964149-9 |url=http://books.google.co.uk/books?id=N8Tp8dWRtscC |ref=Fassbender}} * {{кніга |аўтар=William Ferroggiaro |год=2001 |загаловак=The US and the Genocide in Rwanda 1994: Evidence of Inaction |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |месца=Washington, DC |выдавецтва=[[National Security Archive]] |ref=Ferroggiaro}} * {{кніга |аўтар=Philip Gourevitch |год=2000 |загаловак=We Wish To Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |месца=London; New York, N.Y. |выдавецтва=Picador |isbn=978-0-330-37120-9 |url=http://books.google.com/?id=8OiMfpTiApQC |ref=Gourevitch}} * {{cite journal |last=Hayden |first=Robert M. |year=2000 |title=Rape and Rape Avoidance in Ethno-National Conflicts: Sexual Violence in Liminalized States |url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_2000-03_102_1/page/27 |journal=[[American Anthropologist]] |volume=102 |number=1 |pages=27–41 |jstor=683536 |doi=10.1525/aa.2000.102.1.27 }} * {{Cite journal | year= 2015 | last1= James | first1= Paul | author-link1= Paul James (academic) | title= Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity | url= http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | journal= Interventions: International Journal of Postcolonial Studies | volume= vol. 17 | issue= 2 | pages= 174–195 }} * {{кніга |аўтар=Adam Jones |загаловак=Gender Matters in Global Politics |год=2010 |выдавецтва=Routledge |isbn=978-0-203-86494-4 |старонкі=127–147 |частка=Genocide and Mass Violence |ref=Jones}} * {{кніга |аўтар=Stephen Kinzer |год=2008 |загаловак=A Thousand Hills: Rwanda's Rebirth and the Man Who Dreamed It |месца=London |выдавецтва=Wiley Books |isbn=978-0-470-12015-6 |ref=Kinzer}} * {{кніга |аўтар=Mahmood Mamdani |год=2002 |загаловак=When Victims Become Killers: Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda |месца=Princeton, N.J. |выдавецтва=Princeton University Press |isbn=978-0-691-10280-1 |url=http://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |ref=Mamdani}} * {{cite news |last=McGreal |first=Chris |date=2007-01-11 |title=France's shame? |work=The Guardian |url=http://www.guardian.co.uk/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |access-date=2013-02-09 |location=London }} * {{кніга |аўтар=Linda Melvern |год=2000 |загаловак=A people betrayed: the role of the West in Rwanda's genocide |выданне=8th edition, illustrated, reprint |месца=London; New York, N.Y. |выдавецтва=Zed Books |isbn=978-1-85649-831-9 |url=http://books.google.com/?id=rhsRrxZtJwMC |ref=Melvern 2000}} * {{кніга |аўтар=Linda Melvern |год=2004 |загаловак=Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide |месца=London and New York, NY |выдавецтва=[[Verso Books|Verso]] |isbn=978-1-85984-588-2 |ref=Melvern 2004}} * {{cite news |last=Melvern |first=Linda |date=2006-11-05 |title=French accused of complicity in genocide that killed a million in Rwanda |url=http://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |work=[[The Independent]] |location=London |access-date=2014-06-13 |archive-date=15 ліпеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715000618/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |url-status=dead }} * {{cite news |last=Melvern |first=Linda |date=2008-08-11 |title=France and genocide: the murky truth |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |work=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]] |location=Kigali |access-date=2014-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 ліпеня 2014 |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 ліпеня 2014 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 ліпеня 2014 |url-status=dead }} * {{кніга |аўтар=Binaifer Nowrojee |год=1996 |загаловак=Shattered Lives: Sexual Violence during the Rwandan Genocide and its After |url=http://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |месца=New York, NY |выдавецтва=[[Human Rights Watch]] |isbn=1-56432-208-4 |ref=Nowrojee}} * {{cite news |author=PBS |title=Interviews – Philip Gourevitch |url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html }} * {{cite journal |last=Power |first=Samantha |year=2001 |author-link=Samantha Power |title=Bystanders to Genocide |url=http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |journal=[[The Atlantic Monthly]] |date=September 2001 }} * {{cite journal |last=Powers |first=Shannon E. |year=2011 |title=Rwanda's Gacaca Courts: Implications for International Criminal Law and Transitional Justice |url=http://www.asil.org/pdfs/insights/insight110623.pdf <!-- alt url in case pdf ever vanishes http://www.asil.org/insights110623.cfm --> |journal=[[American Society of International Law|Insights]] |volume=15 |number=17 |pages=1–6 |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120123000937/http://www.asil.org/insights110623.cfm |archive-date=23 студзеня 2012 |url-status=dead }} * {{кніга |аўтар=Gérard Prunier |год=1998 |загаловак=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide |выданне=2 edition |месца=London |выдавецтва=C. Hurst & Co. Publishers |isbn=978-1-85065-372-1 |ref=Prunier (1)}} * {{кніга |аўтар=Gérard Prunier |год=1999 |загаловак=The Rwanda Crisis: History of a Genocide |выданне=2 eition |месца=Kampala |выдавецтва=Fountain Publishers Limited |url=http://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |isbn=978-9970-02-089-8 |ref=Prunier (2)}} * {{cite news |author=Radio France International (RFI) |date=2014-04-10 |title=Twenty years after genocide France and Rwanda give different versions of history |author-link=Radio France International |url=http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |ref={{sfnref|RFI|2014}} }} * {{cite journal |last=Rettig |first=Max |year=2008 |title=Gacaca: Truth, Justice, and Reconciliation in Post-conflict in Rwanda? |url=https://archive.org/details/sim_african-studies-review_2008-12_51_3/page/25 |journal=[[African Studies Review]] |volume=51 |number=3 |pages=25–50 |jstor=27667378 |doi=10.1353/arw.0.0091 }} * {{cite news |author=Reuters |date=2009-11-29 |title=France and Rwanda agree to restore relations |author-link=Reuters |url=http://www.reuters.com/article/2009/11/29/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |access-date=2013-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320190340/http://www.reuters.com/article/2009/11/29/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |archive-date=20 сакавіка 2014 |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.reuters.com/article/2009/11/29/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320190340/http://www.reuters.com/article/2009/11/29/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |archive-date=20 сакавіка 2014 }} * {{кніга |аўтар=Carol Rittner |год=2009 |частка=Rape, Religion, and Genocide: An Unholy Silence |загаловак=In [[Steven L. Jacobs|Steven Leonard Jacobs]], ed., Confronting Genocide: Judaism, Christianity, Islam (pp.&nbsp;291–305) |месца=Lanham, MD |выдавецтва=[[Lexington Books]] |isbn=978-0-7391-3588-4 |ref=Rittner}} * {{cite journal |last=Sarkin |first=Jeremy |year=2001 |title=The Tension between Justice and Reconciliation in Rwanda: Politics, Human Rights, Due Process, and the Role of the Gacaca Courts in Dealing with the Genocide |journal=[[Journal of African Law]] |volume=45 |number=2 |pages=143–172 |jstor=3558953 |doi=10.1017/s0221855301001675}} * {{cite web |last=Shyaka |first=Anastase |title=The Rwandan Conflict: Origin, Development, Exit Strategies |publisher=National Unity and Reconciliation Commission, Republic of Rwanda |url=http://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |access-date=2012-02-16 |ref=Shyaka }} * {{cite journal |last=Silva-Leander |first=Sebastian |year=2008 |title=On the Danger and Necessity of Democratisation: trade-offs between short-term stability and long-term peace in post-genocide Rwanda |url=https://archive.org/details/sim_third-world-quarterly_2008_29_8/page/1601 |journal=[[Third World Quarterly]] |volume=29 |number=8 |pages=1601–1620 |doi=10.1080/01436590802528754 }} * {{cite journal |last=Tiemessen |first=Alana Erin |year=2004 |title=After Arusha: Gacaca Justice in Post-Genocide Rwanda |url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf <!-- alt. urls in case the above ever dead-links: http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.htm http://circle.ubc.ca/bitstream/handle/2429/14413/ubc_2003-0368.pdf --> |journal=[[African Studies Quarterly]] |volume=8 |number=1 |pages=57–76 |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |archive-date=16 снежня 2012 |url-status=dead }} * {{кніга |аўтар=Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs |год=2008 |загаловак=Dictionary of Genocide, Volume 2: M–Z |месца=Westport, CT |выдавецтва=[[Greenwood Publishing Group]] |isbn=978-0-313-34644-6 |ref=Totten}} * {{cite journal |last=Tully |first=L. Danielle |year=2003 |title=Human Rights Compliance and the Gacaca Jurisdictions in Rwanda |url=http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10 |journal=[[Boston College International and Comparative Law Review]] |volume=26 |number=2 |pages=385–411 }} * {{cite web |author=United Nations (I) |title=Rwanda-UNAMIR Background |url=http://www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/unamirS.htm |access-date=2014-06-07 }} * {{cite web |author=United Nations (II) |title=UNAMIR – Historical Background |url=http://www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/unamirFT.htm |access-date=2014-07-12 }} * {{cite journal |author=United Nations Department of Peacekeeping Operations |author-link=United Nations |year=2008 |title=United Nations Peacekeeping Operations: Principles and Guidelines |url=http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |location=New York, N.Y. |publisher=[[United Nations Secretariat]] |ref={{Harvid|UN|2008}} |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819214105/http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |archive-date=19 жніўня 2008 |url-status=dead }} * {{cite news |last=Whitney |first=Craig R. |date=1998-12-20 |title=Panel Finds French Errors In Judgment On Rwanda |work=New York Times |url=http://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |access-date=2013-02-09 |location=New York, N.Y. }} *{{Cite journal |last= Verwimp |first= Philip |year= 2006 |title= Machetes and Firearms: The Organization of Massacres in Rwanda |url= https://archive.org/details/sim_journal-of-peace-research_2006-01_43_1/page/n5 |journal= [[Journal of Peace Research]] |volume= 43 |number= 1 |pages= 5–22 |jstor= 27640247 }} *{{Cite journal |last= Verwimp |first= Philip |year= 2009 |title= Testing the Double-Genocide Thesis for Central and Southern Rwanda |journal= [[The Journal of Conflict Resolution]] |volume= 47 |number= 4 |pages= 423–442 |jstor= 3176203 }} * {{cite news |author=BBC News (I) |date=1998-03-04 |title=French parliament inquiry into Rwandan genocide |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/61860.stm |access-date=2014-07-12 }} * {{cite news |author=BBC News (II) |date=2006-11-23 |title=France issues Rwanda warrants |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/6177370.stm |access-date=2013-02-08 }} * {{cite news |author=BBC News (III) |date=2008-08-05 |title=France accused in Rwanda genocide |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |access-date=2014-07-12 }} {{Refend}} == Спасылкі == {{Commons category}} * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/243/РУАНДА Руанда] // dic.academic.ru * [http://www.un.org/ru/preventgenocide/rwanda/rwandagenocide.shtml Руанда: краткая история страны/ Геноцид] // un.org * [http://www.un.org/ru/peacekeeping/missions/past/rwanda.htm Миссия Организации Объединенных Наций по оказанию помощи Руанде (МООНПР)] // un.org * [http://www.un.org/ru/law/ictr/ Международный уголовный трибунал по Руанде] // un.org * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=24 верасня 2019 }} //genocidearchiverwanda.org.rw * [http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 |date=1 сакавіка 2009 }} Through My Eyes Website] // throughmyeyes.org.uk – [[Imperial War Museum]] (Online Exhibition) * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] // ictr.org * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=22 студзеня 2017 }} // wcl.american.edu * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] // Human Rights Watch * [http://stepuprwandawomen.org/ Step Up!] // American Association for Rwandan Women * [http://www.ushmm.org/conscience/alert/rwanda/ Rwandan Overview. Committee on Conscience: Rwandan Genocide] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080906203756/http://www.ushmm.org/conscience/alert/rwanda/ |date=6 верасня 2008 }} // [[United States Holocaust Memorial Museum]] * [http://www.voicesofrwanda.org/ Voices of Rwanda: The Rwanda Testimony Film Project] // voicesofrwanda.org — A populous oral history archive dedicated to filming video testimonies of Rwandans * [http://academic.udayton.edu/race/06hrights/georegions/africa/Rwanda01.htm Sexual Violence and Genocide Against Tutsi Women] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070102150739/http://academic.udayton.edu/race/06hrights/GeoRegions/Africa/Rwanda01.htm |date=2 студзеня 2007 }} // academic.udayton.edu * [http://www.gacacafilms.com/ Gacaca Film Series] // Official site for the documentary film series that includes "My Neighbor My Killer" (Official Selection at Cannes Film Festival), "Gacaca Living Together in Rwanda?", "In Rwanda We Say&nbsp;... The family that does not speak dies" and "[[The Notebooks of Memory]]" By Emmy-winner Anne Aghion {{Вонкавыя спасылкі}} {{Артыкул года|2015}} {{Выдатны артыкул|Гісторыя}} [[Катэгорыя:Генацыд|Руанда]] [[Катэгорыя:Гісторыя Руанды]] [[Катэгорыя:Палітыка Руанды]] [[Катэгорыя:Генацыд у Руандзе| ]] dotx6at860qemavzghk0l9ot0ahjs1t Геамарфалогія 0 118339 5211154 4950313 2026-10-03T23:47:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211154 wikitext text/x-wiki [[Файл:Earth surface NGDC 2000.jpg|thumb|Рэльеф Зямлі]] [[Файл:Earth_seafloor_crust_age_1996_-_2.png|thumb|Узрост акіянскага дна. Чырвоны колер — найбольш малады]] '''Геамарфалогія''' (ад {{lang-grc|γῆ}} — ''Зямля'' + {{lang-grc2|μορφή}} — ''форма'' + {{lang-grc2|λόγος}} — ''вучэнне'') — навука аб рэльефе, яго знешнім абліччы, паходжанні, гісторыі развіцця, сучаснай дынаміцы і заканамернасцях геаграфічнага распаўсюджвання. Асноватворнае пытанне: «Як выглядае працэс, які фарміруе рэльеф?» Геамарфалогія спрабуе зразумець гісторыю і дынаміку змены рэльефу і прадказвае будучыя змены, праводзячы палявыя вымярэнні, фізічныя эксперыменты і матэматычнае мадэляванне. На практыцы дысцыпліна непасрэдна звязаная з [[геаграфія]]й, [[геалогія]]й, [[геадэзія]]й, [[археалогія]]й, [[глебазнаўства]]м, планеталогіяй, а таксама з будаўніцтвам. Формы рэльефу вылучаюць згодна з іх генезісам і памерам. Рэльеф фармуецца пад уплывам эндагенных (тэктанічных рухаў, вулканізму і крышталехімічнага расшчыльнення рэчываў нетраў), экзагенных (дэнудацыя) і касмагенных працэсаў. Практычнае прымяненне геамарфалогіі заключаецца ў інжынернай ацэнцы рэльефу пры будаўніцтве, вымярэнні ўплыву змены клімату, прагнозе і змякчэнні наступстваў катастрафічных з’яў (апоўзняў, абвалаў і інш.), кантролі водазабеспячэння тэрыторый, берагавой абароне. Палеагеамарфалогія — раздзел геамарфалогіі, які вывучае аблічча паверхні Зямлі ў пэўныя перыяды гісторыі. == Гл. таксама == * [[Геакрыялогія]] * [[Гляцыядыслакацыя]] * [[Карстазнаўства]] * {{нп3|Ледніковы цырк||ru|Ледниковый цирк}} == Спасылкі == * [http://www.qpg.geog.cam.ac.uk/ Cambridge Quaternary] * [http://www.mining-enc.ru/g/geomorfologiya/ Геамарфалогія] на сайце «[[Горная энцыклапедыя|Горнай энцыклапедыі]]» * ''Keenan Lee.'' [http://geology.mines.edu/faculty/Klee/AltaiFlood.pdf The Altai Flood.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111009132137/http://geology.mines.edu/faculty/Klee/AltaiFlood.pdf |date=9 кастрычніка 2011 }} * ''Keenan Lee.'' [http://geology.mines.edu/faculty/Klee/Missoula.pdf THE MISSOULA FLOOD.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100627103127/http://geology.mines.edu/faculty/Klee/Missoula.pdf |date=27 чэрвеня 2010 }} * ''Keenan Lee.'' [http://geology.mines.edu/faculty/Klee/Bonneville.pdf THE BONNEVILLE FLOOD.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100627065902/http://geology.mines.edu/faculty/Klee/Bonneville.pdf |date=27 чэрвеня 2010 }} * ''Keenan Lee.'' [http://geology.mines.edu/faculty/Klee/Three_Glaciers.pdf THREE GLACIERS FLOOD. Arkansas River, Colorado] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100627065645/http://geology.mines.edu/faculty/Klee/Three_Glaciers.pdf |date=27 чэрвеня 2010 }} * United States Geological Survey [https://web.archive.org/web/20070716185246/http://www.nps.gov/history/history/online_books/geology/publications/inf/72-2/contents.htm The Channeled Scablands of Eastern Washington] {{ref-en}} {{Фізічная геаграфія}} {{Раздзелы геалогіі}} [[Катэгорыя:Геамарфалогія| ]] {{бібліяінфармацыя}} h3px0r7evpdwjwxn9tn1nhmlm2bd07a Магілёўскае таварыства ўрачоў 0 120642 5210963 4701156 2026-10-03T14:24:37Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ вікіфікацыя 5210963 wikitext text/x-wiki {{арганізацыя}} '''Магілёўскае таварыства ўрачоў''', ''Таварыства ўрачоў Магілёўскай губерні'' — першае медыцынскае навуковае таварыства [[Беларусь|Беларусі]]. Існавала ў 1862—1917 гадах. == Гісторыя стварэння == Заснавана па ініцыятыве старшага ўрача [[:d:Q59330167|К. А. Пабо]]. 18 медыкаў Магілёўскай губерні выступілі з ініцыятывай стварэння навуковай супольнасці вясной 1862 года. Падтрыманы губернатарам праект статута таварыства быў адпраўлены на зацвярджэнне ў [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|МУС]]. 10 мая 1862 года статут атрымаў адабрэнне з боку Медыцынскага савета, а 7 чэрвеня яго зацвердзіў міністр унутраных спраў. Першым прэзідэнтам таварыства лекараў быў абраны інспектар Магілёўскага медыцынскага ўпраўлення А. Я. Грабоўскі<!--Хто будзе шукаць, у Памятнай кніжцы Магілёўскай губерні на с. 83 пададзены як «А. Е. Гробовский»-->, сакратаром — штатны ардынатар пры падведамных Прыказу Магілёўскіх богаўгодных установах<ref name="ПамКн1863">[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/000200_000018_pb00000858/viewer/?page=79 Памятная книжка Могилёвской губернии на 1863 год. С. 75] {{ref-ru}}</ref> [[Мікалай Мартынавіч Мандэльштам|М. М. Мандэльштам]], які пасля стаў прэзідэнтам таварыства. Таварыства ўрачоў Магілёўскай губерні спыніла сваю дзейнасць ў 1917 годзе<ref name="ОВМГ"/>. == Мэты і дзейнасць == Ставіла за мэту садзейнічаць развіццю медыцынскай навукі і практыкі, грамадскай гігіены і іншае. Ажыццяўляла санітарны кантроль за гарадской тэрыторыяй, арганізавала курсы санітараў і дэзінфектараў, бясплатны прыём хворых, праводзіла народныя чытанні. Па рэкамендацыі таварыства ў 1892 годзе ў час эпідэміі [[Халера|халеры]] быў адкрыты халерны барак, 7 бясплатных чайных, праводзілася бясплатная выдача лекаў. З усіх медыцынскіх таварыстваў, якія існавалі ў межах сучаснай Беларусі, нароўні з [[Мінскае таварыства ўрачоў|Таварыствам мінскіх лекараў]], магілёўскае выяўляла найбольшую ініцыятыву. У 1865—1866 гадах было праведзена 10 пасяджэнняў па самых розных пытаннях. Дзейнасць таварыства перарывалася два разы: з 1876 па 1882 год i з 1884 года да ўзнаўлення працы 9 кастрычніка 1887 года ўжо пад назвай «Таварыства ўрачоў Магілёўскай губерні», якое стала працаваць яшчэ больш інтэнсіўна, вяло пратаколы сваіх пасяджэнняў. У розны час яго ўзначальвалі {{нп3|Леў Аляксандравіч Маліноўскі|Л. А. Маліноўскі|ru|Малиновский, Лев Александрович}}, [[С. А. Ліпінскі]], [[Т. І. Музыкантаў]], [[Аляксандр Фёдаравіч Мадэстаў|А. Ф. Мадэстаў]], [[Л. А. Лявіцкі]], [[І. М. Вятвінскі]]<ref name="ОВМГ">[http://wiki.mogilev.by/index.php/%D0%9E%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B2%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8 Общество врачей Могилевской губернии] {{ref-ru}}</ref><ref>«Могилевская губерния» (Государственные религиозные и общественные учреждения 1772—1917) Минск «Беларусь» 2014 Авторы: [[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Е. К. Анищенко]], [[Зінаіда Васільеўна Антановіч|З. В. Антонович]], [[Вадзім Валер’евіч Урублеўскі|В. В. Врублевский]]</ref>. У 1911 годзе правяло {{нп3|Дзень белага рамонка|дзень «белай кветкі»|ru|День белой ромашки}} (збор сродкаў на барацьбу з [[Туберкулёз лёгкіх|сухотамі]]) і стварыла мясцовы аддзел Усерасійскай лігі барацьбы з сухотамі. Імкнулася ахапіць урачэбнай дапамогай і сельскае насельніцтва. Члены таварыства правялі медыкатапаграфічнае і статыстычнае даследаванне Магілёва. Гэтыя работы выкананы як манаграфіі і абаронены як доктарскія дысертацыі. [[Лявонцій Іванавіч Галынец|Л. І. Галынец]] усебакова вывучыў умовы жыцця, асаблівасці фізічнага развіцця асобных сацыяльных груп насельніцтва Магілёва ў залежнасці ад эканамічных, кліматычных і гігіенічных умоў, прыйшоў да высновы аб нізкім адукацыйным узроўні жыхароў. І. М. Вятвінскі апублікаваў дысертацыю «Аб паталагічных зменах у сардэчных вузлах чалавека пры [[Дыфтэрыя|дыфтэрыі]] і {{нп3|Септыцэмія|септыцэміі|kk|Септицемия}}» (СПб., 1891), С. А. Ліпінскі — «Матэрыял для фармакалогіі [[Drimia maritima|марской цыбулі]] (уплыў {{нп3|Сцылітаксін|сцылітаксіну||Scillitoxin}} на сэрца і сасудзістую сістэму)» (СПб., 1881). Вынікам стараннага вывучэння санітарнага стану Магілёва (водазабеспячэнне, цесната насельніцтва, выдаленне бруду і іншае) з'явілася дысертацыя [[Васіль Васілевіч Кошалеў|В. В. Кошалева]]<ref>«Медико-топографическое описание г. Могилёва на Днепре» (1901)</ref>. Ён жа падрабязна асвятліў ход халернай эпідэміі 1893 года ў горадзе і меры, што прымаліся супраць яе<ref name="ОВМГ"/>. Прывёў дадзеныя аб неўспрымальнасці арганізма да хваробы пры пэўных умовах, выказаўся за неабходнасць пастаянных санітарных і думскіх лекараў, за санітарны добраўпарадкаванне Магілёва, правільную рэгістрацыю захворвання і смяротнасці, паляпшэнне водазабеспячэння<ref name="ОВМГ"/>. У пачатку XX ст. выйшла праца магілёўскага санітарнага лекара [[Канстанцін Юльянавіч Канановіч|К. Ю. Канановіча]], дзе ён прапанаваў шэраг мер, накіраваных супраць заразных хвароб: правядзенне вадаправода, прылада каналізацыйнай сістэмы, установа пасады думскага лекара, пабудова дэзінфекцыйнай камеры і ізаляцыйных кватэр і іншае<ref name="ОВМГ"/>. Значным фактычным статыстычных матэрыялам напоўнена манаграфія [[Канстанцін Юльянавіч Канановіч|К. Ю. Канановіча]]. У ёй коратка апісана гісторыя сельскай медыцынскай часткі ў губерні, паказаў на крайні недахоп лячэбных і санітарных устаноў. Прапановы К. Ю. Канановіча ляглі ў аснову многіх рэкамендацый першага з'езда ўрачоў Магілёўскай губерні, які адбыўся ў 1907 годзе<ref name="ОВМГ"/>. Таварыства выдавала свае «Пратаколы» і «Працы», абменьвалася імі з іншымі медыцынскімі таварыствамі Расійскай імперыі, а таксама дасылала іх у Швейцарыю для рэферыравання ў замежных часопісах. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тавары́ства ўрачо́ў Магілёўскай губе́рні|Малчанаў А. П.|374}} * {{крыніцы/ЭГБ|5|Магілёўскае таварыства ўрачоў|Акім Малчанаў|15}} * ''Молчанов, А. П.'' К истории научных медицинских обществ в Белоруссии // Научные медицинские общества БССР: Сборник справочных сведений. — Мн., 1981. {{Медыцына ў Магілёўскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Медыцына ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Магілёва]] [[Катэгорыя:Навуковыя арганізацыі Беларусі]] hiljm5i7mee4qyngvu7lwz71a92l8ps Сноўка (прыток Ушы) 0 126280 5211229 5210670 2026-10-04T10:48:52Z Için warum 153459 Адкат праўкі [[Special:Diff/5210670|5210670]] аўтарства [[Special:Contributions/Peisatai|Peisatai]] ([[User talk:Peisatai|размовы]]) вандалізм: выдаленне інфармацыі з аўтарытэтнымі крыніцамі 5211229 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сноўка}} {{Рака |Назва = Сноўка |Арыгінальная назва = |Выява = Snoŭka_River_(tributary_of_Uša).jpg |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 20 |Плошча басейна = |Басейн = Уша (прыток Нёмана)/Нёман/Балтыйскае мора |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= каля вёскі [[Малаеды]] |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53|s_lat_min = 08|s_lat_sec = 40.8 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 26|s_lon_min = 28|s_lon_sec = 18.2 |Вусце = Уша (прыток Нёмана) |Месцазнаходжанне вусця = на ўсход ад вёскі Еськавічы |Вышыня вусця = 162<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=24, 30|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref> |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 53|m_lat_min = 13|m_lat_sec = 57.1 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 26|m_lon_min = 32|m_lon_sec = 20.0 |Ухіл ракі = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць |Раён = Нясвіжскі раён }} '''Сно́ўка'''{{sfn|БелЭн|2002}} — [[рака]] ў [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], левы [[прыток]] ракі [[Уша (прыток Нёмана)|Уша]] (басейн ракі [[Нёман]]). Даўжыня Сноўкі 20 кіламетраў. Пачынаецца каля вёскі [[Малаеды]], упадае ва Ушу за 900 метраў на ўсход ад вёскі [[Еськавічы (Нясвіжскі раён)|Еськавічы]]. Рэчышча [[Канал (гідраграфія)|каналізаванае]]. Каля вёсак [[Каменка (Нясвіжскі раён)|Каменка]], [[Высокая Ліпа]] і [[Тарэйкі]] створаны [[Сажалка|сажалкі]]. == Назва == У XVI ст. ужывалася форма назвы тыпу «Сновь» (жаночага роду): у дакуменце 1567 г. — «зъ Снови». На думку К. Бугі, назву гэтай ракі славяне прынеслі з сабою са славянскай прарадзімы з-за Прыпяці і яна суадносіцца з назвамі рэк Сноў (прыток Дзясны) і Снова (прыток Тускара)<ref>''K. Būga''. Rinktiniai raštai. III. Vilnius, 1961. P. 883-884.</ref>. Назву гэтай ракі і падобныя тлумачаць з і.-е. *(s)nāu- // nāu- «плысці, цячы»: *snū > sny > Snъve, Snъvь; сюды ж ст.-інд. snāuti «цячы, сачыцца, абмывацца»; гр. νεω (з *snevō) «плыву»; параўн. яшчэ snāpáyati «крапаць, плаваць», авест. snaδa- «ліць»<ref>Етимологічний словник літописних географічних назв Південної Русі. Київ, 1985. С. 144.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Сноўка||71}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=24, 30|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прытокі Ушы (прыток Нёмана)]] [[Катэгорыя:Рэкі Нясвіжскага раёна]] aym4vw796023vntov30pw0dfsq10ghg Мінскі езуіцкі калегіум 0 136425 5211090 4494070 2026-10-03T19:28:17Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ дапаўненне 5211090 wikitext text/x-wiki [[Выява:Miensk, Katedra. Менск, Катэдра (1840).jpg|thumb|200px|Калегіум езуітаў на малюнку пач. XIX ст.]] '''Мінскі езуіцкі калегіум''' — архітэктурны комплекс [[Рымска-Каталіцкі Касцёл на Беларусі|рымска-каталіцкай]] навучальнай установы ў [[Мінск]]у, што давала адукацыю на ўзроўні гуманітарнага ўніверсітэта.<ref>{{Крыніцы/Гісторыя Мінска, 2006|к}} С. 168</ref> Збудаваны ў кан. [[17 стагоддзе|XVII]] — 1-й палове [[18 стагоддзе|XVIII]] стст. Большую частку комплексу савецкая ўлада знішчыла пасля [[Другая Сусветная вайна|Другой Сусветнай вайны]], да нашага часу захаваліся [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|Касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] і значна перабудаваная езуіцкая школа (цяпер музычны каледж). Займаў практычна ўвесь квартал ад плошчы [[Высокі Рынак|Высокага Рынку]] (цяпер [[Плошча Свабоды (Мінск)|пл. Свабоды]]), абмежаваны вуліцамі Койданаўскай (цяпер [[Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)|вул. Рэвалюцыйная]]), Зборавай ([[Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)|вул. Інтэрнацыянальная]]) і Феліцыянаўскай ([[Камсамольская вуліца (Мінск)|вул. Камсамольская]]). == Гісторыя == [[Езуіты]] аселі ў Мінску ў [[1654]] годзе па фундацыі смаленскага біскупа [[Геранім Уладзіслаў Сангушка|Гераніма Сангушкі]], які набыў для іх рэзідэнцыі мураваную сядзібу з драўлянай капліцай на рагу вуліцы Койданаўскай і плошчы [[Высокі Рынак]]. Да [[1686]] года супольнасць езуітаў у Мінску мела статус місіі, пасля — рэзідэнцыі, а з [[1714]] года — калегіі. [[Выява:Miensk, Vysoki Rynak-Kojdanaŭskaja, Jezuicki. Менск, Высокі Рынак-Койданаўская, Езуіцкі (1918) (2).jpg|thumb|200px|Калегіум езуітаў на паштоўцы пач. XX ст.]] Будынкі рэзідэнцыі да канца XVII ст. паступова мадэрнізаваліся. У [[1699]] годзе з’явілася мураваная двухпавярховая езуіцкая школа, а [[24 красавіка]] [[1700]] року ва ўрачыстай абстаноўцы быў асвечаны краевугольны камень новага мураванага касцёла. [[16 красавіка]] [[1710]] года віленскі біскуп [[Канстанцін Казімір Бжастоўскі|Канстанты Казімір Бжастоўскі]] асвяціў храм пад тытулам [[Ісус]]а, [[Дзева Марыя|Дзевы Марыі]] і [[Святая Барбара|Св. Барбары]]. У [[1723]] годзе пачалася рэканструкцыя дома Гегера і ўзвядзенне справа ад касцёла 2-павярховага мураванага будынка калегіума, у якім знаходзіліся пакоі прафесараў і магістраў. Пазней з боку вуліцы Койданаўскай было яшчэ прыбудавана 3-павярховае крыло, дзе размясціліся рэфектар, кухня і інш. Канчатковы выгляд комплекс калегіума набыў у [[1750]] годзе, калі ў цэнтры яго фасада скончылася ўзвядзенне высокай 3-яруснай, перакрытай барочным купалам складанай формы вежы, у ёй быў усталяваны гадзіннік. У [[1749]]{{sfn|Памяць. Мінск|2001|с=326}} року побач з касцёлам з’явіўся будынак аптэкі з лабараторыяй, былі ўзведзеныя гаспадарчыя і дапаможныя пабудовы. У гэты час у езуіцкім калегіуме выкладалі [[рыторыка|рыторыку]], [[паэзія|паэзію]], [[сінтаксіс]], [[граматыка|граматыку]], [[тэалогія|тэалогію]], [[старажытнаяўрэйская мова|старажытнаяўрэйскую мову]], [[этыка|этыку]], [[матэматыка|матэматыку]], [[фізіка|фізіку]], [[логіка|логіку]], [[метафізіка|метафізіку]]. Дзейнічаў школьны тэатр і найлепшая ў горадзе бібліятэка. [[Выява:Miensk, Vysoki Rynak, Jezuicki-Katedra. Менск, Высокі Рынак, Езуіцкі-Катэдра (L. Daškievič, 1928).jpg|thumb|200px|Кафедра і калегіум на фатаздымку міжваеннага часу]] У [[1770]] годзе быў рэканструяваны будынак школы — уваход у яго быў пазначаны квадратнай у плане вежай з купалам. У [[1773]] годзе папская була скасавала ордэн, на базе калегіума была ўтвораная 6-гадовая павятовая свецкая школа, а касцёл перайшоў у ранг парафіяльных і праз пяць гадоў стаў кафедральным касцёлам [[Мінская дыяцэзія (гістарычная)|Мінскай дыяцэзіі]]. Ад [[1799]] года ў колішняй езуіцкай школе размясціўся [[Дом губернатара (Мінск)|Дом губернатара]], будынак быў цалкам перабудаваны ў стылі класіцызм. Да [[1820]] року калегіум займалі Прысутныя месцы, пасля — Гарадская дума, а з [[1852]] року — Казённая палата. Вежа калегіума страціла свой купал і ператварылася ў дазорную вежу пажарнай аховы. У [[1951]] годзе на касцёле былі разабраныя вежы, ліквідавана ўпрыгожанне святыні, храм быў перабудаваны ў спарткомплекс таварыства «Спартак». Будынак калегіума і яго вежа былі зруйнаваныя, на іх месцы збудавалі жылы дом ([[Плошча Свабоды (Мінск)|пл. Свабоды]], 11). Крыху пазней, у [[1968]] годзе была цалкам перабудаваная езуіцкая школа. == Рэктары мінскага езуіцкага калегіума == Рэктарамі мінскага езуіцкага калегіума былі<ref>[[Фёдар Віктаравіч Чарняўскі]]. Ураднікі (пасады, тытулы) [[Менскае ваяводства|менскага ваяводства]] XVI—XVIII стст. Біяграфічны даведнік. Выпуск III: (канюшыя, абозныя, крайчыя, мастаўнічыя і будаўнічыя). — Мн.: ТАА «Белпрынт», 2010. — С. 286. ISBN 985-4591-65-0.</ref>: * [[Войцех Дземяшэўскі]] (? — 16.10.1693) * [[Казімір Юрага]] (? — ?) * [[Ян Андрэйкавіч]] (рэктар [[Полацкі езуіцкі калегіум|полацкага]] і мінскага езуіцкіх калегіумаў, ? — ?) * [[Цыпрыян Куноўскі]] (? — 12.03.1700 — ?) * [[Казімір Гнатоўскі]] (? — 1702 — ?) * [[Антоній Бжастоўскі]] (? — 11.02.1708 — 21.05.1717 — ?) * [[Якуб Валадковіч]] (? — 1720 — 13.12.1721 — ?) * [[Ежы Навасельскі]] (? — 17.11.1725 — 10.11.1727 -?) * [[Францкевіч Радзімінскі]] (? — 13.10.1727 — 29.12.1727 — ?) * [[Юзаф Рудаміна]] (? — 1728 — 12.1729 — ?) * [[Станіслаў Валадковіч]] (прыёр мінскі, вікары беларускі, ? — 1731 — ?) * [[Людвік Сакульскі]] (? — 02.08.1733 — 06.10.1735 -?) * [[Антоній Вайніловіч]] (? — 1739—1740 — ?) * [[Ян Валадковіч]] (? — 1743 — 13.06.1745 — ?) * [[Антоній Хандзінскі]] (? — 04.12.1748 — 29.07.1748 — ?) * [[Францыск Агінскі]] (? — 18.10.1751 — 07.08.1758 — ?) * [[Станіслаў Жаба]] (віцэ-рэгент мінскага езуіцкага калегіума, ? — 07.08.1758 — ?) * [[Казімір Гедройц]] (? — 18.03.1754 — ?) * [[Ежы Віхерт]] (? — 1760 — ?) * [[Рамуальд Вайніловіч]] (? — 05.02.1760 — 17.06.1760 — ?) * [[Адам Абрамовіч]] (? — 1767—1772 — ?) Паводле прывілею ад 11 сакавіка 1773 года, пасля скасавання [[Езуіты|закона езуітаў]] у [[Мінск]]у, аптэку пры калегіуме ўзначальваў [[Міхал Карыцкі]]. 12 сакавіка 1781 года быў унесены яго [[тэстамент]]. На час смерці Міхал Карыцкі займаў пасаду рэктара ўсіх школ горада [[Мінск]]а. == Вядомыя выкладчыкі == * [[Адам Крупскі]] — прафесар філасофіі, святар Каталіцкай Царквы, эксперт права ў заканадаўстве Вялікага Княства Літоўскага, аўтар школьнага дыялогу. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Мураваныя харалы}} * [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|У. М. Дзянісаў]]. Комплекс езуітаў // {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1|с=326}} * {{Крыніцы/Каталіцкія храмы на Беларусі (2001)}} * [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|Денисов В. Н.]] Площадь Свободы в Минске. — Мн.: Полымя, 1985. — 80 с. * {{Крыніцы/Рэха даўняга часу}} * {{Крыніцы/Гісторыя Мінска (2006)}} == Спасылкі == {{ГККРБ|712Г00235}} {{Commons|Category:Jesuit College in Minsk}} * [http://radzima.org/be/pub/2984_p/?id_type=5 Касцёл Імя Дзевы Марыі (Мінск)] на [[Radzima.org]] * [http://minsk-old-new.com/minsk-2726-ru.htm Касцёл і калегіум езуітаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091014012525/http://minsk-old-new.com/minsk-2726-ru.htm |date=14 кастрычніка 2009 }}{{ref-ru}} на [[Мінск стары і новы]] {{Касцёлы Мінска}} {{Адукацыя ў Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Плошча Свабоды (Мінск)}} {{DEFAULTSORT:}} [[Катэгорыя:Адукацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім]] [[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі барока|Збудаванні Мінска ў стылі барока]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Мінска]] [[Катэгорыя:Езуіцкія калегіумы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XVIII стагоддзі]] [[Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Мінску]] [[Катэгорыя:Мінскі езуіцкі калегіум| ]] [[Катэгорыя:Духоўныя навучальныя ўстановы Беларусі]] qsgf32md3cddcsg764ykgutn5fj7oqd Беларусы Чэхіі 0 142737 5211197 5204973 2026-10-04T09:08:22Z M.L.Bot 261 5211197 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Чэхіі''' — дыяспара [[беларусы|беларусаў]] [[Чэхія|Чэшскай Рэспублікі]]. Паводле ацэнак МУС, у краіне знаходзіцца крыху больш за 4 тысяч беларускіх грамадзян. == Гісторыя == === Сярэднявечча і Рэнесанс === Беларуская прысутнасць у Чэхіі вядома з часоў сярэдневякоўя. Галоўным асяродкам беларусаў здаўна з’яўляецца яе сталіца [[Прага]]. У 1397 польская каралева [[Ядвіга Анжуйская|Ядвіга]] выдала ўказ аб стварэнні ў Празе літоўскай калегіі для молалзі з [[ВКЛ]]. У [[Пражскі ўніверсітэт|Пражскім (Карлавым) універсітэце]] вучыліся 12 студэнтаў з ВКЛ. У 1-й пал. XVI ст. ў Празе жыў і працаваў беларускі і ўсходнеславянскі першадрукар і асветнік [[Францыск Скарына]]. === Міжваенны перыяд і росквіт дыяспары === 3 пачатку ХХ ст. [[Прага]] стала цэнтрам [[Беларуская эміграцыя|беларускага эмігранцкага руху]]. Першы беларускі студэнцкі гурток «Табар» узнік у 1908 па ініцыятыве Я. Крагельскага і аб’яднаў беларусаў-навучэнцаў Пражскага Карлава ўніверсітэта. [[Файл:Vincent Dunin-Marcinkievič, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, Бел-чырвона-белы сьцяг (30.12.1924).jpg|250px|thumb|Прадстаўнікі [[Беларуская грамада ў Празе|беларускай дыяспары ў Празе]] ў час юбілейнай вечарыны, прысвечанай 40-м угодкам з дня смерці [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]]. 30.12.1924]] Палітычная эміграцыя з Беларусі групавалася вакол консульства [[БНР]], створанага яшчэ ў лістападзе 1918. У 1918-1925 гадах консулам БНР быў [[Мікалай Вяршынін (консул БНР)|Мікалай Вяршынін]]. У ліпені 1919 была створана [[Беларуская грамада ў Празе]] на чале з консулам Вяршыніным, які адначасова выконваў абавязкі ўпаўнаважанага па справах ваеннапалонных беларусаў у Чэхаславакіі. У верасні 1921 ў Празе адбылася [[Першая Усебеларуская канферэнцыя]] — сход прадстаўнікоў беларускіх арганізацый і партый Заходняй Беларусі, Германіі, Латвіі, Літвы, Польшчы і Чэхаславакіі. [[1 лістапада]] [[1923]] г. у Прагу пераехалі ўрад і прэзідыум [[Рада БНР|Рады БНР]] (У тым ліку [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|П. Крачэўскі]] і [[Васіль Іванавіч Захарка|В. Захарка]]), якія дзейнічалі да сакавіка 1943 года (як эмігранцкі ўрад да 1925 года). У 1920-я гады чэшская сталіца ператварылася ў сапраўдны цэнтр беларускага адраджэння. Гэтаму спрыяла дзяржаўная праграма чэхаславацкага ўрада [[Томаш Гарыг Масарык|Томаша Масарыка]] «Руская акцыя дапамогі», у рамках якой эмігранты з былой [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] атрымлівалі стыпендыі на навучанне<ref name="bucha">{{артыкул|аўтар=Буча А. І.|загаловак=Беларуская дыяспара ў службовых справаздачах чэхаславацкіх наглядных органаў (1920—1930-я гг.)|год=2012|месца=Мінск|выданне=Российские и славянские исследования : науч. сб.|выдавецтва=БДУ|выпуск=7|старонкі=297—310}}</ref>. Пры Міністэрстве замежных спраў ЧСР нават існаваў спецыяльны аддзел на чале з В.&nbsp;Гірсам, які займаўся фінансаваннем эмігранцкіх арганізацый і вызначэннем іх прававога статусу<ref name="bucha" />. Да 1929 года каля 40 маладых людзей толькі з адной Навагрудчыны змаглі атрымаць вышэйшую адукацыю ў Чэхаславакіі. Многія студэнты з Заходняй Беларусі дабіраліся да Прагі нелегальна, пераходзячы мяжу з дапамогай віленскіх дзеячаў [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] і [[Язэп Драздовіч|Язэпа Драздовіча]]<ref name="koshur">{{артыкул|аўтар=Кошур С. А.|загаловак=Памятны фотаздымак з Янкам Купалам беларускіх студэнтаў у Празе|год=2023|месца=Гродна|выданне=Рэспубліканскія Купалаўскія чытанні : зб. навук. прац|выдавецтва=ГрДУ|старонкі=38—43}}</ref>. У Чэхаславакію накіроўвалася і частка маладых латвійскіх беларусаў. У 1922 годзе ў чэхаславацкіх ВНУ навучаліся 24 беларускія студэнты, сярод якіх пяцёра паходзілі з Латвіі. [[Беларускі аддзел пры Міністэрстве асветы Латвіі]] (кіраўнік [[Кастусь Езавітаў|К.&nbsp;Езавітаў]]) і кіраўніцтва [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай беларускай гімназіі]] рабілі намаганні па адпраўцы сваіх выпускнікоў у Прагу. Вядома, што ў 1923—1924 гадах на розных факультэтах [[Карлаў універсітэт|Карлавага ўніверсітэта]] навучаліся латвійскія беларусы Ян Карнавухаў, Аляксандр Паўлаў, Міхал Луцкі, Людміла Краскоўская, Эмілія Рэгут і Сымон Дарафееў{{sfn|Грыбоўскі|2023|с=131—134}}. Аднак матэрыяльнае становішча большасці з іх заставалася вельмі складаным, і яны цалкам залежылі ад чэхаславацкіх стыпендый{{sfn|Грыбоўскі|2023|с=134—135}}. Сярод вядомых беларускіх студэнтаў у [[Прага|Празе]], [[Подзебрады|Подзебрадах]] і [[Брно]] ў гэты перыяд былі таксама [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|В.&nbsp;Жук-Грышкевіч]], [[Уладзімір Жылка|У.&nbsp;Жылка]], [[Тамаш Грыб|Т.&nbsp;Грыб]], [[Янка Геніюш]], [[Людміла Іванаўна Краскоўская|Л.&nbsp;Краскоўская]], [[Алесь Карповіч|А.&nbsp;Карповіч]], [[Юрка Муха|Ю.&nbsp;Муха]], [[Лявон Рыдлеўскі|Л.&nbsp;Рыдлеўскі]] і многія іншыя<ref name="koshur" />. Некаторыя студэнты ўдзельнічалі ў працы «Аб'яднання беларускіх студэнцкіх арганізацый» (АБСА), іншыя — далучыліся да прасавецкай суполкі ці марксісцкага гуртка, які з 1923 года каардынаваў Пётр Цвяткоў{{sfn|Грыбоўскі|2023|с=137}}. У гэты перыяд у Чэхаславакіі актыўна дзейнічалі разнастайныя беларускія ўстановы і суполкі, якія знаходзіліся пад наглядам Пражскага паліцэйскага ўпраўлення: * [[Беларуская рада ў Празе]] (1923—1939). Створана замест распушчанай Беларускай грамады. Яе ўзначальвалі [[Л. Заяц|Л.&nbsp;Заяц]], [[В. Захарка|В.&nbsp;Захарка]], [[Мікалай Вяршынін (консул БНР)|М.&nbsp;Вяршынін]]. Арганізацыя ставіла асветніцкія мэты, дапамагала студэнтам і нават спрабавала стварыць беларускую кафедру пры Украінскім вышэйшым педагагічным інстытуце<ref name="bucha2">{{артыкул|аўтар=Буча А. І.|загаловак=Беларуская дыяспара ў службовых справаздачах чэхаславацкіх наглядных органаў (1920—1930-я гг.)|год=2012|месца=Мінск|выданне=Российские и славянские исследования : науч. сб.|выдавецтва=БДУ|выпуск=7|старонкі=297—310}}</ref>. У 1925 годзе рада перажыла ўнутраны раскол пасля [[Другая Усебеларуская канферэнцыя|Другой Усебеларускай канферэнцыі]] ў Берліне: частка кіраўніцтва (Л.&nbsp;Заяц, [[Уладзімір Міхайлавіч Пракулевіч|У.&nbsp;Пракулевіч]]) прызнала Мінск адзіным цэнтрам нацыянальнага адраджэння, за што была выключана з арганізацыі прыхільнікамі БНР<ref name="bucha2" />. * [[Аб’яднанне беларускіх студэнцкіх арганізацый]] (АБСА). Выконвала ролю цэнтральнага органа кіравання студэнцкім рухам Заходняй Беларусі і эміграцыі ў Еўропе. У 1930 годзе частка аддзелаў АБСА (спартыўны, прэсавы і эканамічны) была перанесена ў Вільню<ref name="bucha2" />. * [[Саюз студэнтаў — грамадзян БССР]] (з 1925 года). Аб'ядноўваў па-прасавецку настроеную моладзь, якая рыхтавалася да пераезду ў Савецкую Беларусь. Арганізацыя, у якую ўваходзілі [[Георгій Маркавіч Муха-Мухноўскі|Ю.&nbsp;Муха]], [[Алесь Карповіч|А.&nbsp;Карповіч]], [[Міхась Рагуля|М.&nbsp;Рагуля]] і інш., фінансавалася савецкім прадстаўніцтвам і актыўна супрацоўнічала з чэшскай камуністычнай газетай «[[Rudé právo]]»<ref name="bucha2" /><ref name="koshur2">{{артыкул|аўтар=Кошур С. А.|загаловак=Памятны фотаздымак з Янкам Купалам беларускіх студэнтаў у Празе|год=2023|месца=Гродна|выданне=Рэспубліканскія Купалаўскія чытанні : зб. навук. прац|выдавецтва=ГрДУ|старонкі=38—43}}</ref>. * Таварыства студэнтаў маларосаў і беларусаў «[[Адзінства рускай культуры]]». Аб'ядноўвала студэнтаў з заходнерускімі поглядамі, падтрымлівалася расійскай эміграцыяй<ref name="bucha2" />. Беларускае культурнае жыццё ў Празе віравала: праводзіліся вечарыны мастацкай самадзейнасці, чыталіся лекцыі. У 1925 годзе беларускія студэнты ўрачыста адзначылі 400-годдзе беларускага друку Ф.&nbsp;Скарыны<ref name="koshur3">{{артыкул|аўтар=Кошур С. А.|загаловак=Памятны фотаздымак з Янкам Купалам беларускіх студэнтаў у Празе|год=2023|месца=Гродна|выданне=Рэспубліканскія Купалаўскія чытанні : зб. навук. прац|выдавецтва=ГрДУ|старонкі=38—43}}</ref>. У 1927 годзе адбылася гістарычная сустрэча беларускіх студэнтаў з літаратарамі з БССР — [[Міхась Чарот|Міхасём Чаротам]], [[Цішка Гартны|Цішкам Гартным]], [[Янка Купала|Янкам Купалам]] і [[Міхась Зарэцкі|Міхасём Зарэцкім]]<ref name="koshur3" />. У 1929 годзе ў [[Славянская бібліятэка (Прага)|Славянскай бібліятэцы]] Прагі быў афіцыйна створаны беларускі аддзел, куды паступалі кнігі з БССР і Заходняй Беларусі<ref name="koshur3" />. Таксама існавалі [[Беларускае (Крывіцкае) культурнае таварыства імя Ф. Скарыны]], [[Беларускі навуковы кабінет]] і [[Беларускі загранічны архіў]] (з 1928 года). Рэгулярна святкаваліся ўгодкі [[Абвяшчэнне БНР|абвяшчэння БНР]]<ref name="bucha3">{{артыкул|аўтар=Буча А. І.|загаловак=Беларуская дыяспара ў службовых справаздачах чэхаславацкіх наглядных органаў (1920—1930-я гг.)|год=2012|месца=Мінск|выданне=Российские и славянские исследования : науч. сб.|выдавецтва=БДУ|выпуск=7|старонкі=297—310}}</ref>. === Пасля Другой сусветнай вайны === Пасля Другой Сусветнай вайны ў Празе жылі 300 беларускіх сем’яў. Тут жылі і працавалі [[Ларыса Геніюш]], [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі]]. [[Файл:SkarynavjeleniuliciPRAHA.jpg|thumb|Помнік [[Францыск Скарына|Ф. Скарыну]] у Празе]] === Канец XX — пачатак XXI стагоддзя === Беларускае жыццё актывізавалася ў 1990-я гады. Гэтаму спрыяла культурная праграма «Беларусы ў Празе», у часы якой працавалі аднайменная выстава, Скарынаўскі семінар, заснавана [[Згуртаванне беларусаў Чэхіі імя Ф. Скарыны]]. 31.10.1996 года ў Пражскім Градзе адкрыты [[Помнік Францыску Скарыну (Прага)|помнік Францыску Скарыну]]. У сакавіку 1998 года адбылася сустрэча беларусаў з [[Беларусы Францыі|Францыі]], [[Беларусы Аўстрыі|Аўстрыі]], [[Беларусы Польшчы|Польшчы]], [[Беларусы Германіі|Германіі]], [[Беларусы Бельгіі|Бельгіі]], прысвечаная 80-годдзю абвяшчэння БНР. 25 сакавіка 1998 годзе пры чэшскай арганізацыі «Чалавек у бядзе» адкрыты Беларускі цэнтр (каардынатар [[У. Яндзюк]]), а ў сакавіку 1999 г. — інфармацыйнае прадстаўніцтва грамадзянскай ініцыятывы «[[Хартыя'97|Хартыя-97]]». З 2 да 6 чэрвеня 1998 года ў Празе адбыўся 7-ы Усеславянскі з’езд, у якім удзельнічала прадстаўнічая дэлегацыя Рэспублікі Беларусь з 10 чалавек на чале з дэлегатам [[Нацыянальны сход Беларусі|Нацыянальнага сходу]] [[Сяргей Іванавіч Касцян|С. І. Касцянам]]. У 1999 годзе зарэгістравана беларуская галерэя «Саламея», створаная мастачкай Н. Валавай. У адпаведнасці з рашэннем [[Міністэрства адукацыі Чэхіі]] ў Пражскіх ВНУ у 2000 годзе працягвалі навучанне 12 студэнтаў з Беларусі<ref name="be12">{{Крыніцы/БелЭн|12|||530, 531}}</ref>. == Адукацыя і беларусістыка == Станам на 2021 год беларускай мовы як спецыяльнасці ў чэшскіх універсітэтах няма. У часы Чэхаславацкай рэспублікі беларусістаў навучалі ў Карлавым універсітэце пад кіраўніцтвам прафесара [[Вацлаў Жыдліцкі|Вацлава Жыдліцкага]] (1935—2002), вядомага літаратуразнаўца і перакладчыка [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]]. == Гл. таксама == * [[Спіс арганізацый беларускай дыяспары #Чэхія]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[Сяргей Кнырэвіч|''Кнырэвіч С.'']] Магілы беларусаў у Чэхіі і Славакіі — Прага: 2020. — 270 с. ISBN 978-80-908078-0-8. * Беларускія студэнцкія арганізацыі ў Чэхіі // {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Беларускія студэнцкія арганізацыі ў Чэхіі|Ляхоўскі У.}} * ''Kolenovská, D.'', ''Plavec, M.'' Běloruská emigrace v meziválečném Československu : studie a dokumenty : sociopolitický aspekt.— Praha: Univerzita Karlova, Nakladatelství Karolinum, 2017. — 287 s. * {{артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі|год=2023|выданне=[[Запісы БІНіМ]]|тып=зборнік|нумар=43|старонкі=116—145}} {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Народы Чэхіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Чэхіі| ]] kux2kx6zx92p9jvdiefwuznacepjz0m Зборная Харватыі па футболе 0 143688 5211202 4782302 2026-10-04T09:21:05Z ~2026-53161-73 175010 5211202 wikitext text/x-wiki {{Зборная краіны па футболе | Назва = {{Сцягафікацыя|Харватыя}} | Лагатып = Лагатып Харвацкай футбольнай федэрацыі.png | Шырыня = 170px | Мянушкі = ''шашкавыя'' | Канфедэрацыя = [[УЕФА]] ([[Еўропа]]) | Федэрацыя = [[Харвацкая футбольная федэрацыя]] | Трэнер = | Капітан = [[Лука Модрыч]] | Найбольшая кол-ць гульняў = [[Лука Модрыч]] (162) | Лепшы бамбардзір = [[Давар Шукер]] (45) | Хатні стадыён = [[Максімір (стадыён)|Максімір]] | Код ФІФА = CRO <!-- Форма --> | pattern_la1=_cro24h | pattern_b1=_cro24h | pattern_ra1=_cro24h | pattern_sh1=_cro24h | pattern_so1= | leftarm1=FFFFFF | body1=FFFFFF | rightarm1=FFFFFF | shorts1=FFFFFF | socks1=FFFFFF | pattern_la2=_cro24a | pattern_b2=_cro24a | pattern_ra2=_cro24a | pattern_sh2=_cro24a | pattern_so2= | leftarm2=000081 | body2=000081 | rightarm2=000081 | shorts2=000081 | socks2=000081 <!-- Форма --> | Дзеючы рэйтынг = 20 <small>(7 чэрвеня 2018)</small> | Найвышэйшы рэйтынг = 3 <small>(студзень 1999)</small> | Найніжэйшы рэйтынг = 125 <small>(сакавік 1994)</small> | Рэйтынг Эла = 17 <small>(12 чэрвеня 2018)</small> | Найвышэйшы рэйтынг Эла = 5 <small>(ліпень 1998)</small> | Найніжэйшы рэйтынг Эла = 26 <small>(кастрычнік 2002)</small> | Першая гульня = {{Футбол|CRO||||||1941}} 4:0 {{Футбол|SUI||R}}<br />([[Заграб]], [[Незалежная Дзяржава Харватыя|Харватыя]]; [[2 красавіка]] [[1940]])<br />'''''Сучасная Харватыя:'''''<br> {{Футбол|CRO||||||1990}} 2:1 {{Футбол|USA||R}}<br />([[Заграб]], [[Харватыя]]; [[17 кастрычніка]] [[1990]]) | Перамога = {{Футбол|CRO}} 10:0 {{Футбол|SMR||R}}<br />([[Рыека]], [[Харватыя]]; [[4 чэрвеня]] [[2016]]) | Паражэнне = {{Футбол|CRO}} 0:7 {{Футбол|ENG}}<br />([[Рыека]], [[Харватыя]]; [[3 кастрычніка]] [[2026]]) | Гульняў ЧС = 6 | Першы ЧС = 1998 | Дасягненні ЧС = [[Файл:Silver medal world centered.svg|16px]] 2 месца ([[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]]) | Чэмпіянат рэг = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіянат Еўропы]] | Гульняў рэг = 6 | Першы рэг = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1996|1996]] | Дасягненні рэг = Чвэрцьфінал ([[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1996|1996]], [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008|2008]]) }} {{Медалі | шырыня = 236px | фатаграфія = | медалі = {{турнір|[[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіянат свету]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат свету па футболе 1998|Францыя 1998]]|}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат свету па футболе 2018|Расія 2018]]|}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат свету па футболе 2022|Катар 2022]]|}} }} '''Зборная Харватыі па футболе''' прадстаўляе [[Харватыя|Харватыю]] на міжнародных матчах і турнірах па [[футбол]]е. Кіруецца і кантралюецца [[Харвацкая футбольная федэрацыя|Харвацкай футбольнай федэрацыяй]], якая з’яўляецца адным з 55 членаў [[УЕФА]] (Саюз еўрапейскіх футбольных асацыяцый) і ўваходзіць у [[ФІФА]]. Каманда існуе з [[1990]] года і была прызнана [[ФІФА]] і [[УЕФА]] улетку [[1992]] года, праз год пасля атрымання Харватыяй незалежнасці ад [[Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія|Югаславіі]]. Зборная правяла свае першыя афіцыйныя матчы ў адборачным раўндзе да [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1996|чэмпіянату Еўропы 1996]], па выніках якога каманда выйшла ў фінальную частку, каб упершыню прыняць удзел у галоўным міжнародным турніры кантынента. == Выступы на турнірах == === Чэмпіянат свету === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="wikitable" style="font-size:80%; text-align:center" |- style="background:#FF0000; color:white" !style="background:#FF0000;" colspan=9|Чэмпіянат свету ! style="background:#FF0000; width:1%;" rowspan="13"| !style="background:#FF0000;" width="16%" rowspan=2|Найлепшы бамбардзір (галы) !style="background:#FF0000;" width="16%" rowspan=2|Галоўны трэнер ! style="background:#FF0000; width:1%;" rowspan="13"| !style="background:#FF0000;" colspan=6|Кваліфікацыя |- style="background:#FF0000; color:white" !style="background:#FF0000;" width="11%"|Год !style="background:#FF0000;" width="14%"|Стадыя !style="background:#FF0000;" width="5%"|{{Abbr|М|Месца|0}} !style="background:#FF0000;" width="3%"|{{Abbr|ЗМ|Згуляныя матчы|0}} !style="background:#FF0000;" width="3%"|{{Abbr|В|Выйгрышы|0}} !style="background:#FF0000;" width="3%"|{{Abbr|Н|Нічыі|0}} !style="background:#FF0000;" width="3%"|{{Abbr|П|Паразы|0}} !style="background:#FF0000;" width="3%"|{{Abbr|ЗГ|Забітыя галы|0}} !style="background:#FF0000;" width="3%"|{{Abbr|ПГ|Прапушчаныя галы|0}} !style="background:#FF0000;" width="3%"|{{Abbr|ЗМ|Згуляныя матчы|0}} !style="background:#FF0000;" width="3%"|{{Abbr|В|Выйгрышы|0}} !style="background:#FF0000;" width="3%"|{{Abbr|Н|Нічыі|0}} !style="background:#FF0000;" width="3%"|{{Abbr|П|Паразы|0}} !style="background:#FF0000;" width="3%"|{{Abbr|ЗГ|Забітыя галы|0}} !style="background:#FF0000;" width="3%"|{{Abbr|ПГ|Прапушчаныя галы|0}} |- |1930–1990 |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''З’яўлялася часткай {{Футбол|YUG||||Югаславіі||}}'' |colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |colspan="6" style="background:#BEBEBE" | |- |{{Сцяг|ЗША}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1994|1994]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Не прымала ўдзел''<ref group="чс">Зборная стала чальцом ФІФА ў 1992 годзе, але не магла прымаць удзел у чэмпіянаце, бо кваліфікацыя пачалася раней.</ref> | colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |colspan="6" style="background:#BEBEBE" | |- |{{Сцяг|Францыя}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]] |bgcolor=#DEB887|Паўфінал |bgcolor=#DEB887|3-е / 32 |bgcolor=#DEB887|7 |bgcolor=#DEB887|5 |bgcolor=#DEB887|0 |bgcolor=#DEB887|2 |bgcolor=#DEB887|11 |bgcolor=#DEB887|5 |[[Давар Шукер]] (6) |{{Сцяг|Харватыя}} [[Міраслаў Блажэвіч]] |10 |5 |4 |1 |20 |13 |- |{{Сцяг|Паўднёвая Карэя}} {{Сцяг|Японія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2002|2002]] |Групавы раўнд (топ-32) |23-е / 32 |3 |1 |0 |2 |2 |3 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Івіца Оліч]]<br>[[Мілан Рапаіч]] |{{Сцяг|Харватыя}} [[Мірка Ёзіч]] |8 |5 |3 |0 |15 |2 |- |{{Сцяг|Германія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006]] |Групавы раўнд (топ-32) |22-е / 32 |3 |0 |2 |1 |2 |3 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Ніка Ковач]]<br>[[Дарыя Срна]] |{{Сцяг|Харватыя}} [[Златка Кранчар]] |10 |7 |3 |0 |21 |5 |- |{{Сцяг|ПАР}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Не прайшла кваліфікацыю'' | colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |10 |6 |2 |2 |19 |13 |- |{{Сцяг|Бразілія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]] |Групавы раўнд (топ-32) |19-е / 32 |3 |1 |0 |2 |6 |6 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (2):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Марыа Манджукіч]]<br>[[Іван Перышыч]] |{{Сцяг|Харватыя}} [[Ніка Ковач]] |12 |6 |3 |3 |14 |9 |- |{{Сцяг|Расія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]] |bgcolor=#DCDCDC|Фінал |bgcolor=#DCDCDC|2-е / 32 |bgcolor=#DCDCDC|7 |bgcolor=#DCDCDC|4 |bgcolor=#DCDCDC|2 |bgcolor=#DCDCDC|1 |bgcolor=#DCDCDC|14 |bgcolor=#DCDCDC|9 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (3):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Марыа Манджукіч]]<br>[[Іван Перышыч]] |{{Сцяг|Харватыя}} [[Златка Даліч]] |12 |7 |3 |2 |19 |5 |- |{{Сцяг|Катар}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]] |bgcolor=#DEB887|Паўфінал |bgcolor=#DEB887|3-е / 32 |bgcolor=#DEB887|7 |bgcolor=#DEB887|2 |bgcolor=#DEB887|4 |bgcolor=#DEB887|1 |bgcolor=#DEB887|8 |bgcolor=#DEB887|7 |[[Андрэй Крамарыч]] (2) |{{Сцяг|Харватыя}} [[Златка Даліч]] |10 |7 |2 |1 |21 |4 |- |{{Сцяг|ЗША}} {{Сцяг|Канада}} {{Сцяг|Мексіка}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|2026]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| |colspan="2" style="background:#BEBEBE" | | | | | | | |- style="background:#FF0000; color:white" !style="background:#FF0000;"|Усяго !style="background:#FF0000;"|Фінал (1) !style="background:#FF0000;"|6/7 !style="background:#FF0000;"|30 !style="background:#FF0000;"|13 !style="background:#FF0000;"|8 !style="background:#FF0000;"|9 !style="background:#FF0000;"|43 !style="background:#FF0000;"|33 !style="background:#FF0000;"|{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (6):|Рамка = |Фон_загалоўка= #FF0000 |Колер= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Іван Перышыч|{{color|white|Іван Перышыч}}]]<br>[[Давар Шукер|{{color|white|Давар Шукер}}]] !style="background:#FF0000;"| !style="background:#FF0000;"|72 !style="background:#FF0000;"|43 !style="background:#FF0000;"|20 !style="background:#FF0000;"|9 !style="background:#FF0000;"|129 !style="background:#FF0000;"|51 |} {{reflist|group="чс"}} === Чэмпіянат Еўропы === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="wikitable" style="font-size:80%; text-align:center" |- style="background:#FF0000; color:white" !style="background:#FF0000;" colspan=9|Чэмпіянат Еўропы ! style="background:#FF0000; width:1%;" rowspan="25"| !style="background:#FF0000;" width="16%" rowspan=2|Найлепшы бамбардзір (галы) !style="background:#FF0000;" width="16%" rowspan=2|Галоўны трэнер ! style="background:#FF0000; width:1%;" rowspan="25"| !style="background:#FF0000;" colspan=6|Кваліфікацыя |- style="background:#FF0000; color:white" !style="background:#FF0000;" width="11%"|Год !style="background:#FF0000;" width="14%"|Стадыя !style="background:#FF0000;" width="5%"|{{Abbr|М|Месца|0}} !style="background:#FF0000;" width="3%"|{{Abbr|ЗМ|Згуляныя матчы|0}} !style="background:#FF0000;" width="3%"|{{Abbr|В|Выйгрышы|0}} !style="background:#FF0000;" width="3%"|{{Abbr|Н|Нічыі|0}} !style="background:#FF0000;" width="3%"|{{Abbr|П|Паразы|0}} !style="background:#FF0000;" width="3%"|{{Abbr|ЗГ|Забітыя галы|0}} !style="background:#FF0000;" width="3%"|{{Abbr|ПГ|Прапушчаныя галы|0}} !style="background:#FF0000;" width="3%"|{{Abbr|ЗМ|Згуляныя матчы|0}} !style="background:#FF0000;" width="3%"|{{Abbr|В|Выйгрышы|0}} !style="background:#FF0000;" width="3%"|{{Abbr|Н|Нічыі|0}} !style="background:#FF0000;" width="3%"|{{Abbr|П|Паразы|0}} !style="background:#FF0000;" width="3%"|{{Abbr|ЗГ|Забітыя галы|0}} !style="background:#FF0000;" width="3%"|{{Abbr|ПГ|Прапушчаныя галы|0}} |- |1960–1992 |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''З’яўлялася часткай {{Футбол|YUG||||Югаславіі||}}'' |colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |colspan="6" style="background:#BEBEBE" | |- |{{Сцяг|Англія}} [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1996|1996]] |Чвэрцьфінал |7-е / 16 |4 |2 |0 |2 |5 |5 |[[Давар Шукер]] (3) |{{Сцяг|Харватыя}} [[Міраслаў Блажэвіч]] |10 |7 |2 |1 |22 |5 |- |{{Сцяг|Бельгія}} {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000|2000]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Не прайшла кваліфікацыю'' | colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |8 |4 |3 |1 |13 |9 |- |{{Сцяг|Партугалія}} [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004|2004]] |Групавы раўнд (топ-16) |13-е / 16 |3 |0 |2 |1 |4 |6 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 4 гульцы (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Ніка Ковач]]<br>[[Дада Пршо]]<br>[[Мілан Рапаіч]]<br>[[Ігар Тудар]] |{{Сцяг|Харватыя}} [[Ота Барыч]] |10 |6 |2 |2 |14 |5 |- |{{Сцяг|Аўстрыя}} {{Сцяг|Швейцарыя||18px}} [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008|2008]] |Чвэрцьфінал |5-е / 16 |4 |3 |1 |0 |5 |2 |[[Іван Класніч]] (2) |{{Сцяг|Харватыя}} [[Славен Біліч]] |12 |9 |2 |1 |28 |8 |- |{{Сцяг|Польшча}} {{Сцяг|Украіна}} [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012|2012]] |Групавы раўнд (топ-16) |10-е / 16 |3 |1 |1 |1 |4 |3 |[[Марыа Манджукіч]] (3) |{{Сцяг|Харватыя}} [[Славен Біліч]] |12 |8 |2 |2 |21 |7 |- |{{Сцяг|Францыя}} [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016|2016]] |1/8 фіналу |9-е / 24 |4 |2 |1 |1 |5 |4 |[[Іван Перышыч]] (2) |{{Сцяг|Харватыя}} [[Антэ Чачыч]] |10 |6 |3 |1 |20 |5 |- |{{Сцяг|Еўрасаюз}} [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2020|2020]] |1/8 фіналу |14-е / 24 |4 |1 |1 |2 |7 |8 |[[Іван Перышыч]] (2) |{{Сцяг|Харватыя}} [[Златка Даліч]] |8 |5 |2 |1 |17 |7 |- style="background:#FF0000; color:white" !style="background:#FF0000;"|Усяго !style="background:#FF0000;"|Чвэрцьфінал (2) !style="background:#FF0000;"|6/7 !style="background:#FF0000;"|22 !style="background:#FF0000;"|9 !style="background:#FF0000;"|6 !style="background:#FF0000;"|7 !style="background:#FF0000;"|30 !style="background:#FF0000;"|28 !style="background:#FF0000;"|[[Іван Перышыч|{{color|white|Іван Перышыч}}]] (4) !style="background:#FF0000;"| !style="background:#FF0000;"|70 !style="background:#FF0000;"|45 !style="background:#FF0000;"|16 !style="background:#FF0000;"|9 !style="background:#FF0000;"|135 !style="background:#FF0000;"|46 |} == Спасылкі == {{Commons|Category:Croatia national football team}} * [http://www.hns-cff.hr/ Афіцыйны сайт Харвацкай футбольнай федэрацыі] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Навігацыйны блок2 |state=collapsed |загаловак=Міжнародныя турніры зборнай Харватыі |Склад зборнай Харватыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 1996 |Склад зборнай Харватыі па футболе на чэмпіянаце свету 1998 |Склад зборнай Харватыі па футболе на чэмпіянаце свету 2002 |Склад зборнай Харватыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2004 |Склад зборнай Харватыі па футболе на чэмпіянаце свету 2006 |Склад зборнай Харватыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2008 |Склад зборнай Харватыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2012 |Склад зборнай Харватыі па футболе на чэмпіянаце свету 2014 |Склад зборнай Харватыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2016 |Склад зборнай Харватыі па футболе на чэмпіянаце свету 2018 |Склад зборнай Харватыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2020 |Склад зборнай Харватыі па футболе на чэмпіянаце свету 2022 }} {{Еўрапейскія футбольныя зборныя}} [[Катэгорыя:Зборная Харватыі па футболе| ]] q53h2b08x5v80furdrvdx3p5l7ekpcc Гомель (Полацкі раён) 0 160109 5211182 5206793 2026-10-04T07:27:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211182 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Гомель (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Гомель |арыгінальная назва = |краіна =Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Улочка в деревне - panoramio.jpg |подпіс = |lat_dir =N|lat_deg =55|lat_min =18|lat_sec =0.30 |lon_dir =E|lon_deg =28|lon_min =46|lon_sec =30.86 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць =Віцебская |раён =Полацкі |сельсавет =Гомельскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 211657 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Го́мель'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Го́мля, ж.'''</ref> ({{lang-be-trans|Homieĺ}}, {{lang-ru|Гомель}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910v0029710&q_id=10810587|title=Решение Полоцкого районного Совета депутатов от 25 марта 2008 года № 79 "О преобразовании сельских населенных пунктов Полоцкого района в агрогородки"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240514191313/https://etalonline.by/document/?regnum=d910v0029710&q_id=10810587|archive-date=14 мая 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref> (раней — [[вёска]]) ў [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], на паўднёва-ўсходнім беразе возера [[Гомель (возера)|Гомель]], на аўтадарозе [[Полацк]]—[[Мінск]]. Цэнтр [[Гомельскі сельсавет|Гомельскага сельсавета]]. За 23 кіламетры на поўдзень ад горада і чыгуначнай станцыі Полацк, 128 кіламетраў ад [[Віцебск]]а. == Гісторыя == У сярэдзіне XVI ст., паводле загаду [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]], на месцы ранейшага [[гарадзішча]] пабудаваны '''Гомельскі замак''' (станам на 2015 год захаваліся рэшткі замкавых валоў і равоў). == Насельніцтва == * 362 жых., 128 двароў (1997) == Інфраструктура == * Сярэдняя школа * Дом культуры * Бібліятэка * Амбулаторыя * Аптэка * Аддзяленне сувязі == Памятныя мясціны == * Мемарыяльны комплекс у гонар партызан. * Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан. * Абарончыя збудаванні [[1930-я|1930-х гадоў]] ([[61-ы Полацкі ўмацаваны раён|Полацкі УР]]). Зараз гісторыка-культурны комплекс «[[Поле ратнай славы (гісторыка-культурны комплекс)|Поле ратнай славы]]». * [[Гомель (курганны могільнік)|Курганны могільнік]] эпохі [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ([[XII ст.|XII]]—[[XIII ст.]]), за 2 км на паўднёвы захад ад вёскі — {{ГККРБ 4|213В000657}}. ==Краявіды== <gallery> Homieĺ (Polack District) 1.jpg Homieĺ (Polack District) 2.jpg Homieĺ (Polack District) 5.jpg Homieĺ (Polack District) 6.jpg Комплекс - panoramio (1).jpg Окопы - panoramio (2).jpg </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Замкі Віцебшчыны}} * {{Крыніцы/БелЭн|5|||334—335}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/gomel_polo/index.htm}} {{Гомельскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Гомельскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Полацкага раёна]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]] [[Катэгорыя:Гомель (Полацкі раён)| ]] 95t01199s6z69xv3axjonwebxsmamon Мінская духоўная семінарыя 0 164983 5211077 5138202 2026-10-03T19:19:42Z Ciepiersia 162280 /* Крыніцы */ дапаўненне 5211077 wikitext text/x-wiki {{Картка семінарыі |назва = Мінская духоўная семінарыя імя ўсяленскіх настаўнікаў і свяціцеляў Васіля Вялікага, Рыгора Багаслова і Іаана Залатавуста |скарачэнне = |эмблема = |выява = [[Выява:В. Жыровічы - Ансамбаль Сьвята-Усьпенскага манастыра PICT3042.jpg|300px|Будынак семінарыі]] |арыгінал = |міжназва= |ранейшае = |дэвіз = |заснавана = |канфесія = Праваслаўе |царква = [[Беларуская Праваслаўная Царква]] |рэктар = [[Віктар Андрэевіч Васілевіч]] (в.а.) |студэнты = |бакалаўрыят = |магістратура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі= |размяшчэнне = [[Жыровічы]] |адрас = вул. Савецкая, 59 |сайт = https://minds.by }} '''Мінская духоўная семінарыя імя ўсяленскіх вучыцеляў і свяціцеляў Васілія Вялікага, Грыгорыя Багаслова і Іаана Залатавуста'''<ref>http://church.by/by/organizacii/minskaja-duhovnaja-seminarija</ref> — вышэйшая спецыяльная навучальная ўстанова [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускай Праваслаўнай Царквы]]. Знаходзіцца па адрасе: 231822 Гродзенская вобл., Слонімскі р-н, пас. Жыровічы, вул. Савецкая, 59. == Гісторыя == === Заснаванне. Слуцкі перыяд === Заснавана 15 верасня 1785 года ў Слуцку. У пачатку 1785 года паміж Расіяй і Рэччу Паспалітай заключана пагадненне аб аднаўленні ў межах Рэчы Паспалітай праваслаўнай епіскапскай кафедры. Кіеўскі мітрапаліт [[:ru:Самуил_(Миславский)|Самуіл]] і Магілёўскі архіепіскап [[Георгій (Каніскі)]] прапанавалі ў якасці годнага кандыдата на гэтую кафедру архімандрыта [[Слуцкі Троіцкі манастыр|Слуцкага Траецкага манастыра]] Віктара (Садкоўскага). Св. Георгій (Каніскі) добра ведаў Віктара з часоў навучання таго ў Кіеўскай акадэміі, калі сам Георгій узначальваў акадэмію (1752-1755). У бытнасць Георгія Магілёўскім архіерэем Віктар выконваў абавязкі асабістага сакратара, выкладчыка [[Магілёўская духоўная семінарыя|Магілёўскай семінарыі]], ігумена [[Тупічэўскі манастыр (Мсціслаў)|Тупічэўскага манастыра]]<ref>{{Праваслаўная энцыклапедыя|158548|ВИКТОР|8|437-439|И. В. Оржеховский, В. А. Теплова}}</ref>. 27 сакавіка 1785 года рушыў найвышэйшы ўказ аб быцці ў Польшчы асобнага епіскапа, каадзьютара Кіеўскай мітраполіі, і аб пасвячэнні ў гэты сан архімандрыта Слуцкага манастыра Віктара. Указам 15 мая прадпісана Свяцейшаму Сіноду заснаваць для асветы праваслаўных у Рэчы Паспалітай семінарыю. Пры садзейнічанні мітрапаліта Самуіла з Кіеўскай акадэміі былі дасланыя ў Слуцк настаўнікі. 15 верасня 1785 года семінарыя была адкрыта, і ў святліцы манастырскай трапезы пачалося навучанне. На пачатку існавалі толькі два граматычныя класы: ніжэйшы і вышэйшы. Навучаліся 25 выхаванцаў — дзеці духавенства. Па месцы свайго знаходжання ў Слуцку семінарыя стала называцца Слуцкай. Гэтую назву яна насіла да 1793 года — заснавання Мінскай епархіі — і ў адрозненне ад польскіх павятовых школ называлася «набожнай (рус. благочестівой) семінарыяй» і «семінарыяй яго Праасвяшчэнства»<ref name=":0">Высокопреосвященнейший Стефан (Корзун), архиепископ Пинский и Лунинецкий. История Минской духовной семинарии http://libr.minda.by/2018/09/22/istorija-minskoj-duhovnoj-seminarii/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190327144807/http://libr.minda.by/2018/09/22/istorija-minskoj-duhovnoj-seminarii/ |date=27 сакавіка 2019 }}</ref>. Падчас працы Чатырохгадовага сойма Рэч Паспалітая разарвала пратэктаратныя адносіны з Расіяй, якая тады ваявала на два франты (з Асманскай імперыяй і Швецыяй) і заключыла дагавор з Прусіяй, накіраваны супраць Расіі. На гэтай хвалі ўра-патрыятызму і антырасійскіх настрояў праваслаўныя зазналі жорсткія пераследы. Хаця яшчэ 18 мая 1787 года Віктар (Садкоўскі) падаў у Тульчыне клятву вернасці каралю польскаму і вялікаму князю літоўскаму і атрымаў каралеўскі прывілей на Слуцкую кафедру. У 1789 епіскап Віктар быў абвінавачаны ў спробе ўчыніць сялянскія беспарадкі на Валыні і Падоллі. Аналагічнае абвінавачанне вылучыў дэпутат Пінскі Мацей Бутрымовіч у дачыненні да ўсіх праваслаўных святароў на пасяджэнні сойма 16 красавіка 1789. 21 красавіка 1789 маршалак Казімір Нестар Сапега абвясціў, што ў яго ёсць некаторыя звесткі, нібыта Віктар (Садкоўскі) абавязаў святароў праваслаўных ды прысягі на вернасць імператрыцы Расіі, і заклікаў праваслаўных сялян для барацьбы з палякамі. Сойм тады выдаў пастанову аб арышце Віктара (Садкоўскага). Епіскап не прызнаў абвінавачванні, не пакінуў Слуцка, і праз восем дзён быў арыштаваны разам з ўсёй кансісторыяй і заключаны ў Нясвіжы. 6 мая ён выпусціў з турмы Пастырскі Ліст, у якім пад страхам праклёну забараняў праваслаўным паўставаць супраць Рэчы Паспалітай і загадваў захоўваць вернасць яе каралю<ref>Mironowicz A.: ''Kościół prawosławny w Polsce''. Białostockie Towarzystwo Historyczne, 2006, s. 442–446. <nowiki>ISBN 83-60456-02-X</nowiki>.</ref>. У выніку гэтых падзей у ліпені 1790 года семінарыя, у якой навучалася каля ста выхаванцаў, спыніла сваё існаванне. Пасля вызвалення з-пад арышту ў ліпені 1792 года праасвяшчэнны Віктар яшчэ да ад'езду з Варшавы загадаў сваёй кансісторыі аднавіць семінарыю і сабраць яе вучняў. 8 студзеня 1793 года семінарыя была зноў адкрыта з ранейшым назвай: «Набожная Слуцкая, Праасвяшчэннага Віктара семінарыя». У адноўленых пяці класах навучаўся 31 чалавек<ref name=":0" />. === Мінскі перыяд === У 1840 годзе пераведзена ў Мінск. У 1918 годзе зачынена паводле Дэкрэту савецкай улады аб аддзяленні царквы ад дзяржавы. Дзейнасць семінарыі адноўлена ў 1947 годзе праз пераўтварэнне пастырскіх курсаў пры [[Жыровіцкі Свята-Успенскі мужчынскі манастыр|Жыровіцкім Свята-Успенскім мужчынскім манастыры]]. У 1963 годзе Мінская духоўная семінарыя зноў зачынена паводле распараджэння свецкіх улад. 1 верасня 1989 года пачалося аднаўленне дзейнасці семінарыі. Цяпер семінарыя рыхтуе святароў для прыходаў Беларускай праваслаўнай царквы. Тэрмін навучання 5 гадоў. У семінарыі дзейнічае Сектар завочнага навучання і Рэгенцкая школа. У 2006/2007 навучальным годзе на стацыянарным і завочным аддзяленнях навучалася 378 студэнтаў. == Кіраўніцтва == * Рэктар — протаіерэй Віктар Андрэевіч Васілевіч (в.а.) * Першы прарэктар — іерэй Канстанцін Мачан. * Прарэктар па вучэбнай працы — іерэй Дзмітрый Каўрыга. * Прарэктар па навуковай працы — дацэнт Аляксандр Валер’евіч Слесараў. * Прарэктар па выхаваўчай працы — чытальнік Сяргей Сяргеевіч Думянкоў. * Загадчык аддзялення завочнай адукацыі — дыякан Арцемій Кірко. * Сакратар вучонага савета — протадыякан Георгій Пшонка. * Старшы памочнік прарэктара па выхаваўчай працы — іераманах Агафангел (Будзішын). * Ганаровы папячыцель Мінскай духоўнай семінарыі — архіепіскап Навагрудскі і Слонімскі [[Гурый (Апалька)]]. == Рэктары == {{col-begin}} {{col-2}} * [[Іеранім (Маліцкі)]] (1819 — ліпень 1821). * [[Яўгеній (Дабратворскі)]] (1829—?). * [[Афанасій (Турчанінаў)]] (11 студзеня 1865 — 1867). * [[Януарый (Вазнясенскі)]] (8 красавіка 1868 — 1877). * [[Мікалай Іванавіч Дзмітрыеўскі]] (30 снежня 1877 — 1883). * [[Ціхан (Васілеўскі)]] (1898—1903). * [[Феадосій (Алмазаў)]] (1903). * [[Мікалай (Арлоў)]] (22 снежня 1903 — 5 мая 1905). * [[Андрэй Данілавіч Юрашкевіч]] (5 мая 1905 — 1911). * [[Іван Аляксеевіч Язвіцкі]] (1911—1918). * [[Лявонцій (Бондар)]] (1945—1947). {{col-2}} * [[Мітрафан (Гутоўскі)]] (1947—1953). * [[Інакенцій (Сокаль)]] (25 чэрвеня 1953 — 1956). * [[Антоній (Мельнікаў)]] (1956—1963). * [[Сцяфан (Корзун)]] (1989—1990). * [[Канстанцін (Гаранаў)]] (20 сакавіка 1990 — 1996). * [[Леанід (Філь)]] (1996—2007). * [[Іасаф (Морза)]] (4 лютага 2008 — 3 верасня 2012). * [[Гурый (Апалька)]] (3 верасня 2012 — 17 ліпеня 2020) * [[Аляксандр Валер’евіч Слесараў]] (17 ліпеня 2020 — 29 верасня 2020, в.а.)<ref>{{cite web|url = http://church.by/news/arhiepiskop-novogrudskij-gurij-zavershil-svoi-trudy-na-postu-rektora-minskoj-duhovnoj-seminarii |title = Архіепіскап Навагрудскі Гурый завяршыў свае працы на пасадзе рэктара Мінскай духоўнай семінарыі |date =2020-07-17 |publisher = Афіцыйны партал Беларускай Праваслаўнай Царквы |language = ru |accessdate = 24.07.2020}}</ref> * [[Віктар Андрэевіч Васілевіч]] (з 29 верасня 2020, в.а.) {{col-2}} {{col-end}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Жыровіцкі манастыр}} {{Духоўныя семінарыі Рускай праваслаўнай царквы}} {{Адукацыя ў Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мінская духоўная семінарыя}} [[Катэгорыя:Мінская духоўная семінарыя| ]] [[Катэгорыя:Жыровіцкі манастыр]] [[Катэгорыя:Духоўныя навучальныя ўстановы Беларусі]] hj257zac0ksldcnuc30e74u683yot0h Грудзі беспазваночных 0 165557 5211244 4543217 2026-10-04T11:27:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211244 wikitext text/x-wiki [[Выява:Abdomen-head-thorax-ru.svg|thumb|Розніца [[абдомен]]а, торакса і [[галовы]] ў чалавека і насякомага]] {{значэнні|Грудзі}} '''Грудзі''' ці '''то́ракс''' ({{lang-la|thorax}}) — назва [[Тагма (біялогія)|аддзела]], які вылучаецца ў целе шматлікіх сегментаваных [[беспазваночныя|беспазваночных]]. == Членістаногія == [[Выява:Trilobite sections-ru.svg|right|205px|thumb|Аддзелы цела [[Trilobita|трылабіта]] (''Trilobita'').]] Сярод [[Arthropoda|членістаногіх]] грудны аддзел вылучаюць у [[Crustacea|ракападобных]], [[Insecta|насякомых]] і [[Trilobita|трылабітаў]].<ref name="barnes">Рупперт Э. Э., Фокс Р. С., Барнс Р. Д., Зоология беспозвоночных: функциональные и эволюционные аспекты. Т. 3: Членистоногие. — М.: Издательский центр «Академия», 2008. — 496 с.</ref> У розных групах у склад гэтага аддзела цела ў палаваспелых стадый уваходзіць розная колькасць [[сегмент, біялогія|сегментаў]]. У шматлікіх ракападобных з непрамым развіццём колькасць грудных сегментаў павялічваецца падчас [[лічынка|лічынкавага развіцця]]. Як відаць, падобныя [[антагенез|антагенетычныя]] змены характарызавалі і шматлікіх [[Trilobita|трылабітаў]].<ref name="barnes" /> Звычайна ўсе сегменты грудзей нясуць канечнасці. Выключэнні складаюць толькі паразітычныя формы і некаторыя кароткажывучыя крылатыя стадыі насякомых. === Насякомыя === [[Выява:Tsetse fly.png|thumb|205px|right|Выява [[Glossina|мухі цэцэ]] (''Glossina''). Галава, грудзі і брушка паказаны рознымі колерамі.]] Грудзі насякомых размяшчаецца паміж [[Галава насякомага|галавой]] і [[брушка]]м. У яе склад уваходзяць тры сегменты, званыя адпаведна пярэднягрудзьмі ({{lang-la|prothorax}}), сярэднягрудзьмі ({{lang-la|mesothorax}}) і заднегрудзьмі ({{lang-la|metathorax}}).<ref name="barnes" /><ref name="bes" /> Сярэднягрудзі і заднягрудзі ў крылатых стадый нясуць [[крыло насякомых|крылы]] — вырасты іх [[тэргіт]]аў (спінных сценак);<ref name="bes">Большой энциклопедический словарь «Биология». — под ред. Гилярова М. С., М.: Большая российская энциклопедия, 1998. ISBN 5-85270-252-8</ref> гэтыя два сегменты аб'ядноўваюць пад назвай ''pterothorax'' (ад {{lang-gr|πτέρυξ}} — крыло). У [[Hymenoptera|перапончатакрылых насякомых]] з падатрада [[Apocrita|сцеблабрухіх]], да якіх адносяцца [[Formicidae|мурашкі]] і [[восы]], з груднымі сегментамі зліваецца першы сегмент брушка (''прападэўм'').<ref name="shnelling">[http://www.desertants.org/indexpages/terminology.html Глава «Тэрміналогія»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130517144322/http://www.desertants.org/indexpages/terminology.html |date=17 мая 2013 }} з: Snelling R. R., George C. D., Snelling G. C. (2003). [http://www.desertants.org/indexpages/ The taxonomy, distribution and ecology of California desert ants (Hymenoptera: Formicidae)]. {{ref-en}}</ref>. Аддзел цела, які ў выніку ўтвараецца, не [[гамалогія, біялогія|гамалагічны]] грудзі іншых насякомых, у сувязі з чым для яго абазначэння выкарыстоўваюць іншыя тэрміны: ''[[мезасома, марфалогія|мезасома]]'' ({{lang-la|mesosoma}}) і ''alitrunk''.<ref name="shnelling" /> Апошняя назва выкарыстоўваецца, галоўным чынам, для мурашак. == Кольчатыя чэрві == У [[Polychaeta|многашчацінкавых чарвей]] з гетэраномнай сегментацыяй тораксам завуць пярэдні аддзел цела.<ref>[http://www.annelida.net/nz/Polychaeta/References/NZPolyGlossaryV1.htm Glossary of Polychaeta terminology] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110723015151/http://www.annelida.net/nz/Polychaeta/References/NZPolyGlossaryV1.htm |date=23 ліпеня 2011 }} {{ref-en}}</ref> == Гл. таксама == * [[Тагма (біялогія)|Тагма]] * [[Брушка]] * [[Мезасома, марфалогія]] {{зноскі}} [[Катэгорыя:Анатомія членістаногіх]] cnkrwf1lpw84gyhq9mjt24y0xb5qs7h В’ена (дэпартамент) 0 166242 5211059 5183643 2026-10-03T17:09:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211059 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|В’ена}} {{Дэпартамент Францыі |Дэпартамент = В’ена |Дэпартамент-Фр = Vienne |нумар = 86 |рэгіён = [[Пуату — Шарант]] |прэфектура = [[Пуацье]] |супрэфектуры = [[Шатэльро]]<br />[[Манмарыён]] |насельніцтва = 399 тыс. |год = 1999 |месца = 56 |шчыльнасць = 57 |плошча = 6990 |акруга = 3 |кантоны = 38 |камуны = 281 |president = Ален Фушэ |pres_party = |img_coa = Blason département fr Vienne.svg |сайт = http://www.vienne.pref.gouv.fr/ }} '''В’е́на''' ({{lang-fr|Vienne}}) — дэпартамент на захадзе [[Францыя|Францыі]], адзін з дэпартаментаў рэгіёна [[Пуату — Шарант]]. Парадкавы нумар 86. Адміністрацыйны цэнтр — [[Пуацье]]. Насельніцтва 399 тыс. чалавек (56-е месца сярод дэпартаментаў, даныя [[1999]] г.). == Геаграфія == Плошча тэрыторыі 6990 км². Праз дэпартамент працякаюць рэкі [[В’ена (рака)|В’ена]] і [[Шаранта (рака)|Шаранта]]. Дэпартамент уключае 3 акругі, 38 кантонаў і 281 камуну. == Гісторыя == В’ена — адзін з першых 83 дэпартаментаў, створаных у сакавіку [[1790]] года падчас [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]]. Узнікла на тэрыторыі былой правінцыі [[Пуату]]. Назва паходзіць ад ракі [[В’ена (рака)|В’ена]]. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.cg86.fr/ General Council website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160809205939/http://www2.cg86.fr/ |date=9 жніўня 2016 }} {{ref-fr}} * [http://www.cg86.org Another General Council website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180324102834/http://cg86.org/ |date=24 сакавіка 2018 }} {{ref-fr}} * [https://web.archive.org/web/20071109154140/http://www.vienne.pref.gouv.fr/ Прэфектура] {{Дэпартаменты Францыі}} [[Катэгорыя:В’ена (дэпартамент)| ]] k4fl43311jpdbbio9mgzpe0fqfqyxrg Харошкі 0 167944 5210912 5102997 2026-10-03T12:09:16Z Modallwmbw 165843 5210912 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Харошкі (значэнні)}} {{Музычны калектыў | Назва = Харошкі | Гады = 1974 | Краіна = Беларусь | Сайт = https://khoroshki.by/ }} '''«Харо́шкі»''' — беларускі дзяржаўны акадэмічны заслужаны харэаграфічны [[ансамбль]], заснаваны ў студзені 1974 года пры [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Беларускай дзяржаўнай філармоніі]]<ref>{{cite web|author=|title=Мастацкі кіраўнік|url=https://khoroshki.by/be/kalektyu/mastatski-kiraunik.html|publisher=Ансамбль «Харошкі»|date=2020|accessdate=27 чэрвеня 2020|archive-date=27 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200627200535/https://khoroshki.by/be/kalektyu/mastatski-kiraunik.html|url-status=dead}}</ref>. На 2020 год ансамбль «Харошкі» складаўся з танцавальнай і спеўна-інструментальнай груп. [[Аркестр|Аркестрам]] выкарыстоўваліся класічныя і сучасныя музычныя інструменты: [[кларнет]], [[флейта]], [[скрыпка]], [[альт]], [[баян]], [[гармонік]], [[бас-гітара]] і [[барабан]]ы. Упершыню ў Беларусі «Харошкі» аднавілі выкарыстанне такіх інструментаў, як [[Ліра (інструмент)|ліра]], [[гудок]], [[басэтля]], [[акарына]], [[жалейка]] і [[кмена]]. У [[балет]]най трупе налічвалася 60 прафесійных танцораў. У аркестры працавала 18 музыкантаў і 4 спевакі. У залежнасці ад праграмы ў выступленні ўдзельнічала ад 25 да 60 артыстаў<ref name="а"/>. == Гісторыя == У 1974 годзе харэографы [[Валянціна Гаявая]] і [[Мікалай Дудчанка]] стварылі ансамбль «Харошкі» пры [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Беларускай дзяржаўнай філармоніі]]. Назву ансамбль атрымаў ад вёскі [[Харошкі (вёска)|Харошкі]] ў [[Магілёўскі раён|Магілёўскім раёне]], дзе на пачатку 1970-х гадоў запісалі танец «[[Гусарыкі]]»<ref name="а">{{cite web|author=|title=Аб калектыве|url=https://khoroshki.by/be/kalektyu/ab-kalektyve.html|publisher=Ансамбль «Харошкі»|date=2020|accessdate=27 чэрвеня 2020|url-status=dead|archive-date=30 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200630230513/https://khoroshki.by/be/kalektyu/ab-kalektyve.html}}</ref>. Першае выступленне адбылося праз 9 месяцаў пасля заснавання. У 1975 годзе прайшлі гастролі ў [[Малдоўская ССР|Малдоўскай ССР]]. Затым ансамбль «Харошкі» даў некалькі канцэртаў ва [[Украінская ССР|Украінскай ССР]]. У 1976 годзе ўпершыню выступілі за мяжой у [[Данія|Даніі]]. У 1977 годзе «Харошкі» сталі атрымалі дыплом 1-й ступені на Усесаюзным конкурсе прафесійных калектываў у Маскве ([[РСФСР]]). Пасля конкурсу правялі па 2 канцэрты з аншлагам у зале «Расія» і ў зале Чайкоўскага<ref>{{артыкул|аўтар=Змітрок Верас.|загаловак=Стварэнне цуду|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20131127/1385527958-stvarenne-cudu|выданне=[[Звязда]]|тып=газета|год=27 лістапада 2013|нумар=223 (27588)|старонкі=[http://zviazda.by/wp-content/uploads/2013/11/1385527919_2.pdf 2]|issn=1990-763x|archive-date=27 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200627200445/http://zviazda.by/be/news/20131127/1385527958-stvarenne-cudu}}</ref>. Таксама ў 1977 годзе першай азіяцкай краінай, дзе выступілі «Харошкі», стала [[Сірыя]]. У 1979 годзе першай заходнееўрапейскай краінай выступу стала [[Англія]]. У 1984 годзе ўпершыню выступілі на фестывалі ў Азіі — «Ташкенцкая залатая восень» ва [[Узбекская ССР|Узбекскай ССР]]. У 1985 і 1987 гадах прайшлі гастролі ў Японіі і Індыі. У 1987 годзе пры ансамблі «Харошкі» адчынілі школу-студыю беларускага народнага танцу, дзе сталі выкладаць дзейныя артысты ансамблю<ref>{{cite web|author=|title=Школа-студыя|url=https://khoroshki.by/be/kalektyu/shkola-studiya.html|publisher=Ансамбль «Харошкі»|date=2020|accessdate=27 чэрвеня 2020|archive-date=27 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200627200447/https://khoroshki.by/be/kalektyu/shkola-studiya.html|url-status=dead}}</ref>. У 1989 годзе першай афрыканскай краінай, дзе выступілі «Харошкі», стала [[Лівія]]. У 2000 годзе ўпершыную выступілі ў Кітаі. У 2000-я гады ансамбль стаў выступаць на Днях культуры Беларусі за мяжой. У 2002 годзе ансамбаль выступаў на [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2002 года|зімовых Алімпійскіх гульнях]] у [[Солт-Лэйк-Сіці]] (ЗША). У 2003 годзе «Харошкі» атрымалі адмысловы прыз 6-га фальклорнага фестывалю ў [[Кальтавутуро]] (Італія). У 2004-м — адмысловую ўзнагароду 15-га сусветнага фальклорнага фестывалю ў Францыі. У 2005-м — Карону 24-га фестывалю «Святыні фальклору» ў Францыі<ref>{{cite web|author=|title=Гастролі|url=https://khoroshki.by/be/kalektyu/gastroli.html|publisher=Ансамбль «Харошкі»|date=2020|accessdate=27 чэрвеня 2020|archive-date=29 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629022538/https://khoroshki.by/be/kalektyu/gastroli.html|url-status=dead}}</ref>. Да 2014 года ў «Харошках» стварылі звыш 20 аўтарскіх праграм у выглядзе харэаграфічных [[Спектакль|спектакляў]], якія спалучалі [[беларускія народныя танцы]], харэаграфічныя мініяцюры і спеўна-харэаграфічныя кампазіцыі<ref name="а"/>. == Прызы і ўзнагароды == За некалькі апошніх гадоў: * Спецыяльны прыз VI Міжнароднага фальклорнага фестывалю ў [[Кальтавутура]] (Італія, 2003) * Спецыяльны прыз і дыплом XV Сусветнага фальклорнага фестывалю (Францыя, 2004) * Дыплом 21-га Міжнароднага фальклорнага фестывалю (Бельгія, 2004) * Грамата і Карона на 24-ым Міжнародным фестывалі «Святыні фальклору» (Францыя, 2005) * Спецыяльны прыз і дыплом XVI Міжнароднага фестывалю мастацтваў «[[Славянскі Базар у Віцебску|Славянскі базар]]» (Беларусь 2007) * 2009 — Дыплом Дзяржаўнай думы Расійскай Федэрацыі «Лепшы праект Расіі 2008 года» == Рэпертуар == Больш 10-ці тэатралізаваных праграм: * «ТУРОВСКАЯ ЛЕГЕНДА» * «ПОЛОЦКАЯ ТЕТРАДЬ» * «ПИЛИГРИМЫ» * «ПРОЩАЙ, XX ВЕК!»<ref>[http://www.belarus.net/minsk_ev/98/russia/01/horos29.htm Хорошки — деревня, «Харошкі» — ансамбль//Вечерний Минск//29 ЯНВАРЯ 1998 г. ЧЕТВЕРГ N 18 (8827)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081201102729/http://www.belarus.net/minsk_ev/98/russia/01/horos29.htm |date=1 снежня 2008 }} {{ref-ru}}</ref> * «ВЯСЕЛЛЕ ЦЯРЭШКІ» * «ДОБРЫ ВЕЧАР, ГОСЦІ!» * «БЕЛАРУСЫ» («Времена года») — адраджае нацыянальныя абрады і каляндарныя святы рэспублікі * «ГУКАННЕ ВЯСНЫ» * і інш. == Склад == Балетная трупа ансамбля — 60 чалавек. Выступ трупы — у суправаджэнні аркестра і вакальнай групы з рознапланавымі канцэртнымі праграмамі (пераважна жывы гук) — 18 чалавек. == Кіраўніцтва == Мастацкі кіраўнік — лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь народная артыстка Беларусі — [[Валянціна Іванаўна Гаявая|Валянціна Гаявая]] Адміністратары: Павел Жураўлёў, Валянціна Мажароўская. Дырэктар-распарадчык — Аляксандр Мікіта. == Узнагароды і прэміі == * [[Прэмія Ленінскага камсамола]] (1982) — за вялікую працу па эстэтычнаму выхаванню моладзі і высокае выканальніцкае майстэрства {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://photobelta.by/ru/search?search_on=keywords&q=%D5%EE%F0%EE%F8%EA%E8&last_date=0&strict=1 «Хорошки»] {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1974 годзе]] [[Катэгорыя:1974 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Ленінскага камсамола]] ei39ifcu4wfv03xsmlnggzkggm55izq 5210913 5210912 2026-10-03T12:10:35Z Modallwmbw 165843 5210913 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Харошкі (значэнні)}} {{Музычны калектыў | Назва = Харошкі | Гады = 1974 | Краіна = Беларусь | Сайт = https://khoroshki.by/ }} '''«Харо́шкі»''' — беларускі дзяржаўны акадэмічны заслужаны харэаграфічны [[ансамбль]], заснаваны ў студзені 1974 года пры [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Беларускай дзяржаўнай філармоніі]]<ref>{{cite web|author=|title=Мастацкі кіраўнік|url=https://khoroshki.by/be/kalektyu/mastatski-kiraunik.html|publisher=Ансамбль «Харошкі»|date=2020|accessdate=|archive-date=|archive-url=|url-status=}}</ref>. На 2020 год ансамбль «Харошкі» складаўся з танцавальнай і спеўна-інструментальнай груп. [[Аркестр|Аркестрам]] выкарыстоўваліся класічныя і сучасныя музычныя інструменты: [[кларнет]], [[флейта]], [[скрыпка]], [[альт]], [[баян]], [[гармонік]], [[бас-гітара]] і [[барабан]]ы. Упершыню ў Беларусі «Харошкі» аднавілі выкарыстанне такіх інструментаў, як [[Ліра (інструмент)|ліра]], [[гудок]], [[басэтля]], [[акарына]], [[жалейка]] і [[кмена]]. У [[балет]]най трупе налічвалася 60 прафесійных танцораў. У аркестры працавала 18 музыкантаў і 4 спевакі. У залежнасці ад праграмы ў выступленні ўдзельнічала ад 25 да 60 артыстаў<ref name="а"/>. == Гісторыя == У 1974 годзе харэографы [[Валянціна Гаявая]] і [[Мікалай Дудчанка]] стварылі ансамбль «Харошкі» пры [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Беларускай дзяржаўнай філармоніі]]. Назву ансамбль атрымаў ад вёскі [[Харошкі (вёска)|Харошкі]] ў [[Магілёўскі раён|Магілёўскім раёне]], дзе на пачатку 1970-х гадоў запісалі танец «[[Гусарыкі]]»<ref name="а">{{cite web|author=|title=Аб калектыве|url=https://khoroshki.by/be/kalektyu/ab-kalektyve.html|publisher=Ансамбль «Харошкі»|date=2020|accessdate=|url-status=|archive-date=|archive-url=}}</ref>. Першае выступленне адбылося праз 9 месяцаў пасля заснавання. У 1975 годзе прайшлі гастролі ў [[Малдоўская ССР|Малдоўскай ССР]]. Затым ансамбль «Харошкі» даў некалькі канцэртаў ва [[Украінская ССР|Украінскай ССР]]. У 1976 годзе ўпершыню выступілі за мяжой у [[Данія|Даніі]]. У 1977 годзе «Харошкі» сталі атрымалі дыплом 1-й ступені на Усесаюзным конкурсе прафесійных калектываў у Маскве ([[РСФСР]]). Пасля конкурсу правялі па 2 канцэрты з аншлагам у зале «Расія» і ў зале Чайкоўскага<ref>{{артыкул|аўтар=Змітрок Верас.|загаловак=Стварэнне цуду|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20131127/1385527958-stvarenne-cudu|выданне=[[Звязда]]|тып=газета|год=27 лістапада 2013|нумар=223 (27588)|старонкі=[http://zviazda.by/wp-content/uploads/2013/11/1385527919_2.pdf 2]|issn=1990-763x|archive-date=27 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200627200445/http://zviazda.by/be/news/20131127/1385527958-stvarenne-cudu}}</ref>. Таксама ў 1977 годзе першай азіяцкай краінай, дзе выступілі «Харошкі», стала [[Сірыя]]. У 1979 годзе першай заходнееўрапейскай краінай выступу стала [[Англія]]. У 1984 годзе ўпершыню выступілі на фестывалі ў Азіі — «Ташкенцкая залатая восень» ва [[Узбекская ССР|Узбекскай ССР]]. У 1985 і 1987 гадах прайшлі гастролі ў Японіі і Індыі. У 1987 годзе пры ансамблі «Харошкі» адчынілі школу-студыю беларускага народнага танцу, дзе сталі выкладаць дзейныя артысты ансамблю<ref>{{cite web|author=|title=Школа-студыя|url=https://khoroshki.by/be/kalektyu/shkola-studiya.html|publisher=Ансамбль «Харошкі»|date=2020|accessdate=27 чэрвеня 2020|archive-date=27 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200627200447/https://khoroshki.by/be/kalektyu/shkola-studiya.html|url-status=dead}}</ref>. У 1989 годзе першай афрыканскай краінай, дзе выступілі «Харошкі», стала [[Лівія]]. У 2000 годзе ўпершыную выступілі ў Кітаі. У 2000-я гады ансамбль стаў выступаць на Днях культуры Беларусі за мяжой. У 2002 годзе ансамбаль выступаў на [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2002 года|зімовых Алімпійскіх гульнях]] у [[Солт-Лэйк-Сіці]] (ЗША). У 2003 годзе «Харошкі» атрымалі адмысловы прыз 6-га фальклорнага фестывалю ў [[Кальтавутуро]] (Італія). У 2004-м — адмысловую ўзнагароду 15-га сусветнага фальклорнага фестывалю ў Францыі. У 2005-м — Карону 24-га фестывалю «Святыні фальклору» ў Францыі<ref>{{cite web|author=|title=Гастролі|url=https://khoroshki.by/be/kalektyu/gastroli.html|publisher=Ансамбль «Харошкі»|date=2020|accessdate=27 чэрвеня 2020|archive-date=29 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629022538/https://khoroshki.by/be/kalektyu/gastroli.html|url-status=dead}}</ref>. Да 2014 года ў «Харошках» стварылі звыш 20 аўтарскіх праграм у выглядзе харэаграфічных [[Спектакль|спектакляў]], якія спалучалі [[беларускія народныя танцы]], харэаграфічныя мініяцюры і спеўна-харэаграфічныя кампазіцыі<ref name="а"/>. == Прызы і ўзнагароды == За некалькі апошніх гадоў: * Спецыяльны прыз VI Міжнароднага фальклорнага фестывалю ў [[Кальтавутура]] (Італія, 2003) * Спецыяльны прыз і дыплом XV Сусветнага фальклорнага фестывалю (Францыя, 2004) * Дыплом 21-га Міжнароднага фальклорнага фестывалю (Бельгія, 2004) * Грамата і Карона на 24-ым Міжнародным фестывалі «Святыні фальклору» (Францыя, 2005) * Спецыяльны прыз і дыплом XVI Міжнароднага фестывалю мастацтваў «[[Славянскі Базар у Віцебску|Славянскі базар]]» (Беларусь 2007) * 2009 — Дыплом Дзяржаўнай думы Расійскай Федэрацыі «Лепшы праект Расіі 2008 года» == Рэпертуар == Больш 10-ці тэатралізаваных праграм: * «ТУРОВСКАЯ ЛЕГЕНДА» * «ПОЛОЦКАЯ ТЕТРАДЬ» * «ПИЛИГРИМЫ» * «ПРОЩАЙ, XX ВЕК!»<ref>[http://www.belarus.net/minsk_ev/98/russia/01/horos29.htm Хорошки — деревня, «Харошкі» — ансамбль//Вечерний Минск//29 ЯНВАРЯ 1998 г. ЧЕТВЕРГ N 18 (8827)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081201102729/http://www.belarus.net/minsk_ev/98/russia/01/horos29.htm |date=1 снежня 2008 }} {{ref-ru}}</ref> * «ВЯСЕЛЛЕ ЦЯРЭШКІ» * «ДОБРЫ ВЕЧАР, ГОСЦІ!» * «БЕЛАРУСЫ» («Времена года») — адраджае нацыянальныя абрады і каляндарныя святы рэспублікі * «ГУКАННЕ ВЯСНЫ» * і інш. == Склад == Балетная трупа ансамбля — 60 чалавек. Выступ трупы — у суправаджэнні аркестра і вакальнай групы з рознапланавымі канцэртнымі праграмамі (пераважна жывы гук) — 18 чалавек. == Кіраўніцтва == Мастацкі кіраўнік — лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь народная артыстка Беларусі — [[Валянціна Іванаўна Гаявая|Валянціна Гаявая]] Адміністратары: Павел Жураўлёў, Валянціна Мажароўская. Дырэктар-распарадчык — Аляксандр Мікіта. == Узнагароды і прэміі == * [[Прэмія Ленінскага камсамола]] (1982) — за вялікую працу па эстэтычнаму выхаванню моладзі і высокае выканальніцкае майстэрства {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://photobelta.by/ru/search?search_on=keywords&q=%D5%EE%F0%EE%F8%EA%E8&last_date=0&strict=1 «Хорошки»] {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1974 годзе]] [[Катэгорыя:1974 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Ленінскага камсамола]] t9v32f56ggzpv382hm4k4usybdnf5jn Шчэпічы 0 189468 5211115 5128227 2026-10-03T20:29:53Z Modallwmbw 165843 5211115 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Шчэпічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Ščepičy_(02).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 04|lat_sec = 34 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 34|lon_sec = 26 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Клецкі |сельсавет = Шчэпіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242999334 }} '''Шчэ́пічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ščepičy}}, {{lang-ru|Щепичи}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911n0037427&q_id=7157929|title=Решение Клецкого районного Совета депутатов от 28 декабря 2010 года № 37 «О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки»}}</ref> у [[Клецкі раён|Клецкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шчэпіцкі сельсавет|Шчэпіцкага сельсавета]]. За 5 км на захад ад Клецка і 7 км ад чыгуначнай станцыі Клецк, за 180 км ад Мінска. == Гісторыя == Вядомы да 1525 года як «двор» баярына [[Фёдар Пятровіч Шчэпа|Фёдара Пятровіча Шчэпы]] каля сяла [[Лукаўцы (Клецкі раён)|Лукавец]], яго ўладання, на дарозе ў Клецк.{{Sfn|Груша|2021|с=60}} == Насельніцтва == * 777 жыхароў, 282 двары (2003) == Інфраструктура == * Сярэдняя школа * Клуб і бібліятэка * Аддзяленне сувязі == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Аляксандравіч Ратомскі]] (нар. [[1962]]) — беларускі архітэктар. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|||6}} *{{Артыкул|ref=Груша|год=2021|аўтар=Груша А. И.|загаловак=Кого и за что князь Федор Иванович Ярославич одарил деревянным образком с сюжетом «Премудрость созда себе храм»?|спасылка=https://www.academia.edu/49138506/|выданне=Древняя Русь: вопросы медиевистики|нумар=2 (84), июнь|старонкі=52-67}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шчэпіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Шчэпіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клецкага раёна]] [[Катэгорыя:Шчэпічы| ]] neuiu08o3tuufpcgh0s8iae8iirbm2s 5211116 5211115 2026-10-03T20:31:54Z Modallwmbw 165843 5211116 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Шчэпічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Ščepičy_(02).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 04|lat_sec = 34 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 34|lon_sec = 26 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Клецкі |сельсавет = Шчэпіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242999334 }} '''Шчэ́пічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ščepičy}}, {{lang-ru|Щепичи}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909n0024474&q_id=858116|title=Решение Клецкого районного Совета депутатов от 25 мая 2009 года № 129 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки"|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref> у [[Клецкі раён|Клецкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шчэпіцкі сельсавет|Шчэпіцкага сельсавета]]. За 5 км на захад ад Клецка і 7 км ад чыгуначнай станцыі Клецк, за 180 км ад Мінска. == Гісторыя == Вядомы да 1525 года як «двор» баярына [[Фёдар Пятровіч Шчэпа|Фёдара Пятровіча Шчэпы]] каля сяла [[Лукаўцы (Клецкі раён)|Лукавец]], яго ўладання, на дарозе ў Клецк.{{Sfn|Груша|2021|с=60}} == Насельніцтва == * 777 жыхароў, 282 двары (2003) == Інфраструктура == * Сярэдняя школа * Клуб і бібліятэка * Аддзяленне сувязі == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Аляксандравіч Ратомскі]] (нар. [[1962]]) — беларускі архітэктар. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|||6}} *{{Артыкул|ref=Груша|год=2021|аўтар=Груша А. И.|загаловак=Кого и за что князь Федор Иванович Ярославич одарил деревянным образком с сюжетом «Премудрость созда себе храм»?|спасылка=https://www.academia.edu/49138506/|выданне=Древняя Русь: вопросы медиевистики|нумар=2 (84), июнь|старонкі=52-67}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шчэпіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Шчэпіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клецкага раёна]] [[Катэгорыя:Шчэпічы| ]] 9aztljdw4wmjgrb39bpkz768wvl51ep Гаспадар (тытул) 0 203827 5211151 5058506 2026-10-03T22:55:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211151 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Гаспадар}} [[Файл:Chisinau_Stefan_cel_Mare_monument.jpg|thumb||Помнік [[Стэфан III Вялікі|Стэфану III Вялікаму]] — аднаму з самых вядомых малдаўскіх гаспадароў.]] '''Гаспада́р''' (старабел., стараўкр.: ''господар'', балг.: ''господа́р'', сербск.: ''gospódar,'' ''hospodar'', ''gospodar'') — тытул [[вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў літоўскіх]], [[Наўгародская дзяржава|Наўгародскай дзяржавы]], [[Вялікае княства Уладзімірскае|вялікіх князеў уладзімірскіх]], уладароў [[Малдаўскае княства|Малдаўскага княства]], [[Валахія|Валахіі]], [[Княства Зэта|Зэты]] і [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]] ў XI—XIX стст. == Этымалогія == [[Файл:Cranach the Younger Sigismund II Augustus.jpg|міні|Лукас Кранах Малодшы. [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонт ІІ Аўгуст]], «Гаспадар Яго каралеўская міласць Вялікі князь Літоўскі, Рускі, Прускі, Мазавецкі і іншых зямель дзедзіч».]] Слова ''гаспадар'' паходзіць ад праславянскага слова ''господа''<ref>{{Кніга|загаловак=Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд. Вып. 7. М., 1980. С. 58–63.}}</ref>''.'' Яго значэнне ва ўсіх славянскіх мовах— «уладар, уласнік» маёмасці-гасподы: руск. ''господарь'', балг. ''господа́р'', сербск.-харв. ''госпо́дар'', славенск.: ''gospodár'', чэшск.: ''hospodář'', пол. ''gospodarz'', бел. ''гаспадар'', укр. ''господар''. Ва ўсходняй Еўропе слова ў значэнні ўласніка маёмасці вядома з {{нп5|Наўгародская берасцяная грамата № 247|наўгародскай граматы № 247|ru|Новгородская берестяная грамота № 247}}, датаванай XI стагоддзем. У ХІІ-ХІІІ стст. ужываецца як тытул у чарнігаўскіх, наўгародскіх і цвярскіх князеў<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.ru/books?id=rZnSAAAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false|загаловак=Из истории русской культуры. Т. II. Кн. 1. Киевская и Московская Русь, М. 2002 - 944 с.}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=|загаловак=Литвина А. Ф. и др. Из истории русской культуры. Т. II. Кн. 1. (Киевская и Московская Русь). — М.: Litres, 2014. - с. 256- 286}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/112718741/%D0%93%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%90_%D0%90_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE_%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA|загаловак=Горский А. А. Господарь // Русское средневековое общество: историко-терминологический справочник. — СПб.: Изд-во Олега Абышко, 2019. — С. 84—85.}}</ref>. У гучанні «господин» паняцце ўжывалася наўгародскім вечам і ўраднікамі для абазначэння носьбітаў дзяржаўнасці — вялікіх князёў уладзімірскіх і назвы сваёй уласнай дзяржавы «господин Великий Новгород». Але калі з сярэдзіне XV ст. да 1478 года наўгародцы падкрэслівалі сваю дзяржаўную незалежнасць ([[суверэнітэт]]) ад Масквы, карысталіся паняццем «гаспадар» (у форме скароту — гд͠рь), запазычаным з ВКЛ, а паняцце ж «государь» ва ўжыванні маскоўскіх уладароў, з’яўляецца не раней за 2-ю палову XVI ст. <ref>{{Кніга|спасылка=https://publications.hse.ru/pubs/share/direct/503353384.pdf|аўтар=Успенский Б. А.|загаловак=«Господарь Великий Новгород»: происхождение названия|месца=Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2021. № 3. С. 24–44.|старонкі=с.25-26}}</ref>. Тытул Гаспадара быў запазычаны з ВКЛ ў [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскоўскае княства]], дзе пачаў ужывацца, імаверна, пасрэдніцтвам [[Вітаўт|Вітаўтавай]] дачкі [[Соф’я Вітаўтаўна|Сафіі]] з 1430-х гадоў, і ў [[Малдаўскае княства|Малдоўскае княства]] у 15 ст.<ref>{{Cite web|url=https://www.vkl.by/articles/675|title=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае" - Articles Main|website=www.vkl.by|access-date=2025-11-19|url-status=dead}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=http://history.org.ua/LiberUA/978-985-11-0393-1/978-985-11-0393-1.pdf|загаловак=Гаспадар / Вялікі князь // Энцыклапедыя ВКЛ т.1. 2007, - с.516, 475}}</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Vasile Lupu.png|thumb|Гаспадар Малдавіі [[Васіле Лупу]] (1634—1653)]] У значэнні тытула слова вядома толькі з пісьмовых помнікаў [[Сербская мова|сербскай]] і [[Старажытнаруская мова|старажытнарускай моў]]. Назва тытула вядома як калька з лацінскага dominus (гаспадар, спадар) у дыпламатыі ўладароў [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцкай дзяржавы]] і Зэцкага княства ў XIV стагоддзі ў зоне кантактаў лацінскай мовы і прававой культуры. Пры гэтым на аснове наяўных даных немагчыма вызначыць, у якім менавіта месцы — на ўзбярэжжа Адрыятычнага мора або ў якой частцы Русі ўзнік гэты тытул, кім, як і ў каго ён быў запазычаны. Захавалася вельмі мала пісьмовых крыніц са старабеларускіх зямель ХІ-ХІІІ стст., таму лінгвістамі на грунце пісьмовых згадак у дакументах лічыцца, што ў XIV стагоддзі тытул «гаспадар» з’яўляецца як [[Вялікія князі літоўскія|тытул вялікага князя]] ў граматах Вялікага княства Літоўскага, пасля пераходу да ВКЛ часткі зямель [[Галіцка-Валынскае княства|Рускага каралеўства]], бо ў гэты перыяд тытул замацоўваецца за польскім каралём [[Казімір III Вялікі|Казімірам ІІІ]], які таксама ўдзельнічаў ў падзеле Рускага каралеўства. Потым у Польшчы, у грамаце 1378 года гаспадаром, у тым ліку і Рускай зямлі, тытулуецца князь [[Уладзіслаў Апольскі]]<ref>{{Кніга|загаловак=Пашин С.С. Червонорусские акты XIV-XV вв. и грамоты князя Льва Даниловича. — Тюмень: Издательство ТюмГУ, 1996}}</ref>. У дамове смаленскага князя [[Юрый Святаславіч|Юрыя Святаславіча]] з каралём польскім [[Ягайла|Уладзіславам Ягайлам]] ад 1386 года запісана тытулатура апошняга: «с Володиславомъ, Божьею милостью с королемъ полскимъ, литовьскимъ, и русскимъ, иныхъ земль осподаремъ»<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/112718741/%D0%93%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%90_%D0%90_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE_%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA|загаловак=Горский А. А. Господарь // Русское средневековое общество: историко-терминологический справочник. — СПб.: Изд-во Олега Абышко, 2019. — С. 84}}</ref>. Тытул Гаспадара разам з тытулам вялікага князя канчаткова зацвердзіўся ў ВКЛ пры Вітаўце (1392—1430). На грунце кроўнай сувязі -- дынастычных шлюбаў -- узнікала права спадчыннасці княжацкага [[Дамен (зямля)|дамена]] (вотчыны), то-бок пераемнасці дзяржаўнасці, прававога і культурнага статусу Гедзімінавічаў з ранейшымі князямі Полацкай, Цвярской, Валынскай галін [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў.]] Таму [[Ягелоны]], а потым элекцыйныя каралі і вялікія князі тытулаваліся гаспадарамі ў [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статутах]] (1529, 1566, 1588), лістах, граматах — асабліва кірылічных. Караля Рэчы Паспалітай у ВКЛ маглі называць «Гаспадар Яго каралеўская міласць Вялікі князь Літоўскі Рускі і Жамойцкі»<ref>{{Кніга|загаловак=Piotr Guzowski, Cezary Kukla: Struktury demograficzne rodziny na ziemiach polskich do połowy XX wieku. Przegląd badań i problemów. Białystok: Instytut Badań nad Dziedzictwem Kulturowym Europy, 2014, s. 39.}}</ref>. У выніку паланізацыі і росту правоў шляхецкай карпарацыі на ўладу ў Рэчы Паспалітай пасля [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]], падзенне прэстыжу з прычыны ўжывання тытула маскоўцамі і малдаванамі, каралеўскі і велікакняжацкі тытулы манарха Рэчы Паспалітай паступова выціскаюць тытул «гаспадара» на канец тытулатуры, што прыводзіць да яго маргіналізацыі ў XVIIІ ст. Спробы дзеячаў беларускага адраджэння пачатку ХХ ст.<ref>{{Кніга|аўтар=Ігнатоўскі У. М.|загаловак=Кароткі нарыс гісторыі Беларусі. 5-е выд. Мінск: Беларусь, 1991. (першае выданне 1919)}}</ref> ужываць тытулатуру «гаспадароў» для каралеўскіх асоб Рэчы Паспалітай, скрозь усю гісторыю, ігнаруючы іншыя больш важныя і шматкроней ужываныя тытулы ў XVII—XVIIІ стст. — праява нацыятворчага рамантызму ХХ ст. Тытул «гаспадар» на Балканах упершыню зафіксаваны ў пачатку XIV стагоддзя датычна сербскіх уладароў у перапісцы з [[Дуброўнік]]ам. У прыватнасці, гэта датычыць зэцкай дынастыі Балшычаў. Вядома больш позняя пячатка зэцкага ўладара Івана Чарнаевіча 1458 года з надпісам «Іван Црноевіч гспадар Зецкі». Чарнагорскі кароль Нікола I захоўваў тытул гаспадара да 1918 года<ref>{{Кніга|загаловак=Ракочевич, Н. Politički odnosi Crne Gore i Srbije: 1903—1918. — Титоград: Istorijski institut SR Crne Gore u Titogradu, 1981. — С. 124.}}</ref> [[Файл:Vlad Tepes 001.jpg|міні|Гаспадар [[Улад III Цэпеш|Улад Цэпеш]] (Палёўнік)]] Найбольш масава паняцце hospodar з XIV ст. да 1866 года ўжываўся ў дакументах Валашскага і Малдаўскага княстваў. Пры гэтым у Валахіі ён ужываўся толькі як зварот і паходзіў з сербскай мовы. А ў Малдову ён быў запазычаны з [[Старабеларуская мова|старабеларускай мовы]] і ўжываўся як тытул. Уладары [[Малдаўскае княства|Малдаўскага княства]] і [[Валахія|Валахіі]] называліся гаспадарамі, нароўні з тытулам [[ваявода|ваяводы]]. У румынскіх крыніцах замест гаспадара ўжываецца тытул ''Domn'' (ад {{lang-la|dominus}}). Да XIX стагоддзя многія васалы Асманскай імперыі насілі гэты тытул. З ростам румынскай незалежнасці тытул ''дамнітар'' цалкам замяніў тытул гаспадара. Да ўсталявання асманскага сюзерэнітэту ў Малдавіі ўладарыла дынастыя [[Мушаціны|Мушацінаў]], пачынальнік якой паклаў гаспадар [[Пётр I Мушат]]. Цырыманіял пасвячэння здзяйсняўся «ласкаю божай» і меў два этапы: «абранне» ў полі, на адкрытым месцы і ўласна каранацыя — у царкве. Гаспадар насіў карону, меў неабмежаванае права над сваімі падданымі, лічыўся ўласнікам тэрыторыі ўсёй краіны, галоўнакамандуючым арміяй, вярхоўным суддзём. Толькі ён меў права абвяшчаць вайну і падпісваць мірны дагавор. Пасля ўсталявання асманскага панавання малдаўскі сталец стаў аб’ектам куплі-продажу. Гаспадарскі сталец займалі прадстаўнікі знатных [[баярын|баярскіх]] родаў, а таксама замежнікі. У 1711—1821 гадах малдаўскі сталец займалі выключна грэкі з [[канстанцінопаль]]скага прадмесця [[Фанар]]. Гэты перыяд атрымаў назву [[Фанарыёцкі рэжым|Фанарыёцкага рэжыму]]. Інстытут гаспадарства захоўваўся і пасля аб’яднання Малдаўскага княства з Валахіяй у 1859 годзе, пакуль у 1881 годзе [[Румынія|Румынію]] не абвясцілі каралеўствам. === Ужывальнікі === * [[Вялікі Ноўгарад]] у XV ст. * [[Гедзімінавічы|Гедымінавічы]] ў XIV—XVІ ст. * [[Пясты]] ў XIV ст. * [[Рурыкавічы]] ў XV—XVII ст. * {{нп5|Балшычы||sr|Балшићи}} ў XIV ст. * [[Чарноевічы]] ў XV ст. * {{нп5|Петравічы-Негашы|Петравічы-Негашы|ru|Петровичи-Негоши}} ў XIX—XX ст * [[Мушаты]] ў XIV—XVI ст. == Гл. таксама == * [[Спіс кіраўнікоў Малдаўскага княства]] * [[Спіс кіраўнікоў Валахіі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Авдеев А. Г.'' «Государь» или «господарь»? Об одном элементе титулатуры правителей Московской Руси // Российская история. 2018. № 5. — С. 9—16. * ''Золтан А.'' К предыстории русского «государь» // Studia Slavica Academiae Scientiarum Hungaricae. XXIX. Budapest, 1983. — С. 71—110. * ''Золтан А.'' К предыстории русского ''государь'' // Из истории русской культуры. Том II. Книга 1. Киевская и Московская Русь. М.: Языки славянской культуры, 2002. — С. 554—590. * ''Агоштон Магдолна''. Великокняжеская печать 1497 г. К истории формирования русской государственной символики. М.: Древлехранилище, 2005. 464 с., ил. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Малдаўскае княства]] [[Катэгорыя:Валахія]] [[Катэгорыя:Тытулы]] 8li2l2hpttbd22a3d4y8c9ku9y6r4xr Герміёна Грэйнджэр 0 207141 5211168 5139179 2026-10-04T05:10:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211168 wikitext text/x-wiki {{Цыкл артыкулаў пра Гары Потэра}} {{Цёзкі|Грэйнджэр}} {{Персанаж ГП |image = [[Выява:Hermione Granger.jpg|250px]] |bgcolor = Brown <!-- Калі ласка, не выпраўляць!--> |fgcolor = Yellow |імя = Герміёна Грэйнджэр |пол = жаночы |валасы = каштанавы |факультэт = [[Грыфіндор]] |кроў = [[Магланароджаныя|Магланароджаная]] |лаяльнасць = [[Ордэн Фенікса, выдуманая арганізацыя|Ордэн Фенікса]], [[Атрад Дамблдара]], [[Клуб Смаўжоў]] |палачка = Вінаградная лаза і сардэчная жыла дракона, 10¾ цалі<ref>{{Cite web |url=https://www.pottermore.com/explore-the-story/hermione-granger |title=Pottermore - Hermione Granger |access-date=28 лістапада 2017 |archive-date=2 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002071716/https://www.pottermore.com/explore-the-story/hermione-granger |url-status=dead }}</ref> |богарт = [[Мінерва Мак-Гонагал]], якая паведамляе ёй пра правал на ўсіх экзаменах (трэцяя кніга) |бок = [[Ордэн Фенікса]], [[Атрад Дамблдара]] |патронус = [[Выдра]] |з'яўленне = «[[Гары Потэр і філасофскі камень|Філасофскі камень]]» |апошняе з'яўленне = «[[Гары Потэр і Дары Смерці|Дары Смерці]]» |фільм = [[Эма Уотсан]] |дата нараджэння=29 верасня 1979<ref name="birthday">Доўгі час лічылася, што Грэйнджэр нарадзілася ў 1980-м, у адзін год з Гары і Ронам, але пазней Дж. Роўлінг адзначыла, што для паступлення ў Хогвартс у верасні ёй ужо мусіла быць 11 гадоў — [http://www.romionesource.org/hermione/biography/ Romione Source]{{Недаступная спасылка}}</ref>}} '''Герміёна Джын Грэ́йнджэр''' ({{lang-en|Hermione Jean Granger}} '', <!--{{IPAc-en|icon|h|ər|ˈ|m|aɪ|.|ə|n|i|_|ˈ|dʒ|iː|n|_|ˈ|ɡ|r|eɪ|n|dʒ|ər}}--> /hərˈmaɪ.əni ˈdʒiːn ˈɡreɪndʒər/; [[19 верасня]] [[1979]]''<ref name="birthday"/>) — адна з галоўных гераінь цыклу раманаў пра [[Серыя раманаў «Гары Потэр»|Гары Потэра]] нароўні з [[Гары Потэр]]ам і [[Рон Уізлі|Ронам Уізлі]]. == Імя == Імя «Герміёна» мае грэчаскае паходжанне і звязана з імем бога [[Гермес]]а. У антычнай міфалогіі [[Герміёна, міфалогія|Герміёна]] ({{lang-el|Ερμιόνη}}) — імя дачкі [[спарта]]нскага цара [[Менелай|Менелая]] і Алены. Роўлінг, аднак, запазычыла гэта імя не з грэчаскага міфа, а з «[[Зімовая казка|Зімовай казкі]]» [[Уільям Шэкспір|Шэкспіра]], дзе гэта імя носіць каралева, маці страчанай прынцэсы Страты. Пісьменніца спецыяльна абрала рэдка сустракаемае імя, каб цёзак кніжнай гераіні не цвялілі ў школах<ref>{{Cite web |url=http://www.accio-quote.org/articles/1999/1099-pressclubtransc.htm |title=Transcript of National Press Club author's luncheon, NPR Radio, October 20, 1999 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020055937/http://www.accio-quote.org/articles/1999/1099-pressclubtransc.htm |archive-date=20 кастрычніка 2012 |access-date=6 верасня 2014 |url-status=dead}}</ref>. == Роля ў кнігах == === Кніга першая === [[Гары Потэр|Гары]] і [[Рон Уізлі|Рон]] едуць на [[Хогвартс-Экспрэс]]е і сустракаюць Герміёну. Яны прызнаюць яе занадта разумнай усёзнайкай. У [[Хогвартс]]е яны ўвесь час сварацца з ёй з-за яе трапятлівага стаўлення да правіл. Падчас Хэлоўіна адбываецца яшчэ адна сутычка з-за таго, што Грэйнджэр «занадта шмат ведае». Аднак у гэты ж дзень Гары і Рон, парушыўшы пры гэтым загад разыходзіцца па спальнях, ратуюць яе ад чатырохмятровага горнага троля. Герміёна ўсю віну бярэ на сябе, і ў тройцы наладжваюцца добрыя адносіны. Дзеці становяцца лепшымі сябрамі. Герміёна дапамагае Гары адправіць Норберта, цмока Хагрыда, да Чарлі, брата Рона. Пры гэтым яны з сябрам парушаюць правілы школы і зарабляюць пакаранне ў Забароненым лесе. Калі ўсе трое адпраўляюцца на пошукі Філасофскага каменя, Герміёна вызваляе сяброў з абдымкаў д'ябальскіх сілоў — слізкай паўзучай расліны, і вырашае загадку [[Северус Снэйп|Снэйпа]], заснаваную не на чарадзейных ведах, як усе папярэднія закляцці аховы філасофскага каменя, а на чыстай логіцы. На банкеце з нагоды канца навучальнага года Герміёна атрымлівае 50 дадатковых ачкоў за «ўменне выкарыстоўваць халодную логіку перад тварам полымя». === Кніга другая === Герміёна з'яўляецца на старонках другой кнігі [[Гары Потэр і Тайны пакой]] у трэцяй главе, калі Гары прыязджае ў «Нару», дом сямейства [[Уізлі]]. Калі Гары, Рон і Герміёна вырашаюць стварыць [[Пераваротнае зелле]], Грэйнджэр, выкарыстоўваючы ліслівасць, атрымлівае ў [[Златапуст Локанс|Локанса]] дазвол узяць у бібліятэцы кнігу «Моцнадзейныя зеллі». У далейшым Гары і Герміёне ўдаецца выкрасці інгрэдыенты з кабінета Снэйпа. Герміёна бярэ для зелля валасоў з пінжака [[Студэнты факультэта Слізерын|Мілісенты Булстраўд]] са Слізерына, з якой яна білася ў дуэльным клубе. Але Герміёне трапляецца волас яе кошкі, і яна ператвараецца ў паўчалавека-напаўжывёліну, пасля чаго яна вымушана была доўга лячыцца. Пазней на Герміёну здзяйсняецца напад і яна мярцвее, як і папярэднія ахвяры монстра Тайнага пакоя. Аднак, пабываўшы перад гэтым у бібліятэцы, яна разумее, што гэта пачвара — Васіліск, і вырывае старонку з кнігі пра Васіліска, на якой піша слова «трубы». Старонка была знойдзена ў яе ў змярцвелай руцэ. Сябры зразумелі, што пачвара Тайнага Пакоя перамячшаецца па каналізацыі. Пазней выкладчык травалогіі прафесар Сцебль зрабіла адвар з мандрагор і ажывіла ўсіх ахвяр Васіліска, у тым ліку і Грэйнджэр. З-за нападаў іспыты адмяняюцца, і Герміёна вельмі засмучана. === Кніга трэцяя === На канікулах Герміёна едзе з бацькоў у [[Францыя|Францыю]] і пасылае Гары на дзень нараджэння падарунак — набор па догляду мятлы. У Касым завулку Грэйнджэр сустракае Рона, а затым і Гары. У «Чароўным звярынцы» купляе ката Жываглота. У Хогвартсе Грэйнджэр атрымлівае ад [[Мінерва Мак-Гонагал|Мак-Гонагал]], дэкана іх факультэта, [[Махавік часу]], з дапамогай якога яна можа наведваць усе навучальныя прадметы, якія цікавяць яе (нягледзячы на накладкі ў раскладзе). У Герміёны пачынае развівацца непрыязнасць да прадраканняў і ў лютым, палаяўшыся з прафесарам Трэлоні, яна кідае вывучэнне гэтага прадмета. На Калядных канікулах Герміёна даведваецца, што Гары падарылі лепшую ў свеце мятлу — «Маланку». Яна падазрае, што мятлу мог даслаць Сірыус Блэк, наклаўшы на яе кучу смяротных закляццяў і распавядае пра падарунак прафесару Мак-Гонагал. Тая забірае мятлу ў Гары. З-за гэтага ў сяброў адбываецца чарговая сварка, але неўзабаве мятлу вяртаюць. Затым з'яўляецца падазрэнне, што Жываглот з'еў пацука Рона, Рон крыўдзіцца на Грэйнджэр і яны не размаўляюць некалькі тыдняў. Герміёне самотна, яна часта ходзіць да Хагрыда і плача ў яго. Таксама яна дапамагае яму падрыхтавацца да абароны Клювакрыла ў судзе. Пасля вынясення Клювакрылу смяротнага прысуду мірыцца з Ронам і ў той жа дзень б'е Малфая па твары за насмешкі над Хагрыдам. Герміёна адзіная з вучняў, хто здагадаўся, што прафесар Люпін пярэварацень, але нікому не гаворыць праўды, нават Гары і Рону. У канцы года Герміёна бліскуча здае экзамены, толькі на экзамене па Абароне ад цёмных мастацтваў не можа зладзіць з богартам. Пазней з дапамогай махавіка часу вяртаецца з Гары на некалькі гадзін у мінулае, каб выратаваць Клювакрыла і Сірыуса. === Кніга чацвёртая === На чацвёртым курсе Герміёна пачала ўзмоцнена займацца грамадскай дзейнасцю. А менавіта стварыла арганізацыю [[Г.А.Ў.Н.Э.]] (Грамадзянскую Асацыяцыю Узнаўлення Незалежнасці Эльфаў), дзейнасць якой была накіравана на абарону правоў хатніх эльфаў. Гары і Рону яе задума не падабалася. Герміёна дапамагае Гары ў некаторых выпрабаваннях Турніру Трох Чараўнікоў. Мірыць Рона і Гары, калі тыя пасварыліся, але неўзабаве сама сварыцца з Ронам. На Калядны баль ідзе з Віктарам Крамам, лаўцом балгарскай зборнай па квідычы. У канцы года ён запрашае яе да сябе на летнія канікулы. === Кніга пятая === На пятым курсе Герміёна стала старастай факультэта Грыфіндор. Яна прапанавала Гары стварыць «Атрад Дамблдара» і прыняла галоўную ролю ва ўтойванні і абароне арганізацыі. Герміёна прыдумала фальшывыя галеоны для таго, каб члены АД маглі па іх даведацца пра дату новага збору. Таксама Герміёна выратавала Гары ад катавання Круцыятусам. Падчас бітвы ў Міністэрстве Герміёна была паражоная закляццем Антаніна Долахава і на доўгі час знепрытомнела (у фільме б'ецца разам з усімі да з'яўлення цемраборцаў). === Кніга шостая === Першая нароўні з Гары і Ронам пачынае негатыўна адносіцца да падручніка Прынца-паўкроўкі і спрабуе высвятліць, каму менавіта належаў падручнік. На адборачных выпрабаваннях па квідычы накладвае на Мак-Лагена закляцце Канфундус і тым самым спрыяе прызначэнню Рона ў каманду на месца брамніка. Праяўляе цікавасць да Рона Уізлі, але той не заўважае гэтага і пачынае сустракацца з Лавандай Браўн. Грэйнджэр у адплату ідзе на званую вячэру да Слізнарта з грыфіндорцам-сямікурснікам Кормакам Мак-Лагенам, але растаецца з ім. Амаль высвятляе, кім з'яўляецца Прынц-паўкроўка, калі знаходзіць інфармацыю пра студэнтку Эйлін Прынц, але не высвятліўшы спачатку, што яна была маці Снэйпа. === Кніга сёмая === Герміёна адыгрывае значную ролю ў апошняй, сёмай частцы. Дапамагае шукаць і знішчаць хоркруксы. Ратуе жыццё [[Гары Потэр|Гары]] пры сустрэчы са змяёй Нагайнай. Б'ецца ў бітве за [[Хогвартс]], падчас якой знішчае іклом Васіліска хоркрукс — Чару Пенелопы Пуфендуй. === Далейшы лёс === Герміёна пачала сваю кар'еру з Аддзела рэгулявання і кантролю за магічнымі істотамі, дзе спрыяла значнаму паляпшэнню жыцця эльфаў-дамавікоў і іх субратаў. Потым перайшла (нягледзячы на сваю заяву [[Руфус Скрымджэр|Руфусу Скрымджэру]]) у Аддзел магічнага правапарадку, дзе займалася выкараненнем несправядлівых законаў, якія абараняюць толькі чыстакроўных магаў. Выйшла замуж за [[Рон Уізлі|Рона Уізлі]]. У іх двое дзяцей — дачка Роза і сын Х'юга. Пасля вышэйапісаных падзей адправілася ў Аўстралію і вярнула бацькам памяць. Пазней вярнулася дамоў разам з імі<ref>{{cite web |url = http://www.the-leaky-cauldron.org/2007/7/30/j-k-rowling-web-chat-transcript |title = Interview with Maggie Keir (transcript) |publisher = The Leaky Cauldron |date = 30 июля 2007 |access-date = 1 January 2011 |quote = Maggie Keir: Was Hermione able to find her parents and undo the memory damage <br />J.K. Rowling: Yes, she brought them home straight away. |archive-url = https://www.webcitation.org/65SaNLPxQ?url=http://www.the-leaky-cauldron.org/2007/7/30/j-k-rowling-web-chat-transcript |archive-date = 15 лютага 2012 |url-status = live }}</ref>. == Апісанне персанажа == У Герміёны карыя вочы і каштанавыя валасы. Знешнасць яе ў кнізе «[[Гары Потэр і філасофскі камень]]» апісана так: «дзяўчынка з густымі каштанавымі валасамі… Яе пярэднія зубы былі трохі даўжэйшым, чым трэба». Аднак у кнізе «[[Гары Потэр і Кубак агню]]» у Герміёну адскочыла пушчанае [[Драка Малфай|Малфаем]] у [[Гары Потэр|Гары]] заклінанне «[[Дантысімус]]», ад якога пярэднія зубы Герміёны выраслі ці ледзь не да падбародка. У Бальнічным Крыле [[мадам Помфры]] дала Герміёне люстэрка і загадала сачыць, гледзячы ў яго, пакуль зубы не стануць ранейшага памеру. Герміёна пачакала трошкі больш, і яе зубы сталі роўнымі. Мае ката Жываглота, якога купіла на грошы, атрыманыя на дзень нараджэння ад бацькоў. Менавіта Жываглот першым пазнаў у пацуку Рона Пітэра Петыгру. Спачатку Рон ненавідзеў ката за тое, што той хацеў з'есці Каросту (Петыгру), але пазней яны памірыліся. Калі Сірыус падарыў Рону саву (карлікавага сыча, як высвятлілася ў чацвёртай кнізе) Сычыка, пакрываючы яму такім чынам страту гадаванца, той паднёс яе да пысы ката, каб пераканацца, што з птушкай усё звычайна. Герміёна вельмі любіць вучыцца і надае гэтаму шмат часу. Часам бывае занадта напышлівай і празмерна ганарыцца сваімі поспехамі ў вучобе. Славалюбівая, на ўроках заўсёды імкнецца адказаць першай і вылучыцца сваімі ведамі, за што многія не без падстаўна лічаць яе ўсёзнайкай. У вачах вучняў са сваім фанатычным імкненнем да парадку і дысцыпліны выглядае залішне правільнай і зануднай, і за гэта з яе часта смяюцца. Гаворыць трохі павучальна і шматслоўна, не губляючы, аднак, логікі (што асабліва прыкметна ў першых кнігах). Лісты піша гэтак жа: доўгімі сказамі са мноствам косак. Яе пісьмовыя працы заўсёды апыняюцца больш аб'ёмнымі, чым было зададзена. Аднак першае ўражанне пра яе апыняецца няправільным: сапраўды, выкананне фармальных правілаў і поспехі ў вучобе для яе шмат значаць, але можна з усёй упэўненасцю сказаць, што ў яе ёсць значна больш значныя каштоўнасці і ідэалы. Яна высока шануе справядлівасць. У кнізе «[[Гары Потэр і Ордэн Фенікса]]» Герміёна прызнаецца, што [[Капялюш-размеркавальнік]] прапанаваў ёй абраць [[Кагтэўран]], [[Факультэты Хогвартса|факультэт]], дзе вучацца самыя разумныя студэнты. Герміёна рэгулярна дапамагае ў вучобе [[Гары Потэр|Гары]] і [[Рон Уізлі|Рону]], тлумачыць ім матэрыял, дае чытаць свае канспекты і нават (вельмі неахвотна) дазваляе спісваць дамашняе заданне. Часта яны прызнаюцца, што без Герміёны ім было б значна складаней вучыцца, і яе дапамога вельмі важная для іх. У першых кнігах дзівіць назіральнасць Герміёны. Напрыклад, яна адзіная заўважае, на ''чым'' стаіць [[Рубеус Хагрыд#Пушок|Пушок]], у той час як Гары і Рон з вока не выпускаюць з трох страшэнных галоў монстра. Аднаго позірку на багаж выкладчыка, які спіць у купэ, ёй дастаткова, каб убачыць метку прафесара Лупіна. Таксама з усіх вучняў яна адзіная здагадалася, што прафесар Лупін — пярэварацень. У той час, як увага ўсіх прыкавана да Кубка Агню, які раптам выкінуў імя чацвёртага Чэмпіёна, Герміёна ўзіраецца ў Гары. Выраз твару сябра не пакідае ніякіх сумневаў: выбар Кубка для Гары — поўная нечаканасць. Да канца першага тура Турніру Трох Чараўнікоў Герміёна заставалася ледзь не адзінай студэнткай Хогвартса, хто не вінаваціў Потэра ў падмане. Герміёна — храбрая і адважная дзяўчынка, якая заўсёды гатовая прыйсці на дапамогу сябрам. Тым не менш, адно з яе слабых месцаў — няўменне дзейнічаць у нестандартнай сітуацыі, калі трэба хутка прымаць рашэнне. З гадамі і гэта яе рыса змяняецца. Можна сказаць, што чэпкая назіральнасць Герміёны паступова дапаўняецца ўменнем хутка арыентавацца ў становішчы. Калі ёй даць хоць бы хвілінку спакойна падумаць, яна знойдзе найлепшае рашэнне. Гэта асабліва яскрава праявілася ў яе паводзінах у кнізе «[[Гары Потэр і Дары Смерці]]». Калі Гары, Рон і Герміёна ў чужых абліччах выкрадаюць медальён Слізерына, яна адзіная, хто скеміў сляпіць копію медальёна, каб Далорэс Амбрыдж не заўважыла прапажу; калі Герміёна літаральна ў апошнюю секунду трансгрэсіруе сябе і Гары з дома Бацільды Бэгшат, ратуючыся з лап Валдэморта; калі дзеці пакідалі Ксенафіліуса Лаўгуда, які выдаў іх Пажыральнікам смерці, Герміёна геніяльна вырашае некалькі задач адразу: хавае Рона пад мантыяй-невідзімкай (тым самым выратаўшы сям'ю Уізлі ад расследавання), сцірае памяць містара Лаўгуда пра іх візіт і на кароткае імгненне паказвае пераследнікам Гары Потэра, ратуючы тым самым бацьку і дачку Лаўгудаў ад расправы Пажыральнікаў за «лжывы выклік». Гэтак жа хутка яна пад катаваннямі Белатрысы ў асабняку Малфаяў прыдумляе складаную гісторыю пра падроблены меч Грыфіндора. [[Джаан Кэтлін Роўлінг|Дж. К. Роўлінг]] прызналася, што Герміёна шмат у чым падобная да яе. [[Патронус]] Герміёны — [[выдра]], а гэта любімая жывёла Роўлінг. Другое імя Герміёны, Джын (фігуруе ў кнізе «[[Гары Потэр і Дары Смерці]]» пры абвяшчэнні завяшчання [[Альбус Дамблдар|Альбуса Дамблдара]]), — жаночы варыянт імя «[[Джон]]», гэтак жа як і Джаан, імя [[Роўлінг]]. Бацькі Герміёны — [[магл]]ы (па прафесіі [[стаматолаг]]і) і яна, адпаведна, [[магл]]анароджаная чараўніца. == Крытыка і водгукі == * Герміёна заняла 32-е месца ў рэйтынгу «99 самых гарачых выдуманых жанчын» на партале ''UGO''. Яе кінаўвасабленне назвалі адным з лепшых персанажаў серыі фільмаў, неверагодна разумнай, гатовай на ўсё дзеля сяброў, а таксама вельмі жаноцкай.<ref>{{cite web|url=http://www.ugo.com/girls/99-hottest-fictional-women-of-2012-hermione-granger|title=The 99 Hottest Fictional Women Of 2012|author=K. Thor Jensen|date=1 февраля 2012|publisher=UGO|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20130629155711/http://www.ugo.com/girls/99-hottest-fictional-women-of-2012-hermione-granger|archive-date=29 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://ru.harrypotter.wikia.com/wiki/Гермиона_Грейнджер Потэраманія Вікія]{{ref-ru}} * [http://www.hp-lexicon.org/wizards/granger.html#Hermione Hermione's entry] на Harry Potter Lexicon {{Гары Потэр}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грэйнджэр}} [[Катэгорыя:Персанажы гісторый пра Гары Потэра]] [[Катэгорыя:Чараўніцы]] [[Катэгорыя:Выдуманыя дзяўчынкі]] [[Катэгорыя:Выдуманыя падарожнікі ў часе]] gmowncsw3tt8xf4fnbc582py1212v71 Павел Уладзіміравіч Калаур 0 218761 5211235 5210673 2026-10-04T11:16:12Z Için warum 153459 /* Прозвішча */ спачатку - аўтарытэтныя крыніца, маргінал - потым 5211235 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{цёзкі2|Калаур}} '''Павел Уладзіміравіч Калау́р'''<ref>[http://nbrb.by/bel/today/Board/biography.asp?id=22 Калаур Павел Уладзіміравіч]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://belta.belta.by/by/all_news/economics/Kalaur-pryjarytetnaj-zadachaj-zjaljaetstsa-zabespjachenne-fnansavaj-stablnasts_i_95514.html Калаур: прыярытэтнай задачай з’яўляецца забеспячэнне фінансавай стабільнасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150104135635/http://belta.belta.by/by/all_news/economics/Kalaur-pryjarytetnaj-zadachaj-zjaljaetstsa-zabespjachenne-fnansavaj-stablnasts_i_95514.html |date=4 студзеня 2015 }}</ref> (часам ''Калавур''<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=43845 Павел Калавур ўзначаліць ААТ «Белзнешэканамбанк»]</ref>; нар. {{ДН|14|8|1962}}, [[Белавуша]], [[Столінскі раён]]) — беларускі банкір, старшыня праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь з [[27 снежня]] [[2014]] года па 10 сакавіка 2025 года. == Біяграфія == Нарадзіўся 14 жніўня 1962 года ў Столінскім раёне Брэсцкай вобласці. Скончыў Пінскі ўлікова-крэдытны тэхнікум (сёння — [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт]]) у 1980 годзе па спецыяльнасці «Улік у ашчадных касах». У 1985 годзе скончыў Беларускі дзяржаўны інстытут народнай гаспадаркі імя Куйбышава (сёння — [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт]]) па спецыяльнасці «Фінансы і крэдыт». У 2001 годзе абараніў дысертацыю на суісканне навуковай ступені кандыдата эканамічных навук, тэма дысертацыі — «Манетарны саюз Беларусі і Расіі: эканамічныя перадумовы і наступствы». Працаваў у [[Стоўбцы|Стаўбцоўскім]], [[Беразіно|Беразінскім]], [[Валожын]]скім аддзяленнях Дзяржбанка СССР — спачатку эканамістам, пасля намеснікам кіраўніка і кіраўніком адпаведна (1985—1987). З 1988 года кіраваў Валожынскім аддзяленнем Аграпрамбанка СССР, а пасля яго рэструктурызацыі — кіраўніком адпаведнага аддзялення Белаграпрамбанка (да 1993). У 1993—1999 быў намеснікам старшыні праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь, у 1999—2010 — першым намеснікам старшыні. У 2010—2014 кіраваў [[Белзнешэканамбанк]]ам. 27 снежня 2014 года прызначаны старшынёй праўлення [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]]<ref>[http://belta.belta.by/by/all_news/president/Pavel-Kalaur-naznachany-starshynej-Pralennja-Natsyjanalnaga-banka-Belarus_i_95498.html Павел Калаур назначаны старшынёй Праўлення Нацыянальнага банка Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150104124728/http://belta.belta.by/by/all_news/president/Pavel-Kalaur-naznachany-starshynej-Pralennja-Natsyjanalnaga-banka-Belarus_i_95498.html |date=4 студзеня 2015 }}</ref>. Пры ім была выпрацавана праграма грашова-крэдытнай палітыкі пры абмежаваным павышэнні грашовай масы. У 2017 годзе ўпершыню за ўсе гады незалежнасці інфляцыя складае ўсяго 6 %. Рэдактары выдання «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» назвалі чалавекам года Паўла Калаура і яго каманду — за стабілізацыю рубля і вяртанне даверу да нацыянальнай валюты<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=201402 nashaniva.by]</ref>. 10 сакавіка 2025 пазбаўлены пасады<ref>[https://president.gov.by/ru/events/kadrovye-naznacenia Кадровые назначения]</ref>. Кандыдат эканамічных навук, аўтар шэрагу артыкулаў на эканамічную тэматыку. Ганаровы супрацоўнік банкаўскай сістэмы Рэспублікі Беларусь. == Прозвішча == Паводле [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], прозвішча Калаур паходзіць ад рэгіянальнага слова ''калавур'' «каравул»<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 171.</ref>. Паводле [[Алесь Мікус|А. Мікуса]], прозвішча ад старажытнабалцкага двухасноўнага імені ''Kal-a-uras''. Падобнаага ўтварэння старое жалудоцкае прозвішча Тараур (з першай асновай ''Tar-'').<ref>{{Кніга|аўтар=Алесь Мікус|загаловак=Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе|год=2025|месца=М.|старонкі=215}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://nbrb.by/bel/today/Board/biography.asp?id=22 Звесткі на афіцыйным сайце Нацыянальнага банка]{{Недаступная спасылка}} {{Старшыні праўлення Нацыянальнага Банка Рэспублікі Беларусь}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Калаур Павел Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Эканамісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Столінскім раёне]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Нацыянальнага банка Беларусі]] 26mppaaarym5zr2ni1398n4c9m1z8s7 Будынак былога жаночага епархіяльнага вучылішча (Магілёў) 0 221313 5211029 4618678 2026-10-03T16:31:39Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5211029 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Будынак Магілёўскага жаночага епархіяльнага вучылішча |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|513Г000016}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Магілёў |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 53|lat_sec =45 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 19|lon_sec =11 |region = |CoordScale = |На карце = Беларусь Магілёў |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = эклектызм |Аўтар праекта = [[Пётр Георгіевіч Камбураў|П. Камбураў]], [[М. Маркаў|М. М. Маркаў]] |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1889 |Заканчэнне будаўніцтва = 1892 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} {{значэнні|Будынак былога жаночага епархіяльнага вучылішча}} '''Будынак Магілёўскага жаночага епархіяльнага вучылішча''' — будынак у г. [[Магілёў]]. Помнік архітэктуры [[Эклектыка (архітэктура)|эклектызму]]. Узведзены ў [[1889]]—[[1892]] гг. (архітэктары [[Пётр Георгіевіч Камбураў|П. Камбураў]], [[М. Маркаў|М. М. Маркаў]]) на тэрыторыі [[Задубровенскі пасад|Задубровенскага пасада]] (сучасная [[вуліца Вароўскага (Магілёў)|вул. Вароўскага]], 29). Да [[1956]] года ў будынку размяшчалася [[Магілёўскае педагагічнае вучылішча фізвыхавання]]<ref name="sgk">[https://sgk.msu.by/index.php/kolledzh/istoriya-kolledzha История колледжа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200929092247/https://sgk.msu.by/index.php/kolledzh/istoriya-kolledzha |date=29 верасня 2020 }}</ref>. Цяпер у будынку размешчаны [[Магілёўскі дзяржаўны абласны ліцэй №1]]. == Архітэктура == Мураваны трохпавярховы Е-падобны ў плане будынак на высокім [[цокаль]]ным паверсе. Да цэнтральнай часткі далучаныя больш кароткія бакавыя карпусы, якія ўтвараюць унутраны дворык. У цэнтры па восі галоўнага ўваходу спачатку размяшчалася царква, злучаная з будынкам крытым пераходам. Цэнтр галоўнага фасада вылучаны неглыбокім [[рызаліт]]ам, завершаным [[атык]]ам з трохвугольным [[Шчыт (архітэктура)|шчытом]], першы паверх аддзелены гарызантальнымі цягамі, аздоблены рустам, сцены завершаны [[карніз]]ным поясам з [[Дэнтыкул|сухарыкамі]]. Вокны першага і другога паверхаў прамавугольныя з плоскімі [[ліштвы|ліштвамі]] і замковымі камянямі, трэцяга паверху — [[арка|арачныя]], упрыгожаныя [[сандрык]]амі. Планіроўка калідорная, у цэнтральнай частцы былі класныя, у бакавых крылах (маюць самастойныя ўваходы) — жылыя і дапаможныя памяшканні. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|}} * {{крыніцы/ЗП|}} == Спасылкі == {{ГККРБ|513Г000016}} {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/mogilev/index.htm#women_eparh}} * {{Архіварта|magiljouskae-zhanochae-eparhijalnae-vuchylishcha}} {{Славутасці Магілёва}} {{Адукацыя ў Магілёўскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вуліца Вароўскага (Магілёў)]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Магілёве]] [[Катэгорыя:Збудаванні Магілёва ў стылі эклектыкі]] [[Катэгорыя:Духоўныя вучылішчы Рускай праваслаўнай царквы]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Магілёва]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Пятра Камбурава]] [[Катэгорыя:Славутасці Магілёва]] qpw74l684owingoqngga6rk2dsebm0o Глізэ 581c 0 222784 5211178 4763373 2026-10-04T06:52:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211178 wikitext text/x-wiki '''Глізэ 581 c''' ('''Gliese 581 c''') — [[экзапланета]] ў планетнай сістэме [[Глізэ 581]]. У дадзенай планетнай сістэме гэтая планета была выяўлена другой. З вядомых планет сістэмы Глізэ 581 яна з'яўляецца трэцяй па парадку, лічачы ад зоркі. Адлегласць ад Зямлі — каля 20 светлавых гадоў. ''Глізэ 581'' вельмі падобная да [[Планета Зямля|Зямлі]] па сваім параметрам і верагодным умовам. [[Файл:Planet Gliese 581 c.png|thumbnail|300px|Планета Глізэ 581 c, ва ўяўленні мастака, як скалістая планета.]] == Гісторыя адкрыцця == Планета ''Глізэ 581 с'' была выяўлена ў красавіку [[2007]] году вучонымі [[Еўрапейская паўднёвая абсерваторыя|Еўрапейскай паўднёвай абсерваторыі (ESO)]], якія працавалі ў абсерваторыі [[Абсерваторыя Ла-Сілья|Ла-Сілья]] (La Silla) у [[Чылі]]. Група выкарыстоўвала адну з прылад Еўрапейскай паўднёвай абсерваторыі — 3,6-мятровы [[Спяктрометр|тэлескоп-спяктрограф]], мрызначаны менавіта для пошука планет па зменам у свячэнні зорак на розных даўжынях хваль ([[эфект Доплера|доплераўскае змяшчэнне]]). == Фізічныя характарыстыкі == === Памеры і параметры арбіты === Дадзеныя аб існаванні ''Глізэ 581 с'' і аб яе масе былі атрыманыя шляхам вымярэння радыяльнай хуткасці зорак ([[метад Доплера]]). Маса планеты вылічвалася па невялікім перыядычным перамяшчэнням [[Глізэ 581]] вакол агульнага [[Цэнтр масаў|цэнтра масаў]] зоркі і планет. Паколькі такое «хістанне» зоркі Глізэ 581 з'яўляецца агульным вынікам уплыву усіх планет у сістэме, то вылічэнне масы ''Глізэ 581 с'' залежала ад прысутнасці іншых планет. Выкарыстоўваючы вядомую мінімальную масу раней выяўленай [[Глізэ 581 b]] і прымаючы да ўвагі існаванне [[Глізэ 581 d]] было вылічана, што ''Глізэ 581 с'' прыкладна ў 5 разоў больш масіўная за [[Планета Зямля|Зямлю]]. Метад, які прымянілі падчас выяўлення планеты, не дазваляе вымераць яе радыюс, пагэтаму адзнакі радыюса планеты пакуль заснаваныя на меркаваннях. Калі гэта скалістая планета з вялікім металічным ядром, то яе радыюс прыкладна на 50 % большы за радыюс Зямлі. Калі ж ''Глізэ 581 с'' ледзяная ці вадзяністая [[планета-акіян]], то яе памеры павінны складаць трохі менш за 2 памеры Зямлі. Рэальныя памеры знаходзяцца паміж двумя прэдзеламі, вылічанымі для мадэляў, якія апісаныя вышэй. Зыходзячы з гэтага, [[Гравітацыя|сіла цяжару]] на паверхні экзапланеты складае прыкладна 1,6 g. Перыяд абарачэння («год») ''глізэ 581 с'' складае 13 зямных дзён<ref>{{cite web|date=25-04-2007|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6589157.stm|title=New 'super-Eart' found en space|publisher=BBC News|archive-url=https://www.webcitation.org/65huTHnbb?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6589157.stm|archive-date=25 лютага 2012|access-date=15 лютага 2015|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. Планета знаходзіцца на адлегласці 11 млн км ад зоркі (тады як Зямля, для параўнання, знаходзіцца на адлегласці 150 млн км ад [[Сонца]]. У выніку, нягледзячы на тое, што зорка [[Глізэ 581]] амаль у тры разы меней за нашае [[Сонца]], на небе планеты яе роднае сонца аыглядае ў 20 разоў большым за нашае. З-за набліжанасці да зоркі, на ''Глізэ 581 с'' уздзейнічаюць [[прыліўныя сілы]], і яна можа быць павёрнутай да зоркі заўсёды адным бокам альбо абарачацца ў рэзанансе (як, напрыклад, [[Планета Меркурый|Меркурый]]). === Тэмпература і паверхня === Ведаючы свяцімасць зоркі Глізэ 581 і ўлічваючы адлегласць ад яе, можна вылічыць верагодную тэмпературу паверхні ''Глізэ 581 с''. Так, калі [[альбеда]] (адбіткавая магчымасць паверхні) блізкая да альбеда [[Планета Венера|Венеры]] (0,65), то тэмпература паверхні павінна складаць каля +3-5 [[Градус Цэльсія|°С]]. Пры зямным альбеда (0,36) сярэдняя тэмператра экзапланеты павінна быць каля +40&nbsp;°C. Фактычная тэмпература на паверхні таксама залежыць ад уласцівасцяў планятарнай атмасферы. Згодна з мадэлямі лічыцца, што ''Глізэ 581 с'' мае атмасферу, але з чаго яна складаецца і якія яе ўласцівасці, пакуль сказаць нельга. Чакаецца, што рэальныя сярэднія тэмпературы на планеце дастаткова высокія, напрыклад, адпаведныя вылічэнні для «зямной» атмасферы дае сярэднюю тэмпературу ў +17&nbsp;°C. Пры гэтым існуе магчымасць таго, што планета пры сваёй масе валодае магутнай атмасферай з высокай канцэнтрацыяй [[метан]]у і [[Дыяксід вугляроду|вуглякіслага газу]] і тэмпература на паверхні намнога ваышэй (да 100&nbsp;°C) з-за [[Парніковы эфект|парніковага эфекту]], як на [[Планета Венера|Венеры]]. ''Глізэ 581 с'' знаходзіцца ў межах так званай «[[населеная зона|зоны жыцця]]», гэта значыць, на ёй магла б існаваць вадкая [[вада]]. Тым не менш, на дадзены момантняма прамых доказаў існавання на ёй вадкай паверхні. Метад [[Спектральны аналіз|спектральнага аналізу]] мог бы дапамагчы (як у выпадку з [[HD 209458 b]] у пошуках слядоў вадзяной пары, але толькі у тым выпадку, калі ''Глізэ 581 с''праходзіць непасрэдна па лініі позірку паміж сваёй зоркай і нашай планетай, што на дадзены момант не вызначана. == Будучыя даследаванні == Паводле сваіх параметраў і умоў ''Глізэ 581 с'' уяўляе вялікі інтарэс для будучых даследаванняў. Гэта адна з вельмі «каштоўных» знаходак сярод экзапланет. Выказваюцца меркаванні, што дадзеная планета ў далёкай перспектыве, тэарэтычна, можа быць важным аб'ектам будучых [[міжзорны палёт|касмічных міжзорных місій]]. == Цікавыя факты == Песня эстонскай поп-спявачкі [[Лаўра Пыльдверэ|Лаўры Пыльдверэ]] «[[581 C]]» з альбому «Muusa» была інспірыравана планетай ''Глізэ 581 с''. Песня атрымала тытур Радыё-хіт году на [[Штогадовая прэмія эстонскай поп-музыкі|Штогадовай прэміі эстонскай поп-музыкі]]<ref>[http://kuldenplaat.ee/toimunud-2009.html Kundle Plaat]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Глізэ 581|Планетная сістэма Глізэ 581]] * [[Планета-акіян]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://exoplanet.eu/planet.php?p1=Gl+581&p2=c Энцыклапедыя пазасонечных планет (The Extrasolar Encyclopaedia)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070428014440/http://exoplanet.eu/planet.php?p1=Gl+581&p2=c |date=28 красавіка 2007 }} * [http://www.membrana.ru/articles/global/2007/04/25/133300 Первая пригодная для жизни планета найдена у красной звезды]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.membrana.ru/lenta/?7370 Соседка Суперземли может быть обитаема] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090122153455/http://www.membrana.ru/lenta/?7370 |date=22 студзеня 2009 }} * [https://web.archive.org/web/20140717002117/http://www.infuture.ru/news.php?news_id=87 Поразительные экзопланеты] * [http://www.membrana.ru/particle/16140 Учёных обрадовало тепло пригодной для жизни планеты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180509155632/http://www.membrana.ru/particle/16140 |date=9 мая 2018 }} {{Пазаземнае жыццё}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Шалі (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Экзапланеты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Экзапланеты]] egiov964iazvkbmvk0yhzskb00nk9ut Гары Кэхіл 0 227572 5211149 4915347 2026-10-03T22:38:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211149 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст |імя = Гары Кэхіл |поўнае імя = Гары Джэймс Кэхіл |мянушка = |выява = |апісанне выявы = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Англія}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[Абаронца (футбол)|цэнтральны абаронца]] |цяперашні клуб = |нумар = |маладзёжныя клубы = {{футбольная кар’ера | |{{Сцяг|Англія||20px}} Дронфілд| |2000—2004|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Астан Віла|Астан Віла]]| }} |клубы = {{футбольная кар’ера |2004—2008|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Астан Віла|Астан Віла]]|28 (1) |2004—2005|{{арэнда}} {{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Бернлі|Бернлі]]|27 (1) |2007|{{арэнда}} {{Сцяг|Англія||20px}} [[Шэфілд Юнайтэд]]|16 (2) |2008—2012|{{Сцяг|Англія||20px}} [[Болтан Уондэрэрс]]|130 (13) |2012—2019|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Чэлсі|Чэлсі]]|191 (13) |2019—2021|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Крыстал Пэлас|Крыстал Пэлас]]|45 (1) |2021—2022|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Борнмут|Борнмут]]|22 (0) }} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2004—2005|{{Сцяг|Англія||20px}} [[Маладзёжная зборная Англіі па футболе|Англія (да 20)]]|3 (0) |2007|{{Сцяг|Англія||20px}} [[Маладзёжная зборная Англіі па футболе|Англія (да 21)]]|3 (0) |2010—2018|{{Сцяг|Англія||20px}} [[Зборная Англіі па футболе|Англія]]|61 (5) }} |абнаўленне даных пра клуб = 17 лістапада 2022 |абнаўленне даных пра зборную = 7 ліпеня 2019 }} '''Гары Джэймс Кэхіл''' ({{lang-en|Gary James Cahill}}; нар. {{ДН|19|12|1985}}, [[Дронфілд]], [[Англія]]) — [[Англія|англійскі]] футбаліст, абаронца. Ігрок [[зборная Англіі па футболе|нацыянальнай зборнай Англіі]] (2010—2018). У асноўным гуляў на пазіцыі цэнтральнага абаронцы, але дзякуючы сваёй хуткасці і гульнявой тэхніцы мог выкарыстоўвацца на пазіцыях крайняга абаронцы і апорнага паўабаронцы. == Клубная кар’ера == Кэхіл пачаў сваю гульнявую кар’еру ў акадэміі «Дронфілда», які выступаў у мясцовай лігі [[Дэрбішыр]]а. У 2000 годзе ён далучыўся да акадэміі [[ФК Астан Віла|«Астан Вілы»]], дзе і працягнуў сваё развіццё. У сезоне 2004/05, яшчэ не маючы гульнявой практыцы ў «Астан Віле», ён на правах арэнды перайшоў у [[ФК Бернлі|«Бернлі»]], дзе па заканчэнні сезона быў прызнаны лепшым іграком клуба. Добрая гульня ў арэндзе дала яму права дэбютаваць за асноўны склад «Астан Вілы». У 2007 годзе ён на правах трохмесячнай арэнды перайшоў у клуб роднага горада [[ФК Шэфілд Юнайтэд|«Шэфілд Юнайтэд»]]. 30 студзеня 2008 года Гары падпісаў кантракт з клубам [[ФК Болтан Уондэрэрс|«Болтан Уондэрэрс»]], сума трансферу склала 5 млн [[фунт стэрлінгаў|фунтаў стэрлінгаў]]. У гэтым клубе Кэхіл паказваў добрыя вынікі і прабыў там пяць сезонаў. За гэты час ён стаў трывалым іграком асновы і віцэ-капітанам клуба, а таксама дэбютаваў у складзе нацыянальнай кманды. 30 снежня 2011 года галоўны трэнер «рысакоў» [[Оўэн Койл]] пацвердзіў, што [[ФК Чэлсі|«Чэлсі»]] ўзгадніў кошт трансферу футбаліста ў зімовае трансфернае акно 2012 года<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/16290837.stm «Chelsea agree fee with Bolton for defender Gary Cahill»]. BBC Sport</ref>. З 2016 года часам выконваў функцыі капітана каманды, а з 2017 года, пасля зыходу [[Джон Тэры|Джона Тэры]], стаў капітанам «Чэлсі» на трывалай аснове. Па заканчэнні кантракта ў чэрвені 2019 года пакінуў лонданскі клуб<ref>[https://by.tribuna.com/football/1075893042.html Кэйхилл, Эдуарду и Игуаин официально покинули «Челси»]. by.tribuna.com</ref>. У жніўні 2019 года стаў іграком [[ФК Крыстал Пэлас|«Крыстал Пэлас»]]<ref>[https://by.tribuna.com/football/1076928635.html «Кристал Пэлас» подписал Гари Кэйхилла. Он представил третью форму на сезон]. by.tribuna.com</ref>. Гуляў у клубе да канца сезона 2020/21. У жніўні 2021 года далучыўся да [[ФК Борнмут|«Борнмута»]]<ref>[https://football.by/news/154998.html "Борнмут" подписал Гарри Кэйхилла]. football.by</ref>, разам з якім па выніках сезона 2021/22 выйшаў у Прэм’ер-лігу, пасля чаго пакінуў клуб. У лістападзе 2022 года абвясціў аб завяршэнні прафесійнай кар’еры<ref>[https://football.by/news/169482 Гэри Кэхилл объявил о завершении карьеры]. football.by</ref>. == Міжнародная кар’ера == Кэхіл быў адным з ліку ігракоў запрошаных [[Сцюарт Пірс|Сцюартам Пірсам]] ў свой першы склад моладзевай зборнай Англіі, пасля прызначэння яго на пасаду галоўнага трэнера. На першую гульню, 6 лютага 2007 года, супраць моладзевай зборнай Іспаніі, Гары не трапіў у стартавы склад. Ён дэбютаваў за моладзевую зборную на «[[Уэмблі]]», выйшаўшы ў цэнтры абароны разам з [[Энтан Фердынанд|Энтанам Фердынандам]]. 4 чэрвеня 2009 года Кэхіл быў упершыню выкліканы ў асноўную [[Зборная Англіі па футболе|зборную Англіі]] на матч супраць [[Зборная Казахстана па футболе|зборнай Казахстана]], бо [[Рыа Фердынанд]] атрымаў траўму<ref>[http://www.skysports.com/story/0,19528,12098_5359839,00.html Rio out of England squad]. Sky Sports News</ref>, але дэбюту яму давялося чакаць больш за год. Дэбютаваў за асноўную зборную краіны 3 верасня 2010 года, выйшаўшы на змену [[Майкл Доўсан|Майклу Доўсану]] ў матчы супраць [[Зборная Балгарыі па футболе|зборнай Балгарыі]] на «Уэмблі». == Стыль гульні == Кэхіл вядомы сваімі тэхнічнымі магчымасцямі, хуткасцю, добра гуляе ў паветры і мае выдатны галавы нюх<ref>[http://eurofootball.com.ru/article/31/144173_bolton_gotov_otpustit_kehilla_v_top-klub "Болтон" готов отпустить Кехилла в топ-клуб] {{Недаступная спасылка}}. eurofootball.com.ru</ref>. Галоўны трэнер «Чэлсі» [[Андрэ Вілаш-Боаш]] выказаўся пра Кэхіла: «Я лічу, што яго тэхніка з’яўляецца цудоўнай, а яго хуткасць проста мяне ўздрыгвае»<ref>[http://www.chelsea-fc.ru/news/latest/20111230-1917.html Виллаш-Боаш: о команде и противнике] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610195433/http://www.chelsea-fc.ru/news/latest/20111230-1917.html |date=10 чэрвеня 2015 }}, Сhelsea-FC.ru</ref>. == Дасягненні == '''«Чэлсі»''': * [[Чэмпіянат Англіі па футболе|Чэмпіён Англіі]] (2): 2015, 2017 * Уладальнік [[Кубак Англіі па футболе|Кубка Англіі]] (2): 2012, 2018 * Уладальнік [[Кубак Футбольнай лігі|Кубка Футбольнай лігі]]: 2015 * Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]]: 2012 * Пераможца [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]] (2): 2013, 2019 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Gary Cahill}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка = {{колеры зборнай/Англія|1}} |state = collapsed |загаловак = Склады зборнай Англіі |Склад зборнай Англіі па футболе на чэмпіянаце свету 2014 |Склад зборнай Англіі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2016 |Склад зборнай Англіі па футболе на чэмпіянаце свету 2018 }} {{DEFAULTSORT:Кэхіл Гары}} [[Катэгорыя:Футбалісты Англіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Англіі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Астан Віла]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Бернлі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Шэфілд Юнайтэд]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Болтан Уондэрэрс]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Чэлсі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Крыстал Пэлас]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Борнмут]] pw220xa710kf277gazjvd1y773p4enu Гансала Ігуаін 0 227787 5211132 4915147 2026-10-03T21:34:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211132 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст |імя = Гансала Ігуаін |поўнае імя = Гансала Херарда Ігуаін |выява = |мянушка = ''Піпіта (Pipita), Умка'' |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Аргенціна}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[Нападнік (футбол)|нападнік]] |цяперашні клуб = |нумар = |клубы = {{футбольная кар’ера |2004—2006|{{Сцяг|Аргенціна||20px}} [[Рывер Плэйт]]|35 (13) |2007—2013|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]|190 (107) |2013—2016|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Напалі|Напалі]]|104 (71) |2016—2020|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Ювентус|Ювентус]]|105 (48) |2018—2019|{{Арэнда}} {{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Мілан|Мілан]]|15 (6) |2019|{{Арэнда}} {{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Чэлсі|Чэлсі]]|14 (5) |2020—2022|{{Сцяг|ЗША||20px}} [[ФК Інтэр Маямі|Інтэр Маямі]]|67 (29) }} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2008|{{Сцяг|Аргенціна||20px}} Аргенціна (алімп.)|1 (2) |2009—2018|{{Сцяг|Аргенціна||20px}} [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]]|75 (31) }} |медалі = {{турнір|[[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіянаты свету]]}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат свету па футболе 2014|Бразілія 2014]]}} {{турнір|[[Кубак Амерыкі па футболе|Кубкі Амерыкі]]}} {{медаль|Срэбра|[[Кубак Амерыкі 2015|Чылі 2015]]}} {{медаль|Срэбра|[[Кубак Амерыкі 2016|ЗША 2016]]}} |абнаўленне даных пра клуб = 21 кастрычніка 2022 |абнаўленне даных пра зборную = 18 верасня 2020 }} '''Ганса́ла Хера́рда Ігуаі́н''' ({{lang-es|Gonzalo Gerardo Higuaín}}; нар. {{ДН|10|12|1987}}, [[Брэст (Францыя)|Брэст]], [[Францыя]]) — [[Аргенціна|аргенцінскі]] футбаліст, нападнік. Ігрок [[зборная Аргенціны па футболе|нацыянальнай зборнай Аргенціны]] (2009—2018). Гансала нарадзіўся ў Францыі ў сям’і аргенцінскага футбольнага іграка [[Хорхэ Ігуаін]]а, які выступаў у той час за французскі клуб [[ФК Брэст (Францыя)|«Брэст»]]. У 2007 годзе Гансала атрымаў аргенцінскае грамадзянства, якое стала другім пасля французскага. Ігуаін вядомы сваёй хуткасцю і добрымі забіўнымі здольнасцямі<ref>[http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1193041476158/1193041478842/jugador/Jugador/Higuain.htm «Player Profile»]. Real Madrid CF.</ref>. == Клубная кар’ера == === «Рывер Плейт» === Гансала распачаў сваю кар’еру ў моладзевай камандзе [[ФК Рывер Плэйт|«Рывер Плэйт»]]. У 2005 годзе ён упершыню быў прыцягнуты да выступаў асноўнай каманды, дэбютаваўшы 29 мая ў прайграным матчы супраць [[ФК Хімнасія і Эсхрыма|«Хімнасіі і Эсхрыма»]]<ref>[http://www.canchallena.com/1193372-higuain-los-convence-a-todos Higuain los convence a todos] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120226012709/http://www.canchallena.com/1193372-higuain-los-convence-a-todos |date=26 лютага 2012 }}. canchallena.com</ref>. 12 лютага 2006 года Ігуаін забіў свой першы гол лізе ў пераможным матчы супраць [[ФК Банфілд|«Банфілда»]]<ref>[http://guardian.touch-line.com/?Lang=0&CTID=29&CPID=68&pStr=Match_List&PLID=191762&ListType=9&TEID=543&Season=2005%20-%202006&mTEID=3375&t=3 «Gonzalo Higuaín All goals 2005–2006 (Boca Juniors)»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121010220010/http://guardian.touch-line.com/?Lang=0&CTID=29&CPID=68&pStr=Match_List&PLID=191762&ListType=9&TEID=543&Season=2005%20-%202006&mTEID=3375&t=3 |date=10 кастрычніка 2012 }}. Guardian Stats</ref>. Футбаліст скончыў [[Чэмпіянат Аргенціны па футболе 2005/2006|сезон 2005/06]] з пяццю галамі ў дванаццаці матчах<ref>[http://guardian.touch-line.com/?Lang=0&CTID=29&CPID=68&pStr=Player&PLID=191762&TEID=543 «Gonzalo Higuaín Facts»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101127204526/http://guardian.touch-line.com/?Lang=0&CTID=29&CPID=68&pStr=Player&PLID=191762&TEID=543 |date=27 лістапада 2010 }}. Guardian Stats</ref>. === «Рэал» === У снежні 2006 года іспанскі клуб [[ФК Рэал Мадрыд|«Рэал»]] падпісаў Ігуаіна за 13 млн еўра, пасля таго як «Рывер Плэйт» адхіліў прапанову ад 10 млн еўра. Гансала дэбютаваў у складзе каралеўскага клуба 11 студзеня 2007 года супраць клуба [[ФК Рэал Бетыс|«Рэал Бетыс»]] у другім раўндзе [[Кубак Іспаніі па футболе|Кубка Іспаніі]]. === «Напалі» === Улетку 2013 года Ігуаін перайшоў у [[ФК Напалі|«Напалі»]], дзе стаў асноўным нападнікам. === «Ювентус» === У канцы ліпеня 2016 года турынскі [[ФК Ювентус|«Ювентус»]] актывіраваў опцыю выкупа Ігуаіна ў «Напалі» за 90 млн еўра<ref>[http://by.tribuna.com/football/1042388765.html «Ювентус» активировал опцию выкупа Игуаина у «Наполи» за 90 млн евро]. by.tribuna.com</ref>. У жніўні 2018 года перайшоў у [[ФК Мілан|«Мілан»]] на правах арэнды за 18 млн еўра з абавязацельствам выкупу за 36 млн еўра<ref>[https://by.tribuna.com/football/1065761861.html Бонуччи вернулся в «Ювентус», Игуаин и Кальдара перешли в «Милан»]. by.tribuna.com</ref>. У студзені 2019 года перабраўся ў арэнду ў лонданскі [[ФК Чэлсі|«Чэлсі»]], меркавана з тымі жа ўмовамі што і ў «Мілане»: 9 млн еўра за паўгады арэнды і выкуп за 36 млн еўра<ref>[https://by.tribuna.com/football/1070880408.html «Челси» арендовал Игуаина]. by.tribuna.com</ref>. Па заканчэнні сезона «Чэлсі» вырашыў не выкупаць нападніка, і Ігуаін вярнуўся ў «Ювентус». === «Інтэр Маямі» === У верасні 2020 года разарваў кантракт з «Ювентусам» і стаў іграком амерыканскага клуба [[ФК Інтэр Маямі|«Інтэр Маямі»]]<ref>[https://by.tribuna.com/football/1089134484-iguain-stal-igrokom-inter-majami.html Игуаин стал игроком «Интер Майами»]. by.tribuna.com</ref>. У кастрычніку 2022 года абвясціў аб завяршэнні кар’еры па заканчэнні сезона 2022<ref>[https://www.pressball.by/news/football/423640 Футбол. Экс-форвард "Реала" и "Ювентуса" Гонсало Игуаин завершит карьеру по окончании сезона] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221021202724/https://www.pressball.by/news/football/423640 |date=21 кастрычніка 2022 }}. pressball.by</ref>. == Міжнародная кар’ера == Ігуаін з’яўляецца адным з трох аргенцінскіх ігракоў, які выступалі за нацыянальную зборную і пры гэтым нарадзіліся па-за межамі [[Аргенціна|Аргенціны]]. Акрамя Гансала такімі ігракамі былі [[Педра Суарэс Арыка]]<ref>[http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=58521/ Pedro Arico Suárez] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140709143116/http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=58521/ |date=9 ліпеня 2014 }} — FIFA.com</ref> і [[Канстанцін Урбіета Соса]]<ref>[http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=59281/ Constantino Urbieta Sosa] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121109093042/http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=59281/ |date=9 лістапада 2012 }} — FIFA</ref>. Першапачаткова Гансала адхіліў заклікі як з боку аргенцінскай, гэтак і з боку французскай нацыянальных каманд<ref>[http://www.ole.clarin.com/jsp/v4/pagina.jsp?pagId=01306412&fecha=20061110 «La Celeste y Blanca pesa»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061114043839/http://www.ole.clarin.com/jsp/v4/pagina.jsp?pagId=01306412&fecha=20061110 |date=14 лістапада 2006 }}. Olé.</ref><ref>[http://www.uefa.com/competitions/EURO/news/Kind=1/newsId=477168.html «Domenech turns to uncapped tyros»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080219221150/http://www.uefa.com/competitions/EURO/news/Kind=1/newsId=477168.html |date=19 лютага 2008 }}. UEFA</ref>, сцвярджаючы, што ў той час ён быў у нерашучасці за якую з краін ён жадаў бы за лепшае гуляць. Аднак у канчатковым выпадку Гансала абраў для сябе выступы ў [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінскай нацыянальнай зборнай]]<ref>[http://sports.yahoo.com/sow/news?slug=reu-spainhiguain&prov=reuters&type=lgns «Higuain to choose Argentina over France»]{{Недаступная спасылка}} — Yahoo sports</ref>. == Дасягненні == {{Сцяг|Іспанія}} '''«Рэал Мадрыд»''' * [[Чэмпіянат Іспаніі па футболе|Чэмпіён Іспаніі]] (3): 2007, 2008, 2012 * Уладальнік [[Кубак Іспаніі па футболе|Кубка Іспаніі]]: 2011 * Уладальнік [[Суперкубак Іспаніі па футболе|Суперкубка Іспаніі]] (2): 2008, 2012 {{Сцяг|Італія}} '''«Напалі»''' * Уладальнік [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]]: 2014 * Уладальнік [[Суперкубак Італіі па футболе|Суперкубка Італіі]]: 2014 {{Сцяг|Італія}} '''«Ювентус»''' * [[Чэмпіянат Італіі па футболе|Чэмпіён Італіі]] (3): 2017, 2018, 2020 * Уладальнік [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]] (2): 2017, 2018 {{Сцяг|Англія}} '''«Чэлсі»''' * Пераможца [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]]: 2019 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка = {{колеры зборнай/Аргенціна|1}} |state = collapsed |загаловак = Склады зборнай Аргенціны |Склад зборнай Аргенціны па футболе на чэмпіянаце свету 2010 |Склад зборнай Аргенціны па футболе на Кубку Амерыкі 2011 |Склад зборнай Аргенціны па футболе на чэмпіянаце свету 2014 |Склад зборнай Аргенціны па футболе на Кубку Амерыкі 2015 |Склад зборнай Аргенціны па футболе на Кубку Амерыкі 2016 |Склад зборнай Аргенціны па футболе на чэмпіянаце свету 2018 }} {{DEFAULTSORT:Ігуаін Гансала}} [[Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Аргенціны па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рывер Плэйт]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Мадрыд]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Напалі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Ювентус]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Мілан]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Чэлсі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэр Маямі]] gr5i5qif0cpeg1j4fo1ylxuc4i2jrts Глухі 0 241313 5211173 5197886 2026-10-04T06:26:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211173 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Глухі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Hłuchi, Mikolskaja. Глухі, Мікольская (1930-48).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 38|lat_sec = 45 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 04|lon_sec = 07 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Быхаўскі |сельсавет = Чарнаборскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Gluhi, Bychaŭ District |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243035086 }} '''Глу́хі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hluchi}}, {{lang-ru|Глухи}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911m0043722&q_id=6815326|title=Решение Быховского районного Совета депутатов от 1 апреля 2010 года № 27-1 "О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]]. Да [[5 снежня]] [[2011]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Глухскі сельсавет|Глухскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2011-144/2011_144_9_46267.pdf «Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области». Решение Могилевского областного Совета депутатов от 5 декабря 2011 г. № 12-15]{{Ref-ru}}</ref>. Знаходзіцца за 17 км у напрамку на паўночны захад ад [[Быхаў|Быхава]], за 40 км ад [[Магілёў|Магілёва]], каля ракі [[Грэза]]<ref name="bel5">{{Крыніцы/БелЭн|5|||304}}</ref>. == Насельніцтва == * 1997 год — 443 жыхары, 214 двароў<ref name="bel5" />. * 2008 год — 395 жыхароў. == Памятныя мясціны == * Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан. == Вядомыя асобы == * [[Сцяпан Акімавіч Красоўскі]] (1897—1983) — маршал авіяцыі, [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]<ref name="bel8">{{Крыніцы/БелЭн|8|||464}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|||304}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Gluhi, Bychaŭ District}} {{Чарнаборскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]] hc6van4dmu2ls84jxhs0uyh4gin9c41 Харошкі (Магілёўскі раён) 0 243609 5210915 4939298 2026-10-03T12:11:45Z Modallwmbw 165843 5210915 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Харошкі (значэнні)}}{{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Харошкі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 57|lat_sec = 23 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 44|lon_sec = 46 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Магілёўскі |сельсавет = Сухарэўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243045890 }} '''Харо́шкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Харашкі́'''</ref> ({{lang-be-trans|Charoški}}, {{lang-ru|Хорошки}}) — [[вёска]] ў [[Магілёўскі раён|Магілёўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Сухарэўскі сельсавет|Сухарэўскага сельсавета]]. == Памятныя мясціны == * Брацкая магіла ў в. Харошкі Магілёўскага раёна — {{ГККРБ 4|513Д000502}}. == Вядомыя асобы == * [[Леанід Віктаравіч Раманоўскі]] (1943—2002) — беларускі мастак, педагог. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Сухарэўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Сухарэўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Магілёўскага раёна]] g80bpber63bro6rugweqyrlnzsxs2hw Гомельска-Рэчыцкая аперацыя 0 267842 5211184 4827640 2026-10-04T07:34:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211184 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Гомельска-Рэчыцкая аперацыя |выява = Танк_Т-34-76_в_Речице.png |загаловак = Танк-вызваліцель Рэчыцы, усталяваны як помнік у парку Перамогі |частка = [[Другая сусветная вайна]], [[Вялікая Айчынная вайна]] |дата = [[10 лістапада]] — [[30 лістапада]] [[1943]] |месца = [[БССР|Беларуская ССР]], [[СССР]] |вынік = Перамога [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] |праціўнік1 = {{Сцяг СССР}} [[СССР]] |праціўнік2 = {{Сцяг Трэцяга рэйха}} [[Германія]] |камандзір1 = {{Сцяг СССР}} [[Канстанцін Ракасоўскі]] |камандзір2 = {{Сцяг Трэцяга рэйха}} [[Эрнст Буш (генерал-фельдмаршал)|Эрнст Буш]] |сілы1 = [[Беларускі фронт (1943)|Беларускі фронт]] ([[48-я армія (СССР)|48-я армія]], [[65-я армія (СССР)|65-я армія]], [[61-я армія (СССР)|61-я армія]], [[11-я армія (СССР)|11-я армія]], [[63-я армія (СССР)|63-я армія]], [[50-я армія (СССР)|50-я армія]], [[3-я армія (СССР)|3-я армія]], [[48-я армія (СССР)|48-я армія]], [[1-ы гвардзейскі танкавы корпус]]) |сілы2 = Частка [[Група армій «Цэнтр»|групы армій «Цэнтр»]] у складзе [[2-я армія (Германія)|2-й арміі]], частак [[4-я армія (Германія)|4-й]] і [[9-я армія (Германія)|9-й]] армій. |страты1 = Беззваротныя: 21650<br/> Санітарныя: 66556<br/> Агульныя: 88206<ref>Гриф секретности снят: Потери Вооруженных Сил СССР в войнах, боевых действиях и военных конфликтах: Стат. исслед./ Г. Ф. Кривошеев, В. М. Андроников, П. Д. Буриков. — М.: Воениздат, 1993. С. 370. ISBN 5-203-01400-0</ref> |страты2 = 2A, 4A, 9A страцілі за 11.11-30.11.43:<br/> Забіта: 3150<br/> Санітарныя: 12013<br/> Палонныя/згінула без весткі: 2125<br/> Агульныя: 17288<ref>''Human Losses in World War II'' [http://ww2stats.com/cas_ger_okh_dec43.html Heeresarzt 10-Day Casualty Reports per Army/Army Group, 1943 (BA/MA RW 6/556, 6/558)]</ref> |}} '''Гомельска-Рэчыцкая аперацыя''' — наступальная аперацыя войскаў [[Беларускі фронт (1943)|Беларускага фронту]] ў час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], якая была праведзена [[10|10 лістапада]] — [[30 лістапада]] [[1943]] года. У выніку аперацыі савецкія войскі прарвалі абарону ворага ў паласе шырынёй 100 кіламетраў, прасунуліся ў глыбіню на 130 кіламетраў, стварыўшы пагрозу паўднёваму флангу [[Група армій «Цэнтр»|групоўкі арміі «Цэнтр»]] і ўскладнілі яе ўзаемадзеянне з [[Група армій «Поўдзень»|групоўкай армій «Поўдзень»]]. Пад раніцу [[26 лістапада]] [[1943]] годзе пасля бязлітасных начных баёў быў вызвалены горад [[Гомель]]. == Ход падзей == Наступленне на напрамку галоўнага ўдару з плацдарма на заходнім беразе [[Дняпро|Дняпра]] пачалося [[10 лістапада]] каля мястэчка [[Лоеў]], 11 лістапада дзеля ўзмацнення ўдару падключыліся танкавы і кавалерыйскі карпусы. [[Савецкія войскі]] вялі барацьбу за пашырэнне пацдарму на правым беразе Дняпра. 13 лістапада былі вызвалены [[Холмеч]], [[Дварэц (Рэчыцкі раён)|Дварэц]], [[Краснаполле (Рэчыцкі раён)|Краснаполле]] і [[Артукі]]; 15 лістапада былі вызвалены [[Дземяхі (Рэчыцкі раён)|Дземяхі]] — так былі перарэзаны камунікацыі ворага па чыгуначных і шашэйных шляхах з Гомеля ў [[Калінкавічы]]. 16 лістапада 16 лістапада да савецкіх войскаў перайшлі вёскі і чыгуначная станцыя [[Бабічы (станцыя)|Бабічы]]. [[17 лістапада]] савецкія войскі занялі [[Рабуса]] і [[Азершчына|Азершчыну]]. У гэты ж дзень распачаліся баі на ўскрайку Рэчыцы. Савецкія танкісты першымі прарваліся да цэнтра горада з поўначы, іх падтрымлівалі падраздзяленні 194-й стралковай дывізіі. З паўднёвага ўсходу рухаўся 42-і стралковы корпус Чырвонай арміі. 17 лістапада 1943 года старшына 3-га батальёна 954-га палка А. Марозаў вывясіў на будынку [[Рэчыцкае педагагічнае вучылішча|Рэчыцкага педагагічнага вучылішча]] чырвоны сцяг. Быў ліквідаваны ачаг супраціўлення ворага ў раёне чыгуначнага вакзала. На працягу двух сутак немцы спрабавалі вярнуць пад свой кантроль чыгуначную станцыю, але гэта ім не дазволілі зрабіць байцы 2-га стралковага батальёна 954-га стралковага палка. Нямецкія войскі адступілі на паўднёва-ўсходнюю ўскраіну горада, паспрабаваўшы замацавацца ў прамысловай зоне горада і ўтрымаць чыгуначны мост праз [[Дняпро]], які звязваў іх з гомельскай групоўкай. Але чырвонаармейцы здолелі паспяхова адбіць контратакі ворага, выратаваць ад знішчэння замініраванныя аб'екты, а потым, пераадолеўшы лютае супраціўленне гітлераўцаў, 21 лістапада здолелі захапіць і сам мост. Ноччу [[18 лістапада]] войскі 65-й арміі Батава перарэзалі чыгуначную ветку Калінкавічы—Гомель. Дзве стралковыя дывізіі і дзве танкавыя брыгады корпуса Панова накіраваліся ў тыл немцаў, што змусіла іх спехам пакінуць [[Рэчыца|Рэчыцу]]. Апошні ачаг супраціву ў раёне чыгуначнага вакзала ўдалося хутка знішчыць. Ужо а 4 гадзіны раніцы горад быў цалкам вызвалены. Войскам, якія ўдзельнічалі ў вызваленні Рэчыцы, загадам ВГК была абвешчана падзяка і вечарам 18 лістапада ў [[Масква|Маскве]] быў дадзены салют 12 артылерыйскімі залпамі са 124 гармат. Гэта быў першы салют за вызваленне гарадоў на тэрыторыі Беларускай ССР у гады Вялікай Айчыннай вайны. Развіваючы поспех, 48-я армія часткай сіл фарсіравала [[Бярэзіна|Бярэзіну]] каля яе ўпадзення ў [[Дняпро]] і замацавалася на плацдарме на поўдні ад [[Жлобін]]а. Пераследуючы ворага войскі 61-й арміі Бялова набліжаліся да [[Мазыр]]а. Абарона праціўніка была прарвана на працягу 120 кіламетраў. Нямецкія войскі распачалі спробу контратакаваць. Ноччу з 18 на 19 лістапада немцы, выкарыстоўваючы 20 танкаў [[T-IV]], [[T-V]] («пантэры») і [[T-VI]] («Тыгры»), якія падтрымлівала 192-я пяхотная дывізія, уварваліся ў вёску [[Каравацічы]], адкінулі абарону 172-й стралковай дывізіі. Нямецкія танкі дайшлі да цэнтра вёскі, дзе завязалі бой з 41-й артбрыгадай РГК. 161-ы танкавы полк, які займаў зыходныя пазіцыі паміж [[Красная Дуброва (Рэчыцкі раён)|Краснай Дубровай]] і Каравацічамі, у 10 гадзін 30 хвілін [[19 лістапада]] па сігналу залпа палка РС, які знаходзіўся ў [[Цішкаўка|Цішкаўцы]], у складзе 22 машын [[Т-34]] і [[Т-70]] праз урочышча Апсаншчына ўварваўся ў размяшчэнне ворага двума эшэлонамі. Немцы, спыненыя ў Каравацічах моцным супрацьтанкавым агнём і сіламі супрацьтанкавай дывізіі, павярнулі назад і сышліся з савецкімі артылерыстамі. Два дні працягваўся кровапралітны бой у Каравацічах, які перайшоў у рукапашную схватку. Абодва бакі панеслі цяжкія статы ў тэхніцы і жывой сіле. Але контрудар праціўніка поспеха не меў і быў адбіты. [[21 лістапада]] была вызвалена вёска [[Горваль]], савецкія войскі ўвайшлі ў тыл групоўкі нямецкіх войскаў, што абаранялася ў Гомелі. [[22 лістапада]] войскі 11 і 63 арміі прарвалі абарону ворага ў раёне [[Касцюкоўка|Касцюкоўкі]] і выйшлі да чыгункі Гомель—Жлобін і шашы Гомель—Магілёў. Між тым войскі 50-й і 3-й армій перайшлі ў наступ з паўночнага боку [[Жлобін]]а, вызвалілі [[Прапойск]] (цяпер — Слаўгарад), [[Карма (Кармянскі раён)|Карму]], [[Журавічы]] і 25 лістапада падыйшлі да Дняпра ў раёне [[Новы Быхаў|Новага Быхава]] і ахапілі [[Гомель]] з поўначы. У вечары [[25 лістапада]] войскі [[Беларускі фронт (1943)|Беларускага фронту]] з трох бакоў падыйшлі да Гомеля. Пагроза акружэння прымусіла гітлераўцаў ноччу 26 лістапада пачаць адвод сваіх войскаў з міжрэчча [[Сож]]а і [[Дняпро|Дняпра]]. Часці немцаў, якія адыходзілі, спрабавалі накіравацца да Рэчыцы, каб аб'яднацца з рэшткамі рэчыцкай групоўкі, але іх сустрэлі войскі 48-й арміі. Раніцай [[26 лістапада]] [[1943]] года ў [[Гомель]] увайшлі часткі 217-й стралковай дывізіі (камандзір — палкоўнік Масонаў) і 96-й стралковай дывізіі (палкоўнік Ф. Булатаў). Адначасова з паўднёва-ўсходняга накірунка ў горад увайшлі часці 7-й стралковай дывізіі (палкоўнік Д. Вераб'ёў) і 102-й стралковай дывізіі (генерал-маёр [[Андрэй Матвеевіч Андрэеў|А. М. Андрэеў]]). Раніцай, яфрэйтар Міхаіл Васільеў усталяваў сцяг вызвалення на будынку гарадской электрастанцыі, а літсупрацоўнік газеты «Сцяг Саветаў» 11-й арміі Рыгор Кірылюк — на пажарнай каланчы. Да [[30 лістапада]] савецкія войскі выйшлі на рубеж [[Чавусы]]—на захад ад [[Петухоўка (Антонаўскі сельсавет)|Петухоўкі]]—на поўдзень ад [[Новы Быхаў|Новага Быхава]]—[[Патапаўка]]—[[Гамза]]—[[Прудок (Калінкавіцкі раён)|Прудок]] (у цэлым: [[Чавусы]]—усходней [[Новы Быхаў|Новага Быхава]]—усходней [[Рагачоў|Рагачова]] і [[Мазыр]]а—паўднёвей [[Ельск]]а). У Маскве быў праведзены салют 20-ю залпамі з 224-х гармат войскам Беларускага фронту, якія вызвалілі першы абласны цэнтр Беларусі, важнейшы вузел чыгуначных дарог і магутны апорны пункт праціўніка на Палескім накірунку. Паспяховаму правядзенню аперацыі ў значнай ступені спрыялі партызаны Беларусі, якія наносілі ўдары па эшалонам ворага, якія адступалі, разбуралі чыгуначныя пуці, вялі разведку. За выдатнасці ў баях падчас вызвалення Гомеля і Рэчыцы 23 воінскіх злучэння і часці атрымалі ганаровае найменне «Гомельскія» і 22 «Рэчыцкія». == Вынікі аперацыі == У выніку Гомельска-Рэчыцкай аперацыі войскі Беларускага фронту прадвінуліся на 130 км, стварышы пагрозу акружэння паўднёвага фланга групы армій «Цэнтр» і парушыўшы яе ўзаемадзеянне з групай армій «Поўдзень». Вызвалілі буйны абласны цэнтр горад [[Гомель]] і вялізныя тэрыторыі Беларусі, а таксама спрыялі поспеху [[1-ы Украінскі фронт|1-га Украінскага фронту]] ў прадвіжэнні на кіеўскім накірунку. Скаваны войскамі Беларускага фронту, праціўнік не змог перабросіць на кіеўскі напрамак ніводнай дывізіі. Дзякуючы гэтаму, пасля трох няўдачных спроб 1-га Украінскага фронту вызваліць [[Кіеў]] з паўднёвага плацдарма, 6 лістапада сталіца УССР была вызвалена ўдарам з паўночнага плацдарма. Развіваючы поспех, 12 лістапада 1943 года 1-ы Украінскі фронт вызваліў і [[Жытомір]], які трохі пазней быў страчаны ў выніку контрнаступлення праціўніка, пасля чаго [[Канстанцін Ксавер’евіч Ракасоўскі|К. К. Ракасоўскі]] ў якасці прадстаўніка [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандавання|стаўкі Вярхоўнага Галоўнакамандавання]] адбыў да [[Мікалай Фёдаравіч Ватуцін|М. Ф. Ватуціна]] ў штаб 1-га Украінскага фронту<ref name="mRokossovskogo">[http://militera.lib.ru/memo/russian/rokossovsku/index.html ]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Тым часам, войскі Беларускага фронту вялі баі мясцовага значэння, паляпшаючы сваё зыходнае становішча, і рыхтуючыся да кідка праз Дняпро<ref name="mRokossovskogo"/>. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|4}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20240826213530/https://belarus.belarusenc.by/slovnik/184/ Беларуская энцыклапедыя] * [https://www.belta.by/society/view/boi-za-gomel-i-rechitsu-kak-nachinalos-osvobozhdenie-belarusi-598655-2023/ БелТА] * [http://militera.lib.ru/memo/russian/rokossovsky/17.html Рокоссовский К. К. Солдатский долг. На Белорусской земле] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1943 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусь падчас Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Лістапад 1943 года]] [[Катэгорыя:Гісторыя Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Аперацыі ў Вялікай Айчыннай вайне]] 1f9yykn18er6d2ofdttuv1vp2ueri2v Аўгусцін Касакоўскі 0 271572 5211176 5131613 2026-10-04T06:37:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Праекты */ 5211176 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар |выява = |памер = |подпіс = |імя = Аўгуст Касакоўскі |арыгінальнае імя = |грамадзянства = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |працаваў у гарадах = [[Вільня]], [[Валожын]] |стыль = |найважнейшыя пабудовы = [[Палац Тышкевічаў (Валожын)|Палац Тышкевічаў у Валожыне]] |горадабудаўнічыя праекты = |рэстаўрацыя помнікаў = |нерэалізаваныя праекты = |навуковыя працы = |узнагароды = |вікісховішча = }} {{цёзкі2|Касакоўскі}} '''Аўгуст Касакоўскі''' ({{ДН|||1737}} — {{ДС|||1803}}) — віленскі архітэктар, які таксама працаваў і на беларускіх землях. Вучыўся ў віленскай архітэктурнай школе і Парыжы. У 1772 годзе вярнуўся ў Вільню, жыў з манахамі-францысканцамі ў 1776—1779 і 1789—1803 гадах. Пачынаў працу ў стылі яркага барока, але з часам прыйшоў да класіцызму з дамінаваннем цвёрдых класічных формаў. == Праекты == У 1767 годзе прыняў удзел у будаўніцтве {{нп3|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла і кляштар дамініканаў (Шумскас)|касцёла Святога Міхаіла Арханёла|lt|Šumsko Šv. arkangelo Mykolo bažnyčia}} ў [[Шумскас]]е па праекце архітэктара {{нп3|Томас Руселіс|Т. Руселіса|lt|Tomas Ruselis}}. Каля 1780 года займаўся перабудовай дома віленскага хірурга Сандэцкага ({{lang-lt|Sondeckio}}), які стаяў на вуліцы [[Вялікая вуліца (Вільня)|Дзіджоі]] і быў разбураны ў час Другой сусветнай вайны. У 1781—1783 гадах стварыў праект {{нп3|Касцёл Святых Станіслава і Францыска Асізскага (Папарчэй)|касцёла Святых Станіслава і Францыска Асізскага|lt|Paparčių Šv. vyskupo Stanislovo ir Šv. Pranciškaus Asyžiečio bažnyčia}} ў {{нп3|Вёска Папарчэй (Кайшадорыскі раён)|Папарчэі|lt|Paparčiai (Kaišiadorys)}}. У 1781—1824 гадах будаваў {{нп3|Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар дамініканаў (Кальварыя Жамойцкая)|касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі|lt|Žemaičių Kalvarijos Švč. Mergelės Marijos Apsilankymo bazilika}} ў [[Мястэчка Жамайчу Калварыя|Кальварыі Жамойцкай]]. У 1782—1806 гадах пабудаваў [[Палац Тышкевічаў (Валожын)|Палац Тышкевічаў]] у [[Валожын]]е<ref name="ЛАЗ">{{кніга |аўтар = [[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б.А.]] |частка = Беларуская архітэктура XIX - пачатку XX стагоддзя |загаловак = Гісторыя сусветнага мастацтва. Рускае і беларускае мастацтва XIX - пачатку XX стагоддзя |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2011 |том = |старонкі = 349 |старонак = 430 |серыя = |isbn = 978-985-01-0880-7 |тыраж = }}</ref>. У 1783—1790 гадах працаваў над будаўніцтвам {{нп3|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі Пераможнай (Казакішкес)|касцёла Найсвяцейшай Дзевы Марыі Пераможнай|lt|Kazokiškių Švč. Mergelės Marijos Nugalėtojos bažnyčia}} у {{нп3|Казакішкіс|Казакішкісе|lt|Kazokiškės}}. У 1785 пабудаваў [[Касцёл Святых Казьмы і Даміяна (Астравец)|дамініканскі касцёл]] у Астраўцы. Каля 1786 года стварыў праект дзіцячага дома на вуліцы Субачаус у Вільні. У 1786—1786 стварыў праект Палаца Абравічаў. У 1790—1797 гадах займаўся рэканструкцыяй дома [[Людвік Тышкевіч|Л. Тышкевіча]] на вуліцы [[Нямецкая вуліца (Вільня)|Вокечу]], 8 у Вільні. У другой палове [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] па праекце А. Касакоўскага адбылася рэканструкцыя цэнтральнай часткі вёскі [[Варняны]] на аснове рэгулярнай ансамблевай забудовы. На працягу 1794—1795 гадоў і ў 1797 годзе там былі пабудаваны дом святара і аптэка, палац і [[Касцёл Святога Юрыя (Варняны)|касцёл Святога Юрыя]] (1796, разам з {{нп3|П'етра дэ Росі||ru|Росси, Пьетро де}}). У 1803 годзе праектаваў [[Касцёл Святога Іосіфа (Валожын)|бернардынскі касцёл]] у [[Валожын]]е. Сярод іншых пабудоў можна згадаць пабудову жылых дамоў у Вільні, рэканструкцыю {{нп3|Палацава-паркавы ансамбль Яленскіх (Гліцішкес)|сядзібы Яленскіх|ru|Glitiškių dvaras}} у {{нп3|Гліцішкес|Гліцішкесе|ru|Глитишкес}} (афіцына і мураваны склад) і {{нп3|Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса (Пабяржэ)|касцёла Найсвяцейшага Сэрца Ісуса|lt|Paberžės Švč. Jėzaus Širdies bažnyčia}} ў {{нп3|Падбярэззе (Літва)|Падбярэззі|lt|Paberžė}}, мураваны млын з пастаялым дваром у прадмесці Вільні Паплаў. == Галерэя == <gallery> Paparciai church.JPG|{{нп3|Касцёл Святых Станіслава і Францыска Асізскага (Папарчэй)|Касцёл Святых Станіслава і Францыска Асізскага|lt|Paparčių Šv. vyskupo Stanislovo ir Šv. Pranciškaus Asyžiečio bažnyčia}} ў {{нп3|Вёска Папарчэй (Кайшадорыскі раён)|Папарчэі|lt|Paparčiai (Kaišiadorys)}} Žemaičių Kalvarija Church 2, Lithuania - Diliff.jpg|{{нп3|Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар дамініканаў (Кальварыя Жамойцкая)|Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі|lt|Žemaičių Kalvarijos Švč. Mergelės Marijos Apsilankymo bazilika}} ў [[Мястэчка Жамайчу Калварыя|Кальварыі Жамойцкай]] Валожын, флігель палаца Тышкевічаў, foto 3.JPG|Флігель [[Палац Тышкевічаў (Валожын)|Палаца Тышкевічаў]] у [[Валожын]]е Kazokiskes church.jpg|{{нп3|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі Пераможнай (Казакішкес)|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі Пераможнай|lt|Kazokiškių Švč. Mergelės Marijos Nugalėtojos bažnyčia}} у {{нп3|Казакішкіс|Казакішкісе|lt|Kazokiškės}} </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Касакоўскі Аўгуст }} [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]] [[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Вільні]] 8p7z5axdebc04r8mxjrqi3llbx8hvc3 5211183 5211176 2026-10-04T07:34:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5211183 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар |імя = Аўгуст Касакоўскі |арыгінал імя = {{lang-lt|Augustinas Kosakauskas}}<br>{{lang-pl|Augustyn Kossakowski}} |фота = |шырыня = |подпіс = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Рэч Паспалітая}} |дата нараджэння = 1737 |месца нараджэння = мяркуецца [[Вільня]], [[Вялікае Княства Літоўскае]], [[Рэч Паспалітая]] |дата смерці = {{ДС|18|12|1803}} |месца смерці = [[Вільня]], [[Віленская губерня]], [[Расійская імперыя]] |стыль = [[Барока]], [[Класіцызм]] |працаваў у гарадах = [[Вільня]], [[Валожын]], [[Варняны]] |найважнейшыя пабудовы = [[Палац Тышкевічаў (Валожын)|Палац Тышкевічаў у Валожыне]], Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Кальварыі Жамойцкай |навуковая ступень = |навуковае званне = |узнагароды = }} {{цёзкі2|Касакоўскі}} '''Аўгусцін Касако́ўскі''' ({{lang-lt|Augustinas Kosakauskas}}, {{lang-pl|Augustyn Kossakowski}}; {{ДН|||1737}}, мяркуецца [[Вільня]]&nbsp;— {{ДС|18|12|1803}}, [[Вільня]])&nbsp;— віленскі архітэктар і ваенны інжынер, адзін з пачынальнікаў [[Класіцызм|класіцызму]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1737 годзе, найбольш імаверна, у сям'і віленскіх мяшчан. Дакладных дакументальных звестак пра яго раннюю адукацыю няма, але лічыцца, што пачатковыя архітэктурныя веды ён атрымаў у віленскай архітэктурнай школе, пасля чаго ўдасканальваў свае навыкі ў [[Парыж]]ы (у 1771—1772 гадах)<ref name="vle">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/augustinas-kosakauskas/|title=Augustinas Kosakauskas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|accessdate=25 кастрычніка 2023|lang=lt}}</ref>. З 1771 года згадваецца як інжынер [[Войска Вялікага Княства Літоўскага|арміі Вялікага Княства Літоўскага]]. 28 чэрвеня 1771 года гетман [[Міхал Казімір Агінскі]] надаў яму чын [[Паручнік|паручніка]]<ref name="watroba">{{cite web|url=https://recreatio.uw.edu.pl/person/1262|title=Kossakowski, Augustyn|author=Przemysław Wątroba|publisher=Crispa. Biblioteka cyfrowa Uniwersytetu Warszawskiego|accessdate=25 кастрычніка 2023|lang=pl}}</ref>. Вяртаючыся з Францыі, у 1772 годзе А.&nbsp;Касакоўскі прыбыў у [[Варшава|Варшаву]], дзе па замове караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] стварыў праект новага будынка [[Кадэцкі корпус (Варшава)|Рыцарскай школы (Кадэцкага корпуса)]]. Гэты маштабны праект, натхнёны парыжскай Ваеннай школай ({{lang-fr|École Militaire}}), прадугледжваў сіметрычны комплекс з шасцю дварамі, аднак з-за недахопу сродкаў ён так і не быў рэалізаваны<ref name="buwlog">{{cite web|url=https://buwlog.uw.edu.pl/szkole-rycerska-na-mlodz-szlachecka-postanowic-pragniemy-projekty-siedziby-szkoly-rycerskiej-w-warszawie-z-1772-r-ze-zbiorow-gabinetu-rycin-biblioteki-uniwersyteckiej/|title=„Szkołę rycerską na młódź szlachecką postanowić pragniemy” – projekty siedziby Szkoły Rycerskiej w Warszawie z 1772 r.|author=Przemysław Wątroba|publisher=BUW Log|date=15 верасня 2022|accessdate=25 кастрычніка 2023|lang=pl}}</ref>. Пасля кароткага знаходжання ў сталіцы архітэктар вярнуўся ў [[Вільня|Вільню]] і распачаў актыўную прафесійную дзейнасць. 3 верасня 1775 года ён пачаў службу ў новаўтвораным [[1-ы пяхотны рэгімент вялікай булавы Вялікага Княства Літоўскага|1-м пяхотным рэгіменце Булавы Вялікай Літоўскай]], дзе, верагодна, атрымаў званне [[Капітан|капітана]]. У 1776—1779 гадах А.&nbsp;Касакоўскі жыў у віленскіх манахаў-францысканцаў, кіруючы адбудовай іх пашкоджанага пажарамі касцёла і кляштара. Пазней, у 1778—1786 гадах, архітэктар жыў у старшыны лютэранскай абшчыны [[Даніэль Готліб Гертэль|Даніэля Готліба Гертэля]], для якога пабудаваў дом, а таксама перабудаваў дзве камяніцы для грамады і лютэранскі шпіталь. З 1789 года і да самай смерці ў 1803 годзе ён зноў жыў пры [[Віленскі францысканскі кляштар|віленскім францысканскім кляштары]]<ref name="watroba"/>. == Творчасць == У сваёй ранняй творчасці Аўгусцін Касакоўскі гарманічна спалучаў рысы позняга барока і ранняга класіцызму, аднак у пазнейшых праектах у яго працах пачалі дамінаваць выразныя і цвёрдыя класічныя формы. Яго асноўнымі заказчыкамі былі каталіцкія манаскія ордэны [[Дамініканцы|дамініканцаў]], [[Бернардзінцы|бернардзінцаў]], [[Францысканцы|францысканцаў]], а таксама найважнейшыя арыстакратычныя роды: [[Абрамовічы]], [[Тышкевічы]], [[Сапегі]] і [[Пацы]]. === Сакральная архітэктура === У 1767 годзе архітэктар прыняў удзел у будаўніцтве {{нп3|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла і кляштар дамініканаў (Шумскас)|касцёла Святога Міхаіла Арханёла|lt|Šumsko Šv. arkangelo Mykolo bažnyčia}} ў [[Шумск (Літва)|Шумску]], працуючы над праектам разам з {{нп3|Томаш Руселі|Томашам Руселі|lt|Tomas Ruselis}}. У 1779 годзе ён распрацаваў праект [[Троцкі дамініканскі касцёл|дамініканскага касцёла]] ў [[Трокі|Троках]], перабудова якога пачалася праз год. Каля 1780 года А.&nbsp;Касакоўскі пачаў шчыльна супрацоўнічаць з ордэнам дамініканаў. У 1781—1783 гадах ён стварыў нерэалізаваны праект {{нп3|Касцёл Святых Станіслава і Францыска Асізскага (Папарчэй)|касцёла Святых Станіслава і Францыска Асізскага|lt|Paparčių Šv. vyskupo Stanislovo ir Šv. Pranciškaus Asyžiečio bažnyčia}} і кляштара ў {{нп3|Папорці (Кашадарскі раён)|Папорцях|lt|Paparčiai (Kaišiadorys)}}. У 1783—1790 гадах працаваў над будаўніцтвам {{нп3|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі Пераможнай (Казакішкес)|касцёла Найсвяцейшай Дзевы Марыі Пераможнай|lt|Kazokiškių Švč. Mergelės Marijos Nugalėtojos bažnyčia}} ў {{нп3|Казакішкі|Казакішках|lt|Kazokiškės}}. Аўтарству А.&nbsp;Касакоўскага таксама належыць [[Касцёл Святых Казьмы і Даміяна (Астравец)|касцёл Святых Казьмы і Даміяна]] ў [[Астравец|Астраўцы]] (1785—1787 гады) і [[Касцёл Святога Іосіфа (Валожын)|бернардынскі касцёл]] у [[Валожын]]е (праект каля 1789 года, будаўніцтва 1801—1808 гады)<ref name="vle"/>{{sfn|Czyż|2021|с=620}}. Адной з самых маштабных і яскравых прац архітэктара з'яўляецца {{нп3|Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар дамініканаў (Кальварыя Жамойцкая)|касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі|lt|Žemaičių Kalvarijos Švč. Mergelės Marijos Apsilankymo bazilika}} ў [[Мястэчка Жамайчу Калварыя|Кальварыі Жамойцкай]]. Будаўніцтва гэтай мураванай святыні пачалося ў 1780 годзе і працягвалася да 1822 года. Базіліка мае прамавугольны план з трохграннай апсідай. Яе плоскі двухвежавы фасад упрыгожаны іанічнымі калонамі і трохвугольным франтонам з дэкорам у выглядзе стылізаванага меандра і дэнтыкулаў. Разам з касцёлам А.&nbsp;Касакоўскі на замову прыёра Л. Ляўданскага спраектаваў і вялікі мураваны корпус кляштара дамініканаў, аднак яго будаўніцтва было адкладзена на доўгі час і завершана толькі ў 1843 годзе{{sfn|Butrimas|2005|с=182—203}}. === Палацавая і грамадзянская архітэктура === Аўгусцін Касакоўскі стварыў шэраг праектаў перабудовы і ўзвядзення палацаў для віленскай арыстакратыі. У 1773 годзе ён кіраваў перабудовай [[Палаца Бжастоўскіх (Вільня, Нямецкая вуліца)|палаца Пацеяў (Бжастоўскіх)]] на [[Нямецкая вуліца (Вільня)|Нямецкай вуліцы]] ў [[Вільня|Вільні]], а ў 1776 годзе&nbsp;— палаца [[Міхал Юзаф Гарэцкі|Міхала Юзафа Гарэцкага]]. Пасля 1777 года займаўся рэканструкцыяй [[Палац Сапегаў (Вільня)|палаца Сапегаў]] на [[Дамініканская вуліца (Вільня)|Дамініканскай вуліцы]], а да 1790 года (магчыма, каля 1788 года)&nbsp;— [[Палац Пацаў (Вільня)|палаца Пацаў]] на [[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікай вуліцы]]. Да яго прац таксама адносяцца праекты [[Палац Зянкевічаў|палаца Зянкевічаў]] (пасля 1790 года) і [[Палаца Абрамовічаў (Вільня)|палаца Марыі Абрамовіч]] на [[Зарэчча (Вільня)|Зарэччы]] ў Вільні (перад 1803 годам). У 1782—1806 гадах архітэктар працаваў над стварэннем [[Палац Тышкевічаў (Валожын)|палацавага комплексу Тышкевічаў]] у [[Валожын]]е{{sfn|Лазука|2011|с=349}}. За межамі Вільні ён таксама спраектаваў [[Сядзіба Яленскіх (Глінцішкі)|сядзібу Яленскіх]] у {{нп3|Глінцішкі|Глінцішках|ru|Глитишкес}} (перад 1790 годам). У другой палове [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] па праекце А.&nbsp;Касакоўскага адбылася маштабная рэканструкцыя цэнтральнай часткі вёскі [[Варняны]] на аснове рэгулярнай ансамблевай забудовы па фундацыі [[Марыя Абрамовіч|Марыі Абрамовіч]]. На працягу 1794—1795 гадоў там былі ўзведзены дом святара, аптэка і палац, а ў 1796 годзе&nbsp;— [[Касцёл Святога Юрыя (Варняны)|касцёл Святога Юрыя]] (у суаўтарстве з італьянскім архітэктарам {{нп3|П'етра дэ Росі||ru|Росси, Пьетро де}})<ref name="vle"/>. Сярод іншых гарадскіх пабудоў Касакоўскага можна згадаць дзіцячы дом на [[Вуліца Субач|вуліцы Субач]] у Вільні (каля 1786 года), перабудову дома віленскага хірурга Сандэцкага на [[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікай вуліцы]] (каля 1780 года, разбураны падчас Другой сусветнай вайны), рэканструкцыю дома [[Людвік Тышкевіч|Людвіка Тышкевіча]] на [[Нямецкая вуліца (Вільня)|Нямецкай вуліцы]], 8 (1790—1797), дом віленскага каноніка Ігнація Контрыма (1802), дом слонімскага маршалка [[Геранім Кастравіцкі|Гераніма Кастравіцкага]] на [[Завальная вуліца (Вільня)|Завальнай вуліцы]] і дом Марціна Вагнера на вуліцы Бакшта. Акрамя таго, ён спраектаваў мураваны млын з пастаялым дваром у віленскім прадмесці [[Паплавы (Вільня)|Паплавы]]<ref name="watroba"/>. == Галерэя == <gallery> Paparciai church.JPG|{{нп3|Касцёл Святых Станіслава і Францыска Асізскага (Папарчэй)|Касцёл Святых Станіслава і Францыска Асізскага|lt|Paparčių Šv. vyskupo Stanislovo ir Šv. Pranciškaus Asyžiečio bažnyčia}} ў {{нп3|Папорці (Кашадарскі раён)|Папорцях|lt|Paparčiai (Kaišiadorys)}} Žemaičių Kalvarija Church 2, Lithuania - Diliff.jpg|{{нп3|Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар дамініканаў (Кальварыя Жамойцкая)|Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі|lt|Žemaičių Kalvarijos Švč. Mergelės Marijos Apsilankymo bazilika}} ў [[Мястэчка Жамайчу Калварыя|Кальварыі Жамойцкай]] Валожын, флігель палаца Тышкевічаў, foto 3.JPG|Флігель [[Палац Тышкевічаў (Валожын)|палаца Тышкевічаў]] у [[Валожын]]е Kazokiskes church.jpg|{{нп3|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі Пераможнай (Казакішкес)|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі Пераможнай|lt|Kazokiškių Švč. Mergelės Marijos Nugalėtojos bažnyčia}} ў {{нп3|Казакішкі|Казакішках|lt|Kazokiškės}} </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = [[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б. А.]] |частка = Беларуская архітэктура XIX - пачатку XX стагоддзя |загаловак = Гісторыя сусветнага мастацтва. Рускае і беларускае мастацтва XIX - пачатку XX стагоддзя |месца = Мінск |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2011 |старонак = 430 |isbn = 978-985-01-0880-7 |ref=Лазука}} * {{артыкул |аўтар = Adomas Butrimas |загаловак = Buvęs dominikonų vienuolynas ir Švč. Mergelės Marijos apsilankymo bažnyčia |выданне = Žemaičių Kalvarija |тып = зборнік |месца = Vilnius |год = 2005 |старонкі = 182—203 |ref=Butrimas}} * {{артыкул |аўтар = Vladas Drėma |загаловак = Architekto Augustino Kosakausko kūryba |выданне = Lietuvos TSR architektūros klausimai |тып = часопіс |год = 1980 |том = 6 |нумар = 2 |старонкі = 56—87 |ref=Drėma}} * {{кніга |аўтар = Anna Sylwia Czyż |загаловак = Pałace Wilna XVII-XVIII wieku |месца = Warszawa |год = 2021 |старонак = 620 |ref=Czyż}} * {{артыкул |аўтар = Eugeniusz Łopaciński |загаловак = Wiadomości o artystach Wilna i ziem okolicznych |выданне = Prace Sekcji Historii Sztuki Towarzystwa Przyjaciół Sztuk w Wilnie |тып = часопіс |год = 1939 |том = III |старонкі = 323—324 |ref=Łopaciński}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Касакоўскі Аўгуст}} [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]] [[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Вільні]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1737 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 18 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1803 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] iyto448m2mdpbmrzti9h8gfwno76eo3 5211185 5211183 2026-10-04T07:40:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5211185 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар |імя = Аўгуст Касакоўскі |арыгінал імя = {{lang-lt|Augustinas Kosakauskas}}<br>{{lang-pl|Augustyn Kossakowski}} |фота = |шырыня = |подпіс = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Рэч Паспалітая}} |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |стыль = [[Барока]], [[Класіцызм]] |працаваў у гарадах = [[Вільня]], [[Валожын]], [[Варняны]] |найважнейшыя пабудовы = [[Палац Тышкевічаў (Валожын)|Палац Тышкевічаў у Валожыне]], Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Кальварыі Жамойцкай |навуковая ступень = |навуковае званне = |узнагароды = }} {{цёзкі2|Касакоўскі}} '''Аўгусці́н Касако́ўскі''' ({{lang-lt|Augustinas Kosakauskas}}, {{lang-pl|Augustyn Kossakowski}}; {{ДН|||1737}}, мяркуецца [[Вільня]]&nbsp;— {{ДС|18|12|1803}}, [[Вільня]])&nbsp;— віленскі архітэктар і ваенны інжынер, адзін з пачынальнікаў [[Класіцызм|класіцызму]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1737 годзе, найбольш імаверна, у сям'і віленскіх мяшчан. Дакладных дакументальных звестак пра яго раннюю адукацыю няма, але лічыцца, што пачатковыя архітэктурныя веды ён атрымаў у віленскай архітэктурнай школе, пасля чаго ўдасканальваў свае навыкі ў [[Парыж]]ы (у 1771—1772 гадах)<ref name="vle">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/augustinas-kosakauskas/|title=Augustinas Kosakauskas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|accessdate=25 кастрычніка 2023|lang=lt}}</ref><ref name="watroba"/>. З 1771 года згадваецца як інжынер [[Войска Вялікага Княства Літоўскага|арміі Вялікага Княства Літоўскага]]. 28 чэрвеня 1771 года гетман [[Міхал Казімір Агінскі]] надаў яму чын [[Паручнік|паручніка]]<ref name="watroba">{{cite web|url=https://recreatio.uw.edu.pl/person/1262|title=Kossakowski, Augustyn|author=Przemysław Wątroba|publisher=Crispa. Biblioteka cyfrowa Uniwersytetu Warszawskiego|accessdate=25 кастрычніка 2023|lang=pl}}</ref>. Вяртаючыся з Францыі, у 1772 годзе А.&nbsp;Касакоўскі прыбыў у [[Варшава|Варшаву]], дзе па замове караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] стварыў праект новага будынка [[Кадэцкі корпус (Варшава)|Рыцарскай школы (Кадэцкага корпуса)]]. Гэты маштабны праект, натхнёны парыжскай Ваеннай школай ({{lang-fr|École Militaire}}), прадугледжваў сіметрычны комплекс з шасцю дварамі, аднак з-за недахопу сродкаў ён так і не быў рэалізаваны<ref name="buwlog">{{cite web|url=https://buwlog.uw.edu.pl/szkole-rycerska-na-mlodz-szlachecka-postanowic-pragniemy-projekty-siedziby-szkoly-rycerskiej-w-warszawie-z-1772-r-ze-zbiorow-gabinetu-rycin-biblioteki-uniwersyteckiej/|title=„Szkołę rycerską na młódź szlachecką postanowić pragniemy” – projekty siedziby Szkoły Rycerskiej w Warszawie z 1772 r.|author=Przemysław Wątroba|publisher=BUW Log|date=15 верасня 2022|accessdate=25 кастрычніка 2023|lang=pl}}</ref>. Пасля кароткага знаходжання ў сталіцы архітэктар вярнуўся ў [[Вільня|Вільню]] і распачаў актыўную прафесійную дзейнасць. 3 верасня 1775 года ён пачаў службу ў новаўтвораным [[1-ы пяхотны рэгімент вялікай булавы Вялікага Княства Літоўскага|1-м пяхотным рэгіменце Булавы Вялікай Літоўскай]], дзе, верагодна, атрымаў званне [[Капітан|капітана]]<ref name="watroba"/>. У 1776—1779 гадах А.&nbsp;Касакоўскі жыў у віленскіх манахаў-францысканцаў, кіруючы адбудовай іх пашкоджанага пажарамі касцёла і кляштара<ref name="vle"/><ref name="watroba"/>. Пазней, у 1778—1786 гадах, архітэктар жыў у старшыны лютэранскай абшчыны [[Даніэль Готліб Гертэль|Даніэля Готліба Гертэля]], для якога пабудаваў дом, а таксама перабудаваў дзве камяніцы для грамады і лютэранскі шпіталь. З 1789 года і да самай смерці ў 1803 годзе ён зноў жыў пры [[Віленскі францысканскі кляштар|віленскім францысканскім кляштары]]<ref name="watroba"/>. == Творчасць == У сваёй ранняй творчасці Аўгусцін Касакоўскі гарманічна спалучаў рысы позняга барока і ранняга класіцызму, аднак у пазнейшых праектах у яго працах пачалі дамінаваць выразныя і цвёрдыя класічныя формы<ref name="vle"/>. Яго асноўнымі заказчыкамі былі каталіцкія манаскія ордэны [[Дамініканцы|дамініканцаў]], [[Бернардзінцы|бернардзінцаў]], [[Францысканцы|францысканцаў]], а таксама найважнейшыя арыстакратычныя роды: [[Абрамовічы]], [[Тышкевічы]], [[Сапегі]] і [[Пацы]]<ref name="watroba"/>. === Сакральная архітэктура === У 1767 годзе архітэктар прыняў удзел у будаўніцтве {{нп3|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла і кляштар дамініканаў (Шумскас)|касцёла Святога Міхаіла Арханёла|lt|Šumsko Šv. arkangelo Mykolo bažnyčia}} ў [[Шумск (Літва)|Шумску]], працуючы над праектам разам з {{нп3|Томаш Руселі|Томашам Руселі|lt|Tomas Ruselis}}<ref>Паводле звестак Пшэмыслава Вантробы, працы над праектам у Шумскасе вяліся Касакоўскім перад 1789 годам.</ref><ref name="watroba"/>. У 1779 годзе ён распрацаваў праект [[Троцкі дамініканскі касцёл|дамініканскага касцёла]] ў [[Трокі|Троках]], перабудова якога пачалася праз год<ref name="watroba"/>. Каля 1780 года А.&nbsp;Касакоўскі пачаў шчыльна супрацоўнічаць з ордэнам дамініканаў. У 1781—1783 гадах ён стварыў нерэалізаваны праект {{нп3|Касцёл Святых Станіслава і Францыска Асізскага (Папарчэй)|касцёла Святых Станіслава і Францыска Асізскага|lt|Paparčių Šv. vyskupo Stanislovo ir Šv. Pranciškaus Asyžiečio bažnyčia}} і кляштара ў {{нп3|Папорці (Кашадарскі раён)|Папорцях|lt|Paparčiai (Kaišiadorys)}}<ref name="vle"/><ref name="watroba"/>. У 1783—1790 гадах працаваў над будаўніцтвам {{нп3|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі Пераможнай (Казакішкес)|касцёла Найсвяцейшай Дзевы Марыі Пераможнай|lt|Kazokiškių Švč. Mergelės Marijos Nugalėtojos bažnyčia}} ў {{нп3|Казакішкі|Казакішках|lt|Kazokiškės}}<ref name="vle"/><ref name="watroba"/>. Аўтарству А.&nbsp;Касакоўскага таксама належыць [[Касцёл Святых Казьмы і Даміяна (Астравец)|касцёл Святых Казьмы і Даміяна]] ў [[Астравец|Астраўцы]] (1785—1787 гады) і [[Касцёл Святога Іосіфа (Валожын)|бернардынскі касцёл]] у [[Валожын]]е (праект каля 1789 года, будаўніцтва 1801—1808 гады)<ref name="vle"/>{{sfn|Czyż|2021|с=620}}. Адной з самых маштабных і яскравых прац архітэктара з'яўляецца {{нп3|Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар дамініканаў (Кальварыя Жамойцкая)|касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі|lt|Žemaičių Kalvarijos Švč. Mergelės Marijos Apsilankymo bazilika}} ў [[Мястэчка Жамайчу Калварыя|Кальварыі Жамойцкай]]. Будаўніцтва гэтай мураванай святыні пачалося ў 1780 годзе і працягвалася да 1822 года. Базіліка мае прамавугольны план з трохграннай апсідай. Яе плоскі двухвежавы фасад упрыгожаны іанічнымі калонамі і трохвугольным франтонам з дэкорам у выглядзе стылізаванага меандра і дэнтыкулаў. Разам з касцёлам А.&nbsp;Касакоўскі на замову прыёра Л. Ляўданскага спраектаваў і вялікі мураваны корпус кляштара дамініканаў, аднак яго будаўніцтва было адкладзена на доўгі час і завершана толькі ў 1843 годзе{{sfn|Butrimas|2005|с=182—203}}. === Палацавая і грамадзянская архітэктура === Аўгусцін Касакоўскі стварыў шэраг праектаў перабудовы і ўзвядзення палацаў для віленскай арыстакратыі. У 1773 годзе ён кіраваў перабудовай [[Палаца Бжастоўскіх (Вільня, Нямецкая вуліца)|палаца Пацеяў (Бжастоўскіх)]] на [[Нямецкая вуліца (Вільня)|Нямецкай вуліцы]] ў [[Вільня|Вільні]], а ў 1776 годзе&nbsp;— палаца [[Міхал Юзаф Гарэцкі|Міхала Юзафа Гарэцкага]]. Пасля 1777 года займаўся рэканструкцыяй [[Палац Сапегаў (Вільня)|палаца Сапегаў]] на [[Дамініканская вуліца (Вільня)|Дамініканскай вуліцы]], а да 1790 года (магчыма, каля 1788 года)&nbsp;— [[Палац Пацаў (Вільня)|палаца Пацаў]] на [[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікай вуліцы]]. Да яго прац таксама адносяцца праекты [[Палац Зянкевічаў|палаца Зянкевічаў]] (пасля 1790 года) і [[Палаца Абрамовічаў (Вільня)|палаца Марыі Абрамовіч]] на [[Зарэчча (Вільня)|Зарэччы]] ў Вільні (перад 1803 годам)<ref name="watroba"/>. Асобным маштабным праектам архітэктара з'яўляецца стварэнне [[Палац Тышкевічаў (Валожын)|палацавага комплексу Тышкевічаў]] у [[Валожын]]е, над якім ён працаваў у 1782—1806 гадах{{sfn|Лазука|2011|с=349}}. За межамі Вільні ён таксама спраектаваў [[Сядзіба Яленскіх (Глінцішкі)|сядзібу Яленскіх]] у {{нп3|Глінцішкі|Глінцішках|ru|Глитишкес}} (перад 1790 годам)<ref name="watroba"/>. У другой палове [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] па праекце А.&nbsp;Касакоўскага адбылася маштабная рэканструкцыя цэнтральнай часткі вёскі [[Варняны]] на аснове рэгулярнай ансамблевай забудовы па фундацыі [[Марыя Абрамовіч|Марыі Абрамовіч]]. На працягу 1794—1795 гадоў там былі ўзведзены дом святара, аптэка і палац, а ў 1796 годзе&nbsp;— [[Касцёл Святога Юрыя (Варняны)|касцёл Святога Юрыя]] (у суаўтарстве з італьянскім архітэктарам {{нп3|П'етра дэ Росі||ru|Росси, Пьетро де}})<ref name="vle"/><ref name="watroba"/>. Сярод іншых гарадскіх пабудоў Касакоўскага можна згадаць дзіцячы дом на [[Вуліца Субач|вуліцы Субач]] у Вільні (каля 1786 года), перабудову дома віленскага хірурга Сандэцкага на [[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікай вуліцы]] (каля 1780 года, разбураны падчас Другой сусветнай вайны), рэканструкцыю дома [[Людвік Тышкевіч|Людвіка Тышкевіча]] на [[Нямецкая вуліца (Вільня)|Нямецкай вуліцы]], 8 (1790—1797), дом віленскага каноніка Ігнація Контрыма (1802), дом слонімскага маршалка [[Геранім Кастравіцкі|Гераніма Кастравіцкага]] на [[Завальная вуліца (Вільня)|Завальнай вуліцы]] і дом Марціна Вагнера на вуліцы Бакшта. Акрамя таго, ён спраектаваў мураваны млын з пастаялым дваром у віленскім прадмесці [[Паплавы (Вільня)|Паплавы]]<ref name="watroba"/>. == Галерэя == <gallery> Paparciai church.JPG|{{нп3|Касцёл Святых Станіслава і Францыска Асізскага (Папарчэй)|Касцёл Святых Станіслава і Францыска Асізскага|lt|Paparčių Šv. vyskupo Stanislovo ir Šv. Pranciškaus Asyžiečio bažnyčia}} ў {{нп3|Папорці (Кашадарскі раён)|Папорцях|lt|Paparčiai (Kaišiadorys)}} Žemaičių Kalvarija Church 2, Lithuania - Diliff.jpg|{{нп3|Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар дамініканаў (Кальварыя Жамойцкая)|Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі|lt|Žemaičių Kalvarijos Švč. Mergelės Marijos Apsilankymo bazilika}} ў [[Мястэчка Жамайчу Калварыя|Кальварыі Жамойцкай]] Валожын, флігель палаца Тышкевічаў, foto 3.JPG|Флігель [[Палац Тышкевічаў (Валожын)|палаца Тышкевічаў]] у [[Валожын]]е Kazokiskes church.jpg|{{нп3|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі Пераможнай (Казакішкес)|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі Пераможнай|lt|Kazokiškių Švč. Mergelės Marijos Nugalėtojos bažnyčia}} ў {{нп3|Казакішкі|Казакішках|lt|Kazokiškės}} </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = [[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б. А.]] |частка = Беларуская архітэктура XIX - пачатку XX стагоддзя |загаловак = Гісторыя сусветнага мастацтва. Рускае і беларускае мастацтва XIX - пачатку XX стагоддзя |месца = Мінск |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2011 |старонак = 430 |isbn = 978-985-01-0880-7 |ref=Лазука}} * {{артыкул |аўтар = Adomas Butrimas |загаловак = Buvęs dominikonų vienuolynas ir Švč. Mergelės Marijos apsilankymo bažnyčia |выданне = Žemaičių Kalvarija |тып = зборнік |месца = Vilnius |год = 2005 |старонкі = 182—203 |ref=Butrimas}} * {{артыкул |аўтар = Vladas Drėma |загаловак = Architekto Augustino Kosakausko kūryba |выданне = Lietuvos TSR architektūros klausimai |тып = часопіс |год = 1980 |том = 6 |нумар = 2 |старонкі = 56—87 |ref=Drėma}} * {{кніга |аўтар = Anna Sylwia Czyż |загаловак = Pałace Wilna XVII-XVIII wieku |месца = Warszawa |год = 2021 |старонак = 620 |ref=Czyż}} * {{артыкул |аўтар = Eugeniusz Łopaciński |загаловак = Wiadomości o artystach Wilna i ziem okolicznych |выданне = Prace Sekcji Historii Sztuki Towarzystwa Przyjaciół Sztuk w Wilnie |тып = часопіс |год = 1939 |том = III |старонкі = 323—324 |ref=Łopaciński}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Касакоўскі Аўгуст}} [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]] [[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Вільні]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1737 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 18 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1803 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] 7hvy6uwr3t50mh4c26g27x2ny03pujg 5211219 5211185 2026-10-04T09:59:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перайменаваў старонку [[Аўгуст Касакоўскі]] у [[Аўгусцін Касакоўскі]] па-над перасылкай 5211185 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар |імя = Аўгуст Касакоўскі |арыгінал імя = {{lang-lt|Augustinas Kosakauskas}}<br>{{lang-pl|Augustyn Kossakowski}} |фота = |шырыня = |подпіс = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Рэч Паспалітая}} |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |стыль = [[Барока]], [[Класіцызм]] |працаваў у гарадах = [[Вільня]], [[Валожын]], [[Варняны]] |найважнейшыя пабудовы = [[Палац Тышкевічаў (Валожын)|Палац Тышкевічаў у Валожыне]], Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Кальварыі Жамойцкай |навуковая ступень = |навуковае званне = |узнагароды = }} {{цёзкі2|Касакоўскі}} '''Аўгусці́н Касако́ўскі''' ({{lang-lt|Augustinas Kosakauskas}}, {{lang-pl|Augustyn Kossakowski}}; {{ДН|||1737}}, мяркуецца [[Вільня]]&nbsp;— {{ДС|18|12|1803}}, [[Вільня]])&nbsp;— віленскі архітэктар і ваенны інжынер, адзін з пачынальнікаў [[Класіцызм|класіцызму]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1737 годзе, найбольш імаверна, у сям'і віленскіх мяшчан. Дакладных дакументальных звестак пра яго раннюю адукацыю няма, але лічыцца, што пачатковыя архітэктурныя веды ён атрымаў у віленскай архітэктурнай школе, пасля чаго ўдасканальваў свае навыкі ў [[Парыж]]ы (у 1771—1772 гадах)<ref name="vle">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/augustinas-kosakauskas/|title=Augustinas Kosakauskas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|accessdate=25 кастрычніка 2023|lang=lt}}</ref><ref name="watroba"/>. З 1771 года згадваецца як інжынер [[Войска Вялікага Княства Літоўскага|арміі Вялікага Княства Літоўскага]]. 28 чэрвеня 1771 года гетман [[Міхал Казімір Агінскі]] надаў яму чын [[Паручнік|паручніка]]<ref name="watroba">{{cite web|url=https://recreatio.uw.edu.pl/person/1262|title=Kossakowski, Augustyn|author=Przemysław Wątroba|publisher=Crispa. Biblioteka cyfrowa Uniwersytetu Warszawskiego|accessdate=25 кастрычніка 2023|lang=pl}}</ref>. Вяртаючыся з Францыі, у 1772 годзе А.&nbsp;Касакоўскі прыбыў у [[Варшава|Варшаву]], дзе па замове караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] стварыў праект новага будынка [[Кадэцкі корпус (Варшава)|Рыцарскай школы (Кадэцкага корпуса)]]. Гэты маштабны праект, натхнёны парыжскай Ваеннай школай ({{lang-fr|École Militaire}}), прадугледжваў сіметрычны комплекс з шасцю дварамі, аднак з-за недахопу сродкаў ён так і не быў рэалізаваны<ref name="buwlog">{{cite web|url=https://buwlog.uw.edu.pl/szkole-rycerska-na-mlodz-szlachecka-postanowic-pragniemy-projekty-siedziby-szkoly-rycerskiej-w-warszawie-z-1772-r-ze-zbiorow-gabinetu-rycin-biblioteki-uniwersyteckiej/|title=„Szkołę rycerską na młódź szlachecką postanowić pragniemy” – projekty siedziby Szkoły Rycerskiej w Warszawie z 1772 r.|author=Przemysław Wątroba|publisher=BUW Log|date=15 верасня 2022|accessdate=25 кастрычніка 2023|lang=pl}}</ref>. Пасля кароткага знаходжання ў сталіцы архітэктар вярнуўся ў [[Вільня|Вільню]] і распачаў актыўную прафесійную дзейнасць. 3 верасня 1775 года ён пачаў службу ў новаўтвораным [[1-ы пяхотны рэгімент вялікай булавы Вялікага Княства Літоўскага|1-м пяхотным рэгіменце Булавы Вялікай Літоўскай]], дзе, верагодна, атрымаў званне [[Капітан|капітана]]<ref name="watroba"/>. У 1776—1779 гадах А.&nbsp;Касакоўскі жыў у віленскіх манахаў-францысканцаў, кіруючы адбудовай іх пашкоджанага пажарамі касцёла і кляштара<ref name="vle"/><ref name="watroba"/>. Пазней, у 1778—1786 гадах, архітэктар жыў у старшыны лютэранскай абшчыны [[Даніэль Готліб Гертэль|Даніэля Готліба Гертэля]], для якога пабудаваў дом, а таксама перабудаваў дзве камяніцы для грамады і лютэранскі шпіталь. З 1789 года і да самай смерці ў 1803 годзе ён зноў жыў пры [[Віленскі францысканскі кляштар|віленскім францысканскім кляштары]]<ref name="watroba"/>. == Творчасць == У сваёй ранняй творчасці Аўгусцін Касакоўскі гарманічна спалучаў рысы позняга барока і ранняга класіцызму, аднак у пазнейшых праектах у яго працах пачалі дамінаваць выразныя і цвёрдыя класічныя формы<ref name="vle"/>. Яго асноўнымі заказчыкамі былі каталіцкія манаскія ордэны [[Дамініканцы|дамініканцаў]], [[Бернардзінцы|бернардзінцаў]], [[Францысканцы|францысканцаў]], а таксама найважнейшыя арыстакратычныя роды: [[Абрамовічы]], [[Тышкевічы]], [[Сапегі]] і [[Пацы]]<ref name="watroba"/>. === Сакральная архітэктура === У 1767 годзе архітэктар прыняў удзел у будаўніцтве {{нп3|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла і кляштар дамініканаў (Шумскас)|касцёла Святога Міхаіла Арханёла|lt|Šumsko Šv. arkangelo Mykolo bažnyčia}} ў [[Шумск (Літва)|Шумску]], працуючы над праектам разам з {{нп3|Томаш Руселі|Томашам Руселі|lt|Tomas Ruselis}}<ref>Паводле звестак Пшэмыслава Вантробы, працы над праектам у Шумскасе вяліся Касакоўскім перад 1789 годам.</ref><ref name="watroba"/>. У 1779 годзе ён распрацаваў праект [[Троцкі дамініканскі касцёл|дамініканскага касцёла]] ў [[Трокі|Троках]], перабудова якога пачалася праз год<ref name="watroba"/>. Каля 1780 года А.&nbsp;Касакоўскі пачаў шчыльна супрацоўнічаць з ордэнам дамініканаў. У 1781—1783 гадах ён стварыў нерэалізаваны праект {{нп3|Касцёл Святых Станіслава і Францыска Асізскага (Папарчэй)|касцёла Святых Станіслава і Францыска Асізскага|lt|Paparčių Šv. vyskupo Stanislovo ir Šv. Pranciškaus Asyžiečio bažnyčia}} і кляштара ў {{нп3|Папорці (Кашадарскі раён)|Папорцях|lt|Paparčiai (Kaišiadorys)}}<ref name="vle"/><ref name="watroba"/>. У 1783—1790 гадах працаваў над будаўніцтвам {{нп3|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі Пераможнай (Казакішкес)|касцёла Найсвяцейшай Дзевы Марыі Пераможнай|lt|Kazokiškių Švč. Mergelės Marijos Nugalėtojos bažnyčia}} ў {{нп3|Казакішкі|Казакішках|lt|Kazokiškės}}<ref name="vle"/><ref name="watroba"/>. Аўтарству А.&nbsp;Касакоўскага таксама належыць [[Касцёл Святых Казьмы і Даміяна (Астравец)|касцёл Святых Казьмы і Даміяна]] ў [[Астравец|Астраўцы]] (1785—1787 гады) і [[Касцёл Святога Іосіфа (Валожын)|бернардынскі касцёл]] у [[Валожын]]е (праект каля 1789 года, будаўніцтва 1801—1808 гады)<ref name="vle"/>{{sfn|Czyż|2021|с=620}}. Адной з самых маштабных і яскравых прац архітэктара з'яўляецца {{нп3|Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар дамініканаў (Кальварыя Жамойцкая)|касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі|lt|Žemaičių Kalvarijos Švč. Mergelės Marijos Apsilankymo bazilika}} ў [[Мястэчка Жамайчу Калварыя|Кальварыі Жамойцкай]]. Будаўніцтва гэтай мураванай святыні пачалося ў 1780 годзе і працягвалася да 1822 года. Базіліка мае прамавугольны план з трохграннай апсідай. Яе плоскі двухвежавы фасад упрыгожаны іанічнымі калонамі і трохвугольным франтонам з дэкорам у выглядзе стылізаванага меандра і дэнтыкулаў. Разам з касцёлам А.&nbsp;Касакоўскі на замову прыёра Л. Ляўданскага спраектаваў і вялікі мураваны корпус кляштара дамініканаў, аднак яго будаўніцтва было адкладзена на доўгі час і завершана толькі ў 1843 годзе{{sfn|Butrimas|2005|с=182—203}}. === Палацавая і грамадзянская архітэктура === Аўгусцін Касакоўскі стварыў шэраг праектаў перабудовы і ўзвядзення палацаў для віленскай арыстакратыі. У 1773 годзе ён кіраваў перабудовай [[Палаца Бжастоўскіх (Вільня, Нямецкая вуліца)|палаца Пацеяў (Бжастоўскіх)]] на [[Нямецкая вуліца (Вільня)|Нямецкай вуліцы]] ў [[Вільня|Вільні]], а ў 1776 годзе&nbsp;— палаца [[Міхал Юзаф Гарэцкі|Міхала Юзафа Гарэцкага]]. Пасля 1777 года займаўся рэканструкцыяй [[Палац Сапегаў (Вільня)|палаца Сапегаў]] на [[Дамініканская вуліца (Вільня)|Дамініканскай вуліцы]], а да 1790 года (магчыма, каля 1788 года)&nbsp;— [[Палац Пацаў (Вільня)|палаца Пацаў]] на [[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікай вуліцы]]. Да яго прац таксама адносяцца праекты [[Палац Зянкевічаў|палаца Зянкевічаў]] (пасля 1790 года) і [[Палаца Абрамовічаў (Вільня)|палаца Марыі Абрамовіч]] на [[Зарэчча (Вільня)|Зарэччы]] ў Вільні (перад 1803 годам)<ref name="watroba"/>. Асобным маштабным праектам архітэктара з'яўляецца стварэнне [[Палац Тышкевічаў (Валожын)|палацавага комплексу Тышкевічаў]] у [[Валожын]]е, над якім ён працаваў у 1782—1806 гадах{{sfn|Лазука|2011|с=349}}. За межамі Вільні ён таксама спраектаваў [[Сядзіба Яленскіх (Глінцішкі)|сядзібу Яленскіх]] у {{нп3|Глінцішкі|Глінцішках|ru|Глитишкес}} (перад 1790 годам)<ref name="watroba"/>. У другой палове [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] па праекце А.&nbsp;Касакоўскага адбылася маштабная рэканструкцыя цэнтральнай часткі вёскі [[Варняны]] на аснове рэгулярнай ансамблевай забудовы па фундацыі [[Марыя Абрамовіч|Марыі Абрамовіч]]. На працягу 1794—1795 гадоў там былі ўзведзены дом святара, аптэка і палац, а ў 1796 годзе&nbsp;— [[Касцёл Святога Юрыя (Варняны)|касцёл Святога Юрыя]] (у суаўтарстве з італьянскім архітэктарам {{нп3|П'етра дэ Росі||ru|Росси, Пьетро де}})<ref name="vle"/><ref name="watroba"/>. Сярод іншых гарадскіх пабудоў Касакоўскага можна згадаць дзіцячы дом на [[Вуліца Субач|вуліцы Субач]] у Вільні (каля 1786 года), перабудову дома віленскага хірурга Сандэцкага на [[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікай вуліцы]] (каля 1780 года, разбураны падчас Другой сусветнай вайны), рэканструкцыю дома [[Людвік Тышкевіч|Людвіка Тышкевіча]] на [[Нямецкая вуліца (Вільня)|Нямецкай вуліцы]], 8 (1790—1797), дом віленскага каноніка Ігнація Контрыма (1802), дом слонімскага маршалка [[Геранім Кастравіцкі|Гераніма Кастравіцкага]] на [[Завальная вуліца (Вільня)|Завальнай вуліцы]] і дом Марціна Вагнера на вуліцы Бакшта. Акрамя таго, ён спраектаваў мураваны млын з пастаялым дваром у віленскім прадмесці [[Паплавы (Вільня)|Паплавы]]<ref name="watroba"/>. == Галерэя == <gallery> Paparciai church.JPG|{{нп3|Касцёл Святых Станіслава і Францыска Асізскага (Папарчэй)|Касцёл Святых Станіслава і Францыска Асізскага|lt|Paparčių Šv. vyskupo Stanislovo ir Šv. Pranciškaus Asyžiečio bažnyčia}} ў {{нп3|Папорці (Кашадарскі раён)|Папорцях|lt|Paparčiai (Kaišiadorys)}} Žemaičių Kalvarija Church 2, Lithuania - Diliff.jpg|{{нп3|Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар дамініканаў (Кальварыя Жамойцкая)|Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі|lt|Žemaičių Kalvarijos Švč. Mergelės Marijos Apsilankymo bazilika}} ў [[Мястэчка Жамайчу Калварыя|Кальварыі Жамойцкай]] Валожын, флігель палаца Тышкевічаў, foto 3.JPG|Флігель [[Палац Тышкевічаў (Валожын)|палаца Тышкевічаў]] у [[Валожын]]е Kazokiskes church.jpg|{{нп3|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі Пераможнай (Казакішкес)|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі Пераможнай|lt|Kazokiškių Švč. Mergelės Marijos Nugalėtojos bažnyčia}} ў {{нп3|Казакішкі|Казакішках|lt|Kazokiškės}} </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = [[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б. А.]] |частка = Беларуская архітэктура XIX - пачатку XX стагоддзя |загаловак = Гісторыя сусветнага мастацтва. Рускае і беларускае мастацтва XIX - пачатку XX стагоддзя |месца = Мінск |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2011 |старонак = 430 |isbn = 978-985-01-0880-7 |ref=Лазука}} * {{артыкул |аўтар = Adomas Butrimas |загаловак = Buvęs dominikonų vienuolynas ir Švč. Mergelės Marijos apsilankymo bažnyčia |выданне = Žemaičių Kalvarija |тып = зборнік |месца = Vilnius |год = 2005 |старонкі = 182—203 |ref=Butrimas}} * {{артыкул |аўтар = Vladas Drėma |загаловак = Architekto Augustino Kosakausko kūryba |выданне = Lietuvos TSR architektūros klausimai |тып = часопіс |год = 1980 |том = 6 |нумар = 2 |старонкі = 56—87 |ref=Drėma}} * {{кніга |аўтар = Anna Sylwia Czyż |загаловак = Pałace Wilna XVII-XVIII wieku |месца = Warszawa |год = 2021 |старонак = 620 |ref=Czyż}} * {{артыкул |аўтар = Eugeniusz Łopaciński |загаловак = Wiadomości o artystach Wilna i ziem okolicznych |выданне = Prace Sekcji Historii Sztuki Towarzystwa Przyjaciół Sztuk w Wilnie |тып = часопіс |год = 1939 |том = III |старонкі = 323—324 |ref=Łopaciński}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Касакоўскі Аўгуст}} [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]] [[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Вільні]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1737 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 18 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1803 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] 7hvy6uwr3t50mh4c26g27x2ny03pujg Размовы:Аўгусцін Касакоўскі 1 272038 5211221 2110274 2026-10-04T09:59:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Размовы:Аўгуст Касакоўскі]] у [[Размовы:Аўгусцін Касакоўскі]] 2110274 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|lt|Augustinas Kosakauskas}} m3rmp9mh763tn0i70llnc545bgst6x2 Чапялі (Салігорскі раён) 0 284936 5211246 5128117 2026-10-04T11:27:55Z Modallwmbw 165843 5211246 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Чапялі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Чапялі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 52|lat_sec = 34 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 28|lon_sec = 46 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Салігорскі |сельсавет = Краснадворскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |add3 = |OpenStreetMap = 243014859 }} '''Чапялі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Čapiali}}, {{lang-ru|Чепели}}) — [[вёска]] ў [[Салігорскі раён|Салігорскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Краснадворскі сельсавет|Краснадворскага сельсавета]]. Да [[30 кастрычніка]] [[2009]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Чапялёўскі сельсавет|Чапялёўскага сельсавета]]<ref>[http://www.bankzakonov.com/regional_pravo_by_2010/blockm8/rtf-n5f3l1.htm Рашэнне Мінскага абласнога савета дэпутатаў ад 30.10.2009 №219 «Аб змяненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Мінскай вобласці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131111231446/http://www.bankzakonov.com/regional_pravo_by_2010/blockm8/rtf-n5f3l1.htm |date=11 лістапада 2013 }}{{ref-ru}}</ref>. Знаходзіцца за 9 км на паўночны захад ад горада [[Салігорск]], за 125 км ад [[Мінск]]а<ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17}} </ref>. == Насельніцтва == * [[2003]] год — 490 жыхароў у 240 дварах<ref name="bel17" />. == Культура == * Чапялёўскі народны краязнаўчы музей == Памятныя мясціны == * Помнік землякам, загінуўшым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]<ref name="bel17" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|||219}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=32|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/museums/6541/ Чапялёўскі народны краязнаўчы музей] {{Commons|Category:}} {{Краснадворскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Краснадворскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Салігорскага раёна]] 0c2am4lna4ucuwzl2xuaeefy2v3684u Гатэль «Гранд Будапешт» 0 293897 5211152 4980447 2026-10-03T23:05:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211152 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Беларуская назва = Гатэль «Гранд Будапешт» |Арыгінальная назва = The Grand Budapest Hotel |Выява = The Grand Budapest Hotel.jpg |Памер = 235px |Жанр = |Рэжысёр = |Прадзюсар = |Сцэнарыст = |Акцёры = |Кампазітар = |Аператар = |Бюджэт = 23 млн еўра<ref>[http://www.fr-online.de/panorama/-the-grand-budapest-hotel--hollywood-zu-gast-in-goerlitz,1472782,21888870.html Hollywood zu Gast in Gorlitz]</ref> |Зборы = 174 600 318<ref>{{cite web|url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=grandbudapesthotel.htm|title=The Grand Budapest Hotel|publisher=Box Office Mojo|date=2014-06-15}}</ref> |Час = 100 хвіл. |Краіна = {{DEU}}<br />{{USA}} |Год = |Мова = [[Англійская мова|англійская]] }} '''«Гатэль „Гранд Будапешт“»''' ({{lang-en|The Grand Budapest Hotel}}) — кінастужка [[Уэс Андэрсан|Уэса Андэрсана]] па матывах апавяданняў [[Стэфан Цвэйг|Стэфана Цвэйга]] з [[Рэйф Файнс|Рэйфам Файнсам]] і [[Тоні Рэвалары]] ў галоўных ролях. Прэм'ера фільма адбылася [[6 лютага]] [[2014]] года на [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскім кінафестывалі]]<ref>{{cite web|url=http://www.berlinale.de/en/presse/pressemitteilungen/alle/Alle-Detail_19732.html|title=Wes Anderson's «The Grand Budapest Hotel» to Open 64th Berlinale.|publisher=[[Берлінскі кінафестываль|berlinale.de]]|lang=de|accessdate=20.12.2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140323184927/http://www.berlinale.de/en/presse/pressemitteilungen/alle/Alle-Detail_19732.html|archivedate=23 сакавіка 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2013/11/05/berlinale/|title=Новы фільм Уэса Андэрсана адкрые Берлінскі кінафестываль.|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=20.12.2013}}</ref>, дзе ён быў уганараваны [[Сярэбраны мядзведзь|гран-пры журы]]. Пераважнай большасцю прадстаўнікоў кінапрэсы прызнаны адным з 10 найлепшых фільмаў года, узнагароджаны шэрагам прэмій. == Сюжэт == Дзея фільма адбываецца ў выдуманай усходнееўрапейскай краіне Зуброўцы. Маладая жанчына наведвае магілу невядомага пісьменніка, паказанага проста як «Аўтар» ([[Том Уілкінсан]]). Затым аўтар расказвае гісторыю з часоў сваёй маладосці. Аднаго разу ён гасцяваў у легендарным гатэлі «Гранд Будапешт», дзе пазнаёміўся з яго таямнічым уладальнікам. Той апавядае яму пра падзеі ў гасцініцы ў перыяд паміж дзвюма сусветнымі войнамі. Багатая госця гатэля, мадам Д., 19 гадоў сябруе з кансьержам месье Густавам і адказвае яму каштоўную карціну ''«Хлопчык з яблыкам»''. Мадам Д. памірае пры загадкавых акалічнасцях, і яе сын Дзмітрый, нязгодны з тэстаментам, вінаваціць Густава ў забойстве маці. Месье Густава арыштоўваюць, і ён шукае дапамогі ў вернага сябра, маладога калідорнага Мустафы Зэро, і ў каханай Зэро — Агаты<ref>{{cite web|url=http://www.rollingstone.com/music/videos/meet-new-peculiar-characters-at-the-grand-budapest-hotel-20131219|title=Meet New, Peculiar Characters at 'The Grand Budapest Hotel'|author=Jon Blistein|date=2013-10-17|publisher=[[Rolling Stone]]|accessdate=2013-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131221123049/http://www.rollingstone.com/music/videos/meet-new-peculiar-characters-at-the-grand-budapest-hotel-20131219|archivedate=21 снежня 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://insidemovies.ew.com/2013/12/19/new-grand-budapest-hotel-trailer/|title='Grand Budapest Hotel' trailer: More mustachioed shenanigans from Adrien Brody, Jude Law, and more|author=Jennifer Arellanoon|date=2013-10-17|publisher=[[Entertainment Weekly]]|accessdate=2013-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131219222504/http://insidemovies.ew.com/2013/12/19/new-grand-budapest-hotel-trailer/|archivedate=19 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. Агата і Мустафа дапамагаюць Густаву ўцячы з турмы, але Дзмітрый пасылае па яго галаву наёмнага забойцу. == У ролях == {{div col}} * [[Рэйф Файнс]] — ''мсье Густаў, кіраўнік гатэлем'' * [[Тоні Рэвалары]] — ''малады Зэро Мустафа'' * [[Сірша Ронан]] — ''Агата, нявеста Зэро'' * [[Эдрыен Броўдзі]] — ''Дзмітрый Дэгаф-унд-Таксіс, сын Мадам Д.'' * [[Уілем Дэфо]] — ''Джоплінг, наёмны забойца'' * [[Эдвард Нортан]] — ''інспектар Хенкельс'' * [[Джэф Голдблюм]] — ''павераны Ковач'' * [[Мацьё Амальрык]] — ''Серж Ікс, слуга Мадам Д.'' * [[Ф. Мюрэй Абрахам]] — ''пажылы Зэро Мустафа'' * [[Джуд Лоу]] — ''малады Аўтар'' * [[Леа Сейду]] — ''Клацільда, служанка Мадам Д.'' * [[Цільда Суінтан]] — ''Мадам Селін-Вільнёў Дэгаф-унд-Таксіс (Мадам Д.)'' * [[Харві Кейтэль]] — ''Людвіг'' * [[Джэйсан Шварцман]] — ''мсье Жан'' * [[Оўэн Уілсан]] — ''мсье Чак'' * [[Біл Мюрэй]] — ''мсье Іван'' * [[Том Уілкінсан]] — ''пажылы Аўтар'' * [[Боб Балабан]] — ''мсье Марцін'' * [[Фішэр Стывенс]] — ''мсье Робін'' * [[Уолес Валадарскі]] — ''мсье Жорж'' * Варыс Ахлуваліа — ''мсье Дзіна'' * [[Карл Маркавіц]] — ''Вульф'' {{div col end}} == Вытворчасць == Выдуманы горад Луц здымаўся галоўным чынам на вуліцах [[Гёрліц]]а, за кошт добра захаванай старадаўняй еўрапейскай архітэктуры, ён часта становіцца вялікай здымачнай пляцоўкай. Многія сцэны фільма былі зняты ў Дрэздэне і ў замках Саксоніі. Інтэр'ер гатэля «Гранд Будапешт» часткова быў зняты ў атрыуме ўнівермага «Gorlitzer Warenhaus», часткова на кінастудыі. Сам будынак знадворку быў зняты пры дапамозе макета, створанага мастаком Адамам Штокгаўзенам на аснове старадаўніх фатаграфій гатэля «Брысталь Палас» у [[Карлавы Вары|Карлавых Варах]] і гатэля «Гелерт» у [[Будапешт|Будапешц]]е. У фінальных тытрах фільма паказана, што яго сюжэт натхнёны творамі [[Стэфан Цвэйг|Стэфана Цвэйга]] (стваральнікі фільма згадваюць такія творы, як «[[Нецярпенне сэрца, раман|Нецярпенне сэрца]]», «[[Учорашні свет|Учорашні свет. Запіскі еўрапейца]]», «[[Дваццаць чатыры гадзіны з жыцця жанчыны]]»)<ref>Stefan Zweig, Wes Anderson, Anthea Bell: ''The society of the crossed keys. Selections from the writings of Stefan Zweig, Inspirations for the Grand Budapest Hotel.'' Pushkin Press, London 2014, ISBN 978-1-78227-107-9.</ref>. Аўтар музыкі — кампазітар [[Аляксандр Дэспла]]. У фільме ён змяшаў сваю музыку з рускімі фальклорнымі матывамі. У прыватнасці саўндтрэк змяшчае балалаечную музыку, у тым ліку выкарыстана руская народная песня «[[Свеціць месяц]]». Асноўныя музычныя тэмы на балалайках, у тым ліку і тэму тытраў, выканаў [[Дзяржаўны акадэмічны рускі народны ансамбль «Расія» імя Л. Г. Зыкінай]]. Першы трэйлер карціны, які абяцае «забойства, помста, каханне і прыгоды», быў прадстаўлены 17 кастрычніка 2013 года<ref>{{cite web|url=http://www.rollingstone.com/movies/videos/wes-anderson-debuts-grand-budapest-hotel-trailer-20131017|title=Wes Anderson Debuts 'Grand Budapest Hotel' Trailer|author=Mike Ayers|date=2013-10-17|publisher=[[Rolling Stone]]|accessdate=2013-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141122084635/http://www.rollingstone.com/movies/videos/wes-anderson-debuts-grand-budapest-hotel-trailer-20131017|archivedate=22 лістапада 2014|url-status=dead}}</ref>. 19 снежня выйшаў другі ролік, які падэманстраваў «звыш дзясятка эксцэнтрычных персанажаў за лічаныя 90 секунд»<ref>{{cite web|url=http://variety.com/2013/film/news/new-grand-budapest-hotel-trailer-introduces-cast-of-characters-1200977456/|title=New ‘Grand Budapest Hotel’ Trailer Introduces Cast of Characters|author=Alex Stedman|date=2013-12-19|publisher=[[Variety]]|accessdate=2013-12-21}}</ref>, а таксама постар з выявай акцёрскага ансамбля стужкі<ref>{{cite web|url=http://metro.co.uk/2013/12/19/the-grand-budapest-hotel-poster-shows-star-studded-cast-looking-suitably-quirky-4236672/|title=The Grand Budapest Hotel poster shows star-studded cast looking suitably quirky|author=|date=2013-12-19|publisher={{нп5|Metro, газета|Metro|en|Metro (British newspaper)}}|accessdate=2013-12-21}}</ref>. == Успрыманне == Фільм ганараваўся вельмі высокімі ацэнкамі сусветнай кінапрэсы. На сайце [[Rotten Tomatoes]] на аснове 225 рэцэнзій рэйтынг фільма склаў 8.4 балаў з 10, пры 92 % станоўчых водгукаў<ref>{{cite web|url=http://www.rottentomatoes.com/m/the_grand_budapest_hotel/|title=The Grand Budapest Hotel|date=2014-03-22|publisher=Rotten Tomatoes}}</ref>. Аўтары «[[Deutsche Welle]]» адзначаюць, што ''«Гатэль „Гранд Будапешт“» — гэта ўласны свет з яркімі фарбамі, смелымі касцюмамі і незвычайнымі героямі. Гатэль-мара, які валодае амаль што наркатычным уздзеяннем.'': {{цытата|Нягледзячы на трагічнасць сюжэту, «Гатэль „Гранд Будапешт“», як і большасць фільмаў пра гасцінічнае жыццё, будзіць прагу да падарожжаў і цікавасць да вялікіх раскошных будынкаў.|аўтар=«[[Deutsche Welle]]»<ref>{{cite web|url=http://dw.de/p/1BdSJ|title=Камера, мотор, номер снят!|author=Андреа Хорак, Ольга Мищенко|date=2014-04-08|publisher=«[[Deutsche Welle]]»|accessdate=2014-04-14|lang=|url-status=dead}}</ref>}} {{цытата|Андэрсан неназойліва, як бы між іншым, закранае сур'ёзныя рэчы – яго фільм працяты нудой па чалавечнасці і індывідуальнасці кожнага. У яго казцы ёсць месца прыгодзе, іроніі, сапраўднаму сяброўству, лёгкай настальгіі па мінулым і мары.|аўтар=Элеонора Лукьянова в газете «[[Вечерняя Москва]]»<ref>{{cite web|url=http://vm.ru/news/2014/04/08/pobezhdaet-mechta-243291.html|title=Побеждает мечта|author=Элеонора Лукьянова|date=2014-04-08|publisher=«[[Вечерняя Москва]]»|accessdate=2014-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140414092337/http://vm.ru/news/2014/04/08/pobezhdaet-mechta-243291.html|archivedate=14 красавіка 2014|url-status=dead}}</ref> }} Уладзімір Ляшчанка адзначае насычанасць кадра персанажамі і дэталямі (у тым ліку наяўнасць вусоў амаль ва ўсіх мужчынскіх персанажаў), выверанасць і дакладнасць руху камеры, асацыяцыі з лялечным домікам, пернікавым домікам: ''«трывожны перыяд еўрапейскай гісторыі ператвараецца ў гульнявую пляцоўку»''<ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/2418417|title=Закат пряничной Европы|author=Владимир Лященко|date=2014-03-07|publisher=«[[Коммерсантъ]]»|accessdate=2014-04-14|lang=}}</ref>. Аўтарытэтны брытанскі кіначасопіс ''[[Sight & Sound]]'' прызнаў «Гатэль „Гранд Будапешт“» адным з 10 найлепшых фільмаў 2014 года<ref>{{citeweb|url=http://www.bfi.org.uk/best-films-2014|title=The Best Films of 2014|publisher=''[[Sight & Sound]]''|date=28 лістапада 2014|lang=en|accessdate=2014-11-30}}</ref>. Часопіс ''[[Time]]'' проста адвёў карціне першае месца ў сваім топ-10. == Узнагароды == {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" width="97%" wigborder="2" cellpadding="3" background: #f9f9f9; |- align="center" ! colspan=5 style="background:#B0C4DE;" | Узнагароды і намінацыі |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Узнагарода ! style="background: #CCCCCC;" | Катэгорыя ! style="background: #CCCCCC;" | Намінант ! style="background: #CCCCCC;" | Вынік |- | rowspan=2|[[Берлінскі кінафестываль]] | «[[Залаты мядзведзь]]» (галоўны прыз) | | {{намінацыя}} |- | [[Гран-пры журы, Берлінскі кінафестываль|Гран-пры журы]] | | {{перамога}} |- | [[Галівудскі кінафестываль]] | «Найлепшы дызайн касцюмаў» | [[Мілена Кананера]] | {{перамога}} |- | «[[Готэм, прэмія|Готэм]]» | «Найлепшы фільм» | | {{намінацыя}} |- | rowspan=4|«[[Залаты глобус]]» | «Найлепшы фільм — камедыя ці мюзікл» | | {{перамога}} |- | «Найлепшая рэжысёрская праца» | [[Уэс Андэрсан]] | {{намінацыя}} |- | «Найлепшая мужчынская роля — камедыя ці мюзікл» | [[Рэйф Файнс]] | {{намінацыя}} |- | «Найлепшы сцэнарый» | Уэс Андэрсан | {{намінацыя}} |- | «[[Давід дзі Данатэла]]» | «Найлепшы замежны фільм» | | {{перамога}} |- | [[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]] | «Найлепшы акцёрскі склад» | | {{намінацыя}} |- | [[Круг кінакрытыкаў Сент-Луіса]] | «Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка» | [[Ганна Пінак]], [[Адам Стокгаўзен]] | {{перамога}} |- | [[Круг кінакрытыкаў Сан-Дыега]] | «Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка» | Ганна Пінак, Адам Стокгаўзен | {{перамога}} |- | [[Круг кінакрытыкаў Сан-Францыска]] | «Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка» | Ганна Пінак, Адам Стокгаўзен | {{перамога}} |- | rowspan=11|«[[Выбар крытыкаў (кінапрэмія)|Выбар крытыкаў]]» | «Найлепшы фільм» | | {{намінацыя}} |- | «Найлепшая рэжысёрская праца» | Уэс Андэрсан | {{намінацыя}} |- | «Найлепшая мужчынская роля» | Рэйф Файнс | {{намінацыя}} |- | «Найлепшы малады акцёр» | [[Тоні Рэвалары]] | {{намінацыя}} |- | «Найлепшы акцёрскі склад» | | {{намінацыя}} |- | «Найлепшы арыгінальны сцэнарый» | Уэс Андэрсан | {{намінацыя}} |- | «Найлепшая аператарская праца» | [[Роберт Ёмэн]] | {{намінацыя}} |- | «Найлепшы дызайн касцюмаў» | Мілена Кананера | {{перамога}} |- | «Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка» | Ганна Пінак, Адам Стокгаўзен | {{перамога}} |- | «Найлепшая камедыя» | | {{перамога}} |- | «Найлепшы акцёр у камедыі» | Рэйф Файнс | {{намінацыя}} |- | [[Круг кінакрытыкаў Фінікса]] | «Найлепшая камедыя» | | {{перамога}} |- | rowspan=3|[[Асацыяцыя кінакрытыкаў Чыкага]] | «Найлепшы арыгінальны сцэнарый» | Уэс Андэрсан | {{перамога}} |- | «Найлепшая аператарская праца» | Роберт Ёмэн | {{перамога}} |- | «Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка» | Ганна Пінак, Адам Стокгаўзен | {{перамога}} |- | rowspan=3|[[Асацыяцыя кінакрытыкаў Агая]] | «Найлепшы акцёрскі склад» | | {{перамога}} |- | «Найлепшая музыка» | [[Аляксандр Дэспла]] | {{перамога}} |- | «Найлепшая аператарская праца» | Роберт Ёмэн | {{перамога}} |- | [[Нацыянальнае таварыства кінакрытыкаў ЗША]] | «Найлепшы сцэнарый» | Уэс Андэрсан | {{перамога}} |- | [[Гільдыя мантажораў ЗША]] | «Найлепшы мантаж (камедыя ці мюзікл)» | [[Барні Пілінг]] | {{чакаецца}} |- | [[Гільдыя мастакоў-пастаноўшчыкаў ЗША]] | «Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка ў гістарычным фільме» | Адам Стокгаўзен | {{чакаецца}} |- | [[Гільдыя прадзюсараў ЗША]] | «Найлепшы фільм» | | {{чакаецца}} |- | [[Гільдыя аператараў ЗША]] | «Найлепшая аператарская праца» | Роберт Ёмэн | {{чакаецца}} |- | [[Гільдыя сцэнарыстаў ЗША]] | «Найлепшы арыгінальны сцэнарый» | Уэс Андэрсан | {{чакаецца}} |- | [[Гільдыя касцюмераў ЗША]] | «Найлепшы дызайн касцюмаў у гістарычным фільме» | Мілена Кананера | {{чакаецца}} |- | rowspan=2|[[Гільдыя грымёраў і стылістаў ЗША]] | «Найлепшы грым у гістарычным фільме» | [[Фрэнсіс Хэнан]], [[Джулі Дартнел]] | {{чакаецца}} |- | «Найлепшая кладка валасоў у гістарычным фільме» | Фрэнсіс Хэнан, Джулі Дартнел | {{чакаецца}} |- | rowspan=11|[[BAFTA]] | «Найлепшы фільм» | | {{намінацыя}} |- | «Найлепшая рэжысёрская праца» | Уэс Андэрсан | {{намінацыя}} |- | «Найлепшая мужчынская роля» | Рэйф Файнс | {{намінацыя}} |- | «Найлепшы арыгінальны сцэнарый» | Уэс Андэрсан | {{перамога}} |- | «Найлепшая музыка» | Аляксандр Дэспла | {{перамога}} |- | «Найлепшая аператарская праца» | Роберт Ёмэн | {{намінацыя}} |- | «Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка» | Адам Стокгаўзен, Ганна Пінак | {{перамога}} |- | «Найлепшы дызайн касцюмаў» | Мілена Кананера | {{перамога}} |- | «Найлепшы мантаж» | Барні Пілінг | {{намінацыя}} |- | «Найлепшы грым і кладка валасоў» | Фрэнсіс Хэнан | {{перамога}} |- | «Найлепшы гук» | | {{намінацыя}} |- | rowspan=9|«[[Оскар]]» | «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм]]» | | {{намінацыя}} |- | «[[Прэмія «Оскар» за найлепшую рэжысуру|Найлепшая рэжысура]]» | Уэс Андэрсан | {{намінацыя}} |- | «Найлепшы арыгінальны сцэнарый» | Уэс Андэрсан, Х'юга Гінэс | {{намінацыя}} |- | «Найлепшая аператарская праца» | Роберт Ёмэн | {{намінацыя}} |- | «Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка» | Ганна Пінак, Адам Стокгаўзен | {{перамога}} |- | «Найлепшы дызайн касцюмаў» | Мілена Кананера | {{перамога}} |- | «Найлепшы мантаж» | Барні Пілінг | {{намінацыя}} |- | «Найлепшы грым і прычоскі» | Фрэнсіс Хэнан, Марк Кальер | {{перамога}} |- | «Найлепшая музыка да фільма» | Аляксандр Дэспла | {{перамога}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.grandbudapesthotel.com/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140209042505/http://www.grandbudapesthotel.com/ |date=9 лютага 2014 }}{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Уэса Андэрсана}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы фільм — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія «Давід дзі Данатэла» за найлепшы замежны фільм}} {{Прэмія «Залаты арол» за найлепшы замежны фільм у расійскім пракаце}} [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2014 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Германіі 2014 года]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі 2014 года]] [[Катэгорыя:Крымінальныя фільмы 2014 года]] [[Катэгорыя:Прыгодніцкія фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Прыгодніцкія фільмы Германіі]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі ЗША]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі Германіі]] [[Катэгорыя:Крымінальныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Крымінальныя фільмы Германіі]] [[Катэгорыя:Чорныя камедыі]] [[Катэгорыя:Крымінальныя камедыі]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Германіі]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Кракаве]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы на французскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы на нямецкай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы Уэса Андэрсана]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Уэса Андэрсана]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Х’юга Гінеса]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Аляксандр Дэспла]] [[Катэгорыя:Фільмы кампаніі Fox Searchlight Pictures]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Залаты глобус» за найлепшы фільм — камедыя ці мюзікл]] 5ip109j4fiz7rb5uochz2exl3t3hj2u Магілёўская духоўная семінарыя 0 308661 5211028 5138207 2026-10-03T16:31:19Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5211028 wikitext text/x-wiki {{Картка семінарыі |назва = Магілёўская духоўная семінарыя |скарачэнне = |эмблема = |выява = |дэвіз = |заснавана = [[1757]] |канфесія = Праваслаўе |царква = [[Руская праваслаўная царква|Руская Праваслаўная Царква]] |рэктар = |студэнты = |дактары = |выкладчыкі= |размяшчэнне = [[Магілёў]] |сайт = |адрас = }} '''Магілёўская духоўная семінарыя''' — сярэдняя духоўная навучальная ўстанова [[Магілёўская і Мсціслаўская епархія |Магілёўскай епархіі]] [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]], якая рыхтавала [[Святар|святароў]] і [[Царкоўны служка|царкоўных служак]]. Існавала ў [[1757]]—[[1918]] гадах. == Гісторыя == Семінарыя адкрыта ў [[1757]] г. годзе архіепіскапам [[Георгій Каніскі|Георгіем Каніскім]] на базе брацкай школы. Пры ім распачата будаўніцтва [[Будынкі Магілёўскай духоўнай семінарыі|асноўнага вучэбнага корпуса і дома-інтэрната]]. У [[1758]] годзе імператрыца [[Лізавета Пятроўна]] пастанавіла штогод вылучаць на Магілёўскую семінарыю па 400 рублёў. Праграма Магілёўскай школы нічым не адрознівалася ад праграм іншых семінарый таго часу, таму што ў ёй былі тыя ж класы — [[сінтаксіс]]у, [[інфіма]], [[Рыторыка|рыторыкі]], [[Філасофія|філасофіі]] і [[Багаслоўе|багаслоўя]]. Архіепіскапа Георгія займалі літаральна ўсе пытанні школы. Ён запрашаў выкладчыкаў з [[Кіеў|Кіева]], складаў праграмы, друкаваў падручнікі, прызначаў дараванне настаўнікам, размяркоўваў курсы навучання, ставіў на чале Семінарыі дасведчаных кіраўнікоў. Першыя гады існавання семінарыі былі вельмі складанымі з-за таго таго, што семінарыя існавала ў варожым [[Каталіцтва|каталіцкім]] асяроддзі. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] і далучэння [[Магілёўская і Мсціслаўская епархія|Магілёўскай епархіі]] да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў [[1772]] годзе для семінарыі пачаліся спакойныя часы. У [[1799]] годзе ў Магілёўскай семінарыі была заснавана прафесійная капэла, якая карысталася папулярнасцю на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. У [[1889]] годзе Магілёўская духоўная семінарыя стала цэнтрам святкавання 50-годдзя вяртання [[Уніяцкая царква на Беларусі|ўніятаў]] [[Заходні край|Заходняга края]] ў [[праваслаўе]]. Зачынена бальшавікамі ў [[1918]] годзе. == Рэктары == {{нарыхтоўка раздзела}} * Ігумен Іаасаф (1 сакавіка 1798 — ?) * [[Венедыкт (Грыгаровіч)]] (1814—1821) * [[Мялецій (Леантовіч)]] (1821—1823) * [[Аркадзь (Фёдараў)]] (1823—1824) * [[Іаанікій (Абразцоў)]] (жніўня 1824—1825) * [[Арсеній (Фёдар Паўлавіч Масквін)|Арсеній (Масквін)]] (25.08. 1825 — ?) * [[Гаўрыіл (Васкрасенскі)]] (1827—1829) * [[Палікарп (Радкевіч)]] (15.07. 1829—1836) * [[Сафонія (Сакольскі)]] (13 лютага 1847—1848) * [[Павел (Дабрахотаў)]] (29 студзеня 1859—1863) * [[Паладый (Ганкевіч)]] (26 красавіка 1863—1871) * [[Аляксандр (Заке-Закіс)]] (10 лістапада 1871—1883) * [[Сергій (Іван Іванавіч Сокалаў)|Сергій (Сокалаў)]] (1884—1887) * [[Мікалай (Зёраў)]] (16.11. 1887—1889) * [[Ціхан (Марошкін)]] (1889—1891) * [[Іаанікій (Надзеждзін)]] (19 верасня 1891—1893) * [[Міхаіл (Ермакоў)]] (1893) * [[Аркадзій (Карпінскі)]] (кастрычнік 1893—1895) * [[Міхаіл (Цемнарусаў)]] (1895—1897) * [[Міхаіл Іванавіч Саваіцкі]] (1897—1901) * [[Мітрафан (Краснапольскі)]] (1902—1907) * [[Мікалай Андрэевіч Зяфіраў]], протаіерэй (з 10 лютага 1907 года) == Вядомыя выпускнікі == * [[Мікіта Іванавіч Гарбачэўскі]] — беларускі вучоны-архівіст, краязнавец, мовазнавец і педагог. * [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі]] (1881—1931) — беларускі грамадскі і палітычны дзеяч, гісторык. * [[Сцяпан Міхайлавіч Бекарэвіч]] (1835—1913) — беларускі краязнавец і этнограф. == Вядомыя выкладчыкі == * [[Іван Іванавіч Юркевіч]] ([[1816]]—[[1876]]) — рэлігійны i грамадскі дзеяч, дзеяч праваслаўнай царквы, асветнік, педагог, гісторык, этнолаг * [[Канстанцін Аляксандравіч Чалоўскі]] — выкладчык Магілеўскай семінарыі і іншых навучальных устаноў Магілёва. Займаўся навуковай працай і зрабіў першае апісанне флоры Магілёўскай губерні. == Спасылкі == * [http://minds.by/zhurnal-stupeni/arhiv-nomerov-za-2005-god/stupeni-2-18-turovskaya-eparhiya-put-dlinnoyu-v-ty-syachu-let/iz-istorii-pravoslavnogo-duhovnogo-obrazovaniya-v-belarusi Гісторыя Магілёўскай семінарыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211218134102/http://minds.by/zhurnal-stupeni/arhiv-nomerov-za-2005-god/stupeni-2-18-turovskaya-eparhiya-put-dlinnoyu-v-ty-syachu-let/iz-istorii-pravoslavnogo-duhovnogo-obrazovaniya-v-belarusi |date=18 снежня 2021 }} * [https://web.archive.org/web/20111123024225/http://www.ortho-rus.ru/cgi-bin/or_file.cgi?7_2315 Семінарыя Магілёўская духоўная] на сайце «Рускае праваслаўе» {{Духоўныя семінарыі Рускай праваслаўнай царквы}} {{Адукацыя ў Магілёўскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы Беларусі]] [[Катэгорыя:Магілёўская духоўная семінарыя| ]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1918 годзе]] [[Катэгорыя:Духоўныя навучальныя ўстановы Беларусі]] atkpqmzbxr0nk3ba2upeeby1iwqr00f Уладзіслаў Грыневіч 0 309550 5211196 5161214 2026-10-04T09:02:26Z M.L.Bot 261 афармленне 5211196 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Грыневіч}} {{Пісьменнік | Імя = Уладзіслаў Грыневіч | Псеўданімы = * В. Грывіч * Гр-віч * В. Грыневіч | Грамадзянства = {{Расійская імперыя}} → {{USSR}} }} '''Уладзіслаў Адамавіч Грыневіч''' ({{ВДП}}) — заходнебеларускі пісьменнік, [[фатограф]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1897 годзе на хутары Юльянова Параф’янаўскай воласці Віленскага павета Віленскай губерніі (цяпер — вёска [[Струкі (Параф’янаўскі сельсавет)|Струкі]] Докшыцкага раёна Віцебскай вобласці). Перад вайной вучыўся ў Віленскім хіміка-тэхналагічным вучылішчы. З 1915—1918 гадах у [[Бежанства|бежанстве]] ў Расію, быў актывістам беларускіх арганізацый [[Казань|Казані]]: уваходзіў у беларускі гурток «Пралеска», Усебеларускі сход Казані, сход Беларускай Казанскай рады. У 1921 годзе вярнуўся на радзіму, працаваў рэдактарам газеты «[[Беларуская крыніца|Крыніца]]». У пачатку 1922 года выехаў у [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]], вучыўся ў Вышэйшым тэхнічным універсітэце ў Празе ([[Чэшскі тэхнічны ўніверсітэт у Празе|СVUT]]). Прымаў удзел у працы беларускіх арганізацый. Вучобу, відаць, не скончыў і ў 1925—1926 (?){{калі?}} гадах вярнуўся ў Вільню. У 1925 годзе пераехаў у [[БССР]]. 29 кастрычніка 1925 года згаданы ў сакрэтным дакладзе ДПУ БССР у ЦК [[КП(б)Б]] «Аб беларуска-эсэраўскім шавіністычным руху», дзе названы «несумненным польскім шпіёнам». Быў [[Рэпрэсіі ў СССР|рэпрэсаваны]]. Звестак пра жыццё ў 1930—1955 гадах няма. Прыкладна з 1955 года жыў у Бярозе. Дэбютаваў у 1918 годзе. Друкаваўся на старонках «[[Беларускі шлях (1918)|Беларускага шляху]]», «[[Студэнцкая думка (1924)|Студэнцкай думкі]]», «[[Родныя гоні (1927)|Родных гоняў]]» і інш. Быў адзіным у тагачасным заходнебеларускім руху [[празаік]]ам, хто засцерагаў сваё аўтарскае права. Захапляўся фатаграфіяй. У 1930 годзе Беларускае культурнае таварыства ў Вільні арганізавала мастацка-этнаграфічную выстаўку, на якой экспанаваліся малюнкі [[Язэп Драздовіч|Язэпа Драздовіча]], абразы і малюнкі [[Пётра Сергіевіч|Пятра Сергіевіча]] і этнаграфічныя фотаздамкі Грыневіча. У старасці працаваў у Бярозаўскай школе № 1 кіраўніком фатаграфічнага гуртка. === Сям’я === Жонка — Ганна Уладзіміраўна, у дзявоцтве Багдановіч, — паходзіла з вёскі [[Лазова (Бярозаўскі раён)|Лазова]], сваякі выехалі ў Польшчу. Дачка — Галіна Уладзіславаўна — выкладчыца ў [[БрДТУ|Брэсцкім дзяржаўным тэхнічным універсітэце]], памерла ў 2006 г. Унук жыў у Расіі. Пахаваны на старых могілках у Бярозе. == Працы == * На рэках Бабілёну / В. Грыневіч // Беларускі шлях. — 1918. — № 73. — С.; № 75. — С.; № 78. — С.; № 84 — 86. — С. (Перадрук: ARCHE. — 2009. — № 3(78). — Сакавік. — С. 613—621. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Маракоў, Л.'' Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794―1991: Энцыклапедычны даведнік: У 3 т. / Леанід Маракоў. Т. 1: Абрамовіч — Кушаль. — Мн.: Athenaeum, 2002. — 479 с. — ISBN 985-6374-04-9. * Перед крутым поворотом: Тенденции в политической и духовной жизни Беларуси (1925—1928 гг.): Отражение времени в архивных документах / БелНИИДАД и др.; [Авт.-сост.: Р. П. Платонов (рук.) и др.; Под общ. ред. Р. П. Платонова]. — Мн.: БелНИИДАД, 2001. — 309, [1] с. — ISBN 985-6099-70-6. * ''Кнырэвіч, С., Сінкевіч, М.'' [http://mediana.by/rubriki/chitalnyj-zal/2105-vernutae-imya-ljos-nevyadomaga-nam-pismennika-redaktara-fatografa.html Вернутае імя]. 2020 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грыневіч Уладзіслаў}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віленскім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Фатографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] dax83yjnmui4d639cgn3wy7ccc3roja Гродзенскае рэальнае вучылішча 0 316988 5211008 4181282 2026-10-03T16:09:30Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5211008 wikitext text/x-wiki {{Школа}} '''Гродзенскае рэальнае вучылішча''' — агульнаадукацыйная [[сярэдняя навучальная ўстанова]]. Заснавана ў [[Гродна|Гродне]] ў верасні [[1907]] года. Уваходзіла ў склад [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]]. Выкладаліся [[руская мова|руская]], [[польская мова|польская]], [[нямецкая мова|нямецкая]] і [[Французская мова|французская мовы]], [[геаграфія]], [[прыродазнаўства]], [[гісторыя]], [[законазнаўства]], [[матэматыка]], [[фізіка]], [[касмаграфія]], [[музыка]], [[маляванне]], [[чарчэнне]], асновы ваеннай навукі, [[гімнастыка]]. У ім працавалі выпускнікі з універсітэтаў [[Варшава|Варшавы]], [[Масква|Масквы]], [[Пецярбург]]а, [[Полацкая настаўніцкая семінарыя|Полацкай настаўніцкай семінарыі]] і інш. Выпускнікі вучылішча мелі льготы пры паступленні ў вышэйшыя тэхнічныя і сельска-гаспадарчыя навучальныя ўстановы, на фізіка-матэматычныя факультэты ўніверсітэтаў. Утрымлівалася за кошт казны і збораў за навучанне. У [[1907]]/[[1908|08]] навучальным годзе мела 2 класы (49 вучняў), у [[1914]]/[[1915|15]] — 7 класаў (311 вучняў). У [[1910]]—[[1913]] гг. з цэглы па праекце [[1903]] г. для Гродзенскага рэальнага вучылішча пабудаваны [[Будынак Гродзенскага рэальнага вучылішча|асобны будынак]]. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] вучылішча было ў [[1915]] годзе эвакуіравана ў [[Калуга|Калугу]]. Пасля [[1917]] г. рэальнае вучылішча скасавана ў сувязі з рэформай народнай адукацыі. == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|5}} {{Адукацыя ў Гродзенскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Гродна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1907 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1917 годзе]] [[Катэгорыя:Рэальныя вучылішчы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:1907 год у Гродне]] [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] r034otk3ggw0d6ghjiurpas58l3gvio Мінскае яўрэйскае рэальнае вучылішча Э. М. Хайкіна 0 326339 5211083 5153432 2026-10-03T19:22:38Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ дапаўненне 5211083 wikitext text/x-wiki '''Мінскае яўрэйскае рэальнае вучылішча Э. М. Хайкіна''' — [[рэальнае вучылішча|прыватная ўстанова]], якая існавала ў [[1907]]—[[1918]] гадах у [[Мінск]]у. == Будынак == Заснавана ў 1907 годзе [[Эмануіл Маісеевіч Хайкін|Эмануілам Маісеевічам Хайкіным]]. У 1907—1912 гадах размяшчалася ў доме № 3 па сучаснай вуліцы [[Вуліца Валадарскага (Мінск)|Валадарскага]], з 1912 года ва ўласным будынку № 27 па [[Вуліца Кірава (Мінск)|Магазіннай вуліцы]]. У 1915 годзе эвакуіравана ў Пензу. == Навучанне == Мела прыходскі і 7 асноўных [[клас]]аў. Навучанне платнае. Вывучаліся: законы яўрэйскай веры, [[руская]], [[нямецкая]], [[французская]] мовы, [[гісторыя]], [[геаграфія]], [[прыродазнаўства]], [[хімія]], [[матэматыка]], [[законазнаўства]], [[чарчэнне]], [[чыстапісанне]], ваенная [[гімнастыка]], [[спевы]]. У [[1915]] годзе вучылася 325 [[юнак]]оў. У [[1915]] годзе эвакуіравана ў [[Пенза|Пензу]]. Закрыта ў [[1918]] годзе. == Вядомыя выкладчыкі == * [[Леў Абрамавіч Альпяровіч]] — беларускі мастак, які ў 1912-13 выкладаў у вучылішчы == Вядомыя выпускнікі == * [[Сямён Эмануілавіч Хайкін]] (1901—1968) — савецкі фізік і радыёастраном, доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар. * [[Барыс Эмануілавіч Хайкін]] (1904-1978) - савецкі дырыжор, музычны педагог. == Гл. таксама == * [[Мінскае рэальнае вучылішча]] == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|10}} {{Адукацыя ў Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Мінска]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1907 годзе]] [[Катэгорыя:1907 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1918 годзе]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Яўрэйская_адукацыя_ў_Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэальныя вучылішчы Расійскай імперыі]] c7i5u43egwka8hlgpwolhy70z56ncr0 Мсціслаўскі езуіцкі калегіум 0 327844 5211035 4780950 2026-10-03T16:33:17Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5211035 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Мсціслаўскі езуіцкі калегіум |скарачэнне = |эмблема = |выява = Касцёл Святога Міхаіла Арханёла. Мсціслаў.jpg |арыгінал = |міжназва = Collegium Mscislaviense Societatis Jesu |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = 1779 |зачынены = 1820 |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады =Рэктар |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Мсціслаў]], [[Беларусь]] |кампус = |адрас = |сайт = |узнагароды = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Мсціслаўскі езуіцкі калегіум''' — навучальная ўстанова [[Таварыства Ісуса]], якая дзейнічала ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. == Езуіты ў Мсціславе == У [[1690]] г. шляхта на павятовым сейміку ўхваліла ідэю закласці ў горадзе місіянерскі дом і школу [[Езуіты|езуітаў]]. Пры матэрыяльнай падтрымцы мясцовых службовых асоб і жыхароў езуіты разгарнулі сваю адукацыйную дзейнасць у [[1691]] г. Знішчаная шведамі пад час [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] місія была адноўлена ў [[1711]] г. і пераўтворана ў рэзідэнцыю. Тады ж з’явілася новае памяшканне для бібліятэкі. У [[1710]] г. у езуіцкай школе пачалі выкладаць рыторыку. У 1729—1741 гг. выкладалася таксама філасофія (для свецкіх навучэнцаў), у 1736—1737 гг. — маральная тэалогія (для мясцовых семінарыстаў-езуітаў), а ў 1750—1751 гг. — матэматыка. У 1764—1779 гг. паўстаў мураваны, крыты гонтам двухпавярховы будынак, які пасля атрымання рэзідэнцыяй статусу калегіума быў пашыраны. На час закрыцця ўстановы ў [[1820]] г. ён меў 60 метраў у даўжыню і 13 метраў у шырыню і складаўся з 18 пакояў. Галоўным храмам калегіума быў [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла і кляштар езуітаў (Мсціслаў)|касцёл Святога Міхаіла Арханёла]], пабудаваны ў 1730—1748 гг.<ref name=":0" /> == Дзейнасць калегіума == Рашэнне [[Кацярына II|Кацярыны ІІ]] захаваць Таварыства Ісуса ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у якую ў 1772 г. патрапіў і Мсціслаў, і хуткае ператварэнне яе беларускіх уладанняў у цэнтр прыцягнення для былых езуітаў спрыялі актывізацыі дзейнасці ордэна. Так, у 1779 г. рэзідэнцыі ў [[Магілёў|Магілёве]] і Мсціславе намаганнямі біскупа [[Станіслаў Іванавіч Богуш-Сестранцэвіч|Станіслава Богуша-Сестранцэвіча]] атрымалі статус калегіумаў. === Сярэдняя школа === Звычайна ў Мсціслаўскім калегіуме працавалі 10-12 езуітаў, двое з якіх былі прапаведнікамі, а яшчэ чацвёра выкладалі ў 5-класнай школе (класы: інфіма, граматыка, сінтаксіс, паэтыка і рыторыка). ІІ і ІІІ класы (граматыка і сінтаксіс), а таксама ІV і V класы (паэтыка і рыторыка) вельмі часта аб’ядноўваліся. Сярэдняя школа езуітаў карысталася папулярнасцю. У 1784 г. у школе было 160 вучняў<ref>Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — С. 131.</ref>, у 1796 г. — 113, у 1802 г. — 142, у 1805 г. — 150<ref name=":0" />. Займаліся ў ёй амаль выключна дзеці шляхцічаў: у 1807 г. з 103 вучняў толькі 3 хлопцы былі з мяшчанаў<ref>Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — С. 141.</ref>. Пад час [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] калегіум і школа былі ператвораныя французамі на шпіталь. Рэктар В.Тыванкевіч распусціў вучняў дадому, а амаль усіх езуітаў адправіў па мясцовых фальварках. Навучальны год пачаўся толькі ў [[Студзень|студзені]] [[1813]] г.<ref>Załęski, S. Jezuici w Polsce. T. 5, Jezuici w Polsce porozbiorowej 1773—1905. Cz. 1 : 1773—1820. — Kraków: W.L. Anczyc i sp, 1907. — s. 372.</ref> === Канвікт === У сярэдзіне 80-х гг. XVIII ст. быў адкрыты канвікт (пансіён) для дзяцей заможнай шляхты. Ён месціўся ў мураваным будынку, размешчаным насупраць калегіума. У [[1784]] г. у канвікце жылі 12 вучняў<ref name=":0" />, у [[1796]] г. — 22, у [[1802]] г. — 21, у [[1817]] г. — 18, а ў [[1818]] г. — 15. Прычым, зніжэнне колькасці канвіктараў не было звязана з падзеннем яго папулярнасці, бо ў тым жа [[1818]] г. канвікт быў перабудаваны, каб прымаць не менш за 40 пастаяльцаў<ref>Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — С. 211.</ref>. У [[1807]] г. гадавая плата за знаходжанне ў канвікце складала 100 рублёў срэбрам. Пры гэтым існаваў спецыяльны фонд сям’і Салагубаў, з якога аплачвалася пражыванне пэўнай колькасці вучняў (у [[1807]] г. такіх было 12)<ref name=":0" />. === Музычная бурса === Таксама пры калегіуме з 1720-х гг. дзейнічала таксама музычная бурса. У [[1796]] г. у ёй займалася 14 вучняў<ref name=":0" />, у [[1802]] г. — 10, у [[1807]] г. — 13, у [[1817]] і 1818 гг. — па 20 вучняў, якія атрымлівалі ад калегіума жытло з ацяпленнем, харчаванне і адзенне<ref>Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — . 270.</ref>. === Бібліятэка і аптэка === Пасля пераўтварэння рэзідэнцыі ў калегіум і дзякуючы пераезду з Заходняй Еўропы на [[Беларусь у складзе Расійскай імперыі|Беларусь]] братоў-езуітаў з уласнымі кнігазборамі істотна папоўнілася езуіцкая бібліятэка. Звестак пра яе небагата, але ў акце візітацыі за [[1816]] год адзначаецца, што «калегіум мае невялікую біблітэку, якая задавальняе, аднак, усе патрэбы»<ref>Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — С. 229.</ref>. Яшчэ з [[1740]] г. пры рэзідэнцыі дзейнічала ўласная аптэка<ref name=":0" />. == Значныя постаці калегіума == === Рэктары === * Ян Шварц (1783) * Марцін Струсінскі (1783—1803) * Войцех Абрампальскі (1803—1806) *[[Мацей Алендзкі]] (1806—1810) * Вінцэнцій Тыванкевіч (1810—1814) * Вінцэнцій Рыпінскі (1814—1819) * Юзаф Пшысецкі (1819—1820)<ref name=":0">[https://www.jezuici.krakow.pl/cgi-bin/rjbo?b=enc&n=4461&q=0 Grzebień, L. (Ed.), ''Encyklopedia Wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy'', 1996.]</ref> === Выкладчыкі === * [[Раймунд Бжазоўскі]], рэктар [[Полацкая езуіцкая акадэмія|Полацкай езуіцкай акадэміі]], асістэнт генерала Ордэна езуітаў * [[Вінцэнцій Бучынскі]], філосаф, прафесар Полацкай езуіцкай акадэміі і [[Лёвенскі каталіцкі ўніверсітэт|Лёвенскага ўніверсітэта]] * [[Казімір Глаcко|Казімір Гласко]], прафесар Полацкай езуіцкай акадэміі і Клонгоўз Вуд каледжа ([[Ірландыя]]) * [[Францішак Дзеружынскі]], прафесар і сакратар Полацкай езуіцкай акадэміі; суперыёр Паўночнаамерыканскай місіі езуітаў, правінцыял [[Мэрыленд]]а, віцэ-прэзідэнт [[Джорджтаўнскі ўніверсітэт|Джорджтаўнскага ўніверсітэта]] ([[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]) * [[Вінцэнт Жолудзь]], прэфект полацкай езуіцкай друкарні * [[Норберт Корсак]], прафесар каледжа Стоўніхёрст ([[Вялікабрытанія]]) * [[Алаіз Ландэс]], рэктар Полацкай езуіцкай акадэміі і [[Цярнопальскі езуіцкі калегіум|Цярнопальскага езуіцкага калегіума]] * [[Юзаф Маралёўскі]], паэт; рэктар езуіцкіх калегіумаў у Тынцы, [[Новы Сонч|Новым Сончы]] і Старой Весі * [[Рафал Маркіяновіч]], рэктар Цярнопальскага езуіцкага калегіума, правінцыял Галіцкай правінцыі Ордэна езуітаў * [[Нікодам Мусніцкі]], паэт і драматург; прафесар Полацкага езуіцкага калегіума * [[Пётр Эстка]], вучоны-філолаг; правінцыял Беларускай правінцыі Ордэна езуітаў === Выпускнікі === * [[Анёл Доўгірд]], прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] * Вінцэнт Ліпскі, біскуп [[Ціраспальская і Дубасарская епархія|Ціраспальскі]]<ref name=":0" /> == Лёс езуіцкай спадчыны ў Мсціславе == Пасля выгнання езуітаў з Расійскай імперыі (1820) урад перадаў касцёл Святога Міхаіла Ахангела, мураваныя будынкі калегіума, школы і канвікта, а таксама гаспадарчыя пабудовы манахам [[Бернардзінцы|бернардзінцам]]. Новыя гаспадары павіны былі працягнуць утрыманне школы, але іх павятовая школа праіснавала толькі з [[Верасень|верасня]] [[1822]] па [[1829]] г. Неўзабаве касцёл быў перароблены на праваслаўную царкву, а ў паезуіцкіх будынках размесцілася праваслаўная духоўная семінарыя<ref name=":0" />. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] касцёл моцна пацярпеў, але пасля быў адрамантаваны і выкарыстоўваўся як раённы Дом культуры. Пасля таго, як у ноч на [[21 снежня]] [[2017]] г. абрынулася частка сцяны, будынак знаходзіцца пад пагрозай поўнага знішчэння. Быў распачаты збор сродкаў на выратаванне касцёла<ref>[https://news.tut.by/society/575797.html Пока есть что спасать. Минкульт просит жертвовать деньги на восстановление костела в Мстиславле.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190306043848/https://news.tut.by/society/575797.html |date=6 сакавіка 2019 }}</ref>. Таксама захаваліся [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла і кляштар езуітаў (Мсціслаў)|будынкі корпуса калегіума, аптэкі]], канвікта, гаспадарчых пабудоў, а таксама капліца і цагляная агароджа. Робяцца спробы знайсці грошы на рэстаўрацыю калегіума праз праекты тэхнічнай дапамогі, якія рэалізуюцца пры фінансавай падтрымцы ЕС<ref>[https://rm.coe.int/mstislav-belarus-comus-pta2-restoration-of-buildings-of-the-former-jes/1680715b3b Урбаністычныя стратэгіі гістарычных гарадоў, арыентаваныя на супольнасці (COMUS)” Папярэдняя тэхнічная ацэнка. Рэстаўрацыя будынкаў былога езуітскага калегіўма і эфектыўнае іх выкарыстанне для развіцця горада Мсціслава.]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — 427 с. * Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564—1995 / oprac. [[Людвік Гжэбень|L. Grzebień]]. — Kraków : Wyd-wo WAM, 1996. — 882 s. * [[Ян Марак Гіжыцкі|Giżycki, J.M.]] Materyały do dziejów Akademii Połockiej i szkół odniej zależnych / J.M. Giżycki. — Kraków : Druk. W. Anczyca i spółki, 1905. — 288 s. * Załęski, S. Jezuici w Polsce. T. 5, Jezuici w Polsce porozbiorowej 1773—1905. Cz. 1 : 1773—1820. — Kraków: W.L. Anczyc i sp, 1907. — 517 s. {{Адукацыя ў Магілёўскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Езуіцкія калегіумы]] [[Катэгорыя:Мсціслаўскі езуіцкі калегіум| ]] [[Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы Беларусі]] [[Катэгорыя:1779 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1820 годзе]] [[Катэгорыя:Духоўныя навучальныя ўстановы Беларусі]] o20ea8iglptva7lze162yrsri298cj6 Якаў Палачанін 0 342371 5211243 4360766 2026-10-04T11:27:06Z Pabojnia 135280 афармленне 5211243 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Якаў Палачанін |месца смерці = |выява = Якаў Палачанін (з узнятым над галавой мячом), удзельнік Неўскай бітвы 1240 г. (мініяцюра XVI ст.).jpg |подпіс = Якаў Палачанін з узнятым над галавой мячом (мініяцюра XVI стагоддзя) }} {{цёзкі2|Палачанін}} '''Якаў Палачанін''' ([[13 стагоддзе|XIII стагоддзе]]) — удзельнік [[Неўская бітва|Неўскай бітвы]] супраць [[Шведы|шведаў]], якія напалі на [[Наўгародская дзяржава|Наўгародскую зямлю]]<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Яков Полочанин |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 716 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == [[File:Якаў Палачанін.jpg|thumb|250px|left|Якаў Палачанін з мячом падчас Неўскай бітвы]] Родам з Полацка. Лоўчы князя [[Аляксандр Яраславіч Неўскі|Аляксандра Яраславіча]]. Згодна «{{нп3|Наўгародскі першы летапіс|Наўгародскаму першаму летапісу|ru|Новгородская первая летопись}}», адзін з 6 храбрых і моцных людзей, якія адзначыліся ў бітве<ref name="БС"/>. {{Цытата|Яков Полочанин бе ловчии у князя, сии наехав на полк [шведов] с мечем, и мужествовав крепко, и похвали его князь...<ref>"Изборник" (Сборник произведений литературы Древней Руси). М., 1969. С. 332-333.</ref>}} == У культуры == {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Бачыш, той вунь, смелы,''<br /> ''З сінімі вачамі,''<br /> ''Родам з Русі Белай,''<br /> ''Якаў. Палачанін.''<br /> |- | style="text-align: left;" | ''[[Алесь Пісьмянкоў]]. «Якаў Палачанін»''<ref>[http://vershy.ru/content/yakau-palachanin Алесь Пісьмянкоў. «Якаў Палачанін»]</ref> |} [[Алесь Пісьмянкоў]] напісаў пра Якава Палачаніна верш. Якаў Палачанін ёсць адным з галоўных герояў рамана [[Леанід Марцінавіч Дайнека|Леаніда Дайнекі]] «Меч князя Вячкі» (1987). У расійскім фільме «{{нп3|Аляксандр. Неўская бітва||ru|Александр. Невская битва}}» {{нп3|Ігар Яўгенавіч Калёнаў|Ігара Калёнава|ru|Калёнов, Игорь Евгеньевич}}, які выйшаў у пракат у 2008 годзе, ролю Якава Палачаніна сыграў [[Сямён Алегавіч Мендэльсон]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6. Кн. 2. — Мн., 2003. * Беларуская энцыклапедыя. Т. 18. Кн. 1. — Мн., 2004. * Белорусская ССР : крат. энцикл. Т. 5. — Мн., 1982. * Славянская энциклопедия : Киевская Русь — Московия. Т. 2. — М., 2001. — С. 743. * Русский библиографический словарь. 1913. т. 25 == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/watch?v=Q-_N1p5Pk8U Якаў Палачанін] tkq2i5cxv7irs4r99bgy1rcajcudksc Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011) 0 342414 5211216 5208731 2026-10-04T09:36:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211216 wikitext text/x-wiki {{пра|Грамадзянскую вайну ў 2011|другі канфлікт|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Лівіі |частка = [[Арабская вясна]], [[Лівійскі крызіс]] |выява = [[File:Tanks outside of Misrata (6) (8288579409).jpg|300px|]] |памер = |загаловак = Знішчаныя падчас вясновых баёў танкі лаялістаў ля [[Місурата|Місураты]] |дата = [[15 лютага]] — [[23 кастрычніка]] [[2011]] |месца = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Лівія]] |прычына = |casus belli = |вынік = Скінуты ўрад [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] |змены = |праціўнік1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі]]''' *[[Нацыянальна-вызваленчая армія Лівіі|НВАЛ]] *Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj">{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304887904576395143328336026.html|work=The Wall Street Journal|date=21 June 2011|title=Libya City Torn by Tribal Feud|accessdate=26 July 2011|first=Sam|last=Dagher}}</ref><ref name="tribespiegel">{{cite news|date=26 July 2011|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,776695,00.html|work=Der Spiegel|accessdate=26 July 2011|title=Tribal Rivalries Complicate Libyan War|last=Von Rohr|first=Mathieu}}</ref> **• Тубу ([[Фронт тубу для выратавання Лівіі|ФТВЛ]]) **• Амазігі ** [[Лівійская ісламская баявая група|ЛІБГ]] * Замежныя найміты<ref>[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200727111717/https://www.interfax.ru/russia/204759 |date=27 ліпеня 2020 }}</ref> ''' '''Ваенная падтрымка [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|UNSC Resolution 1973]]''': *{{Сцягафікацыя|НАТА}} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Членаў НАТА |{{Сцягафікацыя|Belgium}} |{{Сцягафікацыя|Bulgaria}} |{{Сцягафікацыя|Canada}} |{{Сцягафікацыя|Denmark}} |[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]] |{{Сцягафікацыя|Greece}} |{{Сцягафікацыя|Italy}} |{{Сцягафікацыя|Netherlands}} |{{Сцягафікацыя|Norway}}<ref>{{cite news |date=29 July 2011 |url=http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |title=Last Libyan Mission for Norway's F16S To Fly Tomorrow |agency=[[Agenzia Giornalistica Italia]] |accessdate=11 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123033546/http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |archivedate=23 лістапада 2012 }}</ref> |{{Сцягафікацыя|Romania}} |{{Сцягафікацыя|Spain}} |{{Сцягафікацыя|Turkey}} |{{Сцягафікацыя|United Kingdom}} |{{Сцягафікацыя|United States}} }} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Іншых краін |{{Сцягафікацыя|Туніс}}<ref>{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}</ref><ref group="~">Армія Туніса ўдзельнічала ў [[Бітва за Вазін|пагранічных сутыкненнях у раёне горада Вазін]] на баку ПНС.</ref> |{{Сцягафікацыя|Jordan}}<ref>{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/?news=36218|title=Jordanian Fighters Protecting Aid Mission|work=The Jordan Times|date=6 April 2011|accessdate=6 April 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Sweden}} |{{Сцягафікацыя|United Arab Emirates}}<ref>{{cite news|url=http://www.wam.org.ae/servlet/Satellite?c=WamLocEnews&cid=1300255413630&p=1135099400124&pagename=WAM%2FWamLocEnews%2FW-T-LEN-FullNews|title=UAE Updates Support to UN Resolution 1973|agency=[[Emirates News Agency]]|date=25 March 2011|accessdate=26 March 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="Армия Катара">[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru</ref> }} {{Сцяг|Джыхад}} [[Аль-Каіда]]<ref>{{Cite web |url=http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |title="Аль-Каида" проникла в ряды ливийской оппозиции |access-date=13 красавіка 2019 |archive-date=13 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413213938/http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |url-status=dead }}</ref><br>'''Ваенныя інструктары''':<br>{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="worldtribune.com">[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref><br>{{Сцягафікацыя|НАТА}}<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print Дмитрий Рогозин обвинил НАТО в участии в гражданской войне в Ливии.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131112061522/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print |date=12 лістапада 2013 }}//РБК, 23.08.2011 г. [http://www.utro.ru/news/2011/08/23/993926.shtml копия]</ref><br>'''Пастаўкі зброі:''' {{сцягафікацыя|Qatar}}<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102693420436507.html|title=NTC asks NATO to extend Libya presence|publisher=Al Jazeera|date=26 October 2011|accessdate=26 October 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15459473|title=Libya's Mustafa Abdul Jalil asks Nato to stay longer|work=BBC|date=26 October 2011|accessdate=4 November 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/26/qatar-troops-libya-rebels-support |title=Qatar admits sending hundreds of troops to support Libya rebels|work=The Guardian|date=26 October 2011|accessdate=20 November 2011 |last=Black|first=Ian|location=London}}</ref><br>{{сцягафікацыя|Egypt}}<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/03/18/masr/ Ближний Восток: Египет начал поставлять оружие ливийским повстанцам]//Lenta.ru,18.03.2011 г.</ref><br>{{сцягафікацыя|Малдавія}}<ref>[https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam Молдова продала оружие ливийским террористам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230414021733/https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam |date=14 красавіка 2023 }} — ''point'', 14 ноября 2013</ref><br>{{сцягафікацыя|Швейцарыя}}<ref>[http://nashagazeta.ch/news/12112 Швейцарское оружие оказалось в руках ливийских повстанцев] — ''Наша газета'', 29 июля 2011</ref><br>'''Іншая падтрымка''':<br>{{сцягафікацыя|Судан}}<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14881745 Darfur rebel leader Khalil Ibrahim flees Libya]</ref> |праціўнік2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''[[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівійская Арабская Джамахірыя]]''' * [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі|Узброеныя сілы Лівіі]] * Ваенізаваныя фармаванні * Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj"/><ref name="tribespiegel"/> **• Кадафа **• Туарэгі **• Варфала * Замежныя найміты<ref>[http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=26 верасня 2011 }}</ref> '''Ваенная патрымка''':<br>{{Сцягафікацыя|Zimbabwe}}<ref name="Зімбабвэ">[https://m.kp.by/daily/25645/809127/ В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br>[[Файл:Flag of Darfur Liberation Front.svg|border|22px]] Паўстанцы [[Дарфур]]а<ref name="Дарфур">[http://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]</ref><br>'''Ваенныя саветнікі''':<br>{{Сцяг|Belarus|1995}} [[Беларусь]]<ref name="РИА">[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]</ref><ref name="партызаны">[https://m.kp.by/daily/25664/825870/?share.target.id=396795&share.target.class=4 На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br> '''Пастаўкі зброі:'''<br>{{Сцягафікацыя|Algeria}}<ref>[http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180730140427/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=30 ліпеня 2018 }}</ref><br>{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html Сирия шлет Каддафи оружие и боеприпасы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028224237/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html |date=28 кастрычніка 2018 }}// ИА Росбалт, 14/03/2011</ref><br>{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров] — news.ru, 1 марта 2011</ref><ref name="зброя">[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?. Tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=30 лістапада 2018 }}</ref> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] [[Мустафа Мухамад Абд-аль-Джаліль]]<br>{{Сцяг|НАТА}} [[Шарль Бушар]] |камандзір2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Муамар Кадафі]] † |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] каля 30 000 паўстанцаў<ref>http://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180810120429/https://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html |date=10 жніўня 2018 }}</ref>;<br>{{Сцяг|НАТА}} больш за 200 самалётаў, 20 баявых караблёў, 20 падводных лодак, некалькі тысяч ваеннаслужачых;<br>{{Сцяг|Катар}} некалькі сотняў вайскоўцаў<ref name="Армия Катара"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] каля 30 000 вайскоўцаў і лаялістаў<ref>[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=19 студзеня 2012 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.</ref>;<br>{{Сцяг|Zimbabwe}} некалькі сотняў вайскоўцаў і наймітаў<ref name="Зімбабвэ"/>;<br>{{Сцяг|Беларусь|1995}} каля 500 ваенных інструктараў і наймітаў<ref name="партызаны"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = '''Усходні фронт''': 7 200 забітых, параненых і зніклых без вестак паўстанцаў<ref name="armsexpo"/> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты2 = '''Усходні фронт''': 11 000 забітых, параненых і зніклых без звестак лаялістаў<ref name="armsexpo"/><ref>[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 |date=9 верасня 2011 }}</ref> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 25 000<ref>Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government "Libyan revolution casualties lower than expected, says new government".] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.</ref><ref>[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября</ref> — 50 000<ref>[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года</ref> забітых |заўвага = |Commons = }} {{Паўстанне ў Лівіі}} Першая '''грамадзянская вайна ў Лівіі''', або '''Лівійская рэвалюцыя'''<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|title=A Visual Look Back at the Libyan Revolution|work=PBS|date=20 October 2009|accessdate=28 October 2009|archive-date=21 кастрычніка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021172948/http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|url-status=dead}}</ref> — узброены канфлікт [[2011]] года паміж войскамі ўрада [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] і паўстанцаў. Адзін з этапаў так званай «[[Арабская вясна|арабскай вясны]]». == Прычыны == {{Асноўны артыкул|Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя}} Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. {{нп3|Фуад Аджамі||ar|فؤاد عجمي}}, прафесар [[Універсітэт Джонса Хопкінса|Універсітэта Джона Хопкінса]], амерыканскі эксперта па Блізкім Усходзе, бачыў прычыны грамадзянскай вайны ў Лівіі ў палітычным жыцці краіны. Па словах усходазнаўца, за гады кіравання Кадафі краіна ператварылася ''«ў бязлітасную тыранію»'', а ўсімі выгодамі карысталася толькі сям’я Кадафі. Улады ўчынялі палітычныя рэпрэсіі, душылі іншадумства і нават супрацоўнічалі з тэрарыстычнымі арганізацыямі. Значная частка багаццяў дзяржавы асядалі ў кіраўніка і яго дзяцей. Раздробны гандаль быў знішчана, і многія сферы дзейнасці для лівійцаў былі забаронены. Паступова расла незадаволенасць прыгнётам<ref name="Fouad Ajami">[http://www.hoover.org/news/daily-report/90321 A Thrilling Spectacle in Tripoli by Fouad Ajami (Senior Fellow and cochair, Working Group on Islamism and the International Order] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140420034116/http://www.hoover.org/news/daily-report/90321 |date=20 красавіка 2014 }}</ref>. Пры тым у перыяд праўлення Кадафі ўзровень жыцця насельніцтва знаходзіўся на досыць высокім узроўні. Сярэдняя працягласць жыцця складала 74 гады, а сярэдні заробак набліжаўся да адзнакі 1050 долараў ЗША. Таксама дзяржава забяспечвала бясплатную адукацыю і медыцынскае абслугоўванне, выплачвала фінансавую дапамогу для набыцця жылля. Аднак узровень беспрацоўя складаў па розных дадзеных ад 20 да 30 %. Даходы ад нафтаздабычы ішлі на ўзбагачэнне ўрада і набліжаных. Найвышэйшы ўзровень карупцыі, барацьба з іншадумствам, масавыя забойствы дысідэнтаў выклікалі незадаволенасць грамадзян<ref>[https://fb.ru/article/386328/voyna-v-livii-prichinyi-i-posledstviya Война в Ливии: причины и последствия]{{ref-ru}}</ref>. Былы пасол РФ у Лівіі і Тунісе, кандыдат гістарычных навук {{нп3|Аляксей Барысавіч Падцяроб|Аляксей Падцяроб|ru|Подцероб, Алексей Борисович}} ахарактарызаваў вайну ў Лівіі як узброеную барацьбу за ўладу пад прыкрыццём лозунгаў барацьбы за свабоду і дэмакратыю<ref>А. А. Волович [http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm Ливия в огне: мятеж или революция?]//Институт Ближнего Востока,10.03.2011 г.</ref>. Магчыма, што значную ролю ў дэстабілізацыі сітуацыі згулялі супярэчнасці паміж плямёнамі<ref>[http://www.gorod.lv/novosti/126574-satanovskiy_kaddafi_poluchil_polnoe_pravo_na_teraktyi_v_evrope Сатановский: Каддафи получил полное право на теракты в Европе]//Даугавпилсский информационно-новостной портал GOROD.LV22.03.2011 г.</ref><ref>Ксения Светлова [http://slon.ru/articles/568349/ «Думать, что сейчас закончится война и начнется демократическая Ливия,— большая ошибка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110831083404/http://slon.ru/articles/568349/ |date=31 жніўня 2011 }}//Slon.ru, 24.03.2011</ref>. Эксперт Расійскага савета па міжнародных справах Рыгор Лук’янаў лічыў, што грамадзянская вайна была выклікана наступствамі ад міжнародных санкцый, якія былі знятыя з Лівіі толькі ў сярэдзіне 2000-х. Краіна не паспела выпрацаваць механізм лібералізацыі эканомікі, прыватны бізнес адчуваў сябе некамфортна пад прэсінгам дзяржавы<ref name="rt15лютага2021"/>. {{нп3|Ігар Юр’евіч Юргенс|Ігар Юргенс|ru|Юргенс, Игорь Юрьевич}}, старшыня праўлення {{нп3|Інстытут сучаснага развіцця|Інстытута сучаснага развіцця|ru|Институт современного развития}}, акцэнтуе ўвагу на тым, што Лівія са старажытных часоў існавала як тры падзеленых геаграфічна племя, пры гэтым Кадафі меў папулярнасць толькі ў Трыпалітаніі<ref>[http://echo.msk.ru/blog/russia_90/760301-echo/ Российский разворот над Ливией?]//Эхо Москвы, 24.03.2011 г.</ref>. Былы пасол Расіі ў Лівіі {{нп3|Уладзімір Васільевіч Чамаў|Уладзімір Чамаў|ru|Чамов, Владимир Васильевич}} пагаджаўся, што на ўсходзе заўсёды існавала магутная апазіцыя Кадафі, незадаволеная размеркаваннем не ў сваю карысць сродкаў унутры краіны, што стала адбывацца пасля прыходу палкоўніка да ўлады. Падзеі ў Тунісе і [[Егіпет|Егіпце]] прастымулявалі гэтыя настроі<ref>[http://echo.msk.ru/programs/razvorot/760113-echo.phtml Владимир Чамов, экс-посол России в Ливии]//Эхо Москвы, 24.03.2011 г.</ref>. Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Навуковы супрацоўнік Цэнтра арабскіх і ісламскіх даследаванняў Інстытута ўсходазнаўства РАН Барыс Далгоў лічыў крызіс часткай супрацьстаяння Кадафі з Захадам. На яго думку, менавіта знешнія сілы арганізавалі канфлікт, мэтай якога было звяржэнне дзеючага рэжыму<ref name="rt15лютага2021">[https://russian.rt.com/world/article/832271-liviya-krizis-protesty «Ситуация остаётся очень хрупкой»: что происходит в Ливии спустя десять лет после начала политического кризиса] // RT, 15 февраля 2021</ref>. Па заяве былога камандуючага войскамі [[НАТА]] ў [[Еўропа|Еўропе]] {{нп3|Уэслі Кларк|Уэслі Кларка|en|Wesley Clark}}, рашэнне аб пачатку вайны ў Лівіі і іншых афрыканскіх краінах было прынята задоўга да іх пачатку<ref>{{cite web|url=http://www.warandpeace.ru/ru/news/view/65556/|title=Захватить 7 стран за 5 лет|publisher=www.warandpeace.ru|date=2012-01-10|access-date=2012-09-15}}</ref>. Гэта ж меркаванне падзяляе прэзідэнт паліталагічнага цэнтра «{{нп3|Сетка Вальтэр||fr|Réseau Voltaire}}» {{нп3|Цьеры Мэйсан||fr|Thierry Meyssan}}<ref name="meysan">{{cite web|url=http://mirpolitiki.net/politika/o_vojne_v_livii_glazami_ochevidca/|title=О войне в Ливии глазами очевидца|publisher=mirpolitiki.net|date=2011-12-26|access-date=2012-09-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6BhVtmofl?url=http://mirpolitiki.net/politika/o_vojne_v_livii_glazami_ochevidca/|archive-date=2012-10-26}}</ref>. == Супрацьлеглыя бакі == У перадваенны час [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі]] мелі больш за 2000 танкаў, 3600 бронемашын, больш за 3000 артылерыйскіх гармат і сістэм, уключаючы [[САУ]] і [[Рэактыўная сістэма залпавага агню|РСЗА]], некалькі сотняў баявых самалётаў, больш за 100 верталётаў і іншае ўзбраенне. Агульная колькасць арміі складала 76 000 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://www.200stran.ru/war_country116.html |title=Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии |access-date=2018-12-08 |archive-date=2019-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |url-status=live }}</ref>. Аднак з пачаткам канфлікту частка вайскоўцаў перайшла на бок паўстанцаў. Таксама ў рукі да мяцежнікаў трапіла нямала зброі і тэхнікі, якая раней належала ўрадавай арміі<ref>{{Cite web |url=https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html |title=Полковник остался без генералов |lang=ru |access-date=2019-04-07 |archive-date=2019-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407064913/https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html |url-status=live }}</ref>. Элітнымі падраздзяленнямі УС лічыліся [[брыгада Хаміса|32-я брыгада]] і [[Рэвалюцыйны корпус аховы]], якія захоўвалі вернасць Кадафі на працягу ўсёй вайны. Таксама ў размяшчэнні ўрада Кадафі мелася Народная міліцыя колькасцю ў 40 000 чалавек, у тым ліку рэвалюцыйная гвардыя і Ісламскі пан-афрыканскі легіён. Апошні складаўся з грамадзян [[Судан]]а, [[Егіпет|Егіпта]], [[Туніс]]а, [[Малі]] і [[Чад]]а<ref name="Дарфур"/><ref>{{Cite web |url=http://www.chekist.ru/article/459 |title=Вооружённые силы Ливии |access-date=2019-04-07 |archive-date=2019-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417192936/http://www.chekist.ru/article/459 |url-status=live }}</ref><ref name=prunier45>G. Prunier, ''Darfur: The Ambiguous Genocide'', p. 45</ref>. Напярэдадні пачатку грамадзянскай вайны лівійская апазіцыя існавала ў выглядзе разрозненых палітычных, грамадскіх груп і асобных плямёнаў. Многія яе прадстаўнікі хаваліся ад улады за мяжой, некаторыя знаходзіліся ў зняволенні. Характэрнай рысай апазіцыі стала адсутнасць адзінства: супраць рэжыму Кадафі выступілі прадстаўнікі арміі, [[лібералізм|ліберальных]] і [[ісламізм|ісламісцкіх]] колаў{{sfn|Хамза|2021|p=70}}. Сярод найбольш бачных антыкадафісцкіх фракцый быў [[Нацыянальны фронт за выратаванне Лівіі]]. Менавіта яму належыць заслуга ў арганізацыі «Дня гневу» 17 лютага 2011. Арганізацыя таксама пралабіравала на Захадзе ўвядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй. Асаблівае месца ў рэвалюцыйным руху заняў так званы [[Ісламскі Эмірат Бакра]]. У яго склад ўвайшлі прадстаўнікі [[Лівійская ісламская баявая група|Лівійскай ісламскай баявой групы]], якая мела цесныя сувязі з «[[Аль-Каіда]]й», эмігранты з ліку былых урадавых чыноўнікаў і вайскоўцаў. Арганізацыя пазіцыянавала сябе ў якасці прыхільнікаў [[манархія|манархіі]]. Не менш важнае значэнне на першым этапе грамадзянскай вайны займалі ўдзельнікі групы «[[Браты-мусульмане|Братоў-мусульман]]»{{sfn|Хамза|2021|p=70}}. Традыцыйна вялікі ўплыў на сістэму палітычнай улады Лівіі аказвалі этнічныя меншасці. На тэрыторыі Джамахірыі да пачатку вайны пражывалі каля 140 плямёнаў і сямействаў. Адметнай рысай племянной структуры краіны стаў яе трансгранічны характар: зона пражывання плямёнаў распаўсюджвалася і на іншыя краіны, напрыклад Егіпет, Туніс, Марока і Чад. Галоўнымі праціўнікамі рэжыма сярод іх былі [[берберы|берберскія плямёны]] ([[амазігі]] і [[туарэгі]]), а таксама народ [[тубу]]. Да пачатку грамадзянскай вайны берберы складалі да 10% насельніцтва. Так, лівійскія берберы-амазігі пражывалі на захад ад Трыпалі, а туарэгі — на крайнім поўдні. Колькасць плямёнаў у перадрэвалюцыйны перыяд значна павялічылася ў сувязі з перасяленнямі народнасцей з Малі, Нігера, Алжыра і Буркіна-Фасо. Падтрымку апазіцыі аказаў так званы [[Сусветны кангрэс амазігаў]]{{sfn|Хамза|2021|p=70—71}}. У сваю чаргу Кадафі прыняў рашэнне прыцягнення ва ўзброеныя сутыкненні племянных прадстаўнікоў з іншых краін. Актыўны ўдзел прымалі малійскія туарэгі. Іх колькасны склад дасягаў 800 чалавек. На баку лівійскага лідара выступала племя Кадафа, якое мела вялікае значэнне для кіраўніка Джамахірыі, так як ён сам паходзіў з гэтай меншасці{{sfn|Хамза|2021|p=71}}. == Ход падзей == === Пачатак грамадзянскай вайны === [[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|злева|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага.]] 15 лютага 2011 года ў [[Бенгазі]] прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але мітынгі аднавіліся. 17 лютага незадаволеныя абвясцілі Днём гневу. Буйныя дэманстрацыі прайшлі ў Бенгазі, Адждабіі, [[Дэрна|Дэрне]] і Зінтане; сілы Кадафі адказалі прымяненнем баявых патронаў супраць натоўпу{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}. За лічаныя дні хваляванні ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а таксама [[Замежныя найміты ў Лівіі|замежныя найміты]]{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Гарады на ўсход ад яго, уключаючы Байду і [[Табрук]], да гэтага моманту ўжо знаходзіліся пад кантролем паўстанцаў. Ключавой падзеяй стала падзенне Катыбы Бенгазі, добра ўкамплектаванага ваеннага гарнізона, у якім, акрамя іншых падраздзяленняў, служыла [[брыгада Хаміса]]. Байцы апазіцыі, узброеныя вінтоўкамі і самаробнымі бомбамі, аблажылі гарнізон і дзякуючы тэрарысту-смяротніку на аўтамабілі, які прабіў дзірку ў варотах будынка, захапілі аб’ект{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. У наступныя тыдні армія ўрада працягвала здзяйсняць спарадычныя напады на Бенгазі, але так і не змагла аднавіць кантроль над горадам{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. 27 лютага праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Апроч Бенгазі на ўсходзе, утварыўся другі ачаг паўстання — горы Нафуса. Як і ў іншых рэгіёнах Лівіі, мяцежнікі Нафуса патрабавалі звяржэння палкоўніка Кадафі, зніжэння ўзроўню карупцыі і паляпшэння сацыяльных паслуг. Але разам з тым мясцовая апазіцыя змагалася за адраджэнне [[берберы|берберскія]] культуры, якая пры Кадафі пакутавала ад дыскрымінацыі{{sfn|Doyle|2011|loc='Jigsaw of war'}}. Баевікі апазіцыі з Бенгазі рушылі на захад, але наступныя баі склаліся для іх няўдачна. Кадафісты здолелі перайсці ў контрнаступленне, [[Бітва за Рас-Лануф|адбілі Рас-Лануф]], ключавы нафтавы порт на ўсходзе Лівіі, і захапілі размешчаныя непадалёк гарады [[Бітва за Бін-Джавад|Бін-Джавад]] і [[Другая бітва за Брэгу|Брэга]]; таксама разгарэліся [[Бітва за Адждабію|жорсткія баі ў Адждабіі]], яшчэ адным пункце на шляху ў Бенгазі, і [[Другая бітва за Бенгазі|дайшлі да ўскраін паўстанцкай сталіцы]]. У той жа час ўлады здушылі [[Першая бітва за Эз-Завію|паўстанне ў Эз-Завіі]], на захадзе Лівіі, што негатыўна адбілася на баявым духу баевікоў. У гэты момант здавалася, што паўстанцы могуць быць разбіты{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 10: Gaddafi bombs Brega; retakes Zawiyah, Bin Jawad}}. === Заходняя ваенная інтэрвенцыя === {{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}} [[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]] Сілавое падаўленне мітынгаў не засталося па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў абарону мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевае эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вялікабрытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыю «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. Адначасна па Лівіі ўдарылі французскія знішчальнікі, а неўзабаве да іх далучыліся бамбардзіроўшчыкі іншых краін НАТА{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 22 сакавіка альянс абвясціў пра пачатак [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень ВМС кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя караблі, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Фактычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}{{sfn|CNN|2013|loc=March 31, 2011}}{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Авіяцыйная падтрымка НАТА ў сакавіку аказала вырашальную ролю ў прыпыненні ціску кадафістаў. Пры тым камандзіры паўстанцаў часта скардзіліся на нізкую інтэнсіўнасць авіяўдараў. Часта пад бамбардзіроўкі траплялі не сілы Кадафі, а самі баевікі{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. === Пераходы ініцыятыў === {{некалькі выяў <!-- Значныя параметры --> | align = | direction =horizontal | background color = <!-- колер фона --> <!-- Загаловак --> | header_background = | header_align = right | header = <!-- Выявы --> | width = 200 <!--выява 1--> | image1 = Gulf of Sirt Front 29 March.svg | caption1 = Наступленне паўстанцаў пасля пачатку інтэрвенцыі <!--выява 2--> | image2 = Gulf of Sirt Front 11 April.svg | caption2 = Становішча пасля контрнаступлення кадафістаў | footer_background = | footer_align = <!-- left "злева" (па змоўчанні), center "пасярэдзіне", right "справа" --> | footer = Падзеі на Усходнім фронце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка. }} 22 сакавіка пры падтрымцы заходняй авіяцыі ўрадавыя войскі адбітыя ад Бенгазі. На наступны дзень яны адыходзяць пад Адждабію. 26 сакавіка лаялісты пачалі адступаць з гэтага раёна. Паўстанцы неадкладна ўзмацнілі націск і без бою ўзялі Брэгу<ref name=aljazeera-blog-3-26>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-26 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 26 |work= Al Jazeera|date=26 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref><ref name=skynews1>{{cite web|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15960556 |title=Libyan Rebels Push West To Capture Brega |work= Sky News |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. 27 сакавіка антыўрадавыя атрады без адзінага стрэлу захапілі Рас-Лануф<ref name=libyafeb2>{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/video-revolutionaries-take-ras-lanuf-brega-uqayla-bin-jawad/ |title=Revolutionaries Take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|publisher=Libyafeb17.com|access-date= 30 March 2011}}</ref>. Да канца дня яны ўвайшлі ў Бен-Джавад, у 150 кіламетрах на ўсход ад Сірта, дзе таксама не сустрэлі супраціву<ref name=aljazeera-blog-3-27>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 27 |work= Al Jazeera |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. Такім чынам, за два дні войскі ПНС прасунуліся на адлегласць больш за 300 кіламетраў<ref name=libyafeb2 /><ref name=straitstimes1>{{cite news| url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_649954.html |title=Libyan Rebels Retake Hamlet of Bin Jawad |agency= Agence France-Presse|work=The Straits Times |date= 27 March 2011 |access-date= 14 August 2011}}</ref>. Горад [[Сірт]], куды рушыла апазіцы, быў ключавой апорай арміі Кадафі. У ходзе вайны места набыло важнае значэнне як дзякуючы стратэгічнаму размяшчэнню, так і з-за сваёй сімвалічнай каштоўнасці (Кадафі фактычна ператварыў яго ў другую сталіцу)<ref name="ctv">{{cite news|url= https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|title= Libyan Rebels Close on Key Gadhafi Stronghold|agency= [[Associated Press]]|work= CTV Television Network|access-date= 14 August 2011|archive-date= 9 студзеня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240109234723/https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|url-status= dead}}</ref>. Нягледзячы на ціск з боку НАТА, прасоўванне паўстанцаў ва ўсходніх і заходніх рэгіёнах Лівіі і міжнародную ізаляцыю рэжыму Кадафі, урад Джамахірыі працягваў утрымліваць уладу ў Трыпалі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Нават пасля ўмяшання замежных войск, армія Лівіі здолела перайсці ў контрнаступленне. Як пазначалі ваенныя камандзіры апазіцыі, гэта збольшага выклікана адсутнасцю дысцыпліны і расцягнутасць ліній забеспячэння<ref name=aljazeera-blog-3-29>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-29 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 29 |work= Al Jazeera |date= 29 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref> і скарачэннем авіяналётаў міжнароднай кааліцыі<ref name="vesti">[https://www.vesti.ru/article/1958208 Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Вести ФМ, 30 марта 2011</ref><ref name="18kras">{{Cite web |url=http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |title=Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |url-status=live }}</ref>. Аднак нават калі ўдары рабіліся, то праз неарганізаванасць войск ПНС, як заяўлялі замежныя журналісты, ім не заўсёды ўдавалася выкарыстаць сітуацыю<ref name=rs>Александра Вагнер. [https://www.svoboda.org/a/3541619.html Каддафи нашел силы для контрнаступления] // Радио Свобода, 30 марта 2011</ref>. Паралельна з трэцяга тыдня грамадзянскай вайны армія лаялістаў стала адмаўляцца ад бранятэхнікі, якую лёгка знішчыць з паветра, і па прыкладзе паўстанцаў пачала выкарыстоўваць хуткаходныя джыпы, у кузаве якіх усталёўвалі НУРС, цяжкі кулямёт або зенітную гармату. У дадатак байцы ўрадавых атрадаў паўсюдна выводзілі са строю аўтазаправачныя станцыі, пакідаючы апазіцыю без паліва, што скоўвала яе дзеянні. Узброенае апалчэнне было слаба падрыхтавана да вядзення працяглых баявых дзеянняў ва ўмовах адрыву ад баз забеспячэння. Апынуўшыся без паліва, паўстанцы не маглі ні наступаць, ні своечасова адступаць, што вяло да значных страт тэхнікі і чалавек{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}. На працягу канца сакавіка — пачатку красавіка ўрадавыя войскі адбілі Нафалію, Бін-Джавад<ref name=ottawacitizen1>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=179704|title=Gaddafi troops reverse Libyan rebel charge|agency=[[Reuters]]|work=The Daily Star|date=29 March 2011|access-date=20 November 2011|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|location=Tripoli}}</ref>, Рас-Лануф<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>, Брэгу<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref> і атакавалі Адждабію<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |title=Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428175340/http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |url-status=live }}</ref>. Тым часам нафускія паўстанцы ўмацавалі свой кантроль над цэлым шэрагам гарадоў ад туніскай мяжы на крайнім захадзе да гарадоў, размешчаных у некалькіх гадзінах язды ад Трыпалі. Станам на чэрвень баевікі рыхтаваліся да наступлення на лівійскую сталіцу{{sfn|Doyle|2011|loc='Painfully young men'}}. Найбольш жорсткія баі разгарнуліся ў горадзе [[Місурата]], за 200 км на ўсход ад сталіцы Лівіі. Тутэйшыя баевікі былі адрэзаныя як ад апазіцыянераў Бенгазі, так і Нафуса. Увесь гэты час пра падзеі ў Місураце было мала што вядома — трапіць у яе можна было толькі з мора, што здолелі толькі нешматлікія рэпарцёры, тры з якіх загінулі. Пры тым менавіта Місурата стала асноўным сімвалам барацьбы для лівійскіх паўстанцаў як горад-крэпасць, якая стрымлівае націск шматтысячнай групоўкі ўрадавых войск. Моцны супраціў горада быў абумоўлены тым, што ў горадзе сканцэнтраваны амаль уся прамысловасць краіны (за выключэннем нафтаздабычы), і місурацкія прадпрымальнікі мелі канфлікты з уладамі з-за выпадкаў дзяржаўнага рэкета<ref name="мисурата"/>. Місурата некалькі месяцаў знаходзіўся ў аблозе войскамі Кадафі. Лаялісты часта абстрэльвалі цэнтр горада з мінамётаў{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}} і праводзілі шматлікія атакі на гарадскія раёны. Спачатку вялася артпадрыхтоўка, і адразу, не чакаючы яе завяршэння, разгортваўся штурм. Разлютаваныя баі прывялі да сур’ёзных разбурэнняў. Да фіналу баёў у Місураце наперадзе наступаючых нават пускалі бульдозеры, каб разграбаць завалы і барыкады<ref name="мисурата">[https://www.kp.ru/daily/25744/2732276/ «Мы не деньги считаем, а погибших товарищей»]</ref>. У канцы красавіка самалёты НАТА пачалі бамбардзіроўкі горада, наносячы ўдары па танках і артылерыі Кадафі. 25 красавіка паўстанцы разгарнули контрнаступленне, павольна прасоўваючыся па Місураце, і захапілі партовую зону. У выніку жорсткага бою 11 мая паўстанцы ўсталявалі кантроль над аэрапортам, а праз 15 мая абвясцілі аб завяршэнні бітвы за Місурату{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}. Тым часам альянс правёў бамбардзіроўкі аб’ектаў, звязаных з Кадафі і яго набліжанымі. Сярод такіх — комплекс Баб Аль-Азізія ў Трыпалі. Напады на яго выклікалі пратэсты з боку лівійскіх чыноўнікаў, якія абвінавацілі інтэрвентаў у спробе забіць кіраўніка краіны. У красавіку сын лідара Джамахірыі [[Саіф аль-Араб Кадафі|Саіф аль-Араб]] і трое ўнукаў загінулі пры бамбёжках{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. === Разгром кадафісцкіх сіл === [[File:NTC fighters claim Bani Walid.jpg|міні|Баевікі ПНС святкуюць узяцце Бені-Валіда, 17 кастрычніка.]] Пасля некалькіх месяцаў тупіковай сітуацыі баланс сіл зноў зрушыўся на карысць паўстанцаў{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Разам з тым, у першую палову чэрвеня шэраг краін, уключаючы Злучаныя Штаты, Іспанію, Германію і Канаду, прызналі ўзначалены апазіцыяй Пераходны нацыянальны савет законным прадстаўніком Лівіі{{sfn|CNN|2013|loc=June 8-15, 2011}}. У жніўні апазіцыянеры прасунуліся да ўскраін Трыпалі, узяўшы пад кантроль стратэгічна важныя раёны, уключаючы горад Эз-Завія, дзе размешчаны адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў Лівіі. Неўзабаве паўстанцы прасунуліся ў саму сталіцу. Паралельна баевікі і інтэрвенты спрабавалі высачыць месцазнаходжанне Кадафі. 23 жніўня паўстанцкія сілы, здавалася, атрымалі верх, захапіўшы комплекс Баб Аль-Азізія, штаб-кватэру Кадафі. Паўстанцы паднялі над комплексам свой сцяг Лівіі, , у той час як радасныя натоўпы знішчалі сімвалы Джамахірыі. Але баі паміж паўстанцамі і лаялістамі ў некаторых раёнах Трыпалі працягваліся{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Да пачатку верасня апазіцыянеры засяродзілі сваю ўвагу на нешматлікіх ачагах супраціўлення лаялістаў, спрабуючы з дапамогай перамоваў пераканаць праўрадавых камандзіраў мірна здацца і пазбегнуць баёў. Калі перамовы праваліліся, войскі ПНС разгортвалі штурм. У прыватнасці, так адбылося з гарадамі Сірт і Бені-Валід, дзе вяліся жорсткія баі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 20 кастрычніка Муамар Кадафі быў забіты{{sfn|CNN|2013|loc=June 20, 2011}}. Праз тры дні апазіцыя абвясціла пра перамогу над рэжымам Кадафі{{sfn|CNN|2013|loc=June 23, 2011}}. == Вынікі і наступствы == Ваеннае супрацьстаянне скончылася звяржэннем і забойствам Муамара Кадафі, пасля чаго ўлада ў краіне перайшла да ПНС. Грамадзянская вайна ў Лівіі стала найбуйнейшым па ліку ахвяр канфліктам у ходзе [[Арабская вясна|Арабскай вясны]] пасля [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|вайны ў Сірыі]]. Вайна нанесла моцны ўдар па эканоміцы краіны, перш за ўсё па яе знешным гандлі. Напрыклад, таваразварот Лівіі з [[Еўрапейскі саюз|ЕС]] у 2011 годзе склаў каля траціны (каля $12 млрд) ад ўзроўня [[2010]] года (тады ён быў каля $35 млрд). Але ўжо ў [[2012]] годзе тавараабарот з ЕС перавысіў узровень 2010 года. Наступствам звяржэння ў 2011 годзе Муамара Кадафі стаў крызіс у [[Малі]], калі на малійскую тэрыторыю хлынулі ўцекачы з плямёнаў туарэгаў. Заняўшы паўночную частку Малі, яны абвясцілі там незалежную дзяржава [[Азавад]]. Пазней туарэгаў з падкантрольных тэрыторый выціснулі экстрэмісты. Пасля заканчэння вайны на тэрыторыі краіны ўзброеныя сутычкі не сканчаліся, так як частка лаялістаў вырашыла [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|працягнуць барацьбу]]. Вяліся сутыкненні паміж рознымі апалчэннямі былой апазіцыі. Праз пару гадоў ваенныя дзеянні прывялі да [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|шматбаковай канфрантацыі]] з удзелам Усеагульнага нацыянальнага кангрэса, Палаты прадстаўнікоў, лівійскіх плямёнаў, баевікоў з радыкальных ісламіскіх груповак і іншых сіл. == Людскія страты == Колькасць загінуўшых на першым этапе ацэньваецца ў 25, 30 або 50 тысяч у розных крыніцах<ref>[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года</ref><ref name="revolutioncasualties">Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.</ref>, яшчэ 50 тысяч параненых<ref>{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}</ref> і 4 тысячы зніклых<ref>Karin Laub (8 September 2011). [https://www.theguardian.com/info/2015/dec/09/removed-news-agency-feed-article «Libyan estimate: At least 30,000 died in the war»]. The Guardian. London. Associated Press. Retrieved 25 November 2011.</ref>. У студзені 2013 года новы лівійскі ўрад заявіў, грунтуючыся на незавершаных даследаваннях, што ў ходзе канфлікту было забіта 4700 паўстанцаў і столькі ж лаялістаў, яшчэ 2100 камбатантаў прапалі без вестак. Колькасць забітых і зніклых без вестак грамадзянскіх асоб не падлічвалася<ref name="revolutioncasualties"/>. [[Human Rights Watch]] 1350 байцоў апазіцыі былі прызнаныя зніклымі без вестак у ходзе баявых дзеянняў на ўсходзе<ref>{{cite news|title=Libya Counts More Martyrs Than Bodies|url=https://www.nytimes.com/2011/09/17/world/africa/skirmishes-flare-around-qaddafi-strongholds.html?pagewanted=2&_r=1|publisher = [[Human Rights Watch]] | date= September 16, 2011|first=Rod|last=Nordland}}</ref>, 781—900 — у [[Бітва за Місурату|бітве за Місурату]], з якіх 163 былі пазней выяўлены ў двух масавых магілах<ref>[http://www.sun-sentinel.com/news/nationworld/sns-ap-ml-libya-pows,0,6257434.story?track=rss Libyan rebels hand out rules on POW treatment; some 300 in custody, including 10 foreigners]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.theworld.org/2012/12/missing-in-libya/ |title=Thousands Still Missing in Post-Revolution Libya |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-date=20 чэрвеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620160702/http://www.theworld.org/2012/12/missing-in-libya/ |url-status=dead }}</ref>, 136 — падчас [[Баі за горы Нафуса|кампаніі ў гарах Нафуса]], 74 — у [[Баі на дарозе Брэга–Адждабія|баях на дарозе Брэга—Адждабія]] і да 700 паўстанцаў прапалі без вестак у [[Бітва за Бін-Джавад|бітве за Бін-Джавад]], з якіх 170 былі пазней знойдзены ў брацкай магіле<ref name=massgrave>[https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/libya-militia-holding-2-british-nationals-accuses-them-of-spying-on-government-facilities/2012/03/05/gIQAp9DWsR_story.html Libya holds funeral for 170 bodies found in largest civil war mass grave] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120313051303/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/libya-militia-holding-2-british-nationals-accuses-them-of-spying-on-government-facilities/2012/03/05/gIQAp9DWsR_story.html |date=13 сакавіка 2012 }}</ref>. Яшчэ 2708—2827 паўстанцаў усё яшчэ лічыліся прапаўшымі без вестак. На Усходнім фронце паўстанцы страцілі 4145 чалавек забітымі, 3144 прапаўшымі без вестак і звыш 1000 параненых<ref>Carrere, Jean [http://www.rudaw.net/english/world/3805.html?print «Ajdabiya: A City Under Pressure».]// Rudaw.net, 7 July 2011 Retrieved 30 August 2011.</ref><ref name=armsexpo>{{Cite web |url=http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |title=В чем уникальность 240-дневной Ливийской войны |access-date=2012-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120427095911/http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |archive-date=2012-04-27 |url-status=dead }}</ref>. Тут жа ўрадавая арміі і праўрадавыя апалчэнні страцілі 2114 загінулых<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775# Libya rebels demand Algeria return Gaddafi family]//Reuters/MSNBC, 30 August 2011.</ref>. Вялікія страты панесла [[Брыгада Хаміса]], што ваявала за ўрад (9000 забітых, параненых, зніклых, палонных і дэзерціраў, што складае 90 % ад асабістага складу)<ref>[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 |date=2011-09-09 }} {{V|10|06|2012}}</ref>. Частка палоненых лаялістаў была пакарана смерцю. Так у жніўні 2011 у Місураце паўстанцы забілі каля 1000 палонных<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-2170025/Back-bloody-anarchy-Andrew-Malone-revisits-Libya-finds-country-riven-torture-mass-murder-savage-vengeance.html Back to bloody anarchy: Andrew Malone revisits Libya and finds a country riven by torture, mass murder and savage vengeance]</ref>. Страты замежных сіл склалі: адзін брытанскі лётчык, які загінуў у авіякатастрофе ў Італіі<ref>{{cite web|title=RAF man killed in Italy road crash|publisher=BBC|url=http://www.bbc.com/news/uk-14241272|date=2011-07-21}}</ref>, а таксама ад 21 да 35 байцоў брытанскага спецатрада {{нп3|Асаблівая паветраная служба|SAS|en|Special Air Service}}<ref name="spets">[http://warsonline.info/siriya/spetsnaz-voysk-nato-aktivno-deystvuet-v-damaske-i-aleppo.html Спецназ войск НАТО активно действует в Дамаске и Алеппо] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181213194324/http://warsonline.info/siriya/spetsnaz-voysk-nato-aktivno-deystvuet-v-damaske-i-aleppo.html |date=13 снежня 2018 }}</ref><ref>[http://argumentiru.com/world/2011/09/123535 Дорогой британский спецназ возвращается домой. Потери признаны «неприемлемыми»]</ref>. Неназваная колькасць забітых і параненых меліся ў шэрагах арміі Туніса падчас баёў за Вазін<ref name="тунисцы">{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |access-date=2011-09-17 |lang=en}}</ref> і заходніх спецпадраздзяленняў у перастрэлцы ў ноч з 22-га на 23-га жніўня ў Трыпалі<ref>[http://news.argumenti.ru/world/2011/08/121386 Па даных з Трыпалі, сур’ёзныя страты панесла тут група брытанскага спецпрызна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120418075843/http://news.argumenti.ru/world/2011/08/121386 |date=18 красавіка 2012 }}</ref>. Дакладныя даныя пра страты мірнага насельніцтва адсутнічаюць. Па заяве афіцыйнага Трыпалі 1 чэрвеня 2011 года, з 19 сакавіка па 26 мая толькі ад ракет і бомбаў НАТА было забіта 718 і паранена 4067 чалавек<ref>[http://www.regnum.ru/news/accidents/1411230.html В результате авиаударов НАТО в Ливии погибло 718 и ранено более 4000 мирных жителей]//ИА Regnum, 01.06.2011</ref>. Лівійскае адзяленне [[Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа|МКЧК]] паведамляла пра 1 400 загінулых грамадзянскіх ад дзеянняў інтэрвентаў<ref>[https://svpressa.ru/war21/article/49161/ Цена за голову Каддафи — 3500 бойцов НАТО]</ref>. Паводле інфармацыі, агучанай паслом [[Іран|Ісламскай Рэспублікі Іран]] у Расіі Махмудам Рэзай Саджадзі, толькі пад бамбардзіроўкамі загінула 40 тыс. жыхароў<ref>{{Cite web |url=http://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 |title=Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012 |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028001426/http://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 |archive-date=28 кастрычніка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Па даных былога пасла Расіі ў Лівіі Уладзіміра Чамава ў ходзе ваенных дзеянняў прапала без вестак 30 тысяч лівійцаў<ref>[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // Журнал «Москва»</ref>. Падчас гарадскіх баёў ад 800 да 2 150 мірных грамадзян загінулі ў Сірце (+370 чалавек сталі ахвярамі рэпрэсій ПНС<ref>[https://www.hrw.org/news/2011/10/24/libya-apparent-execution-53-gaddafi-supporters Libya: Apparent Execution of 53 Gaddafi Supporters Bodies Found at Sirte Hotel Used by Anti-Gaddafi Fighters]</ref>), некалькі сотняў у Эз-Завіі<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/video/2012/feb/16/libya-uprising-one-year-on-zawiyah?newsfeed=true Libya uprising one year on: remembering the Zawiyah massacre — video]</ref>, ад 25 да 30 — у Адждабіі, мінімум 1 — у Брэзе<ref>{{cite web|url=http://www.edostatenews.com/libyan-rebels-hold-funeral-for-dead-soldiers-in-fight-for-brega/|title=Libyan rebels hold funeral for dead soldiers in fight for Brega|access-date=21 November 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129111258/http://www.edostatenews.com/libyan-rebels-hold-funeral-for-dead-soldiers-in-fight-for-brega/|archive-date=29 лістапада 2014}}</ref>, 108 (+167 параненых) — у Трыпалі. Таксама загінуў адзін грамадзянін [[ПАР]]<ref>{{cite news|title=Anton Hammerl|url=http://www.cpj.org/killed/2011/anton-hammerl.php|access-date=13 November 2011|newspaper=Committee to Protect Journalists|date=5 April 2011}}</ref> і паранены грамадзянін Туніса<ref name="тунисцы"/>. == Злачынствы і парушэнні == === З боку прыхільнікаў Кадафі === У пачатку вайны ў Лівіі 26 лютага Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1970, у якой было сказана: СБ ААН пастанаўляе перадаць пытанне аб сітуацыі ў Лівійскай Арабскай Джамахірыі ў перыяд з 15 лютага 2011 года на разгляд пракурора [[Міжнародны крымінальны суд|Міжнароднага крымінальнага суда]]. 16 мая пракуратура МКС запатрабавала санкцыі на арышт Муамара Кадафі па абвінавачванні ў [[злачынствы супраць чалавечнасці|злачынствах супраць чалавечнасці]]. 27 чэрвеня Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт Муамара Кадафі, ягонага сына [[Саіф аль-Іслам Кадафі|Саіфа]] і кіраўніка разведслужбы краіны Абдулы ас-Сенусі па абвінавачванні ў наборы наймітаў і нападах на ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый і іншых злачынствах<ref>{{Cite web |url=http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html |title=МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи {{!}} РИА Новости<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2012-10-29 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305071051/http://ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html |url-status=live }}</ref>. У дакладзе, апублікаваным 13 верасня праваабаронцамі з [[Amnesty International]] гаворыцца, што «арганізацыя знайшла сведчанні таго, што падчас канфлікту ў краіне войскі, верныя Муамару Кадафі, дапусцілі шматлікія парушэнні міжнароднага гуманітарнага права, якія ў шэрагу выпадкаў можна лічыць ваеннымі злачынствамі. Пры выбары цэляў войскі Кадафі не ўлічвалі магчымасць таго, што могуць пацярпець мірныя жыхары, а таксама непасрэдна здзяйснялі напады на грамадзянскіх асоб». У дакладзе таксама адзначаецца, што праўрадавыя сілы расстрэльвалі ўдзельнікаў мірных дэманстрацый, незаконна затрымлівалі людзей, ужывалі катаванні і жорсткія метады допыту да арыштаваных<ref name="ITARTASS">{{Cite web |url=http://www.itar-tass.com/c11/224668.html |title=ИТАР ТАСС. Перед судом должны предстать все военные преступники Ливии, на чьей бы стороне они не сражались - "Международная амнистия". 15:45 13/09/2011 |access-date=2012-10-29 |archive-date=2012-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114130229/http://www.itar-tass.com/c11/224668.html |url-status=live }}</ref>. === З боку праціўнікаў Кадафі === Прыхільнікі ПНС былі заўважаны ў шматлікіх ваенных злачынстваў і пасляваенных рэпрэсіях у дачыненні да меншасцяў і меркаваных прыхільнікаў Кадафі. У прыватнасці, у апошнія месяцы вайны сілы апазіцыі вялі масіраваныя непрыцэльныя абстрэлы асноўных бастыёнаў войск Кадафі, у першую чаргу, горада Сірт<ref name="RIANews">{{Cite web |url=http://ria.ru/arab_ly/20120303/584131343.html |title=РИА "Новости". "Жертвами серии авиаударов НАТО в Ливии стали 60 мирных жителей - ООН". 02:4203.03.2012 |access-date=2012-10-29 |archive-date=2012-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303094738/http://ria.ru/arab_ly/20120303/584131343.html |url-status=live }}</ref>. Міжнародная праваабарончая арганізацыя Amnesty International абвінаваціла паўстанцаў у катаваннях людзей, масавых забойствах, выкраданнях людзей, гвалтоўных затрыманняў<ref>{{Cite web |url=http://www.km.ru/v-mire/2011/09/13/voina-v-livii/pravozashchitniki-obvinili-pns-livii-v-pytkakh-i-voennykh-prestuplen |title=КМ.ру. Правозащитники обвинили новые власти Ливии в пытках и военных преступлениях. 10:04 13.09.2011 |access-date=2012-10-29 |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103113424/http://www.km.ru/v-mire/2011/09/13/voina-v-livii/pravozashchitniki-obvinili-pns-livii-v-pytkakh-i-voennykh-prestuplen |url-status=live }}</ref>. Human Rights Watch пазначыла шэраг выпадкаў пакаранняў смерцю без суда і следства баевікамі ў Місураце пасля падзення рэжыму Кадафі. Па меншай меры былі забітыя 66 палонных у гасцініцы «Махары»<ref>{{Cite web |url=http://vz.ru/news/2012/10/18/603075.html |title=Взгляд. HRW: Убийство Каддафи — не расследованное военное преступление. 18 октября 2012, 05:41 |access-date=2012-10-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304115838/http://vz.ru/news/2012/10/18/603075.html |url-status=live }}</ref>. === З боку заходняй кааліцыі === Паводле [[Amnesty International]], НАТА, па-відаць, распачала значныя намаганні для мінімізацыі рызыкі ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва, у тым ліку шляхам выкарыстання высокадакладных кіраваных боепрыпасаў, а ў некаторых выпадках шляхам нанясення удараў ноччу і папярэдняга папярэджання жыхароў. Прадстаўнікі НАТА неаднаразова заяўлялі аб сваёй прыхільнасці намаганням па прадухіленні прычынення шкоды грамадзянскаму насельніцтву. Аднак шматлікай колькасці загінулых і параненых у ходзе бамбёжак не атрымалася пазбягнуць. Больш за тое, альянс не прыняў належных мер у дачыненні да інцыдэнтаў з гібеллю цывільных асоб{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Amnesty International паведаміла пра шматлікія выпадкі ўдараў па прыватных дамах у гарадах і вёсках, дзе не было ніякіх ваенных цэлей. Паводле расследвання арганізацыі, атакі маглі быць следствам памылак з-за няслушнай разведкі, памылковых каардынатаў GPS або няспраўнасці сістэмы ўзбраення. Асобную ўвагу эскперты звярнулі на бамбардзіроўкі дамоў вайскоўцаў арміі Лівіі, у ходзе чаго гінулі члены сем’яў ваенных, што было звязана з грэбаваннем мер па мінімалізацыі цывільных ахвяр{{sfn|Amnesty International|2012|loc=AIRSTRIKES ON HOMES}}. Апроч таго, Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са [[збеднены ўран|збедненага ўрану]]. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. У ліпені 2018 года [[Урад нацыянальнай згоды (Лівія)|ўрад нацыянальнай згоды Лівіі]] афіцыйна абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са збедненым уранам, калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе<ref>[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]</ref>. Улады мелі намер звярнуцца ў [[МАГАТЭ]] і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. == Інфармацыйная вайна == Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення ў лютым хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на [[Ютуб]]е і паведамленняў у [[Твітэр]]ы, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх [[СМІ]], як [[CNN]], [[BBC]], [[NBC]], [[CBS]], [[ABC]], канал «[[Fox News]]» і [[Аль-Джазіра]] прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Кампанія выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войск (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Тым не менш, усе гэтыя гісторыі сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктуры. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені НАТА адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (Захад і рэжым Кадафі) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна-прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё- і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідараў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. == Замежны ўдзел == === Заходняя кааліцыя === [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. === Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} [[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}</ref>. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]<ref name="комсомолка">[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.</ref>. 15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы<ref name="newtimes">[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] // The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.</ref> — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі<ref name="febr"/>. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''<ref name="newtimes"/>. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref name="febr">[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. 6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Афганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''<ref name="комсомолка"/>. 8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы<ref>[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.</ref>. Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў<ref name="снайпера">[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}</ref>, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а<ref>[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі<ref name="снайпера"/>. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»<ref>[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]<ref>[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}</ref><ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref><ref>[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]</ref><ref name="комсомолка"/>, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]<ref>[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013</ref>) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў. == Гл. таксама == * [[Замежныя найміты ў Лівіі]] * [[Інтэрвенцыя ў Лівіі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}} * {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}} * {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}} * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} * {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}} * {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}} * {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}} * {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}} * {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}} * {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}} * {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ "Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes"] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}} == Спасылкі == * [http://www.izvestia.ru/world/article3152501/ Ю. Снегирев. Мятеж в пустыне] * [http://www.izvestia.ru/world/article3152559/ Ю. Снегирев. Война в песочнице] * [http://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.//Передача радиостанции «Эхо Москвы»] * [http://www.izvestia.ru/story/191 О. Джемаль, М. Сайченко. Ливийский дневник] * [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] Петр Силантьев, 23 июня 2011 * [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии] * «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане» Комсомольская правда [https://m.kp.by/daily/25664/825870/]{{Недаступная спасылка}} * Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео) * [https://www.historyguy.com/libyan_war_2011.htm Сітуацыя ў Лівіі ў 2011 годзе (англ.)] * [http://www.wikiznanie.ru/b/index.php/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8 Грамадзянскія войны ў Лівіі (руск.)] {{Арабская вясна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Палітыка Лівіі]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лівіі]] qvx3diuesmv8gk7duu9rue1rfryrbqb Віцебскі езуіцкі калегіум 0 346037 5210992 4782072 2026-10-03T14:59:40Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5210992 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Віцебскі езуіцкі калегіум |скарачэнне = |эмблема = |выява = Viciebsk, Jezuicki. Віцебск, Езуіцкі (1865).jpg |арыгінал = |міжназва = Collegium Vitebscense Societatis Jesu |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = [[1682]] |зачынены = [[1820]] |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады = Рэктар |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Віцебск]], [[Беларусь]] |кампус = |адрас = |сайт = |узнагароды = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Віцебскі езуіцкі калегіум''' — навучальная ўстанова [[Езуіты|Таварыства Ісуса]], якая дзейнічала ў [[Віцебск]]у. Спыніла сваё існаванне ў сувязі з выгнаннем [[Езуіты|езуітаў]] з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. == Рэзідэнцыя езуітаў у Віцебску == Фундатарам рэзідэнцыі езуітаў у Віцебску выступіў [[Аляксандр Гасеўскі]]. [[26 жніўня]] [[1637]] г. ён перадаў на яе карысць частку зямель на [[Смаленшчына|Смаленшчыне]], якія былі атрыманы ад караля [[Уладзіслаў IV|Уладзіслава IV]] за ўзяцце маскоўскай крэпасці [[Белы (горад)|Белай]]. У [[1648]] г. пры рэзідэнцыі была адкрыта школа. Першымі яе педагогамі былі Аляксанд Бялінскі і Матвей Змудскі: адзін выкладаў у класе інфімы, а другі — граматыкі<ref>Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — С. 59.</ref>. Негатыўны ўплыў на развіццё ордэнскай пляцоўкі зрабіла [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайна паміж Рэччу Паспалітай і Расійскай дзяржавай (1654—1667)]]. Спачатку рэзідэнцыя страціла амаль усе смаленскія ўладанні, а потым наогул спыніла дзейнасць пад час варожай акупацыі Віцебска. Неўзабаве школа была адноўлена. Па дадзеных Л.Гжэбня, у [[1675]] г. у ёй зноў пачалі выкладаць паэтыку, а ў [[1676]] г. з’явіўся клас рыторыкі<ref name=":0">[https://www.jezuici.krakow.pl/cgi-bin/rjbo?b=enc&n=7405&q=0 Grzebień, L. (Ed.), ''Encyklopedia Wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy'', 1996.]</ref>. [[Т. Б. Блінова]], аднак, сцвярджае, што сярэдняя школа пачала дзейнічаць толькі ў 1678/1679 навучальным годзе<ref name=":1">Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — C. 68.</ref>. == Дзейнасць калегіума == === Школа === У [[1682]] г. рэзідэнцыя была пераўтворана на [[калегіум]]. Далейшае развіццё школьнай справы было перарванае [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайной]], якая моцна закранула Віцебск<ref name=":1" />. Нармальнае яе функцыянаванне аднавілася толькі ў 1713/1714 навучальным годзе. А ўжо ў 1731/1732 навучальным годзе у Віцебскім калегіуме з’явілася вышэйшая школа — пачалося выкладання філасофіі (Л. Гжэбень адносіць час яе з’яўлення да [[1738]] г.<ref name=":0" />). З 1751/1752 пачалі выкладаць гісторыю, у 60-я гг. — геаграфію<ref>Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — С. 98—99.</ref>, а з 1790 г. — архітэктуру<ref>Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — С. 132.</ref> (выкладаў яе [[Гаэтана Анджаліні]]<ref name=":2">[http://www.sjweb.info/arsi/documents/Russia_all_pre1829.pdf Catalogs SJ 1774—1829. Russiae.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200713043739/http://www.sjweb.info/arsi/documents/Russia_all_pre1829.pdf |date=13 ліпеня 2020 }}</ref>). У [[1783]] г. Віцебскі калегіум разам Полацкім заставаўся адзінай езуіцкай установай установай, дзе моладзь магла атрымаць вышэйшую адукацыю. Акрамя таго віцебскія езуіты-педагогі працавалі ў ніжэйшых школах граматыкі ў [[Чачэрск]]у і Лазовіцы<ref name=":3">Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — С. 131.</ref>. Таксама як і ў [[Полацк]]у Таварыства Ісуса здолела практычна манапалізаваць адукацыю ў горадзе. Так, у [[1796]] г. у шасці класах вучыўся 131 чалавек (у І — 46, у ІІ і ІІІ — 39, у IV — 35, у V — 7, у VI — 4). У [[1802]] г. колькасць вучняў зменшылася да 70, што, магчыма было звязана з пачаткам узвядзення новага школьнага будынка. Ён быў скончаны у [[1808]] г. Першы яго паверх быў адведзены пад ніжэйшыя класы і меў залу для прыёму экзаменаў, на другім паверсе размяшчаліся вышэйшыя класы, тэатр і кабінеты<ref>[[Ян Марэк Гіжыцкі|Giżycki, J.M.]] Materyały do dziejów Akademii Połockiej i szkół odniej zależnych / J.M. Giżycki. — Kraków : Druk. W. Anczyca i spółki, 1905. — С. 176 −177</ref>. Калі ў другой палове першага дзесяцігоддзя ХІХ ст. езуіты рашуча адмовіліся падпарадкаваць свае навучальныя ўстановы свецкаму [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскаму ўніверсітэту]], міністр асветы [[Пётр Васільевіч Завадоўскі|П. В. Завадоўскі]] загадаў адкрыць у Віцебску дзяржаўную гімназію, каб езуіцкія школы засталіся без вучняў<ref>Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — С. 146.</ref>. Тым не менш, час паказаў, што падобнымі захадамі парушыць гегемонію езуітаў у адукацыйнай сферы было цяжка. На момант пачатку вайны 1812 г. ў Віцебску было 16 езуітаў. Рэктар [[Ігнацій Бжазоўскі]] распусціў амаль усіх пра ваколічных фальварках. Тыя некалькі чалавек, што засталіся, пільнавалі езуіцкае дабро і даглядалі за параненымі ў шпіталі, на які былі ператвораны памяшканні калегіума<ref>Załęski, S. Jezuici w Polsce. T. 5, Jezuici w Polsce porozbiorowej 1773—1905. Cz. 1 : 1773—1820. — Kraków: W.L. Anczyc i sp, 1907. — s. 361.</ref>. Як і ўвесь горад, віцебскія езуіты панеслі ад вайны значныя матэрыяльныя страты. Тым не менш, школа і калегіум уцэлым аднавіліся даволі хутка. У 1817 г. у ёй было 158 вучняў, у 1818 г. — 144 <ref name=":0" />. У 1819/1820 навучальным годзе у Віцебску быў 21 езуіт<ref name=":0" />, а ў школах займаліся 130 вучняў<ref>[[Ян Марэк Гіжыцкі|Giżycki, J.M.]] Materyały do dziejów Akademii Połockiej i szkół odniej zależnych / J.M. Giżycki. — Kraków : Druk. W. Anczyca i spółki, 1905. — С. 177.</ref>. === Семінарыя === Каб даць магчымасць хлопчыкам са збяднелай шляхты бясплатна атрымліваць адукацыю, езуіты стваралі для іх семінарыі. У Віцебску падобную ўстанову стварылі браты Стэфан і Ігнацій Лускіны. Віцебская семінарыя езуітаў пачала работу ў [[1753]] годзе. Першым яе рэгентам стаў адзін з братоў Лускінаў — Ігнацій<ref>[[Ян Марэк Гіжыцкі|Giżycki, J.M.]] Materyały do dziejów Akademii Połockiej i szkół odniej zależnych / J.M. Giżycki. — Kraków : Druk. W. Anczyca i spółki, 1905. — С. 175.</ref>. Семінарысты наведвалі заняткі ў публічнай школе віцебскіх езуітаў<ref>Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — С. 202.</ref>. === Канвікт === На змену семінарыі прыйшоў шляхецкі канвікт (пансіён)<ref>Załęski, S. Jezuici w Polsce. T. 5, Jezuici w Polsce porozbiorowej 1773—1905. Cz. 1 : 1773—1820. — Kraków: W.L. Anczyc i sp, 1907. — s. 359.</ref>, які пачаў дзейнічаць не пазней за 1780 г.<ref name=":0" /> У канвікт, які займаў частку калегіума, прымаліся дзеці ад 7 да 14 гадоў. Усе заняткі яны наведвалі бясплатна, але за знаходжанне ў пансіёне трэба было плаціць. Так, у [[1803]] г. віцебскія езуіты бралі ў бацькоў за гэтую паслугу адносна памяркоўную суму — 100 рублёў срэбрам<ref>Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — С. 212.</ref>, што нічым не адрознівалася ад расцэнак іншых беларускіх канвіктаў. Колькасць канвіктараў рознілася ў залежнасці ад года. Калі ў [[1784]] г. там было 12 хлопчыкаў<ref name=":3" /> і ў 1796 г. — 11<ref name=":0" />, то ў 1803 г. — толькі 7, а ў 1807 г. — ужо 17<ref>Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — С. 211.</ref>. === Музычная бурса і школьны тэатр === Музычная бурса пры віцебскай рэзідэнцыі езуітаў з’явілася ў сярэдзіне 70-х гг. XVII ст.<ref name=":0" /><ref><nowiki>Левшук, В.Е. Музыкальное образование в бурсах ордена иезуитов в городском социокультурном контексте белорусских земель Великого княжества Литовского в 1575-1773 гг. / В.Е. Левшук // Актуальные проблемы мировой художественной культуры : материалы Междунар. науч. конф., посвящ. памяти проф. У.Д. Розенфельда (Гродно, 5–6 апр. 2012 г.). В 2 ч. Ч. 1 / ГрГУ им. Я. Купалы ; редкол.: Т. Г. Барановская (гл. ред.) [и др.]. – Гродно :</nowiki> ГрГУ, 2012. — С. 127.</ref><ref>Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — С. 204.</ref>. Музычныя інструменты, як і паўсюль у такіх установах, дарыліся дабрадзеямі альбо набываліся самімі езуітамі Так, напрыклад, віцебскі падкаморый Адам Францішак Кісель падараваў у канцы XVII ст. мясцовым езуітам арган за 400 польскіх злотых. У 1737—1738 гг. у капэле бурсы меліся габоі, валторны, трубы, клавікорд, арган, скрыпкі, альты, басэтлі, басоны і квартвіёлы<ref>Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — С. 204—205.</ref>. Навучэнцы бурсы ўдзельнічалі не толькі ў багаслужэнні, але таксама працавалі на многіх іншых важных царкоўных і свецкіх мерапрыемствах горада. Паводле «Прыхода-расходнай кнігі Віцебскай бурсы», дзейнасць музычнай установы езуітаў прыносіла нядрэнны прыбытак. У 1753 г. даход віцебскай бурсы склаў 1138 злотых, у [[1754]] г. — 1780, у [[1755]] г. — 1634, [[1756]] г. — 1552, а ў [[1757]] г. — 1646. Бурсісты забяспечвалі музычнае суправаджэнне выездаў ваяводаў ды іх атачэння, вяселляў і г.д.<ref>Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — С. 206.</ref>. У [[1796]] г. у бурсе было 14 хлопчыкаў, а ў 1808 — 12<ref name=":0" />. Яшчэ з [[1668]] г. ў Віцебску пачаў дзейнічаць школьны тэатр, які ладзіў выступы ў гонар мясцовых ваяводаў ды іншых важных урадоўцаў<ref name=":0" />. === Трэцяя прабацыя === Адной са спецыяльных адукацыйных устаноў, якія дзейнічалі пры Віцебскім калегіуме ў 1810—1811 і 1817—1820 гг., была так званая «Трэцяя прабацыя» (tertio probatio). Яна прызначалася для ўсіх членаў Таварыства Ісуса, якія ўжо былі высвечаныя на ксяндзоў і скончылі курс тэалогіі. Пад кіраўніцтвам дасведчанага айца-езуіта, інструктара, удзельнікі Трэцяй прабацыі на працягу года штудыявалі ордэнскае права і, вывучаючы лісты [[Ігнацій Лаёла|Ігнація Лаёлы]], заснавальніка Таварыства Ісуса, і ладзячы штомесячныя сходы, якія праходзілі ў поўным маўчанні, паглыблялі знаёмства з ордэнскай духоўнасцю. Яе інструктарамі былі [[Юзаф Мікулоўскі]] (1810—1811) і [[Алаіз Ландэс]] (1817—1820)<ref name=":2" />. === Бібліятэка === Пры калегіуме мелася невялікая бібліятэка. У [[1773]] г. у ёй было каля 3 000 кніг. У далейшым яе зборы значна ўзбагаціліся за кошт перадачы ёй часткі бібліятэкі Залускіх (каля 500 тамоў), а таксама дзякуючы дарункам езуіта Крыштафа Якеля, які ў [[1779]] г. прывёз на Беларусь з Багеміі сваю багатую бібліятэку, і рэктара калегіума [[Ян Заранак|Яна Заранака]] (233 кніжкі)<ref name=":0" />. Пры гэтым пасля ад’езду езуітаў з краіны ў віцебскай бібліятэцы засталося толькі 3 513 кніг<ref>Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — С. 229.</ref>. == Значныя постаці калегіума == === Суперыёры === * Самуэль Касцюкевіч (1682—1685; у 1680—1682 — суперыёр рэзідэнцыі) * Стэфан Высоцкі (1685—1689) * Валенцій Германоўскі (1689—1692) * Цыпрыян Куноўскі (1692—1695) * Бенедыкт Быкоўскі (1695—1698) * Аляксандр Хлюдзінскі (1698—1701) * Андрэй Сяклюцкі (1701—1704) * Войцех Дзенішэўскі (1704—1709) *[[Войцех Багушэвіч]] (1709—1713) * Мацей Каўнацкі (1713—1716) * Станіслаў Дыбкоўскі (1716—1727) * Міхал Качаноўскі (1727—1731) * Ян Ілініч (1731—1735, 1750—1753) * Ян Парэцкі (1735—1738) *[[Антоній Алаіз Міштольд|Антоній Міштольд]] (1738—1740) * Юры Баршч (1741—1743) * Фелікс Вярбіцкі (1743—1746) * Францішак Агінскі (1746—1749) *[[Антоній Хандзінскі]] (1749—1750) * Станіслаў Жаба (1753—1759) * Мацей Зубоўскі (1759—1763) * Мікалай Трабіцкі (1763—1766) * Стэфан Найшэўскі (1766—1772) * Казімір Прастрэльскі (1772—1784)<ref name=":0" /> === Рэктары === * Казімір Прастрэльскі (1784—1795) * Францішак Юрэвіч (1795—1798) *[[Людвік Ржавускі]] (1798—1802) * Ян Ластоўскі (1802—1805) *[[Ян Заранак]] (1805—1809, 1813—1817) *[[Ігнацій Бжазоўскі]] (1809—1813) * Ян Марцінкевіч (1817—1820)<ref name=":0" /> === Выкладчыкі === *[[Гаэтана Анджаліні]], педагог, архітэктар; адзін з кіраўнікоў будаўніцтва [[Касцёл Святога Іосіфа і калегіум езуітаў (Віцебск)|касцёла Святога Іосіфа]] ў Віцебску *[[Ігнацій Бжазоўскі]], педагог, прафесар і сакратар [[Полацкая езуіцкая акадэмія|Полацкай езуіцкай акадэміі]] *[[Тадэвуш Бжазоўскі (генерал езуітаў)|Тадэвуш Бжазоўскі]], педагог, генерал Таварыства Ісуса *[[Казімір Глаcко|Казімір Гласко]], прафесар Полацкай езуіцкай акадэміі і Клонгоўз Вуд каледжа (Ірландыя) *[[Норберт Корсак]], прафесар каледжа Стоўніхёрст ([[Вялікабрытанія]]) *[[Алаіз Ландэс]], рэктар Полацкай езуіцкай акадэміі і [[Цярнопальскі езуіцкі калегіум|Цярнопальскага езуіцкага калегіума]] *[[Антоній Люстыг]], асістэнт Генеральнага вікарыя Таварыства Ісуса, правінцыял Беларускай правінцыі Таварыства Ісуса, першы рэктар Полацкай езуіцкай акадэміі *[[Рафал Маркіяновіч]], прафесар Поалцкай езуіцкай акадэміі, рэктар Цярнвоальскага езуіцкага калегіума, правінцыял Галіцкай правінцыі Таваныства Ісуса *[[Нікодам Мусніцкі]], паэт і драматург, прафесар Полацкага езцікага калегіума *[[Якаб Пірлінг]], прафесар Полацкай езуіцкай акадэміі, буйны дзеяч Таварыства Ісуса * Станіслаў Свентахоўскі, правінцыял Беларускай правінцыі Таварыства Ісуса, правінцыял Галіцкай правінцыі Таварыства Ісуса *[[Юзаф Цытовіч]], галоўны рэдактар «Полацкага штомесячніка», рэктар Цярнопальскага езуіцкага калегіума === Выпускнікі === *[[Францішак Багамолец]], драматург, публіцыст, выдавец<ref>Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — С. 113.</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — 427 с. * Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564—1995 / oprac. [[Людвік Гжэбень|L. Grzebień]]. — Kraków : Wyd-wo WAM, 1996. — 882 s. * [[Ян Марэк Гіжыцкі|Giżycki, J.M.]] Materyały do dziejów Akademii Połockiej i szkół odniej zależnych / J.M. Giżycki. — Kraków : Druk. W. Anczyca i spółki, 1905. — 288 s. * Załęski, S. Jezuici w Polsce. T. 5, Jezuici w Polsce porozbiorowej 1773—1905. Cz. 1 : 1773—1820. — Kraków: W.L. Anczyc i sp, 1907. — 517 s. {{Адукацыя ў Віцебскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Езуіцкія калегіумы]] [[Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Віцебску]] [[Катэгорыя:1682 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы Беларусі]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Віцебску]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1820 годзе]] [[Катэгорыя:Віцебскі езуіцкі калегіум| ]] l2mxwe4fu8ecolgij7x6fmgfdhtkyqh Магілёўскае рэальнае вучылішча 0 352767 5211025 3818056 2026-10-03T16:30:21Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5211025 wikitext text/x-wiki [[Файл:Аляксандраўскае рэальнае вучылішча.jpg|міні|Будынак Магілёўскага рэальнага вучылішча]] '''Магілёўскае рэальнае вучылішча''' — агульнаадукацыйная сярэдняя навучальная ўстанова ў [[1885]]—[[1918]] гг. == Будынак == {{main|Будынак рэальнага вучылішча (Магілёў)}} [[Файл:Былое рэальнае вучылішча. Магілёў.jpg|250px|міні|Будынак вучылішча ў 2014 годзе]] Вучылішча знаходзілася ў двухпавярховым будынку, узведзеным з чырвонай цэглы ў [[1885]] годзе паводле праекта губернскага інжынера [[Уладзіслаў Сямёнавіч Міляноўскі|У. С. Міляноўскага]] на ахвяраванні жыхароў губерні. Паводле іншых звестак аўтарам праекта быў [[Іван Іванавіч Лявіцкі]]<ref name="ЮСС">[http://нэб.рф/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=199 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892 с. 190] {{ref-ru}}</ref>. Будынак знаходзіўся на рагу сучасных [[Вуліца Піянерская (Магілёў)|Піянерскай]] і [[Вуліца Камсамольская (Магілёў)|Камсамольскай]], галоўным фасадам быў арыентаваны ў бок [[Дняпро|Дняпра]]. Будынак захаваўся, цяпер у ім знаходзіцца [[Сацыяльна-гуманітарны каледж (Магілёў)|Сацыяльна-гуманітарны каледж]] і вучэбны корпус № 4 [[Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аркадзя Куляшова|Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Аркадзя Куляшова]]. == Гісторыя == Заснавана [[1 ліпеня]] [[1885]] г. у [[Магілёў|Магілёве]]. Уваходзіла ў [[Віленская навучальная акруга|Віленскую навучальную акругу]]. Утрымлівалася за кошт казны, збораў за навучанне (у [[1907]] г. па 45 руб. з вучня) і сродкаў мясцовага таварыства ўзаемнага крэдыту. 26 верасня 1904 года сканаў магілёўскі дваранін Д. П. Маўра, які пакінуў у спадчыну 35 тысяч рублёў магілёўскім рэальнаму вучылішча, мужской і жаночай гімназіям, а таксама земляробчаму вучылішчу ў Горках<ref>[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/000199_000009_003832491/viewer/?page=143 Памятная книжка Могилевской губернии на 1905 год] {{ref-ru}}</ref>. == Адукацыйны працэс == Мела 7 класаў і падрыхтоўчае аддзяленне. У [[1907]] г. навучалася 236 юнакоў, у [[1915]] г. — 321. Узначальваў вучылішча дырэктар, якому дапамагалі інспектар, 3 законанастаўнікі і 10 выкладчыкаў з універсітэтаў [[Парыж]]а, [[Масква|Масквы]], [[Санкт-Пецярбург]]а, [[Варшаўскі політэхнічны ўніверсітэт|Варшаўскага політэхнічнага інстытута імя Мікалая II]], [[Нежынскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. Гогаля|Нежынскага гісторыка-філалагічнага інстытута князя Безбародкі]] і [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|Маладзечанскай настаўніцкай семінарыі]]. Выпускнікі вучылішча мелі льготы пры паступленні ў вышэйшыя тэхнічныя і сельскагаспадарчыя навучальныя ўстановы, на фізіка-матэматычныя факультэты ўніверсітэтаў. Зараз у будынку вучылішча размяшчаецца [[Магілёўскае педагагічнае вучылішча імя К. Ушынскага|педагагічнае вучылішча імя К. Ушынскага]]. === Вучэбныя прадметы === * [[Руская мова]] * [[Нямецкая мова]] * [[Французская мова]] * [[Геаграфія]] * [[Прыродазнаўства]] * [[Гісторыя]] * [[Хімія]] * Законазнаўства * [[Матэматыка]] * [[Фізіка]] * [[Касмаграфія]] * [[Маляванне]] * [[Чарчэнне]] * Пачаткі ваеннай навукі * [[Музыка]] * [[Гімнастыка]] == Вядомыя выкладчыкі == * [[Іван Аляксандравіч Глебаў]] * [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч]] == Вядомыя выпускнікі == * {{нп3|Уладзімір Пятровіч Барцэвіч||ru|Барцевич, Владимир Петрович}} — палкоўнік Генеральнага штаба, удзельнік Першай сусветнай вайны і Белага руху * {{нп3|Рувім Ісаевіч Фраерман||ru|Фраерман, Рувим Исаевич}} — савецкі дзіцячы пісьменнік * [[Герасім Васілевіч Якушка]] — беларускі архітэктар {{зноскі}} == Літаратура == * Самусік, А. Магілёўскае рэальнае вучылішча / Андрэй Самусік // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 5: М — Пуд / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — 590 с. — С. 15. — ISBN 985-11-0141-9. {{Адукацыя ў Магілёўскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Адукацыя ў Магілёве]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1885 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1918 годзе]] [[Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы Беларусі]] 4x5q26rq7xq0cd7ow19hia3wle9hx0t Гродзенскі езуіцкі калегіум 0 446437 5211014 4766393 2026-10-03T16:11:52Z Ciepiersia 162280 афармленне 5211014 wikitext text/x-wiki [[Файл:Napoleon Orda Grodno nad rzeką Niemnem.jpg|290пкс|міні|Напалеон Орда. Гродзенскі езуіцкі калегіум]] '''Гро́дзенскі езуі́цкі кале́гіум''' — колішняя каталіцкая навучальная ўстанова ў [[Гродна]], якая дзейнічала ў [[1625]] — 1773 гг. Калегіум складаўся з вучэбных і жылых памяшканняў, біліятэкі, аптэкі (адчынена ў 1687 г.), сада, гаспадарчых будынкаў, [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|касцёла Св. Францішка Ксаверыя]]. Пабудовы калегіума займалі цэлы квартал горада. Калегіум меў 2 аддзяленні: малодшае, якое мела 5 класаў (апошні клас быў двухгадовым) і старэйшае (3 гады навучання). Выкладаліся тыповыя для калегіума прадметы: [[сем вольных мастацтваў]], [[тэалогія]], [[Класічная філалогія|класічныя мовы]] і іншыя. З 1667/68 навучальнага года ўсе прадстаўнікі калегіума мелі вучонае званне прафесара. У 1707 г. пры калегіуме была адкрыта музычная бурса, пры ёй дзейнічала капэла. У 1773 г. бурса мела 63 музычныя інструменты<ref>* ''[[Уладзіслаў Завальнюк|Завальнюк У. М.]]'' Энцыклапедычны слоўнік рэлігійнай лексікі беларускай мовы / У. М. Завальнюк, М. Р. Прыгодзіч, В. К. Раманцэвіч. — [[Мінск]], Изд-во Гревцова, [[2013]]. — 808 с. ISBN 978-985-6954-73-6. С. 206</ref>. На 1773 г. калегіум валодаў 7 [[фальварак|фальваркамі]] і 25 вёскамі ў [[Гарадзенскі павет|Гродзенскім павеце]]. Пасля скасавання ў 1773 г. [[Езуіты|ордэна езуітаў]] будынкі і маёмасць калегіума былі перададзены [[Адукацыйная камісія|Камісіі народнай асветы]], якая на яго базе стварыла акруговую школу ў Гродне. Пазней будынкі былі перададзены урадавым установам. == Вядомыя выпускнікі == * [[Марцін Пачобут-Адляніцкі]], каралеўскі [[астраномія|астраном]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], [[матэматыка|матэматык]]. == Вядомыя выкладчыкі == * [[Дамінік Рудніцкі]] ([[1676]]—[[1739]]) — беларускі і польскі пісьменнік. == Значэнне == Гродзенскі калегіум адыграў значную ролю ў пашырэнні ўплыву [[Рымска-Каталіцкая Царква|Каталіцкай Царквы]] на Беларусі, яго дзейнасць спрыяла зацвярджэнню еўрапейскай сістэмы адукацыі на Гродзеншчыне. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Ensemble of the former Jesuit monastery in Hrodna}} {{Адукацыя ў Гродзенскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гродзенскі езуіцкі калегіум| ]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім]] [[Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы Беларусі]] [[Катэгорыя:Езуіцкія калегіумы]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1625 годзе]] [[Катэгорыя:1625 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Гродне]] [[Катэгорыя:Духоўныя навучальныя ўстановы Беларусі]] 2t3naf7u5t1q6j6vz2gkrhrm82xxg3e Шылонг (горад) 0 464807 5211148 5210219 2026-10-03T22:12:43Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5211148 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Шылонг}} {{НП}} '''Шылонг''' ({{lang-en|Shillong}}, {{lang-hi|शिलांग}}, {{lang-bn|শিলং}}) — горад на крайнім паўночным усходзе [[Індыя|Індыі]], сталіца штата [[Мегхалая]]. Адміністрацыйны цэнтр акругі Усходнія горы Кхасі. Шылонг размешчаны ў цэнтральнай частцы [[плато Шылонг]], адзінай паднятай горнай структуры ў паўночнай частцы Індыйскага шчыта. Шылонг атачаюць сасновыя лясы. Сярэдняя вышыня над узроўнем мора — 1 496 м. Найвышэйшы пункт горада — пік Шылонг вышынёй 1 966 м. За 60 км ад Шылонга знаходзіцца адно з самых вільготных месцаў зямнога шара горад Чэрапунджы — 12 тысяч мм ападкаў у год, хоць у самім Шылонгу выпадае 2400 мм ападкаў. Горнакліматычным курорт. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-03}} [[Катэгорыя:Гарады Індыі]] [[Катэгорыя:Мегхалая]] hb907j0hmsf6yp6wg2pln7hbl85pg4h Магілёўскі дзяржаўны медыцынскі каледж 0 468863 5210970 5021996 2026-10-03T14:28:02Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5210970 wikitext text/x-wiki {{Картка каледжа | назва =Магілёўскі дзяржаўны медыцынскі каледж | скарачэнне =МагДМК | выява =Магілёў. Вуліца Карла Маркса, 13 - Завулак Пажарны, 28 (01).jpg | эмблема = | арыгінал = | заснаваны = [[1865]] | дырэктар = Уладзімір Уладзіміравіч Рыжкоў | размяшчэнне = {{сцяг Беларусі}} [[Магілёў]] | сайт = [https://med1.by/ med1.by] | неафіцыйны сайт = | дэвіз = | адрас = г. [[Магілёў]], [[Вуліца Карла Маркса (Магілёў)|вул. К. Маркса]], 13 |}} '''Магілёўскі дзяржаўны медыцынскі каледж''' ('''МагДМК''') — [[сярэдняя спецыяльная навучальная ўстанова]] ў г. [[Магілёў]]. Размешчаны па адрасе [[Вуліца Карла Маркса (Магілёў)|вул. К. Маркса]], 13. Вядзецца навучанне па спецыяльнасцях: лячэбная справа, сястрынская справа, фармацыя, медыка-дыягнастычная справа. == Гісторыя == У 1847 годзе пры Магілёўскай лякарні прыказа грамадскага догляду была адкрыта «родадапаможная ўстанова па падрыхтоўцы павітух». Аддзяленне штогод рыхтавала толькі некалькі выпускніц. [[23 лютага]] [[1865]]<ref name="catalog">[http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogreglib/medical_kolledg.htm Магілёўскі дзяржаўны медыцынскі каледж]{{Недаступная спасылка}}</ref> г. пачала работу ''Магілёўская школа павітух'', заснаваная па праекце акушэра Магілёўскай губернскай медычнай управы [[Мікалай Мартынавіч Мандэльштам|Мікалая Мартынавіча Мандэльштама]]. Тут рыхтаваліся сельскія павітухі з ліку сялянак [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Для яе быў адведзены спецыяльны будынак шпіталя, дзе размясціліся класы для выкладання і кватэры для вучаніц. Навучаліся жанчыны ад 20 да 35 гадоў. На кожны курс прымалася 18 чалавек: 14 сялянак і 4 [[вольны слухач|вольныя слухачкі]] з аплатай па 40 рублёў за курс навучання<ref name="kropki">{{Cite web |url=http://kropki.by/ |title=kropki.by — інтэрактыўная мапа Магілёва |access-date=22 жніўня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220910164129/http://kropki.by/ |archivedate=10 верасня 2022 |url-status=dead }}</ref>. Асноўнымі выкладчыкамі школы былі дырэктар М. Мандэльштам і лекары бальніцы, выпускнікі [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскага]], [[Харкаўскі ўніверсітэт|Харкаўскага]], [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэтаў]]. 6 мая 1874 г. было прынята пастанова аб пераўтварэнні школы ў ''Цэнтральную школу павітух'' для Магілёўскай, [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Віцебская губерня|Віцебскай губерняў]]. Школа была разлічана на 50 вучаніц-пансіянерак і на 20 вольных слухачак. Навучанне праводзілася ў розныя тэрміны: найбольш здольныя вучыліся 1 год 10 месяцаў, большасць — 2 гады, а тыя, хто дрэнна авалодваў ведамі — 2 гады 2 месяцы<ref name="kropki"/>. Вопыт школы быў выкарыстаны для заснавання 14 студзеня 1875 г. ''Магілёўскай цэнтральнай фельчарскай школы'', што рыхтавала кваліфікаваных фельчараў з асоб сялянскага паходжання. Яна размясцілася ў цагляным будынку, пабудаваным за кошт земскіх збораў трох губерняў па распараджэнні губернатара [[Аляксандр Дамбавецкі|Аляксандра Дамбавецкага]]<ref name="kropki"/>. Прымаліся асобы жаночага полу ад 18 да 25 гадоў, штогод — па 18 слухачоў, з якіх 14 з [[сяляне|сялянскага]] асяроддзя накіроўвалі на пансіённае забеспячэнне, а 4 месцы прадастаўлялі вольным слухачам розных саслоўяў. Існавалі 2 падрыхтоўчыя і 2 спецыяльныя класы. Тэрмін навучання — 3—4 гады. Выпускніцы-пансіянеркі павінны былі адпрацаваць па 1,5 гады за кожны год навучання ў якасці сельскіх павітух у губерні, якая іх утрымлівала<ref name="catalog"/>. Адукацыя, атрыманая ў гэтай ўстанове, дазваляла яе выпускнікам пры неабходнасці выконваць функцыі ўрачоў. Па колькасці прадметаў і аб’ёму ведаў яна пераўзыходзіла такія ж установы Расійскай імперыі і служыла для іх узорам. Магілёў быў адзіным беларускім горадам, дзе існавалі дзве медыцынскія ўстановы такога ўзроўню<ref name="kropki"/>. [[File:Выпускники Центральной фельдшерской школы 1906 года. г. Могилев.jpg|250px|thumb|Выпускніцы Цэнтральнай фельчарскай школы 1906 года, г. Магілёў]] У 1902 г. быў урачыста адкрыты [[Будынак фельчарскай школы (Магілёў)|новы мураваны будынак]]<ref name="kropki"/>. У 1907 г. з мэтай паляпшэння медыцынскага абслугоўвання сельскага насельніцтва фельчарская школа была пераўтворана ў ''Магілёўскую фельчарска-акушэрскую'', статут якой зацвердзілі 24 кастрычніка 1913 г. Высокі ўзровень падрыхтоўкі дазваляў выпускнікам гэтай навучальнай установы замяшчаць пасаду ўрача<ref name="catalog"/>. У 1923 г. на яе базе арганізаваны медыцынскі тэхнікум, а ў 1926 г. — медпалітэхнікум з акушэрскім і фармацэўтычным аддзяленнямі. У 1937 г. рэарганізаваны ў фельчарска-акушэрскую і фармацэўтычную школу з колькасцю навучэнцаў у 1200 чалавек<ref name="catalog"/>. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] многія выпускнікі і выкладчыкі змагаліся ў радах [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]], удзельнічалі ў партызанскім руху<ref name="catalog"/>. У 1956 г. Бабруйская і Магілёўская навучальныя ўстановы аб’яднаныя ў ''Магілёўскае медыцынскае вучылішча'', якое рыхтавала фельчараў, акушэраў, медсясцёр, клінічных лабарантаў, фармацэўтаў<ref name="catalog"/>. З 1976 г. у вучылішчы працавала аддзяленне ўдасканалення кваліфікацыі спецыялістаў з сярэдняй медыцынскай і фармацэўтычнай адукацыяй<ref name="catalog"/>. У 1985 г. створаны музей гісторыі вучылішча, у якім сабраны цікавыя экспанаты і дакументы. З 2007 г. УА «Магілёўскі дзяржаўны медыцынскі каледж»<ref name="catalog"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * Аўчыннікава, А. Мудрасць прыходзіць з гадамі / А. Аўчыннікава / Звязда. — 2002. — 23 красавіка. — С. 12 * Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. / рэдактар Г. П. Пашкоў. — Мінск, 1999. — Т. 9. — С. 460. * Гришанова, Л. От повитух до светил медицины / Л. Гришанова // Магілёўскія ведамасці. — 2009. — 17 лютага. — С. 3 : фото. * Гришанова, Л. «Ромашки» из фельдшерской школы / Л. Гришанова // Магілёўскія ведамасці. — 2008. — 28 чэрвеня. — С. 13 : фото. * Дзядзюля, А. Магілёўскі медбрат ідзе нарасхват / А. Дзядзюля // Чырвоная змена. — 2001. — 14 ліпеня. — С. 6. * Клименко, Е. Фармацевты «родом» из Могилева / Елена Клименко // Медицинский вестник. — 2006. — 13 июля. — С. 11. * Кривощеков, Ю. Повивальная бабка: здорова, красива, понятлива. И молода / Юрий Кривощеков // Медицинский вестник. — 2009. — 4 июня. —С. 5 : фото. * Курков, И. Лучшие повитухи империи / И. Курков // Обозреватель. —2004. — 18 июня. — С. 12. * Памятная книжка Могилевской губернии на 1876 год : репринтное издание. — Гродно, 2011. — С. 15—16. == Спасылкі == * [https://med1.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200619201204/https://med1.by/ |date=19 чэрвеня 2020 }} * [http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogreglib/medical_kolledg.htm Магілёўскі дзяржаўны медыцынскі каледж]{{Недаступная спасылка}} {{Медыцына ў Магілёўскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Магілёўскі дзяржаўны медыцынскі каледж| ]] [[Катэгорыя:1865 год у Магілёве]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Магілёва]] b1rlrsivtylu0kfvxcxcaeokw22sy65 5211032 5210970 2026-10-03T16:32:44Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5211032 wikitext text/x-wiki {{Картка каледжа | назва =Магілёўскі дзяржаўны медыцынскі каледж | скарачэнне =МагДМК | выява =Магілёў. Вуліца Карла Маркса, 13 - Завулак Пажарны, 28 (01).jpg | эмблема = | арыгінал = | заснаваны = [[1865]] | дырэктар = Уладзімір Уладзіміравіч Рыжкоў | размяшчэнне = {{сцяг Беларусі}} [[Магілёў]] | сайт = [https://med1.by/ med1.by] | неафіцыйны сайт = | дэвіз = | адрас = г. [[Магілёў]], [[Вуліца Карла Маркса (Магілёў)|вул. К. Маркса]], 13 |}} '''Магілёўскі дзяржаўны медыцынскі каледж''' ('''МагДМК''') — [[сярэдняя спецыяльная навучальная ўстанова]] ў г. [[Магілёў]]. Размешчаны па адрасе [[Вуліца Карла Маркса (Магілёў)|вул. К. Маркса]], 13. Вядзецца навучанне па спецыяльнасцях: лячэбная справа, сястрынская справа, фармацыя, медыка-дыягнастычная справа. == Гісторыя == У 1847 годзе пры Магілёўскай лякарні прыказа грамадскага догляду была адкрыта «родадапаможная ўстанова па падрыхтоўцы павітух». Аддзяленне штогод рыхтавала толькі некалькі выпускніц. [[23 лютага]] [[1865]]<ref name="catalog">[http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogreglib/medical_kolledg.htm Магілёўскі дзяржаўны медыцынскі каледж]{{Недаступная спасылка}}</ref> г. пачала работу ''Магілёўская школа павітух'', заснаваная па праекце акушэра Магілёўскай губернскай медычнай управы [[Мікалай Мартынавіч Мандэльштам|Мікалая Мартынавіча Мандэльштама]]. Тут рыхтаваліся сельскія павітухі з ліку сялянак [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Для яе быў адведзены спецыяльны будынак шпіталя, дзе размясціліся класы для выкладання і кватэры для вучаніц. Навучаліся жанчыны ад 20 да 35 гадоў. На кожны курс прымалася 18 чалавек: 14 сялянак і 4 [[вольны слухач|вольныя слухачкі]] з аплатай па 40 рублёў за курс навучання<ref name="kropki">{{Cite web |url=http://kropki.by/ |title=kropki.by — інтэрактыўная мапа Магілёва |access-date=22 жніўня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220910164129/http://kropki.by/ |archivedate=10 верасня 2022 |url-status=dead }}</ref>. Асноўнымі выкладчыкамі школы былі дырэктар М. Мандэльштам і лекары бальніцы, выпускнікі [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскага]], [[Харкаўскі ўніверсітэт|Харкаўскага]], [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэтаў]]. 6 мая 1874 г. было прынята пастанова аб пераўтварэнні школы ў ''Цэнтральную школу павітух'' для Магілёўскай, [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Віцебская губерня|Віцебскай губерняў]]. Школа была разлічана на 50 вучаніц-пансіянерак і на 20 вольных слухачак. Навучанне праводзілася ў розныя тэрміны: найбольш здольныя вучыліся 1 год 10 месяцаў, большасць — 2 гады, а тыя, хто дрэнна авалодваў ведамі — 2 гады 2 месяцы<ref name="kropki"/>. Вопыт школы быў выкарыстаны для заснавання 14 студзеня 1875 г. ''Магілёўскай цэнтральнай фельчарскай школы'', што рыхтавала кваліфікаваных фельчараў з асоб сялянскага паходжання. Яна размясцілася ў цагляным будынку, пабудаваным за кошт земскіх збораў трох губерняў па распараджэнні губернатара [[Аляксандр Дамбавецкі|Аляксандра Дамбавецкага]]<ref name="kropki"/>. Прымаліся асобы жаночага полу ад 18 да 25 гадоў, штогод — па 18 слухачоў, з якіх 14 з [[сяляне|сялянскага]] асяроддзя накіроўвалі на пансіённае забеспячэнне, а 4 месцы прадастаўлялі вольным слухачам розных саслоўяў. Існавалі 2 падрыхтоўчыя і 2 спецыяльныя класы. Тэрмін навучання — 3—4 гады. Выпускніцы-пансіянеркі павінны былі адпрацаваць па 1,5 гады за кожны год навучання ў якасці сельскіх павітух у губерні, якая іх утрымлівала<ref name="catalog"/>. Адукацыя, атрыманая ў гэтай ўстанове, дазваляла яе выпускнікам пры неабходнасці выконваць функцыі ўрачоў. Па колькасці прадметаў і аб’ёму ведаў яна пераўзыходзіла такія ж установы Расійскай імперыі і служыла для іх узорам. Магілёў быў адзіным беларускім горадам, дзе існавалі дзве медыцынскія ўстановы такога ўзроўню<ref name="kropki"/>. [[File:Выпускники Центральной фельдшерской школы 1906 года. г. Могилев.jpg|250px|thumb|Выпускніцы Цэнтральнай фельчарскай школы 1906 года, г. Магілёў]] У 1902 г. быў урачыста адкрыты [[Будынак фельчарскай школы (Магілёў)|новы мураваны будынак]]<ref name="kropki"/>. У 1907 г. з мэтай паляпшэння медыцынскага абслугоўвання сельскага насельніцтва фельчарская школа была пераўтворана ў ''Магілёўскую фельчарска-акушэрскую'', статут якой зацвердзілі 24 кастрычніка 1913 г. Высокі ўзровень падрыхтоўкі дазваляў выпускнікам гэтай навучальнай установы замяшчаць пасаду ўрача<ref name="catalog"/>. У 1923 г. на яе базе арганізаваны медыцынскі тэхнікум, а ў 1926 г. — медпалітэхнікум з акушэрскім і фармацэўтычным аддзяленнямі. У 1937 г. рэарганізаваны ў фельчарска-акушэрскую і фармацэўтычную школу з колькасцю навучэнцаў у 1200 чалавек<ref name="catalog"/>. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] многія выпускнікі і выкладчыкі змагаліся ў радах [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]], удзельнічалі ў партызанскім руху<ref name="catalog"/>. У 1956 г. Бабруйская і Магілёўская навучальныя ўстановы аб’яднаныя ў ''Магілёўскае медыцынскае вучылішча'', якое рыхтавала фельчараў, акушэраў, медсясцёр, клінічных лабарантаў, фармацэўтаў<ref name="catalog"/>. З 1976 г. у вучылішчы працавала аддзяленне ўдасканалення кваліфікацыі спецыялістаў з сярэдняй медыцынскай і фармацэўтычнай адукацыяй<ref name="catalog"/>. У 1985 г. створаны музей гісторыі вучылішча, у якім сабраны цікавыя экспанаты і дакументы. З 2007 г. УА «Магілёўскі дзяржаўны медыцынскі каледж»<ref name="catalog"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * Аўчыннікава, А. Мудрасць прыходзіць з гадамі / А. Аўчыннікава / Звязда. — 2002. — 23 красавіка. — С. 12 * Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. / рэдактар Г. П. Пашкоў. — Мінск, 1999. — Т. 9. — С. 460. * Гришанова, Л. От повитух до светил медицины / Л. Гришанова // Магілёўскія ведамасці. — 2009. — 17 лютага. — С. 3 : фото. * Гришанова, Л. «Ромашки» из фельдшерской школы / Л. Гришанова // Магілёўскія ведамасці. — 2008. — 28 чэрвеня. — С. 13 : фото. * Дзядзюля, А. Магілёўскі медбрат ідзе нарасхват / А. Дзядзюля // Чырвоная змена. — 2001. — 14 ліпеня. — С. 6. * Клименко, Е. Фармацевты «родом» из Могилева / Елена Клименко // Медицинский вестник. — 2006. — 13 июля. — С. 11. * Кривощеков, Ю. Повивальная бабка: здорова, красива, понятлива. И молода / Юрий Кривощеков // Медицинский вестник. — 2009. — 4 июня. —С. 5 : фото. * Курков, И. Лучшие повитухи империи / И. Курков // Обозреватель. —2004. — 18 июня. — С. 12. * Памятная книжка Могилевской губернии на 1876 год : репринтное издание. — Гродно, 2011. — С. 15—16. == Спасылкі == * [https://med1.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200619201204/https://med1.by/ |date=19 чэрвеня 2020 }} * [http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogreglib/medical_kolledg.htm Магілёўскі дзяржаўны медыцынскі каледж]{{Недаступная спасылка}} {{Медыцына ў Магілёўскай губерні}} {{Адукацыя ў Магілёўскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Магілёўскі дзяржаўны медыцынскі каледж| ]] [[Катэгорыя:1865 год у Магілёве]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Магілёва]] n3e786e0cdm2ywdpevf4jovnfrogr7o Полацкі каледж 0 471247 5210987 5087238 2026-10-03T14:58:20Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5210987 wikitext text/x-wiki {{Картка каледжа | назва = Полацкі каледж | скарачэнне = | выява = | эмблема = | арыгінал = | заснаваны = [[1872]] | дырэктар = [[Таццяна Генадзеўна Палушкіна]] | размяшчэнне = {{сцяг Беларусі}} [[Беларусь]] | сайт = [https://pedcol.vsu.by/ pedcol.vsu.by] | неафіцыйны сайт = | дэвіз = | адрас = г. [[Полацк]], [[Вуліца Еўфрасінні Полацкай (Полацк)|вул. Еўфрасінні Полацкай]], 26 |}} '''Полацкі каледж''' — [[сярэдняя спецыяльная навучальная ўстанова]] ў г. [[Полацк]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Філіял [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава|Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава]]. Размешчаны па адрасе [[Вуліца Еўфрасінні Полацкай (Полацк)|вул. Еўфрасінні Полацкай]], 26. == Гісторыя == У кастрычніку [[1872]] г. адкрылася '''Полацкая настаўніцкая семінарыя''', першым дырэктарам стаў [[Юльян Крачкоўскі|Юльян Фаміч Крачкоўскі]]. [[22 ліпеня]] [[1875]] г. адбыўся першы выпуск настаўнікаў пачатковых класаў для сельскіх школ. У [[1912]] г. настаўніцкай семінарыі прысвоена імя расійскага палкаводца [[Якаў Кульнеў|Якава Кульнева]]<ref name="гіст"/>. [[9 ліпеня]] [[1919]] г. Полацкая настаўніцкая семінарыя ператворана ў пастаянныя трохгадовыя педагагічныя курсы. У [[1920]] г. пры Полацкай настаўніцкай семінарыі адкрыты гадавыя курсы для падрыхтоўкі выхавальнікаў дзіцячых садоў. У [[1921]] г. трохгадовыя педагагічныя курсы рэарганізаваны ў педагагічны народны тэхнікум з чатырохгадовым тэрмінам навучання<ref name="гіст"/>. У [[1930]] г. адкрыта дашкольнае аддзяленне. У [[1936]] г. педагагічны тэхнікум ператвораны ў '''Полацкае педагагічнае вучылішча'''<ref name="гіст"/>. У [[1964]] г.  Полацкаму педагагічнаму вучылішчу прысвоена імя [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]. [[13 ліпеня]] [[1967]] г. Указам [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] вучылішча ўзнагароджана [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]]<ref name="гіст"/>. У [[1975]] г. быў пабудаваны інтэрнат для навучэнцаў на 360 месцаў. У [[1976]] г. адкрыта музычнае аддзяленне<ref name="гіст"/>. [[12 ліпеня]] [[1994]] г. Полацкае педагагічнае вучылішча рэарганізавана ў [[каледж]]. Навучальная ўстанова атрымала назву Полацкі дзяржаўны ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга педагагічны каледж імя Ф. Скарыны. У [[1996]] г. ўведзены 4 дадатковыя спецыялізацыі: «Выкладанне замежнай мовы ў базавай школе», «Арганізацыя выхаваўчай працы», «Выкладанне рускай мовы і літаратуры ў базавай школе», «Творчая дзейнасць». У [[2000]] г. адкрыта спецыяльнасць «Замежная мова»<ref name="гіст"/>. З [[2004]] г. на правах структурнага падраздзялення ўстанова адукацыі «Полацкі дзяржаўны ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга педагагічны каледж імя Ф. Скарыны» далучаны да УА «[[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт]]». У [[2005]] г. каледж стаў структурным падраздзяленнем УА «[[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава]]», назва зменена на Полацкі каледж установы адукацыі «Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава»<ref name="гіст"/>. У [[2005]] г. ўведзены новыя спецыяльнасці: «Дакументацыйнае забеспячэнне кіравання і архівазнаўства», «Сучасныя замежныя мовы (пераклад)», «Сацыяльная праца». У [[2008]] г. адкрыта спецыяльнасць «Турызм і гасціннасць»<ref name="гіст">{{Cite web |url=https://pedcol.vsu.by/?q=node/31 |title=Гісторыя каледжа |access-date=30 чэрвеня 2017 |archive-date=6 ліпеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170706080659/https://pedcol.vsu.by/?q=node/31 |url-status=dead }}</ref>. == Будынак == Будынак Полацкай настаўніцкай семінарыі быў перабудаваны з былой паўразбуранай манастырскай пабудовы<ref name="ЮСС">[http://нэб.рф/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=199 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892 с. 190] {{ref-ru}}</ref>. Аўтарам праекта будынка і дамовай царквы быў [[Іван Іванавіч Лявіцкі]]<ref name="ЮСС"/>. == Спецыяльнасці == * Музычная адукацыя * Турызм і гасціннасць * Дашкольная адукацыя * Замежная мова * Пачатковая адукацыя == Дырэктары == * з 1872 — [[Юльян Фаміч Крачкоўскі]] * 1878—1885 гг. — Аляксей Віктаравіч Бялецкі * 1885—1905 гг. — Яўграф Іванавіч Смірноў * з 1905 гг. — Клаўдзій Іванавіч Ціхаміраў … * 1946—1949 гг. — Лука Яфрэмавіч Сакалоўскі * 1949—1960 гг. — Макар Фёдаравіч Макаранка * 1960—1962 гг. — [[Зінаіда Васілеўна Арцёменка]] * 1962—1978 гг. — Пётр Купрыянавіч Пацей * 1978—1998 гг. — Генадзь Пятровіч Найдзёнак * з 1998 г. — [[Таццяна Генадзеўна Палушкіна]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://pedcol.vsu.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170607022050/https://pedcol.vsu.by/ |date=7 чэрвеня 2017 }} {{ВДУ імя П. М. Машэрава}} {{Адукацыя ў Віцебскай вобласці}} [[Катэгорыя:Вуліца Еўфрасінні Полацкай (Полацк)]] [[Катэгорыя:Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава]] [[Катэгорыя:Полацкі каледж| ]] [[Катэгорыя:1879 год у Беларусі]] alxb4vz8v8251nrf2kl2ip7ayrr49ad 5210988 5210987 2026-10-03T14:58:45Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5210988 wikitext text/x-wiki {{Картка каледжа | назва = Полацкі каледж | скарачэнне = | выява = | эмблема = | арыгінал = | заснаваны = [[1872]] | дырэктар = [[Таццяна Генадзеўна Палушкіна]] | размяшчэнне = {{сцяг Беларусі}} [[Беларусь]] | сайт = [https://pedcol.vsu.by/ pedcol.vsu.by] | неафіцыйны сайт = | дэвіз = | адрас = г. [[Полацк]], [[Вуліца Еўфрасінні Полацкай (Полацк)|вул. Еўфрасінні Полацкай]], 26 |}} '''Полацкі каледж''' — [[сярэдняя спецыяльная навучальная ўстанова]] ў г. [[Полацк]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Філіял [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава|Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава]]. Размешчаны па адрасе [[Вуліца Еўфрасінні Полацкай (Полацк)|вул. Еўфрасінні Полацкай]], 26. == Гісторыя == У кастрычніку [[1872]] г. адкрылася '''Полацкая настаўніцкая семінарыя''', першым дырэктарам стаў [[Юльян Крачкоўскі|Юльян Фаміч Крачкоўскі]]. [[22 ліпеня]] [[1875]] г. адбыўся першы выпуск настаўнікаў пачатковых класаў для сельскіх школ. У [[1912]] г. настаўніцкай семінарыі прысвоена імя расійскага палкаводца [[Якаў Кульнеў|Якава Кульнева]]<ref name="гіст"/>. [[9 ліпеня]] [[1919]] г. Полацкая настаўніцкая семінарыя ператворана ў пастаянныя трохгадовыя педагагічныя курсы. У [[1920]] г. пры Полацкай настаўніцкай семінарыі адкрыты гадавыя курсы для падрыхтоўкі выхавальнікаў дзіцячых садоў. У [[1921]] г. трохгадовыя педагагічныя курсы рэарганізаваны ў педагагічны народны тэхнікум з чатырохгадовым тэрмінам навучання<ref name="гіст"/>. У [[1930]] г. адкрыта дашкольнае аддзяленне. У [[1936]] г. педагагічны тэхнікум ператвораны ў '''Полацкае педагагічнае вучылішча'''<ref name="гіст"/>. У [[1964]] г.  Полацкаму педагагічнаму вучылішчу прысвоена імя [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]. [[13 ліпеня]] [[1967]] г. Указам [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] вучылішча ўзнагароджана [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]]<ref name="гіст"/>. У [[1975]] г. быў пабудаваны інтэрнат для навучэнцаў на 360 месцаў. У [[1976]] г. адкрыта музычнае аддзяленне<ref name="гіст"/>. [[12 ліпеня]] [[1994]] г. Полацкае педагагічнае вучылішча рэарганізавана ў [[каледж]]. Навучальная ўстанова атрымала назву Полацкі дзяржаўны ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга педагагічны каледж імя Ф. Скарыны. У [[1996]] г. ўведзены 4 дадатковыя спецыялізацыі: «Выкладанне замежнай мовы ў базавай школе», «Арганізацыя выхаваўчай працы», «Выкладанне рускай мовы і літаратуры ў базавай школе», «Творчая дзейнасць». У [[2000]] г. адкрыта спецыяльнасць «Замежная мова»<ref name="гіст"/>. З [[2004]] г. на правах структурнага падраздзялення ўстанова адукацыі «Полацкі дзяржаўны ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга педагагічны каледж імя Ф. Скарыны» далучаны да УА «[[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт]]». У [[2005]] г. каледж стаў структурным падраздзяленнем УА «[[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава]]», назва зменена на Полацкі каледж установы адукацыі «Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава»<ref name="гіст"/>. У [[2005]] г. ўведзены новыя спецыяльнасці: «Дакументацыйнае забеспячэнне кіравання і архівазнаўства», «Сучасныя замежныя мовы (пераклад)», «Сацыяльная праца». У [[2008]] г. адкрыта спецыяльнасць «Турызм і гасціннасць»<ref name="гіст">{{Cite web |url=https://pedcol.vsu.by/?q=node/31 |title=Гісторыя каледжа |access-date=30 чэрвеня 2017 |archive-date=6 ліпеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170706080659/https://pedcol.vsu.by/?q=node/31 |url-status=dead }}</ref>. == Будынак == Будынак Полацкай настаўніцкай семінарыі быў перабудаваны з былой паўразбуранай манастырскай пабудовы<ref name="ЮСС">[http://нэб.рф/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=199 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892 с. 190] {{ref-ru}}</ref>. Аўтарам праекта будынка і дамовай царквы быў [[Іван Іванавіч Лявіцкі]]<ref name="ЮСС"/>. == Спецыяльнасці == * Музычная адукацыя * Турызм і гасціннасць * Дашкольная адукацыя * Замежная мова * Пачатковая адукацыя == Дырэктары == * з 1872 — [[Юльян Фаміч Крачкоўскі]] * 1878—1885 гг. — Аляксей Віктаравіч Бялецкі * 1885—1905 гг. — Яўграф Іванавіч Смірноў * з 1905 гг. — Клаўдзій Іванавіч Ціхаміраў … * 1946—1949 гг. — Лука Яфрэмавіч Сакалоўскі * 1949—1960 гг. — Макар Фёдаравіч Макаранка * 1960—1962 гг. — [[Зінаіда Васілеўна Арцёменка]] * 1962—1978 гг. — Пётр Купрыянавіч Пацей * 1978—1998 гг. — Генадзь Пятровіч Найдзёнак * з 1998 г. — [[Таццяна Генадзеўна Палушкіна]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://pedcol.vsu.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170607022050/https://pedcol.vsu.by/ |date=7 чэрвеня 2017 }} {{ВДУ імя П. М. Машэрава}} {{Адукацыя ў Віцебскай губерні}} [[Катэгорыя:Вуліца Еўфрасінні Полацкай (Полацк)]] [[Катэгорыя:Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава]] [[Катэгорыя:Полацкі каледж| ]] [[Катэгорыя:1879 год у Беларусі]] 03j4vtlcoslwuj43oj76hvcz50tjct8 Беластоцкая гімназія 0 471304 5211101 5161523 2026-10-03T19:47:28Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ дапаўненне 5211101 wikitext text/x-wiki {{Школа |Назва=VI агульнаадукацыйны ліцэй імя караля Жыгімонта Аўгуста (раней Беластоцкая гімназія) |Дырэктар=Dariusz Naumowicz |Адрас=[[Беласток]], вул. Варшаўская, 8, 15-063 }} '''Беластоцкая гімназія''', цяпер '''VI агульнаадукацыйны ліцэй імя караля Жыгімонта Аўгуста''' ({{lang-pl|VI Liceum Ogólnokształcące im. Króla Zygmunta Augusta w Białymstoku}}) — польская навучальная ўстанова для атрымання сярэдняй адукацыі ў [[Беласток]]у, існавала, праз шматлікія рэформы, у 1802—1944 гадах. Найбольш вядомы вучань Беластоцкай гімназіі — [[Людвіг Лазар Заменгоф|Людвік Заменхоф]], стваральнік мовы [[эсперанта]], які вучыўся тут у 1869—1871 гадах. Таксама ў 1875 годзе Беластоцкую гімназію скончыў царазабойца [[Ігнат Яўхімавіч Грынявіцкі|Ігнат Грынявіцкі]], ён быў лепшым вучнем свайго выпуску. Яшчэ адзін вядомы выпускнік — беларускі ваенны і палітычны дзеяч [[Мікалай Іванавіч Дзямідаў|Мікалай Дзямідаў]], ён скончыў гімназію ў 1910 годзе. Сярод выбітных настаўнікаў Беластоцкай гімназіі — выкладчык фізікі і матэматыкі [[Караль Чаховіч]]<ref>Раманоўскі, М. ''[https://www.svaboda.org/a/1118965.html Як Бялінскі ня стаў настаўнікам у Беларусі.]'' Гутарка з гісторыкам Тацянай Процька. - Радыё Свабода, 29 траўня 2008. </ref>, які працаваў тут у 1863—1884 гадах, а таксама вядомы польскі педагог [[Леан Баруцкі]]. == Гісторыя == Упершыню згадана пад 1777 года, калі [[Адукацыйная камісія|Камісія народнай асветы]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у ходзе агульнай рэформы сістэмы адукацыі зацвердзіла праграму навучання новастворанай беластоцкай пачатковай школы. Спачатку яна размяшчалася на рагу вуліц Кілінскага і Касцельнай. Да 1794 года кіраўніком школы быў ксёндз Ян Міхалоўскі. У 1796 годзе, пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]], школа не магла больш заставацца ў гэтым будынку, і з дапамогай Ізабелы Браніцкай, сястры караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]], часова пераехала ў памяшканне былога прыдворнага тэатру. == Дзейнасць == Статус гімназіі навучальная ўстанова атрымала ў 1802 годзе, яшчэ пад аўтарытарнай прускай уладай. У 1808 годзе, пасля далучэння Беласточчыны да Расійскай імперыі паводле [[Тыльзіцкі мір|Тыльзіцкага міру]], гімназія пераехала ў будынак на скрыжаванні вуліц Варшаўскай і Палацавай. Апошняя змена будынку адбылася ў 1858 годзе, калі гімназія пераехала ў класістычны палац на вуліцы Касцельнай, 9 (цяпер Варшаўская, 8). Гэты будынак быў узведзены ў 1831 годзе, да таго ў ім змяшчалася расійская адміністрацыя і ваенны шпіталь. У 1873 годзе гімназія змяніла профіль з гуманітарнага на тэхнічна-прыродазнаўчы і была перайменавана ў Беластоцкае рэальнае сярэдняе вучылішча ({{lang-pl|Szkoła Realna}}). У 1915 годзе Беласток заняты германскімі войскамі. Пад акупацыяй пры падтрымцы Таварыства дапамогі польскім школам 29 лістапада 1915 года адкрыта Беластоцкая рэальная гімназія. Яе дырэктарам стаў ксёндз [[Станіслаў Галка]] — вядомы асветнік, паходжаннем з [[Ашмяншчына|Ашмяншчыны]]<ref>[http://www.vilo.bialystok.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=40 Ks. Stanisław Hałko]. Артыкул на [http://www.vilo.bialystok.pl старонцы IV агульнаадукацыйнага ліцэя імя караля Сігізмунда Аўгуста ў Беластоку].</ref>. Пасля аднаўлення [[Другая Польская Рэспубліка|Польскай Рэспублікі]] ў 1918 годзе ініцыятывай Галкі навучальная ўстанова атрымала імя караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]. Дзейнасцю Галкі, які да таго ж быў паслом на Сейм Польскай Рэспублікі, вучні арганізуюць шматлікія гурткі, выдаюць часопіс «Głos Uczniowski». У верасні 1939 года ў Беласток увайшлі спачатку нямецкія войскі, а потым — савецкія. У 1939—1941 гадах Беласток быў часткай [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Пры савецкай уладзе ксяндза Станіслава Галку пераследваў [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]], гімназія перапыніла сваю дзейнасць. Навучанне аднавілася ў 1944 годзе ў форме мужчынскай і жаночай гімназій. У 1958 годзе на іх аснове быў створаны I агульнаадукацыйны ліцэй, які цяпер называецца '''VI агульнаадукацыйным ліцэем імя караля Жыгімонта Аўгуста'''. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.racyja.com/belaruski-belastok/ Беларускі Беласток] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170521123134/http://www.racyja.com/belaruski-belastok/ |date=21 мая 2017 }} {{НК}} {{Адукацыя ў Гродзенскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Польшчы]] [[Катэгорыя:Гімназіі Польшчы]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Адукацыя на польскай мове]] [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] [[Катэгорыя:Рэальныя вучылішчы Расійскай імперыі]] sr1cn6gnru1pwfv2qg7r1o7it585h4o Мінскі дзяржаўны медыцынскі каледж 0 534824 5210940 5020417 2026-10-03T13:45:50Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ дапаўненне 5210940 wikitext text/x-wiki {{Картка каледжа | назва = Мінскі дзяржаўны медыцынскі каледж | скарачэнне = МДМК | выява = | эмблема = | арыгінал = | заснаваны = [[1908]] | дырэктар = Святлана Юр'еўна Данілковіч | размяшчэнне = {{сцяг Беларусі}} [[Мінск]] | сайт = [http://www.msmc.by www.msmc.by] | неафіцыйны сайт = | дэвіз = | адрас = 220070, [[Мінск]], [[Вуліца Даўгабродская (Мінск)|вул. Даўгабродская]], д. 41, к. 1. |}} {{перанакіраванне|МДМК}} {{іншыя значэнні|Мінскае медыцынскае вучылішча}} '''Мінскі дзяржаўны медыцынскі каледж''' ('''МДМК''') — [[сярэдняя спецыяльная навучальная ўстанова]] ў [[Мінск]]у. == Гісторыя == Заснаваны ў [[1908]] г. пры [[Мінская губернская бальніца|Губернскай бальніцы]] як фельчарска-акушэрская школа. У дарэвалюцыйны перыяд былі падрыхтаваны 1433 спецыялісты<ref name="msmc">[http://www.msmc.by/o-nas/istoriya Гісторыя ўстановы адукацыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171108210516/http://msmc.by/o-nas/istoriya |date=8 лістапада 2017 }}</ref>. У [[1920]] годзе ў выніку рэарганізацыі ўстановы былі ўтвораны '''Мінская савецкая фельчарская школа''' і '''Мінская савецкая акушэрская школа''', якія ў [[1922]] годзе зноў былі аб’яднаны. У [[1923]] годзе школа ператворана ў '''Мінскі медыцынскі тэхнікум'''<ref name="msmc"/>. У [[1932]] г. школа рэарганізавана і перайменавана ў Медыцынскую школу. З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ўстанова прыпыніла сваю дзейнасць і зноў адкрылася ў [[1944]] годзе пад назвай '''Мінская школа медыцынскіх лабарантаў'''. Першы паваенны выпуск складаўся з 27 чалавек, у 1951 годзе — ужо са 105 чалавек<ref name="msmc"/>. У [[1954]] годзе навучальная ўстанова была пераназвана ў '''Мінскае медыцынскае вучылішча № 1'''. Падрыхтоўка ажыццяўлялася па дзвюх спецыяльнасцях — «фельчар» і «фельчар-лабарант», а да канца [[1970-я|1970-х]] гадоў — яшчэ і па спецыяльнасці «медыцынская сястра». Установа не мела ўласнай навучальнай базы, выкладанне ажыццяўлялася ў памяшканнях [[Мінскі медыцынскі інстытут|Мінскага медыцынскага інстытута]], клінічных бальніц, некаторых сярэдніх школ г. [[Мінск]]а<ref name="msmc"/>. У [[1965]] годзе вучылішчу быў перададзены невялікі будынак па [[вуліца Максіма Горкага (Мінск)|вуліцы М. Горкага]] (цяпер вул. М. Багдановіча, раён [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]]), у якім размяшчалася дырэкцыя, бухгалтэрыя, канцылярыя, бібліятэка і тры невялікія навучальныя кабінеты. У [[1973]] годзе вучылішчу перададзены чатырохпавярховы будынак былой Рэспубліканскай СЭС па [[Вуліца Казінца (Мінск)|вул. Казінца]], 48, а ў [[1987]] годзе — трохпавярховы будынак былой вячэрняй школы рабочай моладзі [[Мінскі трактарны завод|Мінскага трактарнага завода]] па вул. Казлова, 71 (цяпер — [[Вуліца Даўгабродская (Мінск)|вул. Даўгабродская]], 41)<ref name="msmc"/>. З [[2002]] г. — '''Мінскае дзяржаўнае медыцынскае вучылішча № 1'''. З [[1 студзеня]] [[2006]] года, рашэннем [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт|Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]], установе прысвоены статус каледжа<ref name="msmc"/>. З [[2023]] года — вядучая ўстанова адукацыі, якая рэалізуе адукацыйныя праграмы сярэдняй спецыяльнай адукацыі на рэспубліканскім узроўні па спецыяльнасцях напрамку адукацыі «Ахова здароўя»<ref name="msmc"/>. == Інфраструктура == Мінскі дзяржаўны медыцынскі каледж мае два карпусы з сучаснымі аўдыторыямі, [[лабараторыя]]мі, разгорнутай навучальнай бальнічнай палатай інтэнсіўнай тэрапіі, [[бібліятэка]]й, чытальнай, актавай і [[спартыўная зала|спартыўнай]] заламі. Базамі практычнага навучання з’яўляюцца фактычна ўсе стацыянары клінічных бальніц, дыспансераў і шэраг амбулаторна-паліклінічных устаноў Мінска<ref name="msmc"/>. == Спецыяльнасці == * «Сястрынская справа» * «Лячэбная справа» * «Медыка-дыягнастычная справа» * «Медыка-прафiлактычная справа» * «Лячэбны масаж» (для асоб з парушэннямi зроку) {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|www.msmc.by|БДМК}} {{Медыцына ў Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Даўгабродская вуліца (Мінск)]] [[Катэгорыя:Мінскі дзяржаўны медыцынскі каледж| ]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1908 годзе]] [[Катэгорыя:1908 год у Мінску]] sgnghhzs2x8i3xghc9zh1t6f0hgukw0 Мінская мужчынская гімназія 0 535029 5211078 5084400 2026-10-03T19:20:11Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ дапаўненне 5211078 wikitext text/x-wiki {{Школа |Назва=Мінская мужчынская гімназія | Выява =Miensk, Franciškanskaja-Padhornaja. Менск, Францішканская-Падгорная (1915).jpg |Заснавана=[[1803]]|Зачынена=[[1919]] |Адрас= Мінск, [[Вуліца Леніна (Мінск)|Губернатарская вул.]], 21 |lat_deg=53 |lat_min=53 |lat_sec=47 |lat_dir=N |lon_deg=27 |lon_min=33 |lon_sec=53 |lon_dir=E }} '''Мінская мужчынская гімназія''' — сярэдняя навучальная ўстанова [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў [[Мінск]]у. == Гісторыя == У [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай]] губернях, далучаных да Расіі ў 1793—1795 гадах, ужо існавала 15 навучальных устаноў на ўзроўні сярэдняй школы, створаных [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]] паводле статуту 1783 года; у тым ліку ў Мінску. Мінская гімназія была заснавана на месцы губернскай школы, якая, у сваю чаргу, была адкрыта ў 1799 годзе, спачатку як губернскае вучылішча. У 1803 годзе атрымала найменне гімназіі<ref>Днём адкрыцця гімназіі лічыцца 24 студзеня; стагоддзе гімназіі святкавалася 11—12 снежня 1903 году — гл. [http://gymnasiums.iatp.by/address/minsk1.html Столетие Минской гимназии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140326001453/http://gymnasiums.iatp.by/address/minsk1.html |date=26 сакавіка 2014 }}</ref>. Размяшчалася яна ў будынку [[Прысутныя месцы (Мінск)|прысутных месцаў]] на [[Плошча Свабоды (Мінск)|Саборнай плошчы]]. У 1812 годзе гімназічныя будынкі былі заняты французскімі, а затым рускімі войскамі пад шпіталь. У 1819—1822 гадах тут дзейнічала таемнае таварыства, статут якога напісалі [[Адам Міцкевіч]] і [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]]. З 1833 года выпускнікам гімназіі нададзена права на атрыманне [[Калежскі рэгістратар|пачатковага чыну XIV класа]] пры ўмове здавальняючага ведання [[Руская мова|рускай мовы]] і славеснасці. У 1838 годзе было забаронена выкладанне ў гімназіі на [[Польская мова|польскай мове]]. У 1844 годзе для гімназіі архітэктарам [[Казімір Мельхіёравіч Хршчановіч|К. Хршчановічам]] узведзены новы двухпавярховы каменны будынак на рагу вуліц [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|Захар’еўскай]] і [[Вуліца Леніна (Мінск)|Губернатарскай]] вуліц. У 1890 годзе ў гімназіі налічвалася 510 вучняў, у 1913 годзе — 640. У жніўні 1915 — лютым 1918 года ў будынку гімназіі месціўся штаб [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходняга фронту]] рускай арміі, а сама гімназія 11 верасня 1915 года была эвакуіраваная ў [[Масква|Маскву]], дзе 11 кастрычніка 1915 года аднавіла дзейнасць у памяшканні Педагагічнага інстытута імя П. Г. Шалапуціна. У жніўні 1918 года гімназія вярнулася ў Мінск. У сакавіку 1919 года, згодна дэкрэту [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] ад 16 кастрычніка 1918 года «Аб сярэдняй адукацыі» Мінская гімназія была ператворана ў «Савецкую працоўную школу другой ступені № 2». Будынак гімназіі, пабудованы ў 1844 годзе, паўразбураны ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] і пасля вызвалення Мінска не адноўлены, канчаткова знесены ў 2-й палове 1940-х гадоў у працэсе рэканструкцыі [[Вуліца Леніна (Мінск)|вуліцы Леніна]]<ref name="АБ"/>, на гэтым месцы сёння бульвар насупраць дамоў з нумарамі 9 і 11 па вуліцы Леніна. == Архітэктура == Будынак мужчынскай гімназіі быў пабудаваны ў 1844 годзе па праекце архітэктара [[Казімір Хршчановіч|Казіміра Хршчановіча]] ў стылі [[класіцызм]]у. Мураваны прамавугольны ў плане двухпавярховы будынак быў накрыты [[двухсхільны дах|двухсхільным дахам]]. [[Карнізны пояс]] падзяляў сіметрычны галоўны фасад на два [[Ярус (архітэктура)|ярусы]] (ніжні апрацаваны [[руст]]ам). Цэнтральная частка была вылучана [[рызаліт]]ам з галоўным уваходам, аформленым плоскімі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]]. Рызаліт завяршаўся прамавугольным [[атык]]ам, [[вокны]] другога паверху аздабляліся паўцыркульнымі [[ніша]]мі, на першым паверсе былі прамавугольныя. Планіроўка [[калідор]]ная. З паўднёвага ўсходу да гімназіі быў прыбудаваны двухпавярховы корпус дабрачыннага мужчынскага пансіёна<ref name="АБ">{{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Мінскай мужчынскай гімназіі будынак}}</ref>. == Дырэктары == * [[1 жніўня]] [[1887]] — [[1 верасня]] [[1889]]: [[Васіль Рыгоравіч Кольнер]]<ref>[https://books.google.by/books?id=9FgqDwAAQBAJ&pg=PA124&lpg=PA124&dq=%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5+%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5+%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5&source=bl&ots=oe8WvUMBJA&sig=8OWU9hRNHiwgVV73vJI2U1jDyU4&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiF8bqZso3dAhUFz4UKHTmDB4o4ChDoATACegQICBAB#v=onepage&q&f=false Пятидесятилетие Петроградского историко-филологического института, 1867—1917. — С. 124.] {{ref-ru}}</ref> == Ганаровыя папячыцелі == * 1835—1838 — [[Ян Віктаравіч Любанскі]] (каля 1772 — пасля 1829) * 1838—1847 — граф [[Канстанцін Ігнатавіч Тызенгаўз]] (1786—1853) * 1847—1854 — граф [[Яўстах Піевіч Тышкевіч]] (1814—1873) * 1854—1863 — [[Томаш Ануфрыевіч Наркевіч-Ёдка]] (1810—1886) == Вядомыя выпускнікі == {{Асноўны артыкул|Катэгорыя:Выпускнікі Мінскай губернскай гімназіі}} * [[Іасафат Агрызка]] (1826—1890) — удзельнік вызвольнага руху, выдавец, журналіст * [[Іпаліт Васілеўскі]] (1839—1918) — расійскі журналіст і рэдактар, фельетаніст * [[Усцін Мікалаевіч Галіневіч]] (1829—1893) — інжынер-архітэктар, ковенскі губернскі архітэктар (з 1877) * {{нп3|Леў Вікенцьевіч Грынеўскі||ru|Гриневский, Лев Викентьевич}} — калужскі губернскі архітэктар (з 1871) * [[Бенедыкт Дыбоўскі]] (1833—1930) — славуты географ, заолаг, антраполаг * [[Аляксандр Ельскі]] (1834—1916) — гісторык, літаратуразнавец, краязнавец, публіцыст * [[Канстанцін Міхайлавіч Ельскі|Канстанцін Ельскі]] (1837—1896) — біёлаг, географ, геолаг і падарожнік. * [[Браніслаў Залескі]] (1820—1880) — удзельнік вызвольнага руху, мастак, празаік. * [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]] (1796—1855) — паэт, удзельнік вызвольнага руху * {{нп3|Веньямін Яфімавіч Клячкін||ru|Клячкин, Вениамин Ефимович}} — расійскі інфекцыяніст * [[Тадэвуш Корзан]] (1839—1918) — польскі гісторык і публіцыст * [[Антон Луцкевіч]] (1884—1942) — беларускі палітычны і грамадскі дзеяч * [[Іван Луцкевіч]] (1881—1919) — беларускі палітычны і грамадскі дзеяч * [[Янка Лучына]] (1851—1897) — беларускі паэт і перакладчык * [[Уладзімір Аляксандравіч Лучынскі]] — інжынер, архітэктар<ref name="ЮССЛуч">[http://нэб.рф/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=208 ''Барановский Г. В.'' Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892 с. 199] {{ref-ru}}</ref> * [[Станіслаў Манюшка]] (1819—1872) -- кампазітар * [[Мікалай Мінскі]] (Мікалай Максімавіч Віленкін; 1855—1937) — расійскі пісьменнік і публіцыст, рэлігійны філосаф * [[Міхал Крыспін Паўлікоўскі]] ([[1893]]—[[1972]]) — польскі празаік, журналіст і мемуарыст. * [[Фердынанд Рушчыц|Фердынад Рушчыц]] (1870—1936) — мастак * [[Усевалад Паўлавіч Савіч]] (1885—1972) — вучоны-ліхенолаг. * [[Уладзімір Данілавіч Спасовіч|Уладзімір Данілавіч Спасо́віч]] (1829—1893) — юрыст, грамадскі дзеяч, публіцыст, крытык. * [[Аляксандр Гаўрылавіч Старжынскі]] — інжынер-архітэктар, пензенскі губернскі інжынер<ref name="ЮСССтар">[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=334 ''Барановский Г. В.'' Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892 с. 325] {{ref-ru}}</ref> * [[Яўстах Піевіч Тышкевіч]] (1814—1873) — археолаг, гісторык і краязнавец, барысаўскі павятовы маршалак * [[Ізраіль Абрамавіч Шабад]] (1870—1917) — расійскі ўрач-педыятр * [[Ядвігін Ш.]] (Антон Лявіцкі; 1870—1936) — беларускі літаратар, перакладчык, літаратуразнавец, палітык == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Мінскай мужчынскай гімназіі будынак}} * Столетие Минской гимназии // Вестник «Русская школа». — 1904. — № 2. * ''Раюк, А. Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. / А. Р. Раюк // Беларуская этнаграфія, этналогія і антрапалогія : зб. навук. арт. / уклад. і навук. рэд. А. У. Гурко; рэдкал.: А. У. Гурко (гал. рэд.) [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ. — Мінск : Беларус. навука, 2023. — Вып. 2. — С. 113—123. == Спасылкі == * [http://www.expressnews.by/3006.html Гімназія ля скрыжавання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110701132557/http://www.expressnews.by/3006.html |date=1 ліпеня 2011 }}. * [http://news.tut.by/society/331838.html?utm_source=rss-news&utm_medium=rambler&utm_campaign=news-feed Мінскай мужчынскай гімназіі 210 гадоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304205537/http://news.tut.by/society/331838.html?utm_source=rss-news&utm_medium=rambler&utm_campaign=news-feed |date=4 сакавіка 2016 }}. * Анатолий Варавва. [https://planetabelarus.by/publications/fenomen-minskoy-gimnnazii/ Феномен Минской Гимназии] // Planetabelarus {{Адукацыя ў Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Школы Мінска]] [[Катэгорыя:Школы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Гімназіі Мінска]] [[Катэгорыя:Мінская губернская гімназія| ]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Казіміра Хршчановіча]] [[Катэгорыя:Вуліца Леніна (Мінск)]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Мінска]] [[Катэгорыя:1803 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] leh7nq9kucnwynlxxakzk1bm0od18sq Марыінская жаночая гімназія (Гродна) 0 538022 5211007 5139790 2026-10-03T16:09:16Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5211007 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Марыінская жаночая гімназія}} [[Файл:Былая жаночая Марыінская гімназія (вул. Ажэшкі, 22).JPG|thumb|справа|Будынак Марыінскай жаночай гімназіі]] '''Марыінская жаночая гімназія''' існавала ў [[Гродна|Гродне]] з 1860 па 1915 гады. Да нашага часу захаваўся будынак гімназіі, які цяпер займае [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы]]. Будынак былой гімназіі знаходзіцца па адрасе: [[Вуліца Ажэшка (Гродна)|вуліца Ажэшка]], 22. == Гісторыя == Жаночая Марыінская гімназія адкрылася ў [[1860]] годзе на базе сямікласнага вучылішча, заснаванага двума гадамі раней. Марыінскія гімназіі знаходзіліся пад заступніцтвам імператрыцы [[Марыя Аляксандраўна (імператрыца)|Марыі Аляксандраўны]] і рыхтавалі педагогаў — хатніх настаўнікаў і выкладчыкаў. У іерархіі рангаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ўстановы імператрыцы Марыі мелі больш высокі статус, чым гімназіі і вучылішчы [[Міністэрства народнай асветы]]. Першапачаткова гімназія знаходзілася ў [[Будынак мужчынскай гімназіі (Гродна)|будынку флігеля дамініканскага манастыра]]. Аднак з ростам ліку вучаніц (к пачатку ХХ стагоддзя ў гімназіі навучалася больш за 500 выхаванак) наспела неабходнасць у новым будынку, які быў пабудаваны ў [[1893]] годзе. Дзяўчынкі вучыліся ў гімназіі 7 гадоў і за гэты час вывучалі Закон Божы, рускую мову і пісьменства, гісторыю, геаграфію, прыродазнаўства, арыфметыку, геаметрыю, фізіку і інш. Дадаткова гімназісткі маглі асвоіць замежную мову (французская або нямецкая), маляванне, танцы, музыку. Плата за навучанне была па тых мерках значная — 70 рублёў у год (што складала некалькі месячных заробкаў кваліфікаванага рабочага або настаўніка), аднак шэраг выхаванак вызваляўся ад аплаты. У жніўні 1915 года ў сувязі з надыходам кайзераўскай арміі гімназія была эвакуіравана ў [[Калуга|Калугу]]. == Будынак гімназіі == {{main|Будынак Марыінскай жаночай гімназіі (Гродна)}} Трохпавярховы будынак пабудаваны ў 1893 годзе, аўтар праекта — [[Васіль Фёдаравіч Нябольсін|В. Ф. Нябольсін]]. Будынак Г-падобны ў плане, накрыты двухсхільным дахам. Галоўны фасад вылучаны і двума бакавымі рызалітамі. Дом абліцаваны жоўтай цэглай. Строгі характар будынку надае выразны рытм аконных праёмаў. Планіроўка дома — аднабаковае размяшчэнне класных пакояў. Вакол дзвюх лесвічных клетак знаходзіліся тэхнічныя памяшканні і лабараторыі. Будынак — помнік архітэктуры позняга [[класіцызм]]у. == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|5|Гро́дзенскія гімна́зіі|Сянькевіч Г. Р.|440}} {{Адукацыя ў Гродзенскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Гродна]] [[Катэгорыя:1860 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Гродне]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1860 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1915 годзе]] ogjadfoz5umcdlvkmwq6ep2pzy8cibr Гамора 0 540531 5211112 3053640 2026-10-03T20:04:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211112 wikitext text/x-wiki {{Герой коміксаў |імя = Гамора }} '''Гамора''' ({{lang-en|Gamora}}) — выдуманы персанаж коміксаў выдавецтва «[[Marvel Comics]]». Гамора — прыёмная дачка суперзлодея [[Танас]]а і апошняя прадстаўніца сваёй расы. Яе звышздольнасці: звышчалавечыя сіла (падымае да 20 тон), спрыт і [[рэгенерацыя]]. Часам яна выяўляе любоўную цікавасць да супергерояў, такім як [[Адам Уорлак]] і [[Нова (Marvel Comics)|Нова]], таксама з'яўляецца членам групы, вядомай як [[Вартавыя Галактыкі (2008)|Вартавыя Галактыкі]]. == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20180629102425/http://marvel.com/universe/Gamora Гамора] на сайце Marvel.com * [http://www.comicvine.com/gamora/4005-6806/ Гамора] на сайце comicvine.com * [https://web.archive.org/web/20061105065447/http://www.geocities.com/Hollywood/2855/gamora.html The Women of Marvel Comics Gamora Page] {{Вартавыя Галактыкі}} {{Кінематаграфічны сусвет Marvel}} [[Катэгорыя:Супергероі Marvel Comics]] [[Катэгорыя:Выдуманыя майстры баявых мастацтваў]] sfcgeyfgv1lix8cmzxnf8hxhbj1egbe Грут 0 540554 5211248 3053730 2026-10-04T11:43:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211248 wikitext text/x-wiki {{Герой коміксаў |імя = Грут }} '''Грут''' (Groot) — персанаж з [[комікс]]аў кампаніі [[Marvel Comics]]. Быў прыдуманы [[Стэн Лі|Стэнам Лі]], [[Джэк Кёрбі|Джэкам Кёрбі]], Дзікам Эйрсам і ўпершыню з'явіўся ў серыі «[[Tales to Astonish]]» #13, у лістападзе 1960 года. Ён пазаземны дрэвападобны гуманоід, які валодае высокім роўнем інтэлекту. Спачатку быў пададзены як захопнік, які імкнецца захапіць людзей для эксперыментаў. Пазней ён быў паказаны як герой, і з'явіўся ў серыі коміксаў «Анігіляцыя: Заваяванне» 2006 года. У 2008 годзе далучыўся да каманды [[Вартавыя Галактыкі (2008)|Вартавых Галактыкі]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20140322212208/https://marvel.com/universe/Groot Грут] на сайце Marvel.com * [http://www.comicvine.com/groot/4005-24341/issues-cover/ Грут] на сайце comicvine.com {{Вартавыя Галактыкі}} {{Кінематаграфічны сусвет Marvel}} [[Катэгорыя:Супергероі Marvel Comics]] iv4jb7sbi2z6ktzxvpjtfaoyy3xvyy5 Генрык Батута 0 562871 5211161 4953239 2026-10-04T01:27:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211161 wikitext text/x-wiki [[Выява:HenrykBatutaHoaxRealStreetName.jpg|міні|Сапраўдная вуліца Батуты ў [[Варшава|Варшаве]]]] '''Ге́нрык Бату́та''' ({{lang-pl|Henryk Batuta}}) — выдуманы сацыяліст, рэвалюцыянер, [[Польшча|польскі]] камуніст, які першапачаткова з’явіўся ў [[польская Вікіпедыя|польскай Вікіпедыі]]. Вядомы як прыклад самай вялікай раскрытай [[фальсіфікацыя|фальсіфікацыі]] ў Вікіпедыі на сённяшні дзень (акрамя [[скандал з Essjay|фальсіфікацыі ў англійскай Вікіпедыі з удзельнікам Essjay]], які згадваўся ў [[Бі-Бі-Сі]]). Паводле сваёй выдуманай біяграфіі, Батута нарадзіўся ў [[Адэса|Адэсе]] ў 1898 годзе, прымаў удзел у [[грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайне ў Расіі]], разам з [[Эрнэст Хэмінгуэй|Эрнэстам Хэмінгуэем]] удзельнічаў у [[грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайне ў Іспаніі]]. Артыкул аб ім быў створаны [[8 лістапада]] [[2004]] г. і праіснаваў 15 месяцаў, пакуль не быў уключаны ў спіс артыкулаў на выдаленне. Датуль пакуль фальсіфікацыя не была выяўлена, артыкул налічваў 10 сказаў і ўвесь гэты час заставаўся невялікім, што, магчыма, спрыяла такому доўгаму існаванню гэтай фальсіфікацыі. Артыкул атрымаў вядомасць, калі нататкі аб ім з’явіліся ў польскай газеце «[[Газета Выборча]]» і часопісе «[[Пшэкруй]]», а таксама ў брытанскім часопісе «[[The Observer]]». У артыкуле таксама гаварылася аб тым, што «вуліца Генрыка Батуты» ў [[Варшава|Варшаве]] была названа ў гонар дадзенага камуністычнага дзеяча. Ананімныя фальсіфікатары, якія стварылі гэты артыкул, называлі сябе «войскам Батуты». Паводле паведамленняў прэсы яны нібы жадалі прыцягнуць увагу да таго факта, што ў Польшчы дагэтуль ёсць месцы, названыя ў гонар камуністычных дзеячаў, якія, па іх меркаванню, не заслужылі такой павагі. Фальсіфікацыя была выяўлена, калі артыкул занеслі ў спіс артыкулаў на выдаленне. Нават пасля таго, як зман быў выкрыты, яго аўтары спрабавалі пераканаць іншых у сапраўднасці Батуты, падаючы ілжывыя бібліяграфічныя дадзеныя і нават загрузіўшы адрэтушаваную ў графічным рэдактары фатаграфію, на якой была паказана таблічка на доме з надпісам «вуліца Генрыка Батуты». Містыфікацыя была «афіцыйна» пацверджана [[9 лютага]] [[2006]] г., калі польскі штодзённік «[[Газета Выборча]]» і штотыднёвік «[[Пшэкруй]]» апублікавалі артыкулы аб фальсіфікацыі. У рэчаіснасці ў Варшаве ёсць «вуліца Батуты»<ref name=mappl>{{Cite web |url=http://mapa.szukacz.pl/?x=638458&y=480148&m=Warszawa&u=Batuty&w=mazowieckie&p=warszawski&g=Warszawa&z=0 |title=Варшава, вуліца Батуты |access-date=11 чэрвеня 2018 |archive-date=11 лістапада 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111152317/https://mapa.szukacz.pl/?x=638458&y=480148&m=Warszawa&u=Batuty&w=mazowieckie&p=warszawski&g=Warszawa&z=0 |url-status=dead }}</ref>, аднак яе назва паходзіць ад [[польская мова|польскага]] слова «batuta», якое азначае «[[дырыжорская палачка]]». {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Henryk_Batuta&oldid=2200262 Артыкул-фальшыўка ў тым выглядзе, у якім яго ўпершыню ўключылі ў спіс артыкулаў на выдаленне ў польскай Вікіпедыі 20 студзеня 2006 г.] * [[:pl:Wikipedia:SDU/Henryk_Batuta|Дыскусія аб выдаленні артыкула ў польскай Вікіпедыі]] * [https://web.archive.org/web/20070303171217/http://observer.guardian.co.uk/world/story/0,,1707896,00.html Артыкул у часопісе «The Observer»] * [http://serwisy.gazeta.pl/kultura/1,34169,3154322.html Артыкул у «Газеце Выборчай»] * [http://inosmi.ru/translation/225474.html Артыкул з «Газеты Выборчай», рускі пераклад] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060307191201/http://www.inosmi.ru/translation/225474.html |date=7 сакавіка 2006 }} * [http://www.przekroj.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=1152&Itemid=48 Артыкул аб Батуце ў штотыднёвым часопісе «Пшэкруй»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070222081021/http://www.przekroj.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=1152&Itemid=48 |date=22 лютага 2007 }} {{Вікіпедыя}} [[Катэгорыя:Містыфікацыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вікіпедыі]] apql4vgf51baui1jb0zguix1v98xbt5 Віцебская мужчынская гімназія 0 564357 5210983 5111573 2026-10-03T14:54:45Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5210983 wikitext text/x-wiki {{Школа |Закрыта= |Сайт= |Поле= |lat_dir=N |lat_deg=55.1961 |lon_dir=E |lon_deg=30.2035 |CoordScale=2000 }} '''Віцебская мужчынская гімназія''' — сярэдняя навучальная ўстанова [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзейнічала ў [[Віцебск]]у на [[Вуліца Камісара Крылова (Віцебск)|Саборнай вуліцы]] ў 1808—1918 гадах. == Гісторыя == Была арганізавана ў 1808 годзе на базе пяцікласнага народнага вучылішча; урачыстае адкрыццё адбылося праз год — {{OldStyleDate3|15.9.1809}} года. Спачатку гімназія ўваходзіла ў склад [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]], затым далучана да {{нп3|Санкт-Пецярбургская навучальная акруга|Санкт-Пецярбургскай навучальнай акругі|ru|Санкт-Петербургский учебный округ}}; у 1829—1850 гадах — у [[Беларуская навучальная акруга|Беларускай навучальнай акрузе]]; у 1850—1864 — у Віленскай навучальным акрузе. Першапачаткова гімназія была сямікласнай і ў яе прымаліся дзеці ўсіх саслоўяў, з 1828 года — дзеці дваран і чыноўнікаў. У 1830 годзе ператворана ў шасцікласную; у 1871 годзе гімназія стала васьмікласнай. Ставіла за мэту падрыхтоўку навучэнцаў да паступлення ва ўніверсітэт. Як і тэрміны навучання, неаднаразова мяняўся гімназічны курс. У розны час у гімназіі выкладаліся [[філасофія]], [[Палітычная эканомія|палітэканомія]], [[права]], [[Польская мова|польская]], [[Руская мова|руская]], [[Лацінская мова|лацінская]], [[Грэчаская мова|грэчаская]], [[Французская мова|французская]], [[Нямецкая мова|нямецкая]] мовы, фізіка-матэматычныя і прыродазнаўчыя дысцыпліны, Закон Божы. У 1810 годзе пры гімназіі была арганізавана метэаралагічная станцыя. У [[1814]] годзе на прадметы гуманітарнага цыкла адводзілася 2/3 вучэбнага часу. У 1831 годзе ў гімназіі было 220 вучняў, у тым ліку 158 — з дваран, 14 — з мяшчан. У гімназіі былі бібліятэка, музей натуральнай гісторыі, фізічны кабінет і збор карт. З 15 кастрычніка 1836 года былі арганізаваны паралельныя класы для нямецкай і французскай моў. Да 1839 года навучанне ў Віцебскай гімназіі было бясплатным. У 1851 годзе ў гімназіі было ўведзена навучанне прыёмам ваеннай службы, у вышэйшых класах выкладаўся страявы статут пяхотнай службы. У 1834—1839 гадах пры Віцебскай гімназіі працавала семінарыя прыходскіх настаўнікаў. У ёй налічвалася да 30 навучэнцаў. Тэрмін навучання складаў чатыры гады. Выхаванцы атрымлівалі ўтрыманне ад казны і жылі ўсе разам у адным пакоі. Выпушчана з семінарыі было ўсяго 68 чалавек. Гімназія была закрыта на падставе дэкрэта [[Усерасійскій цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] ад [[16 кастрычніка]] [[1918]] года. У яе будынку быў размешчаны Дзецкасельскі ваенны шпіталь; з мая 1920 года ў ёй размяшчаўся часовы пункт кіравання Заходнім фронтам у савецка-польскай вайне на чале з камандуючым фронтам [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі|М. М. Тухачэўскім]]; а 24 чэрвеня 1921 года ён быў перададзены педагагічнаму інстытуту. == Будынак == Гімназія працяглы час размяшчалася ў мураваным будынку, пабудаваным для народнага вучылішча ў 1803 годзе на Успенскай вуліцы (цяпер [[Вуліца Камісара Крылова (Віцебск)|вуліца Камісара Крылова]], 7). Затым гэты будынак быў аддадзены духоўнай семінарыі, а гімназія ў 1876—1879 гг. знаходзілася ў будынку былога [[канвікт]]а Гільзена-Шадурскіх каля [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Віцебск)|касцёла св. Антонія]] на [[Вуліца Леніна (Віцебск)|Смаленскай вуліцы]]. У канцы 1879 г. па праекце архітэктара [[Мікалай Фёдаравіч Карчэўскі|М. Ф. Карчэўскага]] (сумесна з А. А. Палонскім і [[Іван Іванавіч Лявіцкі|І. І. Лявіцкім]]<ref name="ЮСС">[http://нэб.рф/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=199 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892 с. 190] {{ref-ru}}</ref>) для гімназіі быў пабудаваны новы трохпавярховы будынак на Тэатральнай вуліцы (цяпер — [[Вуліца Пушкіна (Віцебск)|Пушкіна]])<ref name="mesto"/>. Пры будаўніцтве была скапана частка Замкавай гары. Гімназія пераехала ў новы будынак у студзені 1880 года. Будынак меў калідорную планіроўку, па баках калідора размяшчаліся навучальныя класы. У новым будынку таксама была свая гімнастычная зала, актавая зала, царква Святога Сергія Раданежскага і кватэры для сям’і дырэктара. У 1812 годзе, падчас [[Вайна 1812 года|расійска-французскай вайны 1812 года]], будынак гімназіі заняты французамі, пасля іх адступлення тут размяшчаўся лазарэт для расійскіх салдат. Да жніўня 1813 года будынак адрамантаваны і гімназія аднавіла працу. З 1831 года гімназія атрымала імя Аляксандраўскай у гонар расійскага імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]]. З першых дзён існавання Віцебскай гімназіі пры ёй існавалі павятовае і прыходскае вучылішча. Першае было двухкласным і з двухгадовым тэрмінам навучання. Другое — аднакласнае, з адным годам навучання. У 1973 годзе гістарычны будынак гімназіі быў разбураны ў ходзе рэканструкцыі [[Замкавая вуліца (Віцебск)|Замкавай вуліцы]]<ref name="mesto">[https://pim.by/2018/03/10/mesto-pod-uspenkoj-kuda-ischezli-krasivye-doma-i-pochemu-v-vitebske-net-arheologicheskogo-muzeja/ Куда исчезли красивые дома и почему в Витебске нет археологического музея] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190501191505/https://pim.by/2018/03/10/mesto-pod-uspenkoj-kuda-ischezli-krasivye-doma-i-pochemu-v-vitebske-net-arheologicheskogo-muzeja/ |date=1 мая 2019 }} {{ref-ru}}</ref>. == Выкладчыкі == Першым дырэктарам гімназіі быў Кірыл Апанасавіч Канароўскі-Саховіч, які ўзначальваў са студзеня 1802 года народнае вучылішча. Наступнымі дырэктарамі гімназіі былі {{нп3|Іван Аляксеевіч Гаратоўскі||ru|Гаретовский, Иван Алексеевич}}, [[Сцяпан Іванавіч Краснавумаў]], у 1865—1867 гадах — [[Мікалай Міхайлавіч Арнольд]]; з 1867 — Густаў Карлавіч Шэфлер<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01005034131#?page=90 Список лиц, служащих по ведомству Министерства народного просвещения на 1868 г.]</ref>, з 1881 — Юльян-Сямён Аляксандравіч Шакальскі<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01005034427#?page=215 Список лиц, служащих по ведомству Министерства народного просвещения на 1881/2 учебный год.]</ref>, з 1890 — Іван Андрэевіч Увядзенскі<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01005034896#?page=302 Список лиц, служащих по ведомству Министерства народного просвещения на 1894 год.]</ref>. Першы дырэктар і прафесар гімназіі Кірыл Канароўскі-Саховіч патрабаваў, каб дзеці з бедных сямей не толькі бясплатна вучыліся ў гімназіі, але і каб стаўленне да іх нічым не адрознівалася ад абыходжання з дзецьмі з заможных сямей. У 1812 годзе Канароўскі-Саховіч выратаваў ад напалеонаўскіх марадзёраў маёмасць гімназіі, а пасля вайны дамагаўся пашырэння пачатковай адукацыі ў Віцебску і губерні. У розныя часы выкладчыкамі гімназіі працавалі [[Міхаіл Барысавіч Чысцякоў|М. Чысцякоў]] і яго брат В. Чысцякоў, музыкант і кампазітар [[Міхаіл Васілевіч Анцаў|М. В. Анцаў]], гісторыкі [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|А. П. Сапуноў]] і [[Зіновій Пятровіч Осіпаў|З. П. Осіпаў]], этнографы [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|М. Я. Нікіфароўскі]], [[Павел Васілевіч Шэйн|П. В. Шэйн]] і іншыя. Закон Божы праваслаўнай веры ў 1828—1830 гадах выкладаў [[Іван Іванавіч Грыгаровіч|І. І. Грыгаровіч]], а закон Божы яўрэйскай веры з 1906 года выкладаў рабін, дзед паэта [[Самуіл Якаўлевіч Маршак|С. Я. Маршака]] Бер-Абрам Гітэльсон. Ганаровым апекуном гімназіі ў 1845—1847 і 1853—1856 гадах быў [[Карл Іванавіч Гібенталь|К. І. Гібенталь]]. == Выпускнікі == За час існавання гімназіі сярэднюю адукацыю ў ёй атрымалі каля 3 тысяч юнакоў<ref>У першыя гады, да 1816 года Віцебская гімназія выпусціла ўсяго дзесяць навучэнцаў. У 1817 годзе гімназію скончыла ўжо восем вучняў</ref>. Сярод выпускнікоў і вучняў гімназіі былі: дзекабрыст [[Іван Іванавіч Гарбачэўскі|І. І. Гарбачэўскі]], сенатар [[Адам Феліксавіч Кубліцкі-Піятух|А. Ф. Кубліцкі-Піятух]]<ref>Скончыў гімназію ў 1875 годзе з залатым медалём.</ref>, акадэмік {{нп3|Іван Капітонавіч Лупал||ru|Луппол, Иван Капитонович}}, паэты [[Тадэвуш Гіляравіч Лада-Заблоцкі|Т. Лада-Заблоцкі]] і [[Ялегі Пранціш Вуль|Я. Вуль]] (Э. Карафа-Корбут), пісьменнік [[Геранім Францавіч Марцінкевіч|Г. Ф. Марцінкевіч]], імаверны аўтар паэмы «[[Тарас на Парнасе]]» [[Канстанцін Васілевіч Вераніцын|К. Вераніцын]], філосаф [[Мікалай Ануфрыевіч Лоскі|М. А. Лоскі]], усходазнавец [[Каэтан Андрэевіч Касовіч|К. А. Касовіч]], філолаг {{нп3|Аляксандр Пятровіч Пацалуеўскі|А. П. Пацалуеўскі|ru|Поцелуевский, Александр Петрович}}, педагог [[Дзмітрый Дзмітрыевіч Сямёнаў|Д. Д. Сямёнаў]], літаратуразнавец [[Леў Юльянавіч Лазарэвіч-Шапялевіч|Л. Ю. Шапялевіч]], акадэмік архітэктуры {{нп3|Васіль Агатонавіч Прусакоў|В. А. Прусакоў|ru|Пруссаков, Василий Агатонович}}, псіхіятр [[Антон Антонавіч Чачот|Отан Чачот]], [[Феадосій Раманавіч Барадулін|Ф. Р. Барадулін]], [[Баляслаў Рычардавіч Брэжга|Б. Р. Брэжга]], [[Хаім Жытлоўскі|Х. В. Жытлоўскі]], мемуарыст і ўдзельнік вызваленчага руху [[Максіміліян Маркс|М. А. Маркс]], [[Уладзімір Казіміравіч Стукаліч|У. К. Стукаліч]], {{нп3|Сяргей Іванавіч Чыр’еў|С. І. Чыр’еў|ru|Чирьев, Сергей Иванович}}, інжынеры-архітэктары [[Іван Піліпавіч Дваржэцкі|І. Дваржэцкі]]<ref>[http://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=105 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892 с. 96] {{ref-ru}}</ref>, [[Уладзімір Фёдаравіч Прусак|Уладзімір]] і [[Яўген Фёдаравіч Прусак|Яўген Прусакі]]<ref>[http://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=286 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892 с. 277] {{ref-ru}}</ref>, [[Канстанцін Іванавіч Ціхаміраў|Канстанцін]]<ref>[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=352 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892 с. 343] {{ref-ru}}</ref> і [[Сяргей Іванавіч Ціхаміраў|Сяргей Ціхаміравы]]<ref>[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=354 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892 с. 345] {{ref-ru}}</ref>, {{нп3|Васіль Агатонавіч Прусакоў|Васіль Прусакоў|ru|Пруссаков, Василий Агатонович}} і іншыя. Вучні гімназіі цікавіліся беларускай культурай, удзельнічалі ў вызваленчым руху. У 1830-я гады перапісвалі паэму «[[Энеіда навыварат]]», на «літаратурных гутарках» 1850-х гадоў абмяркоўваліся гімназічныя сачыненні на фальклорна-этнаграфічныя тэмы. У 1860 годзе група гімназістаў зрабіла запіс у «Альбоме» [[Арцём Ігнацьевіч Вярыга-Дарэўскі|А. I. Вярыгі-Дарэўскага]]. Гімназісты ўдзельнічалі ў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні 1863—1864 гадоў]] (праз рэпрэсіі і пераход на нелегальнае становішча восенню 1863 года з 300 вучняў вучобу пачалі толькі 198), рэвалюцыйных гуртках і выступленнях наступнага часу. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Кісялёў Г. В., Сяліцкі С. В.'' Віцебская мужчынская гімназія // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 2. — {{Мн.}}: БелЭн, 1994. — ISBN 5-85700-142-0. — С. 326.{{ref-be}} * ''Сапунов А. П.'' Историческая записка 75-летия Витебской гимназии. — Витебск: Типография губернского правления, 1884. — 167 с. == Спасылкі == * [http://www.petergen.com/history/witgim.shtml Окончившие курс Витебской гимназии: 1808—1883] * [http://evitebsk.com/wiki/Витебская_гимназия Витебская гимназия] в Витебской энциклопедии * [https://lektsii.net/1-54348.html Открытие Витебской мужской александровской гимназии] {{Адукацыя ў Віцебскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1808 годзе]] [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Вуліца Камісара Крылова (Віцебск)]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1918 годзе]] [[Катэгорыя:1808 год у Віцебску]] [[Катэгорыя:1918 год у Віцебску]] [[Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы Беларусі]] [[Катэгорыя:Віцебская мужчынская гімназія| ]] [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] hfa58kadfwcupnj1eycrlx236ivngvf Марыінская жаночая гімназія (Віцебск) 0 564776 5211093 3212925 2026-10-03T19:33:42Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ дапаўненне 5211093 wikitext text/x-wiki {{Школа | Назва= | Выява = | Дэвіз = | Заснавана= | Зачынена = | Дырэктар = | Тып = | Вучні = | Адрас= | Каардынаты = | Сайт= }} {{Значэнні2|Марыінская жаночая гімназія}} '''Віцебская Марыінская жаночая гімназія'''. Існавала ў [[Віцебск]]у ў [[1870]]—[[1917]] гг. на Гогалеўская вуліцы (сучасная [[Вуліца Леніна (Віцебск)|вуліца Леніна]]). == Гісторыя == Заснавана на базе Марыінскай жаночай школы, якая дзейнічала з [[1863]] г. Утрымлівалася на сродкі грамадскіх арганізацый, органаў гарадскога самакіравання і дабрачынныя ахвяраванні. Пасля яе закрыцця ў [[1918]] г. ў будынку на Гогалеўскай змясціліся іншыя, савецкія, навучальныя ўстановы (2‑я школа 1‑й ступені і 7‑я школа 2‑й ступені, у канцы 1930‑х гг. – 13‑я школа, пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] – прафесійна-тэхнічнае вучылішча №37 імя Шмырова). У [[1975]] г. будынак, дзе месцілася гімназія, быў знесены. == Навучальны працэс == У гімназію прымалі пераважна дачок дваран, чыноўнікаў, святароў (у [[1900]] г. было 413 навучэнак, з іх дзеці рабочых і сялян складалі 5%), якія пасля заканчэння гарадскіх або павятовых пачатковых вучылішчаў паспяхова вытрымлівалі конкурсныя экзамены. Тэрмін навучання 7 гадоў. Выкладаліся закон божы, [[руская мова]] і славеснасць, [[гісторыя]], [[геаграфія]], [[матэматыка]], [[фізіка]], [[Французская мова|французская]] і [[Нямецкая мова|нямецкая мовы]], дамаводства, чыстапісанне, рукадзелле, рысаванне, спевы, танцы. Выпускніцы не мелі права на паступленне ва ун-т з-за скарочанага аб’ему выкладання ў гімназіі дакладных і прыродазнаўчых навук, таму жадаючыя маглі скончыць дадаткова 8-ы (педагагічны) клас, у якім выкладалі [[Педагогіка|педагогіку]], методыку навучання ў пачатковых класах, праводзілі педагагічную практыку ў пачатковых школах. Выпускніцы 8-га класа атрымлівалі атэстат настаўніцы пачатковых класаў. Штогод гімназія выпускала 80 чал. За гады існавання падрыхтавана каля 3 тыс. вучаніц, у т.л. 1 тыс. настаўніц. == Дырэктрысы == * [[Любоў Мікалаеўна Пальшау]] (узначальвала гімназію каля 1887 года)<ref name="САС">[https://books.google.by/books?id=QAsIDAAAQBAJ&pg=PT88&lpg=PT88&dq=%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80+%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%83&source=bl&ots=WjC9XPic91&sig=KMdjASpUtBcmUNRiA4QLp4LZiTE&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjI9MiQmo_dAhVIhRoKHcorB2IQ6AEwAnoECAgQAQ#v=onepage&q=%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%83&f=false Станислав Аверков. Cекретные золотые первопроходцы из донской земли] {{ref-ru}}</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * Сяліцкі, С. В. Віцебская Марыінская жаночая гімназія / С. В. Сяліцкі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / БелЭн; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 2. Беліцк — Гімн. — Мн.: БелЭн, 1994. — 537 с., [8] к.: іл. — С. 326. — ISBN 5-85700-142-0. {{Адукацыя ў Віцебскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Школы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Вуліца Леніна (Віцебск)]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Віцебска]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1870 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1918 годзе]] [[Катэгорыя:1870 год у Віцебску]] [[Катэгорыя:1918 год у Віцебску]] [[Катэгорыя:Гімназіі Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы Беларусі]] rnf0z1laekycosojq0saw9drabk9jkc Геймдызайн 0 565533 5211155 5172356 2026-10-03T23:51:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211155 wikitext text/x-wiki '''Геймдызайн''' ({{lang-en|game design}} — ''праектаванне гульні'') — гэта працэс стварэння формы, зместу, правілаў і механік [[Гульня|гульні]], яе [[Геймплэй|геймплэя]]. Геймдызайн вызначае такія аспекты гульні як набор магчымых варыянтаў, з якіх гулец можа выбіраць падчас гульні; ўмовы перамогі і паразы; як гулец кантралюе тое, што адбываецца ў гульні; як узаемадзейнічае з гульнявым мірам; складанасць гульні і іншыя. Геймдызайн прымяняецца для ўсіх відаў гульняў: [[Настольныя гульні|настольных]], [[Картачная гульня|картачных]], [[Ігральная косць|гульняў ў косці]], ролевых, [[Камп’ютарная гульня|відэагульняў]] і г.д. == Спецыялізацыі == У геймдызайне існуе шмат спецыялізацый, напрыклад <ref>{{Cite web |url=http://www.gamasutra.com/blogs/LizEngland/20140620/219559/Types_of_Designers.php |title=Types of Designers |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514030357/http://www.gamasutra.com/blogs/LizEngland/20140620/219559/Types_of_Designers.php |archive-date=14 мая 2017 |access-date=5 ліпеня 2018 |url-status=dead}}</ref>: * Сістэмны дызайн — стварэнне правілаў і разлікаў для гульні. Гэта — адзіная задача з вобласці геймдызайна, актуальная для любой гульні, таму што правілы ёсць ва ўсіх гульнях. * Кантэнт-дызайн — стварэнне персанажаў, прадметаў, загадак і місій. Хоць ён і больш распаўсюджаны ў відэагульнях, ролевыя і калекцыйныя картачныя гульні таксама патрабуюць стварэння значнай колькасці кантэнту. * Дызайн узроўняў — стварэнне узроўняў гульні, у якую ўваходзяць ландшафт карты і размяшчэнне на гэтай карце аб’ектаў. Хоць дызайн узроўняў і з’яўляецца шырока распаўсюджаным — майстры ў настольных ролевых гульнях складаюць карты падзямелляў пачынаючы з 1970-х гадоў — кажучы «дызайнер узроўняў», часцей за ўсё маюць на ўвазе дызайнера узроўняў для відэагульні. * Дызайн свету (у [[MMO]] і адкрытых мірах) — прадумванне прастораў, лакацый, як яны дыктуюць карыстальніцкі вопыт і ўвязваюцца з агульнай задумкай гульні. * Дызайн эканомікі — стварэнне балансу віртуальнай эканомікі. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Відэагульні|*]] [[Катэгорыя:Механізмы відэагульняў]] [[Катэгорыя:Распрацоўка відэагульняў]] 3i1u58xgsuwsjlltix1emnx443xvi3y Мінскае рэальнае вучылішча 0 567217 5211082 5048131 2026-10-03T19:21:54Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ дапаўненне 5211082 wikitext text/x-wiki {{Школа | Назва = Мінскае рэальнае вучылішча | Выява = | Заснавана = [[1880]] | Дырэктар = | Тып = [[рэальнае вучылішча]] | Вучні = 113-268 | Адрас = вул. [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|Захар’еўская]] |lat_dir =N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = RU |CoordScale = 2000 }} '''Мінскае рэальнае вучылішча''' — [[Рэальнае вучылішча|сярэдняя навучальная ўстанова]], якая працавала ў [[Мінск]]у і знаходзілася на рагу [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|Захар’еўскай]] і Паліцэйскай (цяпер скрыжаванне праспекта Незалежнасці і [[Вуліца Янкі Купалы (Мінск)|вуліцы Янкі Купалы]]<ref name="МРУ">[http://minsk-online.net/modules.php?name=Pages&page=32 Минское реальное училище] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180725080408/http://minsk-online.net/modules.php?name=Pages&page=32 |date=25 ліпеня 2018 }} {{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == Мінскае рэальнае вучылішча было ўрачыста адкрыта 1 ліпеня 1880 года. Праз дзесяць гадоў яго гадаванцамі было 113 юных гараджан, а да 1913-га іх колькасць вырасла да 268 чалавек<ref name="МРУ"/>. Вучылішча мела некалькі кабінетаў: натуральна-гістарычны, механічны, фізічны, малявальны і іншыя. Тут жа працавалі бібліятэка і лабараторыя. Вялікая ўвага надавалася ў навучальнай установе і фізічнай падрыхтоўцы. У пачатку XX стагоддзя адмыслова для заняткаў гімнастыкай быў узведзены яшчэ адзін корпус. Навучанне не абмяжоўвалася рамкамі «сухой» тэорыі: для маладых людзей іх настаўнікі праводзілі экскурсіі на мінскія прадпрыемствы. Для многіх выпускнікоў вучылішча яно было стартавай пляцоўкай для іх сур’ёзнай кар’еры. Яны працягвалі сваю адукацыю ў Маскоўскім, [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны тэхналагічны інстытут|Пецярбургскім]], {{нп3|Харкаўскі палітэхнічны інстытут|Харкаўскім тэхналагічным|ru|Харьковский политехнический институт}}, а таксама [[Рыжскі тэхнічны ўніверсітэт|Рыжскім політэхнічным інстытутах]]<ref name="МРУ"/>. Пасля рэвалюцыі 1917 года вучылішча спыніла сваё існаванне. У канцы 1920-х гадоў тут, па адрасе Савецкая, 107, працаваў [[Мінскі дзяржаўны беларускі педагагічны тэхнікум імя Усевалада Ігнатоўскага]]<ref name="МРУ"/>, ў другой палове 1940-х гадоў — сярэдняя школа № 42. У [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі]] захоўваюцца дакументы, звязаныя з існаваннем Мінскага рэальнага вучылішча<ref>[http://fk.archives.gov.by/fond/731/ Минское реальное училище Минской дирекции народных училищ, город Минск Минского уезда Минской губернии] {{ref-ru}}</ref>. == Будынак == [[Файл:Мінскае рэальнае вучылішча.jpg|thumb|злева|Мінскае рэальнае вучылішча па вул. [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|Захар’еўскай]]]] Будынак для вучылішча быў спраектаваны мінскім губернскім архітэктарам [[Канстанцін Аляксандравіч Увядзенскі|Канстанцінам Увядзенскім]]. Ваенныя бамбёжкі 1941 года пашкадавалі будынак былога рэальнага. На фотаздымках канца 40-х яно захавана яшчэ цэлым. А 1950 (год 70-годдзя вучылішча), відаць, стаў для яго фатальным. На здымку, зробленым у гэты час, грузавікі вязуць у нябыт матэрыяльныя «часцінкі» яго гісторыі. У нашы дні на месцы навучальнай установы — праезная частка [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспекта Незалежнасці]] (з боку невялікага гастранома на рагу з вуліцай Янкі Купалы)<ref name="МРУ"/>. == Дырэктары == * [[Іван Іванавіч Самойла]] (на 1908 год)<ref>[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/000200_000018_v19_rc_1347399/viewer/?page=76 Памятная книжка Минской губернии на 1908 високосный год]</ref><ref>Яго сын, [[Уладзімір Іванавіч Самойла]], стане першым настаўнікам [[Якуб Колас|Івана Луцэвіча]] — [https://www.sb.by/articles/legendy-uchitelya-kupaly.html Легенды учителя Купалы] {{ref-ru}}</ref> == Вядомыя выпускнікі == * {{нп5|Вітольд Іосіфавіч Банькоўскі||ru|Баньковский, Витольд Иосифович}} — палітык, мэр Вільнюса * [[Шмарыя Хаімавіч Левін]] — сіянісцкі актывіст, дэпутат Дзяржаўнай думы, адзін з ініцыятараў стварэння {{нп5|Тэхніён|Тэхніёна|ru|Технион}} (Ізраільскага тэхналагічнага інстытута) * [[Барыс Віктаравіч Платонаў]] — народны артыст СССР. * {{нп5|Іван Аляксандравіч Лойка||ru|Лойко, Иван Александрович}} * [[Ізраіль Майсеевіч Перэльман]] * [[Ісак Ісаевіч Рэйнгольд]] — дзяржаўны дзеяч БССР і СССР * [[Іона Лазаравіч Фрэйдзін]] — савецкі географ, эканаміст * [[Хвядос Сяргеевіч Шынклер]] — беларускі празаік, драматург і сцэнарыст == Гл. таксама == * [[Мінскае яўрэйскае рэальнае вучылішча Э. М. Хайкіна]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://minsk-online.net/modules.php?name=Pages&page=32 Минское реальное училище] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180725080408/http://minsk-online.net/modules.php?name=Pages&page=32 |date=25 ліпеня 2018 }} {{ref-ru}} {{Адукацыя ў Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Мінска]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1880 годзе]] [[Катэгорыя:1880 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1917 годзе]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Рэальныя вучылішчы Расійскай імперыі]] 1tg0133sclwne0qm75p6vhfriidcpj3 Язэп Паўлавіч Урбановіч 0 568141 5211199 4135264 2026-10-04T09:14:52Z M.L.Bot 261 5211199 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} {{цёзкі2|Урбановіч}} '''Язэ́п Па́ўлавіч Урбано́віч''' ({{Датанараджэння|3|4|1907|21|3}}, [[Шэйпічы (Пружанскі раён)|Шэйпічы]], цяпер {{МН|Пружанскі раён|у Пружанскім раёне}} — {{ДС|20|7|1944}}, [[Варанілавічы]], [[Пружанскі раён]]; Псеўданімы: ''Максім'') — адзін з арганізатараў і кіраўнікоў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкага]] падполля і партызанскага руху ў Брэсцкай вобласці ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]]. Стрыечны брат [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі|Міхася Забэйды-Суміцкага]]. == Біяграфія == У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] сям’я была эвакуіравана ў [[Сімбірская губерня|Сімбірскую губерню]]. Старэйшы брат Іван узначаліў там партызанскі атрад падчас [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]], Язэп (Юзік) Урбановіч стаў там сувязным. Пасля сканчэння вайны вяртаецца ў Шэйпічы. У 1923 годзе закладае моладзевую суполку «Удар». У 1924 годзе паступае ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскую беларускую гімназію]]. Удзельнічае ў драматычным і танцавальным гуртках, ездзіць з пастаноўкамі па [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Удзельнічае ў арганізацыі дэманстрацый, вывешвае ўлёткі. Сябра [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] (КПЗБ) з 1928 года. 1 верасня 1928 года з нагоды Міжнароднага юнацкага дня з [[Камсамол|камсамольцамі]] Віленскай гімназіі па ўсім горадзе раскідвае ўлёткі і далучаецца да дэманстрацыі моладзі на вуліцы Святой Ганны. Паводле данясення з Віленскай ваяводскай управы пра таемны камсамольскі сход:<blockquote>Яго распачаў Урбановіч Язэп і заклікаў прысутных да арганізацыі, падкрэсліваючы, што школьная моладзь, якая належыць да СКМ (Саюз камуністычнай моладзі), мусіць адыгрываць галоўную ролю ў беларускім жыцці і павінна змагацца за адрыў усходніх ваяводстваў Польшчы і далучэння іх да савецкай Расіі.<ref>Герасімчык Васіль. Ад рук бандытаў ці партызанаў: як загінуў Язэп Урбановіч // ''Arche''. 2021.#3. С. 9-13.</ref></blockquote>19 снежня 1928 года ў ліку 17 вучняў быў выключаны з гімназіі. Пасля гэтага вяртаецца ў Шэйпічы, быў прызваны ў [[Войска Польскае|польскае войска]] і накіраваны ў 76-ы пяхотны полк, але хутка быў дэмабілізаваны праз хваробу ([[Туберкулёз лёгкіх|сухоты]]). У 1929 годзе вучыцца ў партыйнай школе ў [[Мінск|Менск]]у ([[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]). 3 1930 года сакратар Баранавіцкага і Брэсцкага акруговых камітэтаў КПЗБ. Пасля вывешвання [[Сцяг СССР|чырвоных сцягоў]] на вуліцах [[Брэст]]а 1 мая 1930 года быў арыштаваны. 21 кастрычніка асуджаны да 6 гадоў турэмнага зняволення. Спачатку адбываў пакаранне ў Сядлецкай турме ў камеры-адзіночцы, пасля галадоўкі пераведзены ў агульную камеру. Пераведзены ў катаржную турму «Вронкі», дзе стан яго здароўя пагоршыўся, і дзякуючы намаганням адваката 14 ліпеня 1934 быў вызвалены «як безнадзейна хворы». Пасля лячэння ў санаторыі пад [[Варшава|Варшавай]] пры спробе пераходу мяжы з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] быў затрыманы і зняволены ў віленскай турме [[Лукішская турма|Лукішкі]]. У 1936 годзе вызвалены паводле амністыі. Уладкаваўся качагарам на фабрыцы «Сідаль». Быў адным з арганізатараў Беларускага культурнага таварыства ў Варшаве. У выніку [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|Заходняга паходу Чырвонай Арміі]] [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|Заходняя Беларусь далучаная да БССР]]. З 1939 года старшыня выканкама Ружанскага пассавета. У Другую сусветную вайну са жніўня 1941 года ў тыле нямецкіх войскаў: адзін з арганізатараў раённых антыфашысцкіх арганізацый, сакратар Ружанскага раённага антыфашысцкага камітэта. З 1942 года сакратар Брэсцкага міжраённага «Камітэта барацьбы з нямецкімі акупантамі». У жніўні 1942 атрад савецкіх партызан пад яго кіраўніцтвам разграміў гарнізон у [[Косава (горад)|Косаве]]. У чэрвені—ліпені 1943 года камандзір [[Партызанская брыгада імя П. К. Панамарэнкі (Я. П. Урбановіч, М. У. Сенькін)|партызанскай брыгады імя П. К. Панамарэнкі]] (дзейнічала на тэрыторыі [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскага]], [[Косаўскі раён|Косаўскага]], [[Пружанскі раён|Пружанскага]], [[Ружанскі раён|Ружанскага]] і [[Слонімскі раён|Слонімскага]] раёнаў). Са снежня 1943 і па ліпень 1944 года выпускаў газету «За Радзіму», усяго было выдадзена 48 нумароў. === Смерць === Загінуў 20 ліпеня 1944 года, паводле афіцыйнай версіі «пры выкананні службовых абавязкаў». Існуе таксама версія брата [[Васіль Сяргеевіч Сёмуха|Васіля Сёмухі]] Яўгена, які быў сведкам гібелі Урбановіча. Пасля адыходу немцаў у вёску [[Варанілавічы]] 10 ліпеня прыйшлі бандыты (паводле некаторых звестак, гэта былі партызаны<ref>{{cite web |url= https://nashaniva.by/?c=ar&i=71255|title= Яшчэ адна партызанская загадка: як загінуў Язэп Урбановіч?|author= |date=2012-04-03 |work= [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|publisher= |accessdate=2018-08-06 |lang=}}</ref>), якія заняліся рабаўніцтвам: забіралі скаціну, дамашні скарб, рабавалі царкву. Праз некалькі гадзін у вёсцы з’явіўся Урбановіч з невялікай групай суправаджэння, які запатрабаваў спыніць гвалт. За гэта ён быў застрэлены памочнікам камандзіра аддзелу рабаўнікоў. Пазней абодва былі пакараныя: ''Л.'' (мясцовыя жыхары дагэтуль так называюць кіраўніка бандытаў) павешаны, а ягоны памочнік расстраляны<ref>Пейган, М., Сінкевіч, М. Гаркавы подых вайны / Мікалай Пейган, Мікалай Сінкевіч // Раённыя будні. — 2012. — № 52 (9498). — 11 ліпеня. — С. 5.</ref>. Даследчык [[Сяргей Кнырэвіч]] адшукаў дакументы (НАРБ, ф. 1401, воп. 1, спр. 2, арк. 78-79), якія пацвярджаюць версію Яўгена Сёмухі. Рабаўнікамі аказаліся байцы кавалерыйскага эскадрона 2-й партызанскай брыгады на чале з Рыгорам Гульковым і яго ардынарцам Уладзімірам Гурманам. <blockquote>Гурман на ветлівы зварот да яго Урбановіча паставіў на баявы ўзвод аўтамат і пацэліў на яго, але не стрэліў, а пайшоў да Урбановіча і нанёс яму два ўдары кулаком па галаве, пасля чаго таксама падышоў Гулькоў і проста ва ўпор стрэліў з пісталета ў галаву Урбановіча, які адразу ж упаў з каня і быў забіты на месцы. Такім чынам, ад рукі злачынцаў загінуў Урбановіч Язэп Паўлавіч.</blockquote>Пасля забойства партызаны брыгады імя Панамарэнкі абяззброілі марадзёраў, Гулькова павесілі, а Гурмана расстралялі. Пахаваны ва ўрочышчы Гута-Міхалін, за 13 км ад [[Верашкі|Верашкоў]] [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкага раёна]] ў брацкіх могілках савецкіх ваяроў і партызан. == Ушанаванне памяці == Імя Урбановіча носяць вуліцы ў [[Косава (горад)|Косаве]], [[Пружаны|Пружанах]], [[Ружаны|Ружанах]] і [[Варанілавічы|Варанілавічах]]. У 1967 годзе на будынку Ружанскага выканкама пасялковага Савета ўстаноўлена мемарыяльная дошка<ref name="СПІКБ">Свод памятников истории и культуры Белоруссии: Брестская область / АН БССР, Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора, БелСЭ. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 417, [4] с. — С. 368, 370—371. — (Свод памятников истории и культуры народов СССР). — ISBN 5-85700-017-3.</ref>. 15 снежня 1968 года ў скверы па вуліцы Савецкай ў Ружанах яму ўрачыста адкрыты помнік (скульптар [[Аркадзь Сурскі]])<ref name="СПІКБ" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Урбановіч Іосіф Паўлавіч||588}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|136052|Урбановіч Іосіф Паўлавіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Урбановіч Язэп Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Навучэнцы Віленскай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Камандзіры партызанскіх злучэнняў, брыгад і атрадаў у гады Вялікай Айчыннай вайны]] glsynbvnmuzt98jxilzzl8ze9avtpg9 5211200 5211199 2026-10-04T09:15:44Z M.L.Bot 261 5211200 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Урбановіч}} {{Ваенны дзеяч}} '''Язэ́п Па́ўлавіч Урбано́віч''' ({{Датанараджэння|3|4|1907|21|3}}, [[Шэйпічы (Пружанскі раён)|Шэйпічы]], цяпер {{МН|Пружанскі раён|у Пружанскім раёне}} — {{ДС|20|7|1944}}, [[Варанілавічы]], [[Пружанскі раён]]; Псеўданімы: ''Максім'') — адзін з арганізатараў і кіраўнікоў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкага]] падполля і партызанскага руху ў Брэсцкай вобласці ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]]. Стрыечны брат [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі|Міхася Забэйды-Суміцкага]]. == Біяграфія == У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] сям’я была эвакуіравана ў [[Сімбірская губерня|Сімбірскую губерню]]. Старэйшы брат Іван узначаліў там партызанскі атрад падчас [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]], Язэп (Юзік) Урбановіч стаў там сувязным. Пасля сканчэння вайны вяртаецца ў Шэйпічы. У 1923 годзе закладае моладзевую суполку «Удар». У 1924 годзе паступае ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскую беларускую гімназію]]. Удзельнічае ў драматычным і танцавальным гуртках, ездзіць з пастаноўкамі па [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Удзельнічае ў арганізацыі дэманстрацый, вывешвае ўлёткі. Сябра [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] (КПЗБ) з 1928 года. 1 верасня 1928 года з нагоды Міжнароднага юнацкага дня з [[Камсамол|камсамольцамі]] Віленскай гімназіі па ўсім горадзе раскідвае ўлёткі і далучаецца да дэманстрацыі моладзі на вуліцы Святой Ганны. Паводле данясення з Віленскай ваяводскай управы пра таемны камсамольскі сход:<blockquote>Яго распачаў Урбановіч Язэп і заклікаў прысутных да арганізацыі, падкрэсліваючы, што школьная моладзь, якая належыць да СКМ (Саюз камуністычнай моладзі), мусіць адыгрываць галоўную ролю ў беларускім жыцці і павінна змагацца за адрыў усходніх ваяводстваў Польшчы і далучэння іх да савецкай Расіі.<ref>Герасімчык Васіль. Ад рук бандытаў ці партызанаў: як загінуў Язэп Урбановіч // ''Arche''. 2021.#3. С. 9-13.</ref></blockquote>19 снежня 1928 года ў ліку 17 вучняў быў выключаны з гімназіі. Пасля гэтага вяртаецца ў Шэйпічы, быў прызваны ў [[Войска Польскае|польскае войска]] і накіраваны ў 76-ы пяхотны полк, але хутка быў дэмабілізаваны праз хваробу ([[Туберкулёз лёгкіх|сухоты]]). У 1929 годзе вучыцца ў партыйнай школе ў [[Мінск|Менску]] ([[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]). 3 1930 года сакратар Баранавіцкага і Брэсцкага акруговых камітэтаў КПЗБ. Пасля вывешвання [[Сцяг СССР|чырвоных сцягоў]] на вуліцах [[Брэст]]а 1 мая 1930 года быў арыштаваны. 21 кастрычніка асуджаны да 6 гадоў турэмнага зняволення. Спачатку адбываў пакаранне ў Сядлецкай турме ў камеры-адзіночцы, пасля галадоўкі пераведзены ў агульную камеру. Пераведзены ў катаржную турму «Вронкі», дзе стан яго здароўя пагоршыўся, і дзякуючы намаганням адваката 14 ліпеня 1934 быў вызвалены «як безнадзейна хворы». Пасля лячэння ў санаторыі пад [[Варшава]]й пры спробе пераходу мяжы з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] быў затрыманы і зняволены ў віленскай турме [[Лукішская турма|Лукішкі]]. У 1936 годзе вызвалены паводле амністыі. Уладкаваўся качагарам на фабрыцы «Сідаль». Быў адным з арганізатараў Беларускага культурнага таварыства ў Варшаве. У выніку [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|Заходняга паходу Чырвонай Арміі]] [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|Заходняя Беларусь далучаная да БССР]]. З 1939 года старшыня выканкама Ружанскага пассавета. У Другую сусветную вайну са жніўня 1941 года ў тыле нямецкіх войскаў: адзін з арганізатараў раённых антыфашысцкіх арганізацый, сакратар Ружанскага раённага антыфашысцкага камітэта. З 1942 года сакратар Брэсцкага міжраённага «Камітэта барацьбы з нямецкімі акупантамі». У жніўні 1942 атрад савецкіх партызан пад яго кіраўніцтвам разграміў гарнізон у [[Косава (горад)|Косаве]]. У чэрвені—ліпені 1943 года камандзір [[Партызанская брыгада імя П. К. Панамарэнкі (Я. П. Урбановіч, М. У. Сенькін)|партызанскай брыгады імя П. К. Панамарэнкі]] (дзейнічала на тэрыторыі [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскага]], [[Косаўскі раён|Косаўскага]], [[Пружанскі раён|Пружанскага]], [[Ружанскі раён|Ружанскага]] і [[Слонімскі раён|Слонімскага]] раёнаў). Са снежня 1943 і па ліпень 1944 года выпускаў газету «За Радзіму», усяго было выдадзена 48 нумароў. === Смерць === Загінуў 20 ліпеня 1944 года, паводле афіцыйнай версіі «пры выкананні службовых абавязкаў». Існуе таксама версія брата [[Васіль Сяргеевіч Сёмуха|Васіля Сёмухі]] Яўгена, які быў сведкам гібелі Урбановіча. Пасля адыходу немцаў у вёску [[Варанілавічы]] 10 ліпеня прыйшлі бандыты (паводле некаторых звестак, гэта былі партызаны<ref>{{cite web |url= https://nashaniva.by/?c=ar&i=71255|title= Яшчэ адна партызанская загадка: як загінуў Язэп Урбановіч?|author= |date=2012-04-03 |work= [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|publisher= |accessdate=2018-08-06 |lang=}}</ref>), якія заняліся рабаўніцтвам: забіралі скаціну, дамашні скарб, рабавалі царкву. Праз некалькі гадзін у вёсцы з’явіўся Урбановіч з невялікай групай суправаджэння, які запатрабаваў спыніць гвалт. За гэта ён быў застрэлены памочнікам камандзіра аддзелу рабаўнікоў. Пазней абодва былі пакараныя: ''Л.'' (мясцовыя жыхары дагэтуль так называюць кіраўніка бандытаў) павешаны, а ягоны памочнік расстраляны<ref>Пейган, М., Сінкевіч, М. Гаркавы подых вайны / Мікалай Пейган, Мікалай Сінкевіч // Раённыя будні. — 2012. — № 52 (9498). — 11 ліпеня. — С. 5.</ref>. Даследчык [[Сяргей Кнырэвіч]] адшукаў дакументы (НАРБ, ф. 1401, воп. 1, спр. 2, арк. 78-79), якія пацвярджаюць версію Яўгена Сёмухі. Рабаўнікамі аказаліся байцы кавалерыйскага эскадрона 2-й партызанскай брыгады на чале з Рыгорам Гульковым і яго ардынарцам Уладзімірам Гурманам. <blockquote>Гурман на ветлівы зварот да яго Урбановіча паставіў на баявы ўзвод аўтамат і пацэліў на яго, але не стрэліў, а пайшоў да Урбановіча і нанёс яму два ўдары кулаком па галаве, пасля чаго таксама падышоў Гулькоў і проста ва ўпор стрэліў з пісталета ў галаву Урбановіча, які адразу ж упаў з каня і быў забіты на месцы. Такім чынам, ад рукі злачынцаў загінуў Урбановіч Язэп Паўлавіч.</blockquote>Пасля забойства партызаны брыгады імя Панамарэнкі абяззброілі марадзёраў, Гулькова павесілі, а Гурмана расстралялі. Пахаваны ва ўрочышчы Гута-Міхалін, за 13 км ад [[Верашкі|Верашкоў]] [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкага раёна]] ў брацкіх могілках савецкіх ваяроў і партызан. == Ушанаванне памяці == Імя Урбановіча носяць вуліцы ў [[Косава (горад)|Косаве]], [[Пружаны|Пружанах]], [[Ружаны|Ружанах]] і [[Варанілавічы|Варанілавічах]]. У 1967 годзе на будынку Ружанскага выканкама пасялковага Савета ўстаноўлена мемарыяльная дошка<ref name="СПІКБ">Свод памятников истории и культуры Белоруссии: Брестская область / АН БССР, Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора, БелСЭ. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 417, [4] с. — С. 368, 370—371. — (Свод памятников истории и культуры народов СССР). — ISBN 5-85700-017-3.</ref>. 15 снежня 1968 года ў скверы па вуліцы Савецкай ў Ружанах яму ўрачыста адкрыты помнік (скульптар [[Аркадзь Сурскі]])<ref name="СПІКБ" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Урбановіч Іосіф Паўлавіч||588}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|136052|Урбановіч Іосіф Паўлавіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Урбановіч Язэп Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Навучэнцы Віленскай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Камандзіры партызанскіх злучэнняў, брыгад і атрадаў у гады Вялікай Айчыннай вайны]] a3m6yi0s3onpwnlncvhypu3nii13jfu Рагачоўскае рэальнае вучылішча 0 569400 5211076 4760562 2026-10-03T19:18:50Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5211076 wikitext text/x-wiki {{Школа | Назва = Рагачоўскае рэальнае вучылішча | Выява = | Заснавана = [[1906]] | Дырэктар = | Тып = [[рэальнае вучылішча]] | Вучні = | Адрас = Рагачоў, вул. Цымермана, 36 |lat_dir =N |lat_deg = 53|lat_min = 4|lat_sec = 45 |lon_dir =E |lon_deg = 30|lon_min = 2|lon_sec = 48 |region = RU |CoordScale = 2000 }} '''Рагачоўскае рэальнае вучылішча''' — [[Рэальнае вучылішча|сярэдняя навучальная ўстанова]], якая працавала ў [[Рагачоў|Рагачове]] і знаходзілася на Георгіеўскай вуліцы (сучасная Цымермана). == Гісторыя == [[Файл:Rahačoŭ, Jołšynskaja. Рагачоў, Ёлшынская (1907-18).jpg|250px|міні|Вучылішча на паштоўцы часоў Расійскай імперыі]] Рагачоўскае рэальнае вучылішча было адкрыта ў 1906 годзе на сродкі гарадскіх мецэнатаў Іолшыных, у тым ліку Варвары Аляксееўны Іолшынай, якая частку сваіх грошай пакінула ў спадчыну для выплаты стыпендый навучэнцам вучылішча ўжо пасля яе смерці. Адкрыццё вучылішча ў дарэвалюцыйным Рагачове стала унікальнай падзеяй: тут упершыню была абсталявана аўтаномная электрастанцыя і змантаваная сістэма паравога ацяплення. Акрамя гэтага, з паўднёвага боку над другім паверхам была прыбудавана вежа, у якой размяшчалася [[абсерваторыя]]<ref>[http://www.slova.by/2015/08/14/rogachevskaya-observatoriya-iz-proshlogo-v-budushhee/ Рогачевская обсерватория: из прошлого — в будущее]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. У 1912 годзе навучалі 212 вучняў і працавалі 16 выкладчыкаў<ref>[http://forum.vgd.ru/post/45/27007/p1748970.htm Рогачевское реальное училище] {{ref-ru}}</ref>. У [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі]] захоўваюцца дакументы, звязаныя з існаваннем Рагачоўскага рэальнага вучылішча<ref>[http://fk.archives.gov.by/fond/63103/ Рогачевское реальное училище Дирекции народных училищ Могилевской губернии, город Рогачев Рогачевского уезда Могилевской губернии] {{ref-ru}}</ref>. == Будынкі == {{main|Будынак рэальнага вучылішча (Рагачоў)}} [[Файл:Rahačoŭ, Jołšynskaja. Рагачоў, Ёлшынская (10.1938).jpg|thumb|злева|Рагачоўскае рэальнае вучылішча па вул. Георгіеўская]] Комплекс складаўся з цаглянага двухпавярховага Г-падобнага ў плане будынка вучылішча, трох садкоў, адрыны з 4-х аддзяленняў, каменнага ледніка, клазета і {{нп3|Абісінскі калодзеж|абісінскага калодзежа|ru|Абиссинский колодец}} ў цэнтральнай частцы двара<ref name="stomais">[https://stomais.livejournal.com/5890.html Рогачёв. 2016] {{ref-ru}}</ref>>. === Галоўны будынак === Для вучылішча быў пабудаваны двухпавярховы каменны будынак у неакласічным стылі на грошы мецэната Васіля Васільевіча Іолшына і яго жонкі Варвары Аляксееўны ў 1903—1907 гадах<ref name="СГНПЖ">{{Cite web |title=Сусвет гісторыі — на пятачку жыцця |url=https://ray.ng-press.by/uncategorized/susvet-gistoryi-na-pyatachku-zhytstsya/ |accessdate=24 жніўня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220520212810/https://ray.ng-press.by/uncategorized/susvet-gistoryi-na-pyatachku-zhytstsya/ |archivedate=20 мая 2022 |url-status=dead }}</ref>. На другім паверсе размяшчалася дамавая царква. Раней чым у іншых будынках Рагачова тут з’явілася сістэма паравога ацяплення, а ваду пераганялі з калодзежа ў памяшканні з дапамогай электрычнасці<ref name="ЗРУ">[https://planetabelarus.by/sights/zdanie-realnogo-uchilishcha-v-rogacheve-srednyaya-shkola-2/ ЗДАНИЕ РЕАЛЬНОГО УЧИЛИЩА В РОГАЧЕВЕ (СРЕДНЯЯ ШКОЛА № 2)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210302081924/https://planetabelarus.by/sights/zdanie-realnogo-uchilishcha-v-rogacheve-srednyaya-shkola-2/ |date=2 сакавіка 2021 }} {{ref-ru}}</ref>. У будынку вучылішча мелася вежа, адкуль навучэнцы маглі назіраць за зорным небам. У пачатку Вялікай Айчыннай вайны пабудова была спаленая, але яе аднавілі ў 1950-х<ref name="ЗРУ"/>. У першыя дзесяцігоддзі савецкай улады тут месціліся педагагічны тэхнікум і настаўніцкі інстытут, а пасля вызвалення ад акупантаў тут размясцілася гарадская [[Школа № 2 імя В. М. Калеснікава (Рагачоў)|школа № 2]], якая цяпер носіць імя [[Віталь Міхайлавіч Калеснікаў|В. М. Калеснікава]]<ref name="СГНПЖ"/>. Будынак, які з’яўляецца адной з нямногіх дарэвалюцыйных пабудоў у Рагачове<ref name="ЗРУ"/>, унесены ў спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей РБ — {{ГККРБ 4|313Г000592}}. === Дадатковы будынак === Пазней (да 1916) у адну лінію з усходняга боку будынка (па вуліцы Іолшынскай) быў пабудаваны двухпавярховы дом, у якім размяшчаліся кватэры інспектара, пісара (верхні паверх) і памочніка класных настаўнікаў (ніжні паверх)<ref name="stomais"/>. == Вядомыя выпускнікі == * [[Канстанцін Мікалаевіч Саннікаў]] — акцёр, тэатральны рэжысёр і педагог<ref>[http://old.nlb.by/html/news2006/sannikau.html 30 мая — 110 год з дня нараджэння К. М. Саннікава (1896—1965), рэжысёра, акцёра, педагога, народнага артыста Беларусі]{{Недаступная спасылка}}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Rahačoŭ Realschule}} {{Адукацыя ў Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1906 годзе]] [[Катэгорыя:Рэальныя вучылішчы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рагачоў]] eyjpbi53s6u89p3pckieh5hk4uduqcq Пінскае рэальнае вучылішча 0 569623 5211075 5180530 2026-10-03T19:18:22Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ дапаўненне 5211075 wikitext text/x-wiki {{Навучальная ўстанова |Назва = Пінская гімназія |Арыгінал = |Лагатып = |Тып = [[павятовае вучылішча]], [[гімназія]], [[рэальная гімназія]], [[рэальнае вучылішча]] |Заснавана = |Зачынена = |Дырэктар = |Вучні = 130 (1858), ~300 (1860-я) |Адрас = |Сайт = }} '''Пінскае рэальнае вучылішча''' — сярэдняя навучальная ўстанова ў [[Пінск]]у, якая пад рознымі назвамі існавала у першай палове XIX — пачатку XX стагоддзя. Першае [[рэальнае вучылішча]] на тэрыторыі сучаснай Беларусі<ref name="Юбілей">[http://kb.brl.by/index.php/heritage/item/160-140-%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%B7-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%83-%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F-%D0%BF%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D1%80%D1%8D%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D0%B2%D1%83%D1%87%D1%8B%D0%BB%D1%96%D1%87%D1%88%D0%B0-%E2%80%93-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D1%80%D1%8D%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D0%B2%D1%83%D1%87%D1%8B%D0%BB%D1%96%D1%88%D1%87%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96-1872 140 гадоў з часу заснавання Пінскага рэальнага вучылічша — першага рэальнага вучылішча на Беларусі (1872)]</ref>. Уваходзіла ў [[Віленская навучальная акруга|Віленскую навучальную акругу]]<ref name="Юбілей2">[http://kb.brl.by/index.php/heritage/item/160-140-%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%B7-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%83-%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F-%D0%BF%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D1%80%D1%8D%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D0%B2%D1%83%D1%87%D1%8B%D0%BB%D1%96%D1%87%D1%88%D0%B0-%E2%80%93-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D1%80%D1%8D%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D0%B2%D1%83%D1%87%D1%8B%D0%BB%D1%96%D1%88%D1%87%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96-1872 140 гадоў з часу заснавання Пінскага рэальнага вучылічша — першага рэальнага вучылішча на Беларусі (1872)]</ref>. Размяшчалася ў [[Будынак Пінскай гімназіі|адмыслова пабудаваным будынку]] па сучасным адрасе [[Вуліца Леніна (Пінск)|вул. Леніна]], 39. == Гісторыя == === Пінскае павятовае вучылішча === Пасля падаўлення [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] царскі ўрад узяў курс на [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыю]] адукацыі ў краі і ўкараненне прынцыпаў «[[Самадзяржаўе, праваслаўе, народнасць|самадзяржаўя, праваслаўя і народнасці]]». У маі 1832 года быў закрыты [[Віленскі ўніверсітэт]], а навучальныя ўстановы перайшлі ў падпарадкаванне [[Беларуская навучальная акруга|Беларускай навучальнай акругі]], папячыцелем якой стаў [[Рыгор Іванавіч Карташэўскі|Р. І. Карташэўскі]], які праводзіў жорсткую русіфікатарскую палітыку{{sfn|Пасэ|1968|с=148}}<ref name="history" />. У рамках выцяснення каталіцкіх манаскіх ордэнаў з адукацыі ў Пінску было закрыта павятовае вучылішча пры [[Пінскі кляштар францысканцаў|францысканскім кляштары]]. Першапачаткова планавалася адкрыць гімназію ў закрытым [[Пінскі кляштар бернардзінцаў|бернардзінскім кляштары]], аднак улады палічылі гэта занадта вялікім падарункам для мясцовых жыхароў, якія ўдзельнічалі ў паўстанні. Замест гэтага пастановай [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]] ад 1 мая 1832 года ў Пінск было пераведзена [[Халопенічы|Халопеніцкае]] прыходскае вучылішча, на базе якога было адкрыта свецкае павятовае вучылішча<ref name="post276">Собрание постановлений по Министерству Народного Просвещения. т. 2. отд. 1. Санкт-Петербург, 1864. — С. 276.</ref><ref name="history" />. У студзені 1834 года ўстанова была ператворана ў ''Пінскае павятовае дваранскае вучылішча''<ref name="post503">Собрание постановлений по Министерству Народного Просвещения. т. 2. отд. 1. Санкт-Петербург, 1864. — С. 503.</ref>. Яно прызначалася пераважна для дзяцей дваран. Доступ дзяцей іншых саслоўяў быў абцяжараны і патрабаваў спецыяльнага дазволу<ref name="niab">[[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|НГАБ]] ф. 136, воп. 1, спр. 28304., л. 1.</ref><ref name="history" />. Першапачаткова вучылішча было чатырохкласным, а ў 1837 годзе стала пяцікласным з шасцігадовым курсам навучання. Выкладанне вялося на [[Руская мова|рускай мове]]. З-за звальнення настаўнікаў-католікаў узнікла праблема з кадрамі, якую вырашалі запрашэннем настаўнікаў з Расіі. У вучылішчы выкладаў [[Дзмітрый Кашырын]], сябар [[Вісарыён Рыгоравіч Бялінскі|Вісарыёна Бялінскага]], які вывучаў гісторыю Пінска. Законавучыцелямі былі праваслаўныя протаіерэі Іаан Маркоўскі і Васіль Грудніцкі, каталіцкі ксёндз Феліцыян Радовіч. У апошні год існавання вучылішча штатным наглядчыкам працаваў Канстанцін Ган, настаўнікамі — Канстанцін Ержыковіч, Гільберт, Пласкавіцкі, Карафа-Корбут, Аляксандр Скварцоў і Антон Лянцэвіч<ref name="brama">{{Cite web|url=https://brama.brestregion.com/nomer25/artic12.shtml|title=Очерки истории культуры Пинска начала и середины XIX века|publisher=Гістарычная брама|accessdate=2026-01-25|lang=ru}}</ref><ref name="history" />. У 1852—1853 гадах для вучылішча быў пабудаваны спецыяльны двухпавярховы мураваны будынак па праекце [[Казімір Скірмунт (архітэктар)|Казіміра Скірмунта]] (мужа скульптара [[Хелена Скірмунт|Гелены Скірмунт]]). Кошт будаўніцтва склаў 32 480 рублёў<ref name="history">{{Cite web|url=https://www.pinsk-history.ru/83-istoriya-pinska/istoriya-gorodskikh-zdanij/222-pinskaya-gimnaziya-i-publichnye-biblioteki|title=Пинская гимназия и публичные библиотеки|publisher=История Пинска|accessdate=2026-01-25|lang=ru}}</ref>. === Гімназія (1858—1865) === 1 жніўня 1858 года на базе дваранскага вучылішча была адкрыта ''Пінская мужчынская гімназія''. Яна размясцілася ў тым жа будынку Скірмунта. На першым паверсе знаходзіліся канцылярыя, [[бібліятэка]], фізічны і прыродазнаўчы кабінеты, хімічная лабараторыя, настаўніцкая, клас Закона Божага і кватэра дырэктара. На другім — 7 пакояў і актавая зала (пазней пераробленая ў царкву)<ref name="history" />. На момант адкрыцця ў гімназіі было 5 класаў і 130 вучняў. У 1859 і 1860 гадах былі адкрыты 6-ы і 7-ы класы. Першы выпуск (6 вучняў) адбыўся ў 1861 годзе. Колькасць вучняў даходзіла да 300. Большасць навучэнцаў былі каталікамі і дваранамі (напрыклад, за 1858—1871 гады з 2767 вучняў каталікоў было 1333, праваслаўных — 779)<ref name="history" />. Штат складаўся з 18 чалавек: дырэктар (жаліванне 800 руб.), 2 законавучыцелі (па 250 руб.), 7 старэйшых настаўнікаў (па 400 руб.), 3 малодшых, наглядчык, вадзіцель, урач. Першым дырэктарам стаў [[Іван Якаўлевіч Шульгін]]. На пачатковым этапе 13 з 18 супрацоўнікаў былі каталікамі. Дзякуючы ахвяраванням пінскага дваранства (2000 руб.) і яўрэйскага таварыства (538 руб.) быў набыты фізічны кабінет у маскоўскага механіка Швабэ, пазней — заалагічная і мінералагічная калекцыі<ref name="history" />. 11 верасня 1860 года пры гімназіі было адкрыта жаночае вучылішча («жаночая гімназія»), дзе бясплатна выкладалі настаўнікі мужчынскай гімназіі і іх жонкі<ref name="history" />. Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] гімназія стала цэнтрам палітычнай актыўнасці. У 1861 годзе вучні 6-га і 7-га класаў удзельнічалі ў маніфестацыях. Пасля выключэння двух вучняў (Шуманскага і Радноўскага) адбылася забастоўка, у выніку якой быў выключаны 31 гімназіст, а старэйшыя класы закрыты. Дырэктару Шульгіну разбілі вокны, а пры ад'ездзе з Пінска ў 1862 годзе яго праводзілі лаянкай. Пасля падаўлення паўстання ў 1864 годзе ўсе 6 настаўнікаў-палякаў былі звольнены і заменены рускімі. Быў уведзены строгі нагляд за кватэрамі вучняў і сістэма паручыцельства<ref name="history" />. Для замацавання «рускіх пачаткаў» 1 кастрычніка 1864 года ў актавай зале была асвечана дамавая царква Пакрова Прасвятой Багародзіцы. Старастам царквы быў прызначаны адзін з настаўнікаў, а хор складаўся з гімназістаў<ref name="history" />. === Рэальнае вучылішча === [[Файл:Pinsk, Vialikaja-Pleŭskaja. Пінск, Вялікая-Плеўская (1901-14, 1916).jpg|thumb|Пінскае рэальнае вучылішча на [[Кіеўская вуліца (Пінск)|Кіеўскай вуліцы]]]] У 1865 годзе навучальная ўстанова была ператворана ў ''рэальную гімназію'', што пазбавіла выпускнікоў права паступаць ва ўніверсітэты<ref name="history" />. У 1872 годзе ўстанова была зноў перайменавана ў шасцікласнае ''Пінскае рэальнае вучылішча'' з дадатковым сёмым класам навучання<ref name="heritage">{{Cite web|lang=ru|url=https://heritagepinsk.blogspot.com/p/blog-page_29.html|title=История Пинской гимназии (реального училища)|date=2020-11-27|publisher=Наследие Пинска|accessdate=2026-01-25}}</ref>. Гэта было першае [[рэальнае вучылішча]] на тэрыторыі сучаснай Беларусі<ref name="Юбілей" />. Пінская гімназія лічылася адной з найбольш вядомых сярэдніх навучальных устаноў у [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]]. У 1876 годзе адміністрацыя вучылішча прыняла рашэнне аб куплі суседняга дома, дзе размясціліся канцылярыя, архіў і сталярная майстэрня. У 1912 годзе дырэктар М. Арганаў спрабаваў выкупіць яшчэ адзін зямельны ўчастак побач, аднак гэта праблема не была вырашана да пачатку Першай сусветнай вайны<ref name="heritage" />. На чале з дырэктарам працавалі 16 выкладчыкаў, 3 законанастаўнікі, інспектар. Выкладаліся [[руская]], [[польская]], [[нямецкая]], і [[французская]] мовы, [[геаграфія]], [[хімія]], [[гісторыя]], [[матэматыка]], [[законазнаўства]], [[касмаграфія]], [[маляванне]], [[чарчэнне]], пачатковая [[ваенная навука]], [[музыка]], [[рамёствы]], [[гімнастыка]] і інш<ref name="Юбілей2" />. У 1885 годзе ў Пінскім рэальным вучылішчы навучаліся 185 юнакоў<ref name="Юбілей2" />. Выпускнікі мелі перавагу пры паступленні ў вышэйшыя тэхнічныя і сельскагаспадарчыя навучальныя ўстановы, на фізіка-матэматычныя факультэты ўніверсітэтаў. Сярод выкладчыкаў былі выхаванцы вучылішча, выпускнікі [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскай духоўнай семінарыі]], [[Віленскі настаўніцкі інстытут|Віленскага настаўніцкага інстытута]], універсітэтаў [[Масква|Масквы]], [[Імператарскі Дэрпцкі ўніверсітэт|Юр’ева]], [[Кіеў|Кіева]], Лейпцыгскай філалагічнай семінарыі і інш<ref name="Юбілей2" />. === Першая сусветная вайна і польскі перыяд === Адразу пасля пачатку ваенных дзеянняў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў будынку гімназіі быў размешчаны ваенны [[шпіталь]]. Дзяцей і настаўнікаў прытуліла ў сваім доме [[Канстанцыя Скірмунт]]<ref name="Юбілей2" />. Улетку 1915 года вучылішча было эвакуіравана ў [[Мазыр]], паводле іншых даных — у [[Ржэў]]<ref name="Юбілей2" />. Дырэктар М. Арганаў вывез архіў, аднак бібліятэка і іншая маёмасць засталіся ў Пінску. У жніўні 1915 года горад занялі нямецкія войскі, і ў будынку размясцілася ваенная камендатура<ref name="heritage" />. У 1918 годзе вучылішча было афіцыйна скасавана<ref name="Юбілей2" />. У 1919 годзе ў Пінск увайшлі польскія войскі. Канстанцыя Скірмунт звярнулася да камандавання з просьбай аб арганізацыі працы гімназіі і стварыла «Часовы камітэт сярэдняй школы», які атрымаў фінансаванне. Урачыстае адкрыццё [[Пінская дзяржаўная гімназія|Пінскай дзяржаўнай гімназіі]] адбылося 5 верасня 1921 года<ref name="heritage" />. У верасні 1939 года, пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да БССР]], польская гімназія была ліквідавана, а ў яе будынку размясцілася Сярэдняя школа № 2 г. Пінска<ref name="heritage" />. У цяперашні час у будынку былой гімназіі размяшчаецца аддзел адукацыі [[Пінскі гарвыканкам|Пінскага гарвыканкама]]. Будынак з’яўляецца помнікам архітэктуры<ref name="heritage" />. У [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі]] захоўваюцца дакументы, звязаныя з існаваннем Пінскага рэальнага вучылішча<ref>[http://fk.archives.gov.by/fond/102232/ Пинское реальное училище Минской дирекции народных училищ, город Пинск Пинского уезда Минской губернии] {{ref-ru}}</ref>. == Вядомыя выпускнікі == * [[Хаім Вейцман]] — навуковец-хімік, адзін з лідараў сіянісцкага руху, 1-ы прэзідэнт [[Ізраіль|Дзяржавы Ізраіль]] * [[Міхаіл-Стэфан Іосіфавіч Курневіч]] — казяніцкі павятовы інжынер і архітэктар * {{нп3|Арон Паўлавіч Лурыя||ru|Лурия, Арон Павлович}} — рускі [[журналіст]], выдавец, [[сацыял-дэмакрат]] * [[Мікалай Мацвеевіч Сакалоў]] — рускі грамадзянскі інжынер і галоўны архітэктар горада Растова-на-Доне з 1887 года * [[Уладзіслаў-Станіслаў Аляксандравіч Чахоўскі]] — расійскі і польскі грамадзянскі інжынер і архітэктар == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Пінскае рэальнае вучылішча||366}} * {{Кніга |аўтар=Пасэ У. |частка=Асвета і грамадска-палітычны рух у школах Беларусі ў першай палове XIX стагоддзя |загаловак=Нарысы гісторыі народнай асветы і педагагічнай думкі ў Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва= |год=1968 |старонкі=132—172 |isbn= |ref=Пасэ}} * {{Кніга |аўтар= |загаловак=Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка горада Пінска |месца=Мінск |выдавецтва=БЕЛТА |год=1998 |старонкі=557 |isbn=985-6302-11-0 |ref=Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Адукацыя ў Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Пінска]] [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рэальныя вучылішчы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Пінска]] [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1832 годзе]] [[Катэгорыя:1832 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Пінскае рэальнае вучылішча| ]] bx8ir6ymmxx4aqdl4gd6xmn8yrzvo9j 5211190 5211075 2026-10-04T07:55:01Z M.L.Bot 261 афармленне 5211190 wikitext text/x-wiki {{Навучальная ўстанова |Назва = Пінская гімназія |Арыгінал = |Лагатып = |Тып = [[павятовае вучылішча]], [[гімназія]], [[рэальная гімназія]], [[рэальнае вучылішча]] |Заснавана = |Зачынена = |Дырэктар = |Вучні = * 130 (1858) * ~300 (1860-я) |Адрас = |Сайт = }} '''Пінскае рэальнае вучылішча''' — сярэдняя навучальная ўстанова ў [[Пінск]]у, якая пад рознымі назвамі існавала у першай палове XIX — пачатку XX стагоддзя. Першае [[рэальнае вучылішча]] на тэрыторыі сучаснай Беларусі<ref name="Юбілей">[http://kb.brl.by/index.php/heritage/item/160-140-%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%B7-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%83-%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F-%D0%BF%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D1%80%D1%8D%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D0%B2%D1%83%D1%87%D1%8B%D0%BB%D1%96%D1%87%D1%88%D0%B0-%E2%80%93-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D1%80%D1%8D%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D0%B2%D1%83%D1%87%D1%8B%D0%BB%D1%96%D1%88%D1%87%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96-1872 140 гадоў з часу заснавання Пінскага рэальнага вучылічша — першага рэальнага вучылішча на Беларусі (1872)]</ref>. Уваходзіла ў [[Віленская навучальная акруга|Віленскую навучальную акругу]]<ref name="Юбілей2">[http://kb.brl.by/index.php/heritage/item/160-140-%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%B7-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%83-%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F-%D0%BF%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D1%80%D1%8D%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D0%B2%D1%83%D1%87%D1%8B%D0%BB%D1%96%D1%87%D1%88%D0%B0-%E2%80%93-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D1%80%D1%8D%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D0%B2%D1%83%D1%87%D1%8B%D0%BB%D1%96%D1%88%D1%87%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96-1872 140 гадоў з часу заснавання Пінскага рэальнага вучылічша — першага рэальнага вучылішча на Беларусі (1872)]</ref>. Размяшчалася ў [[Будынак Пінскай гімназіі|адмыслова пабудаваным будынку]] па сучасным адрасе [[Вуліца Леніна (Пінск)|вул. Леніна]], 39. == Гісторыя == === Пінскае павятовае вучылішча === Пасля падаўлення [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] царскі ўрад узяў курс на [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыю]] адукацыі ў краі і ўкараненне прынцыпаў «[[Самадзяржаўе, праваслаўе, народнасць|самадзяржаўя, праваслаўя і народнасці]]». У маі 1832 года быў закрыты [[Віленскі ўніверсітэт]], а навучальныя ўстановы перайшлі ў падпарадкаванне [[Беларуская навучальная акруга|Беларускай навучальнай акругі]], папячыцелем якой стаў [[Рыгор Іванавіч Карташэўскі|Р. І. Карташэўскі]], які праводзіў жорсткую русіфікатарскую палітыку{{sfn|Пасэ|1968|с=148}}<ref name="history" />. У рамках выцяснення каталіцкіх манаскіх ордэнаў з адукацыі ў Пінску было закрыта павятовае вучылішча пры [[Пінскі кляштар францысканцаў|францысканскім кляштары]]. Першапачаткова планавалася адкрыць гімназію ў закрытым [[Пінскі кляштар бернардзінцаў|бернардзінскім кляштары]], аднак улады палічылі гэта занадта вялікім падарункам для мясцовых жыхароў, якія ўдзельнічалі ў паўстанні. Замест гэтага пастановай [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]] ад 1 мая 1832 года ў Пінск было пераведзена [[Халопенічы|Халопеніцкае]] прыходскае вучылішча, на базе якога было адкрыта свецкае павятовае вучылішча<ref name="post276">Собрание постановлений по Министерству Народного Просвещения. т. 2. отд. 1. Санкт-Петербург, 1864. — С. 276.</ref><ref name="history" />. У студзені 1834 года ўстанова была ператворана ў ''Пінскае павятовае дваранскае вучылішча''<ref name="post503">Собрание постановлений по Министерству Народного Просвещения. т. 2. отд. 1. Санкт-Петербург, 1864. — С. 503.</ref>. Яно прызначалася пераважна для дзяцей дваран. Доступ дзяцей іншых саслоўяў быў абцяжараны і патрабаваў спецыяльнага дазволу<ref name="niab">[[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|НГАБ]] ф. 136, воп. 1, спр. 28304., л. 1.</ref><ref name="history" />. Першапачаткова вучылішча было чатырохкласным, а ў 1837 годзе стала пяцікласным з шасцігадовым курсам навучання. Выкладанне вялося на [[Руская мова|рускай мове]]. З-за звальнення настаўнікаў-католікаў узнікла праблема з кадрамі, якую вырашалі запрашэннем настаўнікаў з Расіі. У вучылішчы выкладаў [[Дзмітрый Кашырын]], сябар [[Вісарыён Рыгоравіч Бялінскі|Вісарыёна Бялінскага]], які вывучаў гісторыю Пінска. Законавучыцелямі былі праваслаўныя протаіерэі Іаан Маркоўскі і Васіль Грудніцкі, каталіцкі ксёндз Феліцыян Радовіч. У апошні год існавання вучылішча штатным наглядчыкам працаваў Канстанцін Ган, настаўнікамі — Канстанцін Ержыковіч, Гільберт, Пласкавіцкі, Карафа-Корбут, Аляксандр Скварцоў і Антон Лянцэвіч<ref name="brama">{{Cite web|url=https://brama.brestregion.com/nomer25/artic12.shtml|title=Очерки истории культуры Пинска начала и середины XIX века|publisher=Гістарычная брама|accessdate=2026-01-25|lang=ru}}</ref><ref name="history" />. У 1852—1853 гадах для вучылішча быў пабудаваны спецыяльны двухпавярховы мураваны будынак па праекце [[Казімір Скірмунт (архітэктар)|Казіміра Скірмунта]] (мужа скульптара [[Хелена Скірмунт|Гелены Скірмунт]]). Кошт будаўніцтва склаў 32 480 рублёў<ref name="history">{{Cite web|url=https://www.pinsk-history.ru/83-istoriya-pinska/istoriya-gorodskikh-zdanij/222-pinskaya-gimnaziya-i-publichnye-biblioteki|title=Пинская гимназия и публичные библиотеки|publisher=История Пинска|accessdate=2026-01-25|lang=ru}}</ref>. === Гімназія (1858—1865) === 1 жніўня 1858 года на базе дваранскага вучылішча была адкрыта ''Пінская мужчынская гімназія''. Яна размясцілася ў тым жа будынку Скірмунта. На першым паверсе знаходзіліся канцылярыя, [[бібліятэка]], фізічны і прыродазнаўчы кабінеты, хімічная лабараторыя, настаўніцкая, клас Закона Божага і кватэра дырэктара. На другім — 7 пакояў і актавая зала (пазней пераробленая ў царкву)<ref name="history" />. На момант адкрыцця ў гімназіі было 5 класаў і 130 вучняў. У 1859 і 1860 гадах былі адкрыты 6-ы і 7-ы класы. Першы выпуск (6 вучняў) адбыўся ў 1861 годзе. Колькасць вучняў даходзіла да 300. Большасць навучэнцаў былі каталікамі і дваранамі (напрыклад, за 1858—1871 гады з 2767 вучняў каталікоў было 1333, праваслаўных — 779)<ref name="history" />. Штат складаўся з 18 чалавек: дырэктар (жаліванне 800 руб.), 2 законавучыцелі (па 250 руб.), 7 старэйшых настаўнікаў (па 400 руб.), 3 малодшых, наглядчык, вадзіцель, урач. Першым дырэктарам стаў [[Іван Якаўлевіч Шульгін]]. На пачатковым этапе 13 з 18 супрацоўнікаў былі каталікамі. Дзякуючы ахвяраванням пінскага дваранства (2000 руб.) і яўрэйскага таварыства (538 руб.) быў набыты фізічны кабінет у маскоўскага механіка Швабэ, пазней — заалагічная і мінералагічная калекцыі<ref name="history" />. 11 верасня 1860 года пры гімназіі было адкрыта жаночае вучылішча («жаночая гімназія»), дзе бясплатна выкладалі настаўнікі мужчынскай гімназіі і іх жонкі<ref name="history" />. Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] гімназія стала цэнтрам палітычнай актыўнасці. У 1861 годзе вучні 6-га і 7-га класаў удзельнічалі ў маніфестацыях. Пасля выключэння двух вучняў (Шуманскага і Радноўскага) адбылася забастоўка, у выніку якой быў выключаны 31 гімназіст, а старэйшыя класы закрыты. Дырэктару Шульгіну разбілі вокны, а пры ад’ездзе з Пінска ў 1862 годзе яго праводзілі лаянкай. Пасля падаўлення паўстання ў 1864 годзе ўсе 6 настаўнікаў-палякаў былі звольнены і заменены рускімі. Быў уведзены строгі нагляд за кватэрамі вучняў і сістэма паручыцельства<ref name="history" />. Для замацавання «рускіх пачаткаў» 1 кастрычніка 1864 года ў актавай зале была асвечана дамавая царква Пакрова Прасвятой Багародзіцы. Старастам царквы быў прызначаны адзін з настаўнікаў, а хор складаўся з гімназістаў<ref name="history" />. === Рэальнае вучылішча === [[Файл:Pinsk, Vialikaja-Pleŭskaja. Пінск, Вялікая-Плеўская (1901-14, 1916).jpg|thumb|Пінскае рэальнае вучылішча на [[Кіеўская вуліца (Пінск)|Кіеўскай вуліцы]]]] У 1865 годзе навучальная ўстанова была ператворана ў ''рэальную гімназію'', што пазбавіла выпускнікоў права паступаць ва ўніверсітэты<ref name="history" />. У 1872 годзе ўстанова была зноў перайменавана ў шасцікласнае ''Пінскае рэальнае вучылішча'' з дадатковым сёмым класам навучання<ref name="heritage">{{Cite web|lang=ru|url=https://heritagepinsk.blogspot.com/p/blog-page_29.html|title=История Пинской гимназии (реального училища)|date=2020-11-27|publisher=Наследие Пинска|accessdate=2026-01-25}}</ref>. Гэта было першае [[рэальнае вучылішча]] на тэрыторыі сучаснай Беларусі<ref name="Юбілей" />. Пінская гімназія лічылася адной з найбольш вядомых сярэдніх навучальных устаноў у [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]]. У 1876 годзе адміністрацыя вучылішча прыняла рашэнне аб куплі суседняга дома, дзе размясціліся канцылярыя, архіў і сталярная майстэрня. У 1912 годзе дырэктар М. Арганаў спрабаваў выкупіць яшчэ адзін зямельны ўчастак побач, аднак гэта праблема не была вырашана да пачатку Першай сусветнай вайны<ref name="heritage" />. На чале з дырэктарам працавалі 16 выкладчыкаў, 3 законанастаўнікі, інспектар. Выкладаліся [[руская]], [[польская]], [[нямецкая]], і [[французская]] мовы, [[геаграфія]], [[хімія]], [[гісторыя]], [[матэматыка]], [[законазнаўства]], [[касмаграфія]], [[маляванне]], [[чарчэнне]], пачатковая [[ваенная навука]], [[музыка]], [[рамёствы]], [[гімнастыка]] і інш<ref name="Юбілей2" />. У 1885 годзе ў Пінскім рэальным вучылішчы навучаліся 185 юнакоў<ref name="Юбілей2" />. Выпускнікі мелі перавагу пры паступленні ў вышэйшыя тэхнічныя і сельскагаспадарчыя навучальныя ўстановы, на фізіка-матэматычныя факультэты ўніверсітэтаў. Сярод выкладчыкаў былі выхаванцы вучылішча, выпускнікі [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскай духоўнай семінарыі]], [[Віленскі настаўніцкі інстытут|Віленскага настаўніцкага інстытута]], універсітэтаў [[Масква|Масквы]], [[Імператарскі Дэрпцкі ўніверсітэт|Юр’ева]], [[Кіеў|Кіева]], Лейпцыгскай філалагічнай семінарыі і інш<ref name="Юбілей2" />. === Першая сусветная вайна і польскі перыяд === Адразу пасля пачатку ваенных дзеянняў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў будынку гімназіі быў размешчаны ваенны [[шпіталь]]. Дзяцей і настаўнікаў прытуліла ў сваім доме [[Канстанцыя Скірмунт]]<ref name="Юбілей2" />. Улетку 1915 года вучылішча было эвакуіравана ў [[Мазыр]], паводле іншых даных — у [[Ржэў]]<ref name="Юбілей2" />. Дырэктар М. Арганаў вывез архіў, аднак бібліятэка і іншая маёмасць засталіся ў Пінску. У жніўні 1915 года горад занялі нямецкія войскі, і ў будынку размясцілася ваенная камендатура<ref name="heritage" />. У 1918 годзе вучылішча было афіцыйна скасавана<ref name="Юбілей2" />. У 1919 годзе ў Пінск увайшлі польскія войскі. Канстанцыя Скірмунт звярнулася да камандавання з просьбай аб арганізацыі працы гімназіі і стварыла «Часовы камітэт сярэдняй школы», які атрымаў фінансаванне. Урачыстае адкрыццё [[Пінская дзяржаўная гімназія|Пінскай дзяржаўнай гімназіі]] адбылося 5 верасня 1921 года<ref name="heritage" />. У верасні 1939 года, пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да БССР]], польская гімназія была ліквідавана, а ў яе будынку размясцілася Сярэдняя школа № 2 г. Пінска<ref name="heritage" />. У цяперашні час у будынку былой гімназіі размяшчаецца аддзел адукацыі [[Пінскі гарвыканкам|Пінскага гарвыканкама]]. Будынак з’яўляецца помнікам архітэктуры<ref name="heritage" />. У [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі]] захоўваюцца дакументы, звязаныя з існаваннем Пінскага рэальнага вучылішча<ref>[http://fk.archives.gov.by/fond/102232/ Пинское реальное училище Минской дирекции народных училищ, город Пинск Пинского уезда Минской губернии] {{ref-ru}}</ref>. == Вядомыя выпускнікі == * [[Хаім Вейцман]] — навуковец-хімік, адзін з лідараў сіянісцкага руху, 1-ы прэзідэнт [[Ізраіль|Дзяржавы Ізраіль]] * [[Міхаіл-Стэфан Іосіфавіч Курневіч]] — казяніцкі павятовы інжынер і архітэктар * {{нп3|Арон Паўлавіч Лурыя||ru|Лурия, Арон Павлович}} — рускі [[журналіст]], выдавец, [[сацыял-дэмакрат]] * [[Мікалай Мацвеевіч Сакалоў]] — рускі грамадзянскі інжынер і галоўны архітэктар горада Растова-на-Доне з 1887 года * [[Уладзіслаў-Станіслаў Аляксандравіч Чахоўскі]] — расійскі і польскі грамадзянскі інжынер і архітэктар == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Пінскае рэальнае вучылішча||366}} * {{Кніга |аўтар=Пасэ У.|частка=Асвета і грамадска-палітычны рух у школах Беларусі ў першай палове XIX стагоддзя |загаловак=Нарысы гісторыі народнай асветы і педагагічнай думкі ў Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва= |год=1968 |старонкі=132—172 |isbn= |ref=Пасэ}} * {{Кніга |аўтар= |загаловак=Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка горада Пінска |месца=Мінск |выдавецтва=БЕЛТА |год=1998 |старонкі=557 |isbn=985-6302-11-0 |ref=Памяць}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Адукацыя ў Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Пінска]] [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рэальныя вучылішчы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Пінска]] [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1832 годзе]] [[Катэгорыя:1832 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Пінскае рэальнае вучылішча| ]] 2zhigqg7nd1mrh3z2ac4qtad4vhfwej 5211191 5211190 2026-10-04T08:17:16Z M.L.Bot 261 5211191 wikitext text/x-wiki {{Навучальная ўстанова |Назва = Пінская гімназія |Арыгінал = |Лагатып = |Тып = |Заснавана = |Зачынена = |Дырэктар = |Вучні = * 130 (1858) * ~300 (1860-я) |Адрас = |Сайт = }} '''Пінскае рэальнае вучылішча''' — сярэдняя навучальная ўстанова ў [[Пінск]]у, якая пад рознымі назвамі існавала у першай палове XIX — пачатку XX стагоддзя. Першае [[рэальнае вучылішча]] на тэрыторыі сучаснай Беларусі<ref name="Юбілей">[http://kb.brl.by/index.php/heritage/item/160-140-%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%B7-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%83-%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F-%D0%BF%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D1%80%D1%8D%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D0%B2%D1%83%D1%87%D1%8B%D0%BB%D1%96%D1%87%D1%88%D0%B0-%E2%80%93-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D1%80%D1%8D%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D0%B2%D1%83%D1%87%D1%8B%D0%BB%D1%96%D1%88%D1%87%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96-1872 140 гадоў з часу заснавання Пінскага рэальнага вучылічша — першага рэальнага вучылішча на Беларусі (1872)]</ref>. Уваходзіла ў [[Віленская навучальная акруга|Віленскую навучальную акругу]]<ref name="Юбілей2">[http://kb.brl.by/index.php/heritage/item/160-140-%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%B7-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%83-%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F-%D0%BF%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D1%80%D1%8D%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D0%B2%D1%83%D1%87%D1%8B%D0%BB%D1%96%D1%87%D1%88%D0%B0-%E2%80%93-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D1%80%D1%8D%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D0%B2%D1%83%D1%87%D1%8B%D0%BB%D1%96%D1%88%D1%87%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96-1872 140 гадоў з часу заснавання Пінскага рэальнага вучылічша — першага рэальнага вучылішча на Беларусі (1872)]</ref>. Размяшчалася ў [[Будынак Пінскай гімназіі|адмыслова пабудаваным будынку]] па сучасным адрасе [[Вуліца Леніна (Пінск)|вул. Леніна]], 39. == Гісторыя == === Пінскае павятовае вучылішча === Пасля падаўлення [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] царскі ўрад узяў курс на [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыю]] адукацыі ў краі і ўкараненне прынцыпаў «[[Самадзяржаўе, праваслаўе, народнасць|самадзяржаўя, праваслаўя і народнасці]]». У маі 1832 года быў закрыты [[Віленскі ўніверсітэт]], а навучальныя ўстановы перайшлі ў падпарадкаванне [[Беларуская навучальная акруга|Беларускай навучальнай акругі]], папячыцелем якой стаў [[Рыгор Іванавіч Карташэўскі|Р. І. Карташэўскі]], які праводзіў жорсткую русіфікатарскую палітыку{{sfn|Пасэ|1968|с=148}}<ref name="history" />. У рамках выцяснення каталіцкіх манаскіх ордэнаў з адукацыі ў Пінску было закрыта павятовае вучылішча пры [[Пінскі кляштар францысканцаў|францысканскім кляштары]]. Першапачаткова планавалася адкрыць гімназію ў закрытым [[Пінскі кляштар бернардзінцаў|бернардзінскім кляштары]], аднак улады палічылі гэта занадта вялікім падарункам для мясцовых жыхароў, якія ўдзельнічалі ў паўстанні. Замест гэтага пастановай [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]] ад 1 мая 1832 года ў Пінск было пераведзена [[Халопенічы|Халопеніцкае]] прыходскае вучылішча, на базе якога было адкрыта свецкае павятовае вучылішча<ref name="post276">Собрание постановлений по Министерству Народного Просвещения. т. 2. отд. 1. Санкт-Петербург, 1864. — С. 276.</ref><ref name="history" />. У студзені 1834 года ўстанова была ператворана ў ''Пінскае павятовае дваранскае вучылішча''<ref name="post503">Собрание постановлений по Министерству Народного Просвещения. т. 2. отд. 1. Санкт-Петербург, 1864. — С. 503.</ref>. Яно прызначалася пераважна для дзяцей дваран. Доступ дзяцей іншых саслоўяў быў абцяжараны і патрабаваў спецыяльнага дазволу<ref name="niab">[[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|НГАБ]] ф. 136, воп. 1, спр. 28304., л. 1.</ref><ref name="history" />. Першапачаткова вучылішча было чатырохкласным, а ў 1837 годзе стала пяцікласным з шасцігадовым курсам навучання. Выкладанне вялося на [[Руская мова|рускай мове]]. З-за звальнення настаўнікаў-католікаў узнікла праблема з кадрамі, якую вырашалі запрашэннем настаўнікаў з Расіі. У вучылішчы выкладаў [[Дзмітрый Кашырын]], сябар [[Вісарыён Рыгоравіч Бялінскі|Вісарыёна Бялінскага]], які вывучаў гісторыю Пінска. Законавучыцелямі былі праваслаўныя протаіерэі Іаан Маркоўскі і Васіль Грудніцкі, каталіцкі ксёндз Феліцыян Радовіч. У апошні год існавання вучылішча штатным наглядчыкам працаваў Канстанцін Ган, настаўнікамі — Канстанцін Ержыковіч, Гільберт, Пласкавіцкі, Карафа-Корбут, Аляксандр Скварцоў і Антон Лянцэвіч<ref name="brama">{{Cite web|url=https://brama.brestregion.com/nomer25/artic12.shtml|title=Очерки истории культуры Пинска начала и середины XIX века|publisher=Гістарычная брама|accessdate=2026-01-25|lang=ru}}</ref><ref name="history" />. У 1852—1853 гадах для вучылішча быў пабудаваны спецыяльны двухпавярховы мураваны будынак па праекце [[Казімір Скірмунт (архітэктар)|Казіміра Скірмунта]] (мужа скульптара [[Хелена Скірмунт|Гелены Скірмунт]]). Кошт будаўніцтва склаў 32 480 рублёў<ref name="history">{{Cite web|url=https://www.pinsk-history.ru/83-istoriya-pinska/istoriya-gorodskikh-zdanij/222-pinskaya-gimnaziya-i-publichnye-biblioteki|title=Пинская гимназия и публичные библиотеки|publisher=История Пинска|accessdate=2026-01-25|lang=ru}}</ref>. === Гімназія (1858—1865) === 1 жніўня 1858 года на базе дваранскага вучылішча была адкрыта ''Пінская мужчынская гімназія''. Яна размясцілася ў тым жа будынку Скірмунта. На першым паверсе знаходзіліся канцылярыя, [[бібліятэка]], фізічны і прыродазнаўчы кабінеты, хімічная лабараторыя, настаўніцкая, клас Закона Божага і кватэра дырэктара. На другім — 7 пакояў і актавая зала (пазней пераробленая ў царкву)<ref name="history" />. На момант адкрыцця ў гімназіі было 5 класаў і 130 вучняў. У 1859 і 1860 гадах былі адкрыты 6-ы і 7-ы класы. Першы выпуск (6 вучняў) адбыўся ў 1861 годзе. Колькасць вучняў даходзіла да 300. Большасць навучэнцаў былі каталікамі і дваранамі (напрыклад, за 1858—1871 гады з 2767 вучняў каталікоў было 1333, праваслаўных — 779)<ref name="history" />. Штат складаўся з 18 чалавек: дырэктар (жаліванне 800 руб.), 2 законавучыцелі (па 250 руб.), 7 старэйшых настаўнікаў (па 400 руб.), 3 малодшых, наглядчык, вадзіцель, урач. Першым дырэктарам стаў [[Іван Якаўлевіч Шульгін]]. На пачатковым этапе 13 з 18 супрацоўнікаў былі каталікамі. Дзякуючы ахвяраванням пінскага дваранства (2000 руб.) і яўрэйскага таварыства (538 руб.) быў набыты фізічны кабінет у маскоўскага механіка Швабэ, пазней — заалагічная і мінералагічная калекцыі<ref name="history" />. 11 верасня 1860 года пры гімназіі было адкрыта жаночае вучылішча («жаночая гімназія»), дзе бясплатна выкладалі настаўнікі мужчынскай гімназіі і іх жонкі<ref name="history" />. Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] гімназія стала цэнтрам палітычнай актыўнасці. У 1861 годзе вучні 6-га і 7-га класаў удзельнічалі ў маніфестацыях. Пасля выключэння двух вучняў (Шуманскага і Радноўскага) адбылася забастоўка, у выніку якой быў выключаны 31 гімназіст, а старэйшыя класы закрыты. Дырэктару Шульгіну разбілі вокны, а пры ад’ездзе з Пінска ў 1862 годзе яго праводзілі лаянкай. Пасля падаўлення паўстання ў 1864 годзе ўсе 6 настаўнікаў-палякаў былі звольнены і заменены рускімі. Быў уведзены строгі нагляд за кватэрамі вучняў і сістэма паручыцельства<ref name="history" />. Для замацавання «рускіх пачаткаў» 1 кастрычніка 1864 года ў актавай зале была асвечана дамавая царква Пакрова Прасвятой Багародзіцы. Старастам царквы быў прызначаны адзін з настаўнікаў, а хор складаўся з гімназістаў<ref name="history" />. === Рэальнае вучылішча === [[Файл:Pinsk, Vialikaja-Pleŭskaja. Пінск, Вялікая-Плеўская (1901-14, 1916).jpg|thumb|Пінскае рэальнае вучылішча на [[Кіеўская вуліца (Пінск)|Кіеўскай вуліцы]]]] У 1865 годзе навучальная ўстанова была ператворана ў ''рэальную гімназію'', што пазбавіла выпускнікоў права паступаць ва ўніверсітэты<ref name="history" />. У 1872 годзе ўстанова была зноў перайменавана ў шасцікласнае ''Пінскае рэальнае вучылішча'' з дадатковым сёмым класам навучання<ref name="heritage">{{Cite web|lang=ru|url=https://heritagepinsk.blogspot.com/p/blog-page_29.html|title=История Пинской гимназии (реального училища)|date=2020-11-27|publisher=Наследие Пинска|accessdate=2026-01-25}}</ref>. Гэта было першае [[рэальнае вучылішча]] на тэрыторыі сучаснай Беларусі<ref name="Юбілей" />. Пінская гімназія лічылася адной з найбольш вядомых сярэдніх навучальных устаноў у [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]]. У 1876 годзе адміністрацыя вучылішча прыняла рашэнне аб куплі суседняга дома, дзе размясціліся канцылярыя, архіў і сталярная майстэрня. У 1912 годзе дырэктар М. Арганаў спрабаваў выкупіць яшчэ адзін зямельны ўчастак побач, аднак гэта праблема не была вырашана да пачатку Першай сусветнай вайны<ref name="heritage" />. На чале з дырэктарам працавалі 16 выкладчыкаў, 3 законанастаўнікі, інспектар. Выкладаліся [[руская]], [[польская]], [[нямецкая]], і [[французская]] мовы, [[геаграфія]], [[хімія]], [[гісторыя]], [[матэматыка]], [[законазнаўства]], [[касмаграфія]], [[маляванне]], [[чарчэнне]], пачатковая [[ваенная навука]], [[музыка]], [[рамёствы]], [[гімнастыка]] і інш<ref name="Юбілей2" />. У 1885 годзе ў Пінскім рэальным вучылішчы навучаліся 185 юнакоў<ref name="Юбілей2" />. Выпускнікі мелі перавагу пры паступленні ў вышэйшыя тэхнічныя і сельскагаспадарчыя навучальныя ўстановы, на фізіка-матэматычныя факультэты ўніверсітэтаў. Сярод выкладчыкаў былі выхаванцы вучылішча, выпускнікі [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскай духоўнай семінарыі]], [[Віленскі настаўніцкі інстытут|Віленскага настаўніцкага інстытута]], універсітэтаў [[Масква|Масквы]], [[Імператарскі Дэрпцкі ўніверсітэт|Юр’ева]], [[Кіеў|Кіева]], Лейпцыгскай філалагічнай семінарыі і інш<ref name="Юбілей2" />. === Першая сусветная вайна і польскі перыяд === Адразу пасля пачатку ваенных дзеянняў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў будынку гімназіі быў размешчаны ваенны [[шпіталь]]. Дзяцей і настаўнікаў прытуліла ў сваім доме [[Канстанцыя Скірмунт]]<ref name="Юбілей2" />. Улетку 1915 года вучылішча было эвакуіравана ў [[Мазыр]], паводле іншых даных — у [[Ржэў]]<ref name="Юбілей2" />. Дырэктар М. Арганаў вывез архіў, аднак бібліятэка і іншая маёмасць засталіся ў Пінску. У жніўні 1915 года горад занялі нямецкія войскі, і ў будынку размясцілася ваенная камендатура<ref name="heritage" />. У 1918 годзе вучылішча было афіцыйна скасавана<ref name="Юбілей2" />. У 1919 годзе ў Пінск увайшлі польскія войскі. Канстанцыя Скірмунт звярнулася да камандавання з просьбай аб арганізацыі працы гімназіі і стварыла «Часовы камітэт сярэдняй школы», які атрымаў фінансаванне. Урачыстае адкрыццё [[Пінская дзяржаўная гімназія|Пінскай дзяржаўнай гімназіі]] адбылося 5 верасня 1921 года<ref name="heritage" />. У верасні 1939 года, пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да БССР]], польская гімназія была ліквідавана, а ў яе будынку размясцілася Сярэдняя школа № 2 г. Пінска<ref name="heritage" />. У цяперашні час у будынку былой гімназіі размяшчаецца аддзел адукацыі [[Пінскі гарвыканкам|Пінскага гарвыканкама]]. Будынак з’яўляецца помнікам архітэктуры<ref name="heritage" />. У [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі]] захоўваюцца дакументы, звязаныя з існаваннем Пінскага рэальнага вучылішча<ref>[http://fk.archives.gov.by/fond/102232/ Пинское реальное училище Минской дирекции народных училищ, город Пинск Пинского уезда Минской губернии] {{ref-ru}}</ref>. == Вядомыя выпускнікі == * [[Хаім Вейцман]] — навуковец-хімік, адзін з лідараў сіянісцкага руху, 1-ы прэзідэнт [[Ізраіль|Дзяржавы Ізраіль]] * [[Міхаіл-Стэфан Іосіфавіч Курневіч]] — казяніцкі павятовы інжынер і архітэктар * {{нп3|Арон Паўлавіч Лурыя||ru|Лурия, Арон Павлович}} — рускі [[журналіст]], выдавец, [[сацыял-дэмакрат]] * [[Мікалай Мацвеевіч Сакалоў]] — рускі грамадзянскі інжынер і галоўны архітэктар горада Растова-на-Доне з 1887 года * [[Уладзіслаў-Станіслаў Аляксандравіч Чахоўскі]] — расійскі і польскі грамадзянскі інжынер і архітэктар == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Пінскае рэальнае вучылішча||366}} * {{Кніга |аўтар=Пасэ У.|частка=Асвета і грамадска-палітычны рух у школах Беларусі ў першай палове XIX стагоддзя |загаловак=Нарысы гісторыі народнай асветы і педагагічнай думкі ў Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва= |год=1968 |старонкі=132—172 |isbn= |ref=Пасэ}} * {{Кніга |аўтар= |загаловак=Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка горада Пінска |месца=Мінск |выдавецтва=БЕЛТА |год=1998 |старонкі=557 |isbn=985-6302-11-0 |ref=Памяць}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Адукацыя ў Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Пінска]] [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рэальныя вучылішчы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Пінска]] [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1832 годзе]] [[Катэгорыя:1832 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Пінскае рэальнае вучылішча| ]] 4ymgpz5z7s10ylkcm5p1whzec38kz3t Гомасексуальнасць у Трэцім рэйху 0 572269 5211180 5200359 2026-10-04T07:21:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211180 wikitext text/x-wiki [[Файл:Gedenktafel Magnus-Hirschfeld-Ufer (Moab) Erste Homosexuelle Emanzipationsbewegung 1.jpg|thumb|260px|Памятная дошка ў берлінскім раёне [[Маабіт]], якая напамінае пра гісторыю пераследу гомасексуалаў у Трэцім рэйху.]] '''[[Гомасексуальнасць|Гомасексуалы]] ў [[Трэці рэйх|Трэцім рэйху]]''' былі цалкам выцеснены з грамадскага поля і падвяргаліся жорсткаму пераследу. Атрымалая росквіт у [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспубліцы]] {{нп5|гомасексуальная субкультура||ru|Гомосексуальная субкультура}} (часопісы і газеты, кафэ і бары, забаўляльныя ўстановы і імпрэзы) была цалкам знішчана{{пераход|#Заход субкультуры|2}}. Гомасексуальныя мужчыны падвяргаліся сістэматычнаму кантролю і ўліку{{пераход|#Паліцэйскі кантроль|2}}. Крымінальнае заканадаўства, якое стала значна больш жорсткім у 1935 годзе, пераследавала любыя сексуальныя ўзаемадзеянні паміж мужчынамі, нават тыя, якія адбываліся без непасрэднага фізічнага кантакту{{пераход|#Узмацненне жорсткасці КК|2}}. І нават пасля адбыцця турэмнага зняволення асуджаныя мужчыны нярэдка дэпартаваліся ў [[Канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйныя лагеры]] пад так званыя «{{нп5|Ахоўны арышт|ахоўныя|de|Schutzhaft}}» ці «прафілактычныя» арышты для прадухілення «рэцыдыву»{{пераход|#Канцлагеры|2}}. [[Лесбіянства|Лесбіянкі]] не падвяргаліся масаваму пераследу, аднак яны нярэдка выпрабоўвалі на сабе іншыя формы [[Дыскрымінацыя|дыскрымінацыі]] з боку ўлады{{пераход|#Лесбіянкі|2}}. Даследчыкі вылучаюць у гісторыі Трэцяга рэйха тры перыяды пераследу гомасексуалаў. Першы перыяд пачынаецца з {{нп5|Прыход нацыянал-сацыялістаў да ўлады ў Германіі|прыходам нацыянал-сацыялістаў да ўлады|de|Machtergreifung}} ў 1933 годзе і характарызуецца агульнай барацьбой за [[маральнасць]], поўным знішчэннем гомасексуальнай субкультуры, актыўнай антыгомасексуальнай дзяржаўнай прапагандай і першымі індывідуалізаванымі выпадкамі тэрору ў дачыненні гомасексуалаў. Другі перыяд адзначыцца ўзмацненнем жорсткасці ў 1935 годзе [[Параграф 175|параграфа 175]], які крыміналізаваў аднаполыя сексуальныя кантакты паміж мужчынамі, і пачаткам іх сістэматычнага крымінальнага пераследу. Апошні перыяд пачынаецца ў 1940 годзе і характарызуецца ўзмацненнем рэпрэсіўных мер у адносінах да членаў [[СС]], [[Вермахт]]а і паліцыі, а таксама пачаткам масавай дэпартацыі ўсіх вызваленых з турмы гомасексуальных мужчын у канцлагеры{{sfn|Grau|2011|с=35}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=85}}. У агульнай складанасці ў часы Трэцяга рэйха па вінавачанні ў «ненатуральнай распусце» паміж мужчынамі былі асуджаны каля 50 тысяч чалавек (з іх каля чатырох тысяч падлеткаў{{sfn|Кон|2003|с=258}}{{sfn|Homosexuality and the Holocaust}}) і каля 10—15 тысяч былі дэпартаваны ў канцэнтрацыйныя лагеры. З іх каля дзвюх трацін не перажылі лагераў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=72}}. Лік гомасексуалаў, змярцвёных па {{нп5|Праграма змярцвення Т-4|праграме эўтаназіі|de|Aktion T4}} ў псіхіятрычных лякарнях, пакараных смерцю вайсковым трыбуналам ці адпраўленых у {{нп5|Штрафныя воінскія падраздзяленні|штрафныя батальёны|ru|Штрафные воинские подразделения}}, невядомы і ў наш час з’яўляецца прадметам навуковага вывучэння{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=171-172}}. == Сітуацыя да прыходу нацыстаў да ўлады == {{Main|Гісторыя ЛГБТ-руху ў Германіі}} [[Файл:Der Eigene 1924-25 vol 10 no 4.jpg|thumb|160px|{{нп5|Der Eigene|''Der Eigene''|de|Der Eigene}} — першы ў свеце часопіс для гомасексуальных мужчын, 1924 год]] У 1871 годзе адбылося [[Аб’яднанне Германіі (1871)|аб’яднанне германскіх дзяржаў]] у [[Германская імперыя|адну імперыю]] вакол [[Прусія (каралеўства)|Прусіі]], у выніку чаго прускае крымінальнае заканадаўства, а разам з ім і [[Параграф 175|крымінальны артыкул]] за «распусту» ({{lang-de|Unzucht}}) паміж мужчынамі, пашырылася на тэрыторыю ўсёй Германскай імперыі{{sfn|Herrn|1999|с=11, 13}}{{sfn|Bruns|2012|с=26}}. 15 мая 1897 года высілкамі {{нп5|Магнус Хіршфельд|Магнуса Хіршфельда|de|Magnus Hirschfeld}}, {{нп5|Макс Шпор|Макса Шпора|de|Max Spohr}}, {{нп5|Эдуард Оберг|Эдуарда Оберга|de|Eduard Oberg}} і {{нп5|Франц-Іозеф фон Бюлаў|Франца-Іозефа фон Бюлава|de|Franz Joseph von Bülow}} быў заснаваны {{нп5|Навукова-гуманітарны камітэт||de|Wissenschaftlich-humanitäres Komitee}}, які змагаўся за скасаванне [[Параграф 175|параграфа 175]] — першая ў свеце арганізацыя, якая бараніла правы гомасексуалаў{{sfn|Herrn|1999|с=15}}{{sfn|Stümke|1989|с=34-35}}. [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-1983-0121-500, Berlin, Bar "Eldorado".jpg|thumb|230px|left|Бар «Эльдарада» на [[Моцштрасэ]] ў Берліне — упадабанае месца сустрэч гомасексуальнай публікі, 1932 год.]] З падзеннем імперыі і стварэннем [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспублікі]] (1918) былі гарантаваны свабоды слова і сходаў усім грамадзянам, у выніку чаго адбыўся росквіт гомасексуальнага руху і з’явіўся вялікі лік арганізацый гомасексуалаў{{sfn|Stümke|1989|с=53}}. У 1919 годзе Магнусам Хіршфельдам у [[Берлін]]e быў заснаваны [[Інстытут сексуальных навук]], які цесна супрацоўнічаў з Навукова-гуманітарным камітэтам{{sfn|Herrn|1999|с=24}}. Мэтай створанага інстытута было паглыбленне навукова-даследчай базы па пытаннях сексуальнасці, прасоўванне скасавання крымінальнага пераследу гомасексуалаў, а таксама разгляд агульных пытанняў чалавечай сексуальнасці і спрыянне правядзенню сексуальных рэформаў{{sfn|Stümke|1989|с=61}}. У прыватнасці, у Інстытуце праводзіліся грамадскія дыскусіі па тэмах сексуальнасці, сямейнага жыцця, гігіены цела, [[Кантрацэпцыя|кантрацэпцыі]], [[аборт]]у, гомасексуальнасці, палавых інфекцый і іншых пытанняў{{sfn|Stümke|1989|с=62}}. У выдавецтве Фрыдрыха Радсцувайта выходзіў цэлы спектр газет і часопісаў для гомасексуальных мужчын і жанчын. Наклад некаторых з іх даходзіў да 100 тысяч асобнікаў у месяц{{sfn|Stümke|1989|с=53}}. Адзін толькі часопіс ''Die Insel'' да 1930 года дасягнуў накладу ў 150 тысяч асобнікаў{{sfn|Stümke|1989|с=53-54}}{{sfn|Herrn|1999|с=27}}. Прэса для гомасексуалаў была свабодна даступная ў газетных кіёсках буйных гарадоў{{sfn|Stümke|1989|с=54}}. Практычна ў кожным буйным горадзе былі бары і закусачныя для гомасексуальнай публікі{{sfn|Stümke|1989|с=55}}. Па ўсёй краіне ад [[Кёнігсберг]]а да [[Кёльн]]а, ад [[Фленсбург]]а да [[Мюнхен]]а праходзілі розныя забаўляльныя імпрэзы, святы і балі, арганізаваныя для гомасексуалаў{{sfn|Stümke|1989|с=54-55}}. У 1931—1932 гады высілкамі [[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі|сацыял-дэмакратаў]] падпала пад агалоску гомасексуальнасць {{нп5|Эрнст Юліус Ром|Эрнста Рома|de|Ernst Röhm}} — аднаго з лідараў нацыянал-сацыялістаў і кіраўніка [[Штурмавыя атрады|штурмавых атрадаў (СА)]]. Тым самым сацыял-дэмакраты спадзяваліся нашкодзіць [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацысцкай партыі]]{{sfn|Herrn|1999|с=32}}. == Пачатак барацьбы з «распустай паміж мужчынамі» == {{Якар|Ідэалогія}} === Стаўленне да гомасексуальнасці ў рэчышчы нацысцкай ідэалогіі === {{Rquote|right|''Гомасексуалы — ворагі дзяржавы і з імі трэба як з такімі і абыходзіцца. Гаворка ідзе пра аздараўленне цела і пра захаванне і ўмацаванне сілы нямецкага народа.''|[[Герман Герынг]]{{sfn|Stümke|1989|с=111}}||}} {{Rquote|right|''Тыя, хто дапускае каханне паміж мужчынамі ці паміж жанчынамі, — нашы ворагі, таму што такія паводзіны саслабляюць нацыю і пазбываюць яе мужнасці.''|З праграмнай дэкларацыі [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]], 1928 год{{sfn|Кон|2003|с=256}}||}} У ранняй гісторыі [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]] не прасочваецца ніякага праграмнага згадвання барацьбы з гомасексуальнасцю. Ні {{нп5|праграма «25 пунктаў»||de|25-Punkte-Programm}} ад 24 лютага 1920 года, ні «[[Мая барацьба|Майн Кампф]]» [[Адольф Гітлер|Гітлера]] не ўтрымлівалі згадванняў пра гомасексуальнасць{{sfn|Jellonnek|1990|с=51}}. У той жа час выяўна, што нацыянал-сацыялізм катэгарычна не прымаў аднаполых адносін{{sfn|Jellonnek|1990|с=51}}. Ужо пад канец 1920-х гадоў партыйная прапаганда злучала гомасексуальныя арганізацыі з яўрэямі, заклікаючы да патрэбы абароны нямецкага народа ад «разбэшчанай яўрэйскай сексуальнай маралі» [[Магнус Хіршфельд|Магнуса Хіршфельда]]{{sfn|Jellonnek|1990|с=53}}. Газета ''{{нп5|Völkischer Beobachter||ru}}'', якая з’яўлялася афіцыйным друкаваным органам НСДАП, у кастрычніку 1928 года дэкларавала «сувязь паміж [[марксізм]]ам, педэрастыяй і сістэматычнай яўрэйскай заразай» і пісала пра патрэбы абароны рослага пакалення ад свабоднага доступу «літаратуры для педэрастаў і лесбіянак»{{sfn|Jellonnek|1990|с=55}}. {{нп5|Дэмаграфічная палітыка||de|Bevölkerungspolitik}} Трэцяга рэйха засноўвалася на заахвочанні ўзнаўлення здаровага «{{нп5|Арыйцы (нацыянал-сацыялізм)|арыйскага||Aryan race}}» нямецкага народа і перашкодзе рэпрадукцыі, на думку афіцыйнай прапаганды, асацыяльных і спадчынна хворых пластоў насельніцтва{{sfn|Grau|2011|с=39}}. У гэтай сувязі гомасексуальнасць нароўні з абортамі разглядалася нацыстамі як асаблівая пагроза ўзнаўленню насельніцтва{{sfn|Grau|2011|с=39}}. Апроч таго, гомасексуалы не ўпісваліся ў [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкую ідэалогію]] чыстай «арыйскай расы», паводле якой любая праява [[Сексуальнасць чалавека|сексуальнасці]], што выходзіла за межы «арыйскага шлюбу», лічылася бруднай і небяспечнай{{sfn|Stümke|1989|с=93}}{{sfn|Grau|2011|с=6}}. Наступныя пераследы гомасексуальных мужчын былі абумоўлены трыма асноўнымі мэтамі: знішчэннем гомасексуальнай субкультуры, прадухіленнем «заражэння» моладзі і «ачышчэннем» нацыянал-сацыялістычных арганізацый (у першую чаргу шэрагаў [[СС]] і [[гітлерюгенд]]а){{sfn|Grau|2011|с=5}}. [[Рэйхсфюрар СС]] [[Генрых Гімлер]] бачыў у гомасексуальных мужчынах вялікую пагрозу. Паводле яго ацэнак, зробленых у 1937 годзе, у Германіі налічвалася ад 1 до 2 мільёнаў гомасексуальных мужчын ад 16 гадоў, што складала 7—10 % мужчынскага насельніцтва краіны{{sfn|Jellonnek|1990|с=27}}{{sfn|Grau|2011|с=42}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=190}}. Гімлер лічыў мужчынскую гомасексуальнасць «сімптомам паміраючага народа»{{sfn|Jellonnek|1990|с=26}}. Як ён кажа, няўдзел гомасексуальных мужчын у рэпрадукцыйным працэсе можа цягам 200 гадоў прывесці да смерці нацыі{{sfn|Jellonnek|1990|с=27}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=152}}. Асаблівую небяспеку ён бачыў таксама ў тым, што гомасексуальныя мужчыны маглі ўступаць у {{нп5|Фіктыўны шлюб|«камуфляжны» шлюб|ru|Фиктивный брак}} і тым самым «псаваць» «расава чыстых» жанчын, здольных да нараджэння «расава паўнавартасных» дзяцей, бо, на думку Гімлера, дзеці гомасексуальных мужчынаў несді ў сабе «расава непаўнавартасныя» гомасексуальныя гены{{sfn|Grau|2011|с=42}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=77}}. У той жа час нацысцкая ідэалогія не разглядала ўсіх гомасексуальных мужчын як падлеглых поўнаму фізічнаму знішчэнню (у адрозненне, прыкладам, ад яўрэяў). Гомасексуалы падлягалі «перавыхаванню» і «лячэнню», і толькі тых, «што не паддаюцца выпраўленню» — вынішчэнню{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=66, 151}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=36, 328}}{{sfn|Кон|2003|с=256}}. Афіцыйны друкаваны орган СС ''[[Das Schwarze Korps]]'' ад 15 красавіка 1937 года адзначаў, што 98 % усіх мужчын, якія аддаюцца аднаполым кантактам, здольныя да «нармальных» гетэрасексуальных адносін, аднак яны былі «спакушаны», таму пры адпаведным лячэнні могуць «акрыяць». Астатнія 2 % гомасексуалаў, што, на думку газеты, складала каля 40 тысяч мужчын Германіі, з’яўляюцца «крышталізацыяй брыдот» і не заслугоўваюць ніякай літасці{{sfn|Grau|2011|с=68}}. Стаўленне да лесбіянак было трохі іншым. У нацысцкай ідэалогіі жанчыне адводзілася роля ў межах {{нп5|Kinder, Küche, Kirche|сям'і, мацярынства і кухні}}, таму з прыходам да ўлады нацыянал-сацыялістаў жанчыны практычна зніклі з грамадскага і палітычнага жыцця краіны, і дзяржаўная прапаганда не закранала зацікаўленняў жанчын, якія выходзілі за межы шлюбу і мацярынства{{sfn|Grau|2011|с=7}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=75-76}}<ref name="Школа_смерти"/>. [[Генрых Гімлер]] бачыў адну з прычын лесбіянства ў «амужычванні» жанчыны і таму актыўна прапагандаваў захаванне традыцыйных [[Гендарная роля|поларалявых мадэляў]] і іх {{нп5|Бінарная гендарная сістэма|палярнасці||Gender binary}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=76}}. Нацысцкая ідэалогія разглядала жанчыну з усіх пунктаў погляду толькі ў залежным ад мужчыны становішчы{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=75}}. Жанчына ў такой ідэалогіі не валодала ўласнай актыўнай [[Сексуальнасць чалавека|сексуальнасцю]], і жаночая сексуальнасць вызначалася толькі праз мужчыну{{sfn|Jellonnek|1990|с=14}}. У сувязі з гэтым лесбіянкі не падвяргаліся масаваму і сістэматычнаму кантролю і пераследу{{sfn|Jellonnek|1990|с=14}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=64}}. Нацысты не бачылі асаблівай дзяржаўнай небяспекі ў лесбіянстве, бо лічылі лесбіянак, па-ранейшаму, «прыдатнымі» для працягу роду{{sfn|Jellonnek|1990|с=14}}. {{Якар|Заход субкультуры}} === Меры па ўзняцці «грамадскай маралі і маральнасці» === Пасля [[Прыход нацыянал-сацыялістаў да ўлады ў Германіі|прыходу да ўлады]] [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] ў студзені 1933 гады перад [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]] устае заданне па рэалізацыі яе праграмных мэт па адраджэнню нямецкай нацыі і ўзняццю [[Мараль|маралі]] і [[Маральнасць|маральнасці]] шляхам збавення ад «яўрэйскага бруду», «марксісцка-лібералысцкіх сексуальных рэформаў» і спыненні «маральнага хаосу [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспублікі]]»{{sfn|Jellonnek|1990|с=81}}. Ужо 23 лютага 1933 года{{sfn|Grau|2011|с=35}} былі выдадзены ўказы пра закрыццё «амаральных» устаноў, што служаць «месцамі сустрэч» людзей, «якія аддаюцца ненатуральнай распусце» і [[Прастытуцыя|прастытуцыі]]. Згодна гэтаму закону, былі закрыты і ўсе пагадзінныя гатэлі, а разам з імі і большасць кафэ і бараў, вядомых як месцы сустрэч гомасексуальнай публікі{{sfn|Stümke|1989|с=93}}{{sfn|Grau|2004|с=54}}{{sfn|Herrn|1999|с=32}}. Некаторыя ўстановы былі, аднак, пакінуты і выкарыстоўваліся пасля для налётаў і арыштаў{{sfn|Grau|2004|с=54}}. Да сакавіка 1933 года былі закрыты апошнія {{нп5|гей-бар|гей-бары||Gay bar}} і начныя ўстановы, што служылі для сустрэч гомасексуалаў{{sfn|Jellonnek|1990|с=82}}. У некаторых выпадках рабіліся спробы працягнуць таемныя сустрэчы гомасексуальных груп пад маркай розных клубаў па зацікаўленнях, прыкладам гульні ў карты{{sfn|Jellonnek|1990|с=282}}. [[Файл:Institut für Sexualwissenschaft - Bibliothek 1933.jpg|thumb|260px|Знішчэнне бібліятэкі Інстытута сексуальных навук у Берліне.]] 24 лютага 1933 года{{sfn|Grau|2011|с=35}}{{sfn|Zinn|2011|с=47}} выйшаў указ пра забарону шырання «брудных часопісаў», у лік якіх была ўлучана не толькі парнаграфічная літаратура, але і любая навуковая [[Сексалогія|сексалагічная]] літаратура, у прыватнасці, пад забарону трапілі ўсе працы [[Магнус Хіршфельд|Магнуса Хіршфельда]]{{sfn|Jellonnek|1990|с=81}}. Былі забаронены таксама і выданні, што закраналі тэму [[аборт]]аў і планаванні сям'і, выданні пра [[натурызм|культуру цела]] і [[Эротыка|эротыку]]{{sfn|Jellonnek|1990|с=81}}. Апроч таго, пад забарону трапілі і розныя навуковыя і мастацкія выданні, што закраналі тэму гомасексуальнасці{{sfn|Herrn|1999|с=32}}{{sfn|Grau|2011|с=35}}. Сярод забароненых выданняў апынуліся такія часопісы, як ''Blätter für Menschenrecht'', ''Die Insel'' і іншыя{{sfn|Grau|2004|с=54-55}}. Да сакавіка 1933 года былі закрыты ўсе астатнія часопісы, што закраналі тэму гомасексуальнасці{{sfn|Herrn|1999|с=32}}. Выдавецтва Адольфа Бранта, што выпускала часопіс ''Der Eigene'' з мая па лістапад 1933 года пяць разоў падвяргалася ператрусам і канфіскацыям{{sfn|Zinn|2011|с=47}}. Часопіс ''Der Kreis'', які выдаваўся ў [[Швейцарыя ў гады сусветных войн|нейтральнай]] Швейцарыі, да 1951 года заставаўся адзіным рэгулярна выходным нямецкамоўным выданнем, што асвятляла жыццё гомасексуалаў у Германіі{{sfn|Herrn|1999|с=37}}. 6 мая 1933 года нацыстамі быў разбураны створаны [[Магнус Хіршфельд|Хіршфельдам]] [[Інстытут сексуальных навук]] у Берліне. Бібліятэка інстытута была канфіскавана і знішчана 10 мая ў час {{нп5|Спаленне кніг у нацысцкай Германіі|масавага спалення кніг|de|Bücherverbrennung 1933 in Deutschland}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=82}}{{sfn|Grau|2004|с=55}}{{sfn|Herrn|1999|с=33}}{{sfn|Zinn|2011|с=47}}. У гэтым жа годзе спынілі сваю чыннасць усе арганізацыі гомасексуалаў у краіне{{sfn|Herrn|1999|с=33}}. Сам Хіршфельд, які вандраваў у той час па свеце, прыняў раду сяброў больш не вяртацца на радзіму{{sfn|Zinn|2011|с=47}}. Ён памёр у 1935 годзе ў эміграцыі ў [[Ніца|Ніцы]] (Францыя){{sfn|Zinn|2011|с=48}}{{sfn|Herrn|1999|с=33}}. {{нп5|Курт Хілер||de|Kurt Hiller}}, які з’яўляўся другім старшынёй [[Навукова-гуманітарны камітэт|Навукова-гуманітарнага камітэта]], 23 сакавіка 1933 года быў арыштаваны як гомасексуал, яўрэй, сацыяліст і пацыфіст і пасля года турэмнага зняволення ў верасні 1934 года бег у [[Прага|Прагу]]{{sfn|Zinn|2011|с=48}}. Большасць арганізацый гомасексуалаў, асцерагаючыся тэрору з боку паліцыі, прынялі рашэнне пра самароспуск. У чэрвені 1933 года самараспусціўся і Навукова-гуманітарны камітэт, які з 1897 года змагаўся за скасаванне [[Параграф 175|параграфа 175]]{{sfn|Zinn|2011|с=47}}{{sfn|Herrn|1999|с=32}}{{sfn|Grau|2004|с=55}}. У гэтым жа годзе распусціўся і «Саюз за правы чалавека» ({{lang-de|Bund für Menschenrechte}}){{sfn|Zinn|2011|с=48}}{{sfn|Herrn|1999|с=32}}. У лістападзе 1933 года быў прыняты «{{нп5|Закон супраць небяспечных рэцыдывістаў||de|Gewohnheitsverbrechergesetz}}», які ўводзіў значныя змены і дадаткі ў крымінальны кодэкс. У прыватнасці, у КК уводзіўся новы § 20a, паводле якога асоба, што неаднаразова затрымвалася ў сувязі з паўторным здзяйсненнем злачынства, класіфікавалася як «небяспечны рэцыдывіст» і ў яе дачыненні маглі ўжывацца больш цвёрдыя меры кары. Аб'ектыўнай прычынай для ўжывання § 20a у дачыненні гомасексуальных мужчынаў з’яўляўся паўторны прысуд па [[Параграф 175|параграфу 175]]. Такім чынам, пераслед гомасексуалаў пастрожыўся нават без змены антыгомасексуальнага параграфа{{sfn|Mengel|2012|с=23}}. === «Путч Рома» і яго ўплыў на наступныя падзеі === [[Файл:Bundesarchiv Bild 102-15282A, Ernst Röhm.jpg|thumb|180px|[[Эрнст Юліус Ром|Эрнст Ром]].]] Падчас першай хвалі тэрору гомасексуальныя мужчыны не падвяргаліся сістэматычнаму пераследу, і нават тым з іх, хто быў арыштаваны, часта падаваліся палітычныя вінавачанні, не злучаныя з іх гомасексуальнасцю{{sfn|Jellonnek|1990|с=82}}. Кампаніі па закрыцці арганізацый, бараў, перыёдыкі гомасексуалаў мелі мэтай поўнае выцясненне гомасексуальнасці з поля грамадскага зроку, аднак не закраналі саміх гомасексуалаў асабіста{{sfn|Jellonnek|1990|с=83}}. У адрозненне ад [[СС]], у якім актыўна змагаліся з «амаральнасцю», у шэрагах [[Штурмавыя атрады|СА]], кіраваных [[Эрнст Юліус Ром|Эрнстам Ромам]], які сам быў гомасексуалам, гомасексуальнасць не ўяўляла праблем для кар’ернага ўзросту, хоць і не з’яўлялася патрэбнай якасцю для пасоўвання па службовым усходам{{sfn|Jellonnek|1990|с=85-86}}. Таксама і ў [[гітлерюгенд]]зе дачыненне да гомасексуальнасці да падзей 1934 года было адносна талерантным{{sfn|Jellonnek|1990|с=87}}. Ці быў сам {{нп5|рэйхсюгендфюрар||de|Reichsjugendführung}} [[Бальдур фон Шырах]] гомасексуалам — невядома, але ўжо ў 1930-я гады пра гэта хадзілі шматлікія чуткі, што шыраліся, перадусім, за межамі Германіі і заснаваныя на тым, што Шырах не меў дастатковай маскуліннасці{{sfn|Jellonnek|1990|с=87}}. Тым не менш арышты ў межах гітлерюгенда па вінавачанні ў гомасексуальных кантактах да вінавачання Рома былі, хутчэй, выняткамі{{sfn|Jellonnek|1990|с=89}}. У 1940 годзе Гітлер страціў цікавасць да Шыраха і адхіліў яго ад кіраўніцтва гітлерюгендам, прызначыўшы яго [[гаўляйтар]]ам і {{нп5|рэйхсштатгальтэр|рэйхсштатгальтэрам|de|Reichsstatthalter}} Вены<ref name="Школа_смерти">{{cite web|url=http://www.novayagazeta.ru/comments/68019.html|title=Школа смерти|author=Леонид Млечин|publisher=Новая газета, № 37|date=2015-04-10|access-date=2015-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150412185110/http://www.novayagazeta.ru/comments/68019.html|archive-date=12 красавіка 2015|url-status=dead}}</ref>. Да 1934 года ўзмацнілася супрацьстаянне паміж [[Штурмавыя атрады|СА]] і [[СС]]{{sfn|Jellonnek|1990|с=95}}. Дзеля дыскрэдытацыі СА ўжо пад канец 1933 года па ўказе Гітлера [[гестапа]] стала збіраць інфармацыю пра «гомасексуальную актыўнасць» у верхавіне СА{{sfn|Jellonnek|1990|с=96}}. У выніку канфлікту зацікаўленняў кіраўнік СА Эрнст Ром быў публічна звінавачаны ў змове з мэтай путча супраць Гітлера і разам з мноствам іншых высокапастаўленых членаў СА арыштаваны ў ходзе «[[Ноч доўгіх нажоў|ночы доўгіх нажоў]]», а потым і расстраляны{{sfn|Jellonnek|1990|с=96}}{{sfn|Herrn|1999|с=33}}. [[Нацыянал-сацыялістычная прапаганда|Афіцыйная прапаганда]] паспрабавала падарваць давер да СА і да самога Рома, які меў папулярнасць у народа, звінаваціўшы яго ў змове супраць Гітлера і звязаўшы «паталагічную няздольнасць да вернасці» і здраду з гомасексуальнасцю{{sfn|Jellonnek|1990|с=96}}. Гэтыя падзеі зрабілі пазней значны ўплыў на ўзмацненне жорсткасці антыгомасексуальнага заканадаўства і на прапаганду патрэбы такога ўзмацнення жорсткасці{{sfn|BVerfGE 6|с=394}}{{sfn|Mengel|2012|с=23}}{{sfn|Pretzel|2002|с=26}}{{sfn|Stümke|1989|с=103, 105}}. Ужо 30 чэрвеня 1934 года, калі быў арыштаваны Ром і іншыя высокапастаўленыя члены СА, Гітлер абвясціў, што неадменна зоймецца «выкараненнем гэтай чумы» і не будзе больш цярпець таго, што «мільёны прыстойных людзей» кампраметуюцца «паталагічна схільнымі істотамі»{{sfn|Jellonnek|1990|с=97}}. Апроч таго, у лісце новаму кіраўніку СА {{нп5|Віктар Лютцэ|Віктару Лютцэ|de|Viktor Lutze}} [[фюрар]] паказаў, што за злачынствы па [[Параграф 175|параграфу 175]] неадкладна трэба выганяць з партыі і з СА{{sfn|Jellonnek|1990|с=97}}. Чыстка ў СА была станоўча ўспрынята нямецкім насельніцтвам і дадатна адбілася на папулярнасці [[фюрар]]а{{sfn|Jellonnek|1990|с=98}}. У сувязі з зімой, што абяцала быць цяжкай у фінансавым плане, кіруючай верхавіне трэба было выкарыстанне псіхалагічных мер для падтрымання ўзроўню папулярнасці. Адной з такіх мер бачылася чышчанне партыйнага апарата ад элементаў, да якіх народ выпрабоўвае непрыязь{{sfn|Jellonnek|1990|с=99}}. Такім чынам, 30 чэрвеня 1934 года стаў пераломным днём: гомасексуальныя мужчыны разам ператварыліся з «крымінальных амаральных элементаў» і «звадыяшаў гетэрасексуалаў» у канспірацыйных і небяспечных ворагаў дзяржавы, здольных утварыць злачынныя «гомасексуальныя хеўры», што падрывалі ўладу фюрара і партыйнае адзінства{{sfn|Jellonnek|1990|с=98}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=123}}{{sfn|Кон|2003|с=256}}. Неўзабаве пасля «[[Ноч доўгіх нажоў|ночы доўгіх нажоў]]» [[рэйхсфюрар СС]] [[Генрых Гімлер]] выказваўся пра палітычную нядобранадзейнасць гомасексуалаў, лёгка схільных да [[шантаж]]у{{sfn|Jellonnek|1990|с=98}}. Адразу ж пасля падзей 30 чэрвеня 1934 года па ўсёй краіне пачаліся аблавы ў пошуках гомасексуалаў. У прыватнасці, ужо праз тры дні міністэрства ўнутраных спраў [[Баварыя|Баварыі]] арганізавала праверку ўсіх гасцініц дзеля выяўлення гомасексуальных кантактаў. Ператрусам падвяргаліся таксама і прыватныя кватэры «падазроных персон»{{sfn|Jellonnek|1990|с=100}}. Нягледзячы на ўсе высілкі, удалося арыштаваць усяго 78 мужчын, якіх, пратрымаўшы цягам некалькіх месяцаў пад «[[Ахоўны арышт|ахоўным арыштам]]», да канца лістапада 1934 год давялося зноў вызваліць за адсутнасцю довадаў{{sfn|Jellonnek|1990|с=101}}{{sfn|Zinn|2011|с=72, 74}}. Простае насельніцтва краіны таксама ўспрыняло словы фюрара як заклік да дзеяння. Па ўсёй краіне імкліва павялічылася колькасць {{нп5|данос|даносаў||Complaint}} у падазрэнні на гомасексуальнасць{{sfn|Zinn|2011|с=59}}. Праз некалькі месяцаў, 24 кастрычніка 1934 года, [[гестапа]] паспрабавала надаць хаатычнаму пераследу гомасексуалаў сістэматычную форму. У Берліне ў аддзеле гестапа II1, занятым палітычнымі супернікамі дзяржавы, быў створаны спецаддзел па барцьбе з гомасексуальнасцю ({{lang-de|Sonderdezernat II1So Homosexualität}}){{sfn|Jellonnek|1990|с=102}}{{sfn|Zinn|2011|с=59}}{{sfn|Stümke|1989|с=105-106}}{{sfn|Herrn|1999|с=33}}. == Узмацненне жорсткасці крымінальнага заканадаўства == {{Якар|Узмацненне жорсткасці КК}} === Новая рэдакцыя антыгомасексуальнага параграфа === {{also|Параграф 175}} 28 чэрвеня 1935 года была зацверджана новая рэдакцыя [[Параграф 175|параграфа 175]] Імперскага крымінальнага кодэкса, якая набыла моц з 1 верасня 1935 года. Пры гэтым была значна зменена і пашырана яго фармулёўка. У прыватнасці, словазлучэнне «ненатуральная распуста паміж мужчынамі» было заменена на «распусту з іншым мужчынам»{{sfn|BVerfGE 6|с=396}}. Гэта дазваляла трактаваць тэкст больш шырока і прымяняць яго не толькі на пранікальныя анальныя палавыя кантакты, як гэта было раней, але і шырыць на любыя іншыя формы сексуальнага ўзаемадзеяння паміж мужчынамі, у тым ліку і без непасрэдага фізічнага кантакту{{sfn|Jellonnek|1990|с=122}}{{sfn|Bruns|2012|с=27}}{{sfn|Mengel|2012|с=23}}{{sfn|Grau|2004|с=93}}{{sfn|Stümke|1989|с=109}}{{sfn|Herrn|1999|с=34}}. Пры ранніх фармулёўках параграфа 175 довад наяўнасці пранікальных анальных кантактаў быў абцяжараны, а ў новай фармулёўцы яго больш не патрабавалася, што істотна палягчала вынясенне абвінаваўчых прысудаў{{sfn|BVerfGE 6|с=397}}. Пры гэтым сам тэкст закона не паказваў ні мінімальных, ні максімальных тэрмінаў кары{{sfn|Mengel|2012|с=23}}. Трохі пазней рашэннем {{нп5|Імперскі вярхоўны суд|Імперскага вярхоўнага суда|de|Reichsgericht}} было дадзена наступнае тлумачэнне (RGSt 73, 78, 80 f): [[склад злачынства]] існуе, калі «аб'ектыўна было зачэплена грамадскае пачуццё сораму і суб'ектыўна было жаданне ўзбудзіць юрлівае жаданне аднаго з двух мужчын ці трэцяга мужчыны». Пры гэтым нават не патрабавалася наяўнасць узаемных дакрананняў адзін да аднаго{{sfn|Bruns|2012|с=27}}{{sfn|Mengel|2012|с=24}}. У прыватнасці, злачынствам лічыліся не толькі самазадавальненне пры іншым мужчыне, дакрананне эрагаваным членам да цела іншага мужчыны і [[петынг]] (пры гэтым наяўнасць [[Эякуляцыя|эякуляцыі]] не патрабавалася){{sfn|Grau|2004|с=93-94}}. Больш за тое, для ўсталявання наяўнасці злачынства па § 175 было дастаткова пацалунка ці нават наяўнасці «юрлівага пагляду»{{sfn|Pretzel|2002|с=25}}{{sfn|Stümke|1989|с=109}}{{sfn|Кон|2003|с=257}}. Другая частка § 175 давала судам магчымасць у «асабліва лёгкіх выпадках» адмовіцца ад вынясення кары асобам, што не дасягнулі на момант здзяйснення «злачыннай дзеі» ўзросту 21 года. Да «лёгкіх», аднак, не ставіліся выпадкі сексуальных кантактаў з пранікненнем{{sfn|Grau|2004|с=94}}. Таксама для выпадкаў «цяжкай распусты» («спакушэнне» моладзі 14—21 гадоў, {{нп5|Мужчынская прастытуцыя|прастытуцыя|ru|Мужская проституция}}, ужыванне гвалту ці выкарыстанне службовага становішча ці залежнага становішча партнёра) быў створаны ўзмацняльны параграф § 175a{{sfn|Pretzel|2002|с=25}}{{sfn|Herrn|1999|с=34}}. Такім чынам, параграф 175a уводзіў асаблівую праўную норму для гомасексуальных мужчынаў — крыміналізацыю мужчынскай гомасексуальнай прастытуцыі і асаблівую {{нп5|Кваліфікацыя злачынстваў|кваліфікацыю|de|Qualifikation (Strafrecht)}} для сексуальных кантактаў з падлеткамі 14—21 гадоў{{sfn|Jellonnek|1990|с=115}}{{sfn|Pretzel|2002|с=25}}. Выпадкі [[Заафілія|сексуальных кантактаў з жывёламі]], што таксама раней уваходзілі ў параграф 175, былі вынесены без сэнсавай змены ў асобную частку — у § 175b{{sfn|BVerfGE 6|с=394-395}}{{sfn|Bruns|2012|с=27}}. {{Урэзка |Загаловак = '''§ 175''' |Утрыманне= (1) Калі мужчына здзяйсняе распусту з іншым мужчынам ці дазваляе яму здзяйсняць распусту над сабой, ён караецца турмой. (2) У выпадку, калі вінаваты да моманту здзяйснення дзеяння не дасягнуў 21 года, суд у асабліва лёгкіх выпадках можа адмовіцца ад кары. {{oq|de|(1) Ein Mann, der mit einem anderen Mann Unzucht treibt oder sich von ihm zur Unzucht mißbrauchen läßt, wird mit Gefängnis bestraft. (2) Bei einem Beteiligten, der zu Zeit der Tat noch nicht einundzwanzig Jahre alt war, kann das Gericht in besonders leichten Fällen von Strafe absehen.}} |Выраўноўванне = left |Шырыня = 300px }} {{Урэзка |Загаловак = '''§ 175а''' |Утрыманне= Катаргай да дзесяці гадоў, а ў выпадку змякчальных акалічнасцей турмой тэрмінам не менш за тры месяцы караецца: # Мужчына, які здзейсніў распусту з іншым мужчынам, выкарыстоўваючы сілу ці пагрозы прычынення небяспекі для жыцця, ці які дазволіў здзейсніць над сабой распусту; # Мужчына, які здзейсніў распусту ці дазволіў здзейсніць распусту над сабой з выкарыстаннем службовага ці працоўнага залежнага становішча іншага мужчыны; # Мужчына старэй 21 года, які спакусіў асобу мужчынскага полу маладзей 21 года для здзяйснення распусты над ім ці які дазволіў здзейсніць ім распусту над сабой; # Мужчына, які здзяйсняе распусту з іншымі мужчынамі ці дазваляе іншым мужчынам здзяйсняць распусту над сабой на платнай аснове, а таксама які прапануе сябе для гэтых мэт. {{oq|de|Mit Zuchthaus bis zu zehn Jahren, bei mildernden Umständen mit Gefängnis nicht unter drei Monaten wird bestraft: # ein Mann, der einen anderen Mann mit Gewalt oder durch Drohung mit gegenwärtiger Gefahr für Leib oder Leben nötigt, mit ihm Unzucht zu treiben, oder sich von ihm zur Unzucht mißbrauchen zu lassen; # ein Mann, der einen anderen Mann unter Mißbrauch einer durch ein Dienst-, Arbeits- oder Unterordnungsverhältnis begründeten Abhängigkeit bestimmt, mit ihm Unzucht zu treiben oder sich von ihm zur Unzucht mißbrauchen zu lassen; # ein Mann über einundzwanzig Jahre, der eine männliche Person unter einundzwanzig Jahren verführt, mit ihm Unzucht zu treiben oder sich von ihm zur Unzucht mißbrauchen zu lassen; # ein Mann, der gewerbsmäßig mit Männern Unzucht treibt oder von Männern sich zur Unzucht mißbrauchen läßt oder sich dazu anbietet.}} |Выраўноўванне = left |Шырыня = 300px }} {{Урэзка |Загаловак = '''§ 175b''' |Утрыманне= Ненатуральная распуста, здзейсненая чалавекам з жывёламі, караецца турмой; таксама можа весці да пазбаўлення грамадзянскіх правоў. {{oq|de| Die widernatürliche Unzucht, welche von Menschen mit Tieren begangen wird, ist mit Gefängnis zu bestrafen; auch kann auf Verlust der bürgerlichen Ehrenrechte erkannt werden.}} |Выраўноўванне = left |Шырыня = 300px }} Стаіць адзначыць, што аналагаў § 175a, ч. 3 у частцы «гомасексуальнага спакушэння» мужчынам старэй 21 года падлетка 14—21 года для гетэрасексуальных кантактаў у крымінальным заканадаўстве Трэцяга рэйха не існавала{{sfn|Pretzel|2002|с=25}}. Вінавачанні па § 182 УК<ref group="►" name="StGB182"/>, што застаўся без змен, які агадваў крымінальную кару за скланенне да [[Палавы акт|палавога акту]] «незаганнай дзяўчынкі», якая не дасягнула 16 гадоў, падаваліся толькі {{нп5|Парушэнне права, пераследаванае па скарзе пацярпелага (Германія)|па заяве ад пацярпелых|de|Antragsdelikt}}, таму «гетэрасексуальнае спакушэнне» было толькі {{нп5|Прыватнае вінавачанне|прыватным вінавачаннем|de|Privatklage}}, у адрозненне ад «гомасексуальнага спакушэння», вінавачанні па якому {{нп5|Парушэнне права публічнага пераследу (Германія)|падаваліся афіцыйна|de|Offizialdelikt (Deutschland)}}{{sfn|Pretzel|2002|с=25}}{{sfn|Bruns|2012|с=26}}. Дадзены параграф служыў не для абароны дзіцяці ад сексуальнага замаху ў сённяшнім разуменні, але для абароны {{нп5|Некранутасць|некранутасці||Virginity}} дзяўчынкі{{sfn|Bruns|2012|с=27}}. Такім чынам, [[Узрост сексуальнай згоды|узрост згоды]] для сексуальных кантактаў з мужчынамі ў дзяўчын складаў 16 гадоў (згодна § 182), а ў юнакоў — 21 год (згодна § 175a){{sfn|Pretzel|2002|с=25}}. Адносна сексуальных кантактаў дарослых жанчын з хлопчыкамі ці дзяўчынкамі старэй 14 гадоў у крымінальным кодэксе зусім не ўтрымвалася ніякіх указанняў{{sfn|Bruns|2012|с=28}}. Сексуальныя кантакты з дзецьмі, якія не дасягнулі 14 гадоў, рэгламентаваліся ў § 176 КК, што не змяняўся з 1876 года<ref group="►" name="StGB176"/>, дзе не ўлічвалася, былі такія кантакты разнаполымі ці аднаполымі. === Далейшыя планы па ўзмацненні жорсткасці заканадаўства === Тым часам, дыскусіі па далейшым узмацненні жорсткасці заканадаўства ў дачыненні гомасексуалаў на гэтым не скончыліся. У распрацоўваны адмысловай камісіяй новы крымінальны кодэкс § 175 павінен быў увайсці як § 215, а § 175a — як § 216{{sfn|Jellonnek|1990|с=116}}{{sfn|Mengel|2012|с=24}}. Рэйхсміністр [[Ганс Франк]] прапанаваў для выпадкаў § 215 нароўні з турэмным зняволеннем таксама дапускаць і катаргу, а асуджаных па § 216 у выпадку «генетычна абумоўленай гомасексуальнасці» прымусова [[кастрацыя|кастрыраваць]]{{sfn|Jellonnek|1990|с=116}}{{sfn|Mengel|2012|с=24}}. [[Рэйхсфюрар СС]] [[Генрых Гімлер]] патрабаваў злачынствы па § 215 таксама караць катаргай{{sfn|Jellonnek|1990|с=116}}. Франк выступаў і за крыміналізацыю аднаполых кантактаў паміж жанчынамі{{sfn|Jellonnek|1990|с=116}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=75}}. Яго падтрымвалі і іншыя юрысты{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=74}}. Аднак, шыранне крымінальнага пераследу на лесбіянак было адпрэчана міністэрствам юстыцыі, якое выказала думку, што ў адрозненне ад гомасексуальных мужчын, якія «цалкам выключаны з рэпрадукцыйнага працэсу», у выпадку жанчын гэта не так, ці, прынамсі, не ў такіх жа маштабах. Апроч таго, паказвалася, што гомасексуальныя жанчыны не так бачны ў адрозненне ад гомасексуальных мужчын, таму небяспека «заражэння грамадства праз прыклад» не настолькі высокая, як у выпадку мужчын. Сярод іншых прычын зваліся цяжкасці ў довадах наяўнасці аднаполых кантактаў сярод жанчын па прычыне цяснейшых сяброўскіх сувязей паміж жанчынамі{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=73}}{{sfn|Stümke|1989|с=111}}. У чарнавым варыянце новага КК, пададзеным 16 кастрычніка 1937 года рэйхсміністрам юстыцыі {{нп5|Франц Гюртнер|Францам Гюртнерам|de|Franz Gürtner}}, многія прапанаваныя змены былі ўлічаны. У прыватнасці, у выпадках «простай распусты» (§ 216) турма замянялася катаргай, а мінімальны тэрмін быў павялічаны з трох до шасці месяцаў{{sfn|Jellonnek|1990|с=116}}. У той жа час, прапанова павялічыць мінімальны тэрмін кары за «цяжкую распусту» (§ 217) до аднаго года было адхілена{{sfn|Jellonnek|1990|с=117}}. Гюртнер абгрунтаваў гэта тым, што, па яго досведзе, выпадкі, калі аднаму партнёру менш 21 года, а іншаму — нешматлікім больш 21 года, сустракаюцца часта. Пры гэтым пры невялікіх «правіннасцях» малодшы партнёр, згодна § 216, быў бы вызвалены ад кары, а старэйшы — быў бы асуджаны на тэрмін не менш за адзін год, што для Гюртнера бачылася несправядлівым{{sfn|Jellonnek|1990|с=117}}. З пачаткам вайны распрацоўка новага крымінальнага кодэкса была прыпынена, і праца рэйхсміністэрства юстыцыі перамыкаецца на «затыканне дзірак» для патрэб Рэйха ва ўжо існым крымінальным кодэксе{{sfn|Jellonnek|1990|с=117}}. === Прымяненне антыгомасексуальнага заканадаўства === {| border="0" align="right" cellspacing="0" cellpadding="0" style="background:WhiteSmoke; margin:0 0 15px 30px; float:right; text-align:center; font-size:80%;" |+'''Асуджаныя па §§ 175, 175a і 175b {{nobr|(1931—1943)}}'''{{sfn|Grau|2004|с=197|loc=[Цыт. паводле: Kriminalität und Gefährdung der Jugend, с. 89]}} |- !width="45" align="center" | Гады !colspan="2" align="center" | Колькасць асуджаных |- | |width="45" align="center" | '''Усяго''' |width="45" align="center" | '''Падлеткі*''' |- |1931|| 665|| 89 |- |1932|| 801||114 |- |1933|| 853||104 |- |1934|| 948||121 |- |1935||2106||257 |- |1936||5320||481 |- |1937||8271||973 |- |1938||8562||974 |- |1939||7614||689 |- |1940||3773||427 |- |1941||3739||687 |- |1942||2678||665 |- |1943**||2218||500 |- | colspan="3" width="180" style="text-align:center;" |<br />* Непаўналетнія асобы ({{nobr|14-18 гадоў}}).<br />** У 1943 годзе наяўныя дадзеныя толькі за першае паўгоддзе былі памножаны на два.<br />Дадзеныя за 1940—1943 гады не ўлучаюць далучаныя «ўсходнія вобласці» і Аўстрыю.</small> |} Нацысцкае крымінальнае заканадаўства, прынамсі афіцыйна, пераследавала мужчын, перадусім, не за саму [[гомасексуальнасць]] як такую, а за гомасексуальныя кантакты, што з’яўляліся, паводле дзейнага заканадаўства, крымінальным злачынствам{{sfn|Grau|2011|с=36}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=327}}. Пры гэтым захоўвалася бачнасць правасуддзя. Нават у выпадку прызнання мужчынам сваёй гомасексуальнасці, якую ён, аднак, не рэалізоўваў на практыцы, пры тым, што зваротнае не было даказана на судзе, суд змушаны быў выносіць апраўдальны прысуд. Аднак, у гэтым выпадку мужчына ўсё адно падлягаў рэгістрацыі ў якасці «падазронага»{{sfn|Grau|2011|с=36}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=327}}. У той жа час нават без здзяйснення «злачынства» гомасексуалы маглі былі быць дэпартаваны ў канцэнтрацыйныя лагеры, дзе яны праводзілі дні, тыдні ці нават месяцы ў чаканні выніку і суда, а таксама змяшчаліся ў лагеры бестэрмінова пад так званыя «ахоўныя» ці «прафілактычныя» арышты{{пераход|#Канцлагеры|2}}. Варта адзначыць, што, мусібыць, нацысцкая юстыцыя пераследавала не гомасексуальных мужчынаў у сённяшнім разуменні [[Гомасексуальнасць|гомасексуальнасці]] як [[Сексуальная арыентацыя|сексуальнай арыентацыі]], а любых мужчын, якія ўвесь час ці час ад часу ўступалі ў гомасексуальныя кантакты, што хутчэй адпавядае сённяшняму тэрміну [[Мужчыны, якія практыкуюць секс з мужчынамі|МСМ]]{{sfn|Grau|2011|с=5}}{{sfn|Кон|2003|с=256}}. Пры гэтым трактоўка «гомасексуальнага кантакту» у нацысцкім заканадаўстве была вельмі шырокай і складалася з не толькі непасрэдна сексуальнага кантакту паміж мужчынамі, як гэта бачна з каментарыяў да крымінальнага параграфа. Каб пазбегнуць арышту, асабліва ў буйных гарадах, як, прыкладам, [[Дзюсельдорф]], гомасексуалы імкнуліся канспіравацца, звяртаючыся да ананімных сексуальных кантактаў, завучы фальшывыя імёны, перакручваючы свой узрост ці асабістую інфармацыю. Шмат хто з іх прытрымліваліся правіла сустракацца з кожным партнёрам не больш за адзін раз, каб зменшыць рызыку{{sfn|Jellonnek|1990|с=281}}. Нават тыя з мужчын, хто вырашаўся на пастаянныя адносіны, унікалі прыводзіць свайго партнёра ў сваё жыллё, каб не выклікаць лішніх падазрэнняў{{sfn|Jellonnek|1990|с=282}}. Бачачы арышты многіх сваіх знаёмых, некаторыя гомасексуальныя мужчыны цалкам адмаўляліся ад актыўнага сексуальнага жыцця{{sfn|Jellonnek|1990|с=282}}. [[Файл:Artículo 175 Guerra.jpg|thumb|218px|Лік асуджаных у 1933—1942 гады па § 175 (паўналетнія і падлеткі).]] У выпадках арышту з усімі гомасексуальнымі мужчынамі звярталіся аднолькава, незалежна ад таго, здзяйснялі яны злачынства ці не{{sfn|Grau|2011|с=89}}. Іх кватэры падлягалі ператрусу для пошуку кампраметуючых матэрыялаў — кніг, лістоў, фатаграфій{{sfn|Grau|2011|с=89}}. Арыштаваных маглі дапытваць гадзінамі з мэтай дамагчыся ад іх прызнанняў{{sfn|Jellonnek|1990|с=295}}. Падчас допытаў затрыманых прымушалі зваць імёны ўсіх сексуальных партнёраў, а таксама ў дэталях апісваць усе здзейсненыя імі сексуальныя практыкі, што дэталёва фіксавалася ў пратаколах допыту{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=169-170}}. З мэтай псіхічнага ціску прымяняліся пагрозы кастрацыі і пераводу ў канцэнтрацыйныя лагеры{{sfn|Jellonnek|1990|с=295}}. Затрыманых часта фатаграфавалі, каб потым выкарыстаць картатэку фатаграфій для апазнання ананімных сексуальных партнёраў іншымі затрыманымі{{sfn|Jellonnek|1990|с=295}}. Узмацненне жорсткасці антыгомасексуальнага заканадаўства ў 1935 годзе прывяло да імклівага ўзросту ліку асуджаных. Калі з 1933 па 1935 гады за «ненатуральную распусту» былі асуджаны толькі 3907 мужчын, то з 1936 па 1938 гады лік асуджаных узрос да 22 153 чалавек{{sfn|Jellonnek|1990|с=122}}. Пры гэтым узмоцненая версія закона ўжывалася і «заднім днём» на дзеянні, якія да 1935 года не лічыліся крымінальным злачынствам{{sfn|Zinn|2011|с=80}}. У агульнай складанасці за гады існавання Трэцяга рэйха (1933—1945) за «гомасексуальную распусту» былі асуджаны каля 50 тысяч мужчын{{sfn|Jellonnek|1990|с=328}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=72}}. Найболей пацярпела ад пераследу маладое пакаленне гомасексуалаў, што знаходзілася ва ўзроставай групе 20—30 гадоў і яшчэ не выпрацавала стратэгій бяспечнага пошуку партнёра ва ўмовах пераследу, а таксама з прычыны абумоўленай іх узростам больш высокай палавой актыўнасці{{sfn|Jellonnek|1990|с=330-331}}. Пераследу падлягалі і непаўналетнія. Толькі толькі на падлеткаў 10—18 гадоў у 1937 годзе былі заведзены 5424 справы па вінавачанні ў гомасексуальных кантактах, а ў 1943 годзе штотыдзень заводзілася ў сярэднім каля 23 падобных спраў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=116}}. Асуджэнне па «гомасексуальных параграфах» часцей мацней біла па інтэлігенцыі, чым па рабочым, бо адукаваныя мужчыны пасля асуджэння не маглі больш уладкавацца на кваліфікаваную працу, шмат хто гублялі навуковыя ступені ці, прыкладам, былі звольнены з дзяржаўнай службы{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=169, 211}}. Тым часам як у працы для нізкакваліфікаваных кадраў нястачы не было{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=169}}. Пры вынясенні прысуду ўлічвалася мноства розных фактараў, што ўплываюць на суровасць кары: колькасць сексуальных партнёраў, дата здзяйснення злачынства (у часы [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспублікі]], да путчу Рома ці пасля яго), «ступені цяжару» сексуальных практык (пацалунак, [[мастурбацыя]], аральны ці анальны секс і г. д.), наяўнасць «злачыннага намеру» і інш.{{sfn|Pretzel|2002|с=33}}{{sfn|Zinn|2011|с=134}}. Таксама на тэрмін кары магла ўплываць наяўнасць ці адсутнасць каяння падсуднага і яго спрыянне ў расследаванні{{sfn|Pretzel|2002|с=33}}. Апроч таго, усе гомасексуальныя мужчыны падзяляліся на «звадыяшаў» і «спакушаных», у выніку чаго іх кара была рознай па строгасці{{sfn|Jellonnek|1990|с=328}}{{sfn|Кон|2003|с=256}}. Суддзі маглі развязваць пра ўзмацненні жорсткасці ці змякчэнні кары на аснове таго, ці ёсць «схільнасць да гомасексуальных кантактаў» ці ж мела месца «спакушэнне» ці «гвалтаванне шляхам знаходжання падсуднага ў гомасексуальных колах»{{sfn|Pretzel|2002|с=33}}. Гэта ўзгаднялася з паноўнай у той час думкай у нямецкай псіхіятрыі пра двух тыпаў гомасексуальнасці — канстытуцыйнай (прыроджанай) і набытай{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=122}}. Таксама мела значэнне, здзяйснялася «злачынства» ўпершыню ці паўторна. За «злачынствы», здзейсненыя ўпершыню, зазвычай, выносіліся невялікія тэрміны кары — некалькі месяцаў турэмнага зняволення{{sfn|Pretzel|2002|с=33}}. Многія мужчыны асуджаліся неаднаразова, у выніку чаго яны класіфікаваліся як «рэцыдывісты» ці нават «[[Закон супраць небяспечных рэцыдывістаў|небяспечныя рэцыдывісты]]»{{sfn|Pretzel|2002|с=29}}. Пры паўторных асуджэннях тэрміны значна павялічваліся і складалі ад паўтара да двух ці нават трох гадоў зняволення{{sfn|Pretzel|2002|с=33}}. Вялікая колькасць сексуальных партнёраў для суда таксама з’яўлялася абцяжарвальнай акалічнасцю{{sfn|Zinn|2011|с=134}}. Апроч таго, тэрміны зняволення часта залежалі ад пэўных суддзяў{{sfn|Jellonnek|1990|с=313}}. Выкарыстанне антыгомасексуальных параграфаў ужывалася і ў палітычных мэтах, асабліва ў дачыненні моладзевых арганізацый, каталіцкай царквы і вайскоўцаў{{sfn|Кон|2003|с=257}}. У 1936—1938 гады ў краіне прайшла чарада масавых «{{нп5|Манастырскія працэсы ў Трэцім рэйху|манастырскіх працэсаў|de|Sittlichkeitsprozesse gegen Ordensangehörige und Priester im Nationalsozialismus}}» супраць [[Каталіцызм|каталіцкіх]] святароў, манахаў і парафіянаў па вінавачанням у гомасексуальных кантактах, у тым ліку з непаўналетнімі{{sfn|Grau|2004|с=172, 177-178}}{{sfn|Herrn|1999|с=34}}. Адной са сфабрыкаваных спраў было {{нп5|Справа Фрыча — Бломберга|вінавачанне|ru|Дело Фрича — Бломберга}} барона [[Вернер фон Фрыч|Вернера фон Фрыча]], якога ў 1938 годзе прыцягнулі да адказнасці за гомасексуальныя сувязі{{sfn|Кон|2003|с=257}}. Таксама асабліва вылучаліся працаўнікі мастацтва, як нібы найболей схільныя да аднаполых кантактаў. Так, ''[[Das Schwarze Korps]]'' у нумары за 11 сакавіка 1937 года пісаў, што больш за палова ўсіх працаўнікоў мастацтва аддаецца гомасексуальным кантактам, а таксама паказваў на цесную сувязь паміж гомасексуальнасцю і яўрэйствам{{sfn|Jellonnek|1990|с=32}}. == Суправаджальныя меры пераследу == Першыя часы ператрусы і арышты гомасексуалаў здзяйсняліся гестапа і {{нп5|Крымінальная паліцыя ў Германіі|крымінальнай паліцыяй|de|Kriminalpolizei (Deutschland)}} падчас аблаў і налётаў практычна адвольна, у выніку чаго гомасексуальныя мужчыны змяшчаліся ў {{нп5|Канцэнтрацыйныя лагеры Трэцяга рэйха|канцэнтрацыйныя лагеры|de|Konzentrationslager}}, якія часта выконвалі роля месцаў папярэдняга зняволення{{sfn|Pretzel|2002|с=27}}. Паступова на змену некантраляваных арыштаў прыйшла сістэматычная барацьба, якой стала надавацца форма [[Легітымнасць|легітымнага]] правасуддзя ў выглядзе судовых працэсаў і прысудаў судоў, якім папярэднічалі сістэматычны паліцэйскі ўлік і кантроль{{sfn|Pretzel|2002|с=27}}. {{Якар|Паліцэйскі кантроль}} === Сістэматычны ўлік і кантроль гомасексуальных мужчын === {| class="wikitable" style="margin:0 0 15px 30px; float:right; text-align:center;" |+''Распрацоўка спраў па § 175, 175a і 175b {{nobr|(1937—1939)}}''{{sfn|Stümke|1989|с=118}} |- ! Гады ! <small>Апрацавана<br />гестапа</small> ! <small>З іх<br />заведзена<br />крымінальных спраў</small> ! <small>З іх<br />асуджаны</small> |- |1937||32 360||12 760|| 8271 |- |1938||28 882||10 638|| 8562 |- |1939||33 496||10 456|| 7614 |- |Усяго:||94 738||33 854||24 447 |} Для сістэматычнага ўліку і кантролю гомасексуальных мужчын 10 кастрычніка 1936 года сакрэтным указам [[Генрых Гімлер|Генрыха Гімлера]] было заснавана {{нп5|Імперскае цэнтральнае бюро па барацьбе з гомасексуалізмам і абортамі||de|Reichszentrale zur Bekämpfung der Homosexualität und der Abtreibung}} пад кіраваннем [[гестапа]].{{sfn|Jellonnek|1990|с=123}}{{sfn|Grau|2004|с=122}}{{sfn|Stümke|1989|с=111}}{{sfn|Grau|2011|с=87}}. Аб’яднанне двух дадзеных «злачынстваў» таксама сведчыць пра тое, што мужчынская гомасексуальнасць разглядалася нацыстамі як фактар, які адмоўна ўплываў на прырост насельніцтва{{sfn|Jellonnek|1990|с=126}}{{sfn|Stümke|1989|с=111}}. [[Файл:Reichszentrale-Erlass-1936.jpg|thumb|170px|left|Указ аб стварэнні Цэнтральнага бюро па барацьбе з гомасексуалізмам і абортамі.]] Паводле гэтай дырэктывы паліцыянтам загадвалася ажыццяўляць пастаянны нагляд за вуліцамі, гасцініцамі, пансіёнамі для выяўлення гомасексуальных мужчын, а таксама ўвесь час праглядаць усе публікаваныя газетныя аб’явы дзеля выяўлення ўтоеных аб’яў і намёкаў. Паліцэйскія таксама павінны былі збіраць дадзеныя на ўсіх мужчын, якія маюць «падазроныя паводзіны», што дазвалялі падазраваць іх у гомасексуальнасці{{sfn|Grau|2011|с=88}}. Уся сабраная інфармацыя старанна рэгістравалася ў картатэках.{{sfn|Grau|2011|с=88}}. Апроч таго, бюро стала цэнтральным органам для каардынацыі дзеянняў па супрацы з медычнымі і даследчымі ўстановамі, што вывучалі прычыны ўзнікнення і магчымасці лячэння гомасексуальнасці{{sfn|Jellonnek|1990|с=126}}{{sfn|Herrn|1999|с=34}}. Аднак, асноўным заданнем бюро было вядзенне велізарнай картатэкі на ўсіх гомасексуальных мужчын, а таксама мужчын, падазроных у гомасексуальнасці{{sfn|Jellonnek|1990|с=129}}{{sfn|Grau|2004|с=124, 139}}{{sfn|Herrn|1999|с=34}}. У картатэках асобна абазначаліся справы мужчын, якія займаліся прастытуцыяй, а таксама гвалтаўнікоў дзяцей і моладзі{{sfn|Jellonnek|1990|с=130}}{{sfn|Grau|2004|с=140}}{{sfn|Herrn|1999|с=37}}. Толькі за перыяд 1937—1939 гадоў праз бюро прайшлі каля ста тысяч чалавек, прыкладна супраць траціны з іх было высунута вінавачанне і, нарэшце, кожны чацвёрты са спачатку пастаўленых на ўлік быў асуджаны па параграфам 175, 175a ці 175b{{sfn|Stümke|1989|с=118}}. Паводле апублікаванай справаздачы за 1939 год, у картатэках бюро ўжо да гэтага часу былі сабраны матэрыялы пра 33 тысячы гомасексуальных мужчын, з якіх каля 7800 «звадыяшаў» і 3800 мужчынаў, якія займаліся прастытуцыяй{{sfn|Jellonnek|1990|с=131}}. У той жа час, згодна гэтай жа справаздачы, бюро не бачыла патрэбы змяшчэння ў картатэку ўсіх «гомасексуальных дзеянняў»{{sfn|Jellonnek|1990|с=131}}. Апроч таго, асобна вялася статыстыка па некаторых адмысловых катэгорыях мужчын: членам [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]] і [[вермахт]]а, дзяржаўным службоўцам, рэлігійным дзеячам, былым кіроўным асобам [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспублікі]], а таксама яўрэям{{sfn|Jellonnek|1990|с=131}}. Падобная інфармацыя магла быць выкарыстана ў якасці дадатковага абвінаваўчага матэрыялу, а таксама ў прапагандысцкіх мэтах падчас працэсаў супраць рэлігійных дзеячаў{{sfn|Jellonnek|1990|с=131}}. {{Якар|Канцлагеры}} === Канцэнтрацыйныя лагеры як дадатковыя меры абмежавання волі === [[Файл:Gestapo anti-gay telex.jpg|thumb|210px|Апавяшчэнне пра ўзяцце пад [[ахоўны арышт]] у сувязі з гомасексуальнасцю, «якая не паддаецца выпраўленню».]] Яшчэ 28 лютага 1933 года [[Адольф Гітлер|Гітлер]] выдаў надзвычайны ўказ «{{нп5|Указ рэйхспрэзідэнта пра абарону народа і дзяржавы|Пра абарону народа і дзяржавы|de|Verordnung des Reichspräsidenten zum Schutz von Volk und Staat}}», што дазваляў дзяржаве абмяжоўваць асноўныя [[Правы і свабоды чалавека і грамадзяніна|правы і свабоды]] грамадзян{{sfn|Jellonnek|1990|с=121}}{{sfn|Stümke|1989|с=95}}. Згодна гэтаму ўказу дзяржава магла абмяжоўваць свабоду нават без здзяйснення чалавекам пэўных злачынстваў, калі гэта служыла зацікаўленням «абароны дзяржавы»{{sfn|Jellonnek|1990|с=122}}. Магутным інструментам такога абмежавання свабоды сталі так званыя «[[Ахоўны арышт|ахоўныя арышты]]», пры якіх асоба на нявызначаны тэрмін без суда і следства змяшчалася ў [[Канцэнтрацыйныя лагеры Трэцяга рэйха|канцэнтрацыйны лагер]]. Створаны пры [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспубліцы]] інстытут «[[Ахоўны арышт|ахоўных арыштаў]]», пры якіх арыштаваная асоба на тэрмін, які не перавышаў двое сутак, без суда і следства змяшчалася пад арышт у спецыялізаваную ўстанову для абароны самой гэтай асобы ці абароны зацікаўленняў дзяржавы, быў цалкам перакручаны нацысцкім рэжымам{{sfn|Jellonnek|1990|с=134}}. Асоба, прызначана для змяшчэння пад «ахоўны арышт», атрымлівала адпаведнае апавяшчэнне, якое выдавалася гестапа ці крымінальнай паліцыяй, пасля чаго арыштаваны на нявызначаны тэрмін дэпартаваўся ў канцэнтрацыйны лагер{{sfn|Jellonnek|1990|с=135}}. Кожныя тры месяцы здзяйснялася пераправерка і рабілася заключэнне пра тое, ці ёсць яшчэ небяспека для грамадства, пасля чаго або арышт падаўжаўся яшчэ на тры месяцы, або спыняўся{{sfn|Jellonnek|1990|с=135}}. З 25 студзеня 1938 года змяшчэнне ў канцлагер пад «ахоўны арышт» стала выключна [[прэрагатыва]]й гестапа{{sfn|Jellonnek|1990|с=135}}. Да сярэдзіны 1930-х гадоў знаходжанне падазроных у гомасексуальных кантактах мужчын у канцлагерах насіла часовы характар{{sfn|Jellonnek|1990|с=329}}. Такія арышты таксама выкарыстоўваліся ў якасці застрашвання і запалохвання для дачы арыштаванымі сведчанняў з прызнаннямі{{sfn|Pretzel|2002|с=27}}. У 1935 годзе многіх арыштаваных гомасексуалаў трымалі ў лагерах да ўступлення ў сілу ўзмоцненай версіі § 175, каб потым можна было пакараць іх за тое, што на момант здзяйснення не з’яўлялася злачынствам, прыкладам, за ўзаемную мастурбацыю{{sfn|Jellonnek|1990|с=329}}. {{Урэзка | Загаловак = | Загаловак знізу = | Змест = Актор і спявак {{нп5|Курт фон Руфін||de|Kurt von Ruffin}}, які правёў 9 месяцаў у канцлагеры {{нп5|Ліхтэнбург (канцэнтрацыйны лагер)|Ліхтэнбург|de|KZ Lichtenburg}} з-за абвінавачанняў у гомасексуальнасці, успамінае, як у лагер прывезлі некалькіх трансвестытаў у жаночых адзеннях. Эсэсаўцы здзекаваліся з іх, білі і раздзіралі на іх адзенне, пакуль тыя не засталіся зусім голымі. Аднаго з іх зацягнулі ў лагерны [[Туалет|сарцір]] і акунулі туды галавой, пратрымаўшы так датуль, пакуль ён не задыхнуўся.{{sfn|Zinn|2011|с=72}} | Подпіс = | Выраўноўванне = right | Шырыня = 250px | Вышыня = | Памер шрыфту = 11px | Фон = #F5F5F5 | Без разрываў = }} Знаходзячыся ў лагерах, гомасексуалы праводзілі ў іх дні і тыдні пад паліцэйскім арыштам ці нават месяцы пад «[[Ахоўны арышт|ахоўным арыштам]]», перш чым іх справа афіцыйна перадавалася юстыцыі{{sfn|Pretzel|2002|с=36}}. Прыкладам, толькі за перыяд з 11 мая па 10 чэрвеня 1935 года ў канцлагеры {{нп5|Калумбія-Хаўс||de|KZ Columbia}} у Берліне з 205 зняволеных, змешчаных там больш тыдня, 88 былі мужчынамі, падазравальнымі ў гомасексуальнасці. Апроч таго, па ўспамінах зняволеных, за тыдзень да паказанага перыяду яшчэ 60 гомасексуалаў былі пераведзены ў канцэнтрацыйны лагер [[Ліхтэнбург (канцэнтрацыйны лагер)|Ліхтэнбург]]{{sfn|Grau|2011|с=60}}. Паводле некаторых дадзеных, у лагеры Ліхтэнбург у 1935 годзе гомасексуальныя мужчыны складалі да 46 % усіх вязняў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=359}}. Сакрэтным указам [[Герман Вільгельм Герынг|Германа Герынга]] ад 13 лістапада 1933 года таксама быў створаны механізм так званых [[Прафілактычны арышт|прафілактычных арыштаў]], мэтай якіх стала неабмежаванае ў часе прэвентыўнае абмежаванне волі асоб, якія ў мінулым здзяйснілі розныя злачынствы, каб пазбегнуць паўторных [[Рэцыдыў злачынстваў|рэцыдываў]] для абароны грамадства{{sfn|Jellonnek|1990|с=135-136}}{{sfn|Pretzel|2002|с=36}}. Рашэнне пра прафілактычны арышт прымалася [[Крымінальная паліцыя ў Германіі|крымінальнай паліцыяй]] і не падлягала судоваму абскарджанню. Арыштаваныя маглі толькі падаць унутраную скаргу кіраўніцтву паліцыі, аднак гэта, з прычыны практычна поўнай незалежнасці крымінальнай паліцыі ад судовай сістэмы, не мела рэальных шанцаў на поспех{{sfn|Jellonnek|1990|с=136}}. Спачатку з 1933 года пад прафілактычны арышт змяшчаліся асобы, больш за адзін раз асуджаныя за аднатыпныя злачынствы{{sfn|Jellonnek|1990|с=136}}. У адносінах да гомасексуальных мужчын такія арышты спачатку прымяняліся толькі ў тых выпадках, калі мелі месца асуджанасці за сексуальныя кантакты з дзецьмі (§ 176<ref group="►" name="StGB176"/>) ці з падапечнымі (§ 174<ref group="►" name="StGB174"/>){{sfn|Jellonnek|1990|с=136}}{{sfn|Pretzel|2002|с=30}}. З 10 лютага 1934 года пад прафілактычны арышт сталі змяшчацца ўсе паўналетнія мужчыны, асуджаныя за сексуальныя кантакты з падлеткамі 14—16 гадоў (§ 175а), а таксама калі ў дачыненні асуджаных па антыгомасексуальных параграфах таксама мела месца і асуджэнне за [[эксгібіцыянізм]] (§ 183<ref group="►" name="StGB183"/>){{sfn|Jellonnek|1990|с=137}}. Пасля года арышту прымалася рашэнне пра яго падаўжэнне ці спыненне{{sfn|Jellonnek|1990|с=138}}. У снежні 1937 года рушыла ўслед чарговае ўзмацненне жорсткасці «[[Закон супраць небяспечных рэцыдывістаў|Закона супраць небяспечных рэцыдывістаў]]», паводле якога ў дачыненні асоб, што неаднаразова здзяйснялі злачынствы, прымяняліся стражэйшыя меры. Такія злачынцы аб’яўляліся «небяспечнымі рэцыдывістамі» і маглі на нявызначаны тэрмін таксама змяшчацца ў канцэнтрацыйны лагер пад прафілактычны арышт{{sfn|Grau|2004|с=172, 183-188}}. {{якар|Указ ад 12 ліпеня 1940 года}} Указ [[Галоўнае ўпраўленне імперскай бяспекі|Галоўнага ўпраўлення імперскай бяспекі]] для крымінальнай паліцыі і гестапа ад 12 ліпеня 1940 года агадваў змяшчэнне пад прафілактычны арышт усіх вызваленых з турмы мужчын, якія мелі больш аднаго сексуальнага партнёра{{sfn|Jellonnek|1990|с=139, 153, 329}}{{sfn|Grau|2004|с=140, 306, 311}}{{sfn|Stümke|1989|с=118, 120}}. Пасля гэтага ўказа лік гомасексуальных мужчын, змешчаных у канцэнтрацыйныя лагеры пад прафілактычныя арышты, значна ўзрос. Калі пад канец 1933 года гэтай меры кары падвяргаліся, галоўным чынам, асуджаныя за гвалтаванне дзяцей (§ 176 ч. 3<ref group="►" name="StGB176"/>), а ў 1937 годзе кола гэтых асоб папоўнілі ўсе мужчыны, якія асуджаныя за гомасексуальныя кантакты больш за тры разы і адседзелі за гэта ў агульнай складанасці больш за шэсць месяцаў, то з 1940 года ў канцлагеры сталі скіроўваць усіх вызваленых з турмы гомасексуалаў, якія мелі больш аднаго партнёра{{sfn|Jellonnek|1990|с=139}}. Да таго часу дэпартацыя ў канцэнтрацыйны лагер ужо практычна азначала «квіток у адзін канец»{{sfn|Jellonnek|1990|с=329}}. === Кастрацыя як метад лячэння і кары === [[Файл:Reichsgesetzblatt 25 Juli 1933.jpg|thumb|220px|Закон «[[Закон пра прадухіленне нараджэння нашчадкаў са спадчыннымі захворваннямі|Пра прадухіленне нараджэння нашчадкаў са спадчыннымі захворваннямі]]», апублікаваны ў ''Reichstagesblatt'' ад 25.07.1933.]] На думку многіх гісторыкаў і правазнаўцаў, імклівае ўзмацненне жорсткасці «антыгомасексуальнага параграфа» ў нацысцкай Германіі і наступныя імкненні да правядзення [[кастрацыя|кастрацыі]] над усімі асуджанымі злучана з нацысцкай ідэалогіяй [[Расавая гігіена|расавай гігіены| і спробамі абароны «[[Арыйцы (нацыянал-сацыялізм)|арыйскай расы]]» ад «заразнага дэгенеруючага ўплыву гомасексуалізму»{{sfn|Grau|2004|с=44-45}}{{sfn|Mengel|2012|с=25}}. Упершыню выкарыстанне прымусовай кастрацыі для псіхічна хворых мужчын як «метаду захавання чысціні {{нп5|генафонд|генафонда|ru|Генофонд}}» было ўзаконена законам «{{нп5|Закон пра прадухіленне нараджэння нашчадкаў са спадчыннымі захворваннямі|Пра прадухіленне нараджэння нашчадкаў са спадчыннымі захворваннямі|de|Gesetz zur Verhütung erbkranken Nachwuchses}}» ад 14 ліпеня 1933 года{{sfn|Jellonnek|1990|с=140}}. Прыняты 24 лістапада 1933 года «[[Закон супраць небяспечных рэцыдывістаў]]» дапаўняў крымінальны кодэкс новым § 42k, які дазваляў праводзіць [[кастрацыя|кастрацыю]] злачынцаў, якія здзейснілі цяжкія сексуальныя злачынствы (§ 176<ref group="►" name="StGB176"/>, 177<ref group="►" name="StGB177"/>, 178<ref group="►" name="StGB178"/>, 183<ref group="►" name="StGB183"/>), а таксама якія нанеслі ахвяры фізічныя пакалечанні (§ 223—226). У прыватнасці, кастрацыя магла прымяняцца пры згвалтаванні, сексуальных кантактах з дзецьмі ці здзяйсненні распусных дзеянняў у публічных месцах{{sfn|Jellonnek|1990|с=141}}{{sfn|Grau|2004|с=305}}{{sfn|Mengel|2012|с=25}}. У агульнай складанасці ў адпаведнасці з § 42k крымінальнага кодэкса былі кастрыраваны каля 2800 мужчын{{sfn|Jellonnek|1990|с=150}}. Указам ад 26 чэрвеня 1935 года былі прыняты змены і дадаткі да закона «[[Закон пра прадухіленне нараджэння нашчадкаў са спадчыннымі захворваннямі|Пра прадухіленне нараджэння нашчадкаў са спадчыннымі захворваннямі]]», згодна якога дазвалялася кастрацыя «па ўласнаму жаданню» і для гомасексуальных мужчын, або ўжо асуджаных па § 175 і 175a, або ўжо якія адседзелі, калі ў іх дачыненні ёсць небяспека здзяйснення злачынства па § 175—178, 183, 223—226{{sfn|Jellonnek|1990|с=150}}{{sfn|Grau|2004|с=306}}{{sfn|Mengel|2012|с=25}}{{sfn|Herrn|1999|с=34}}. Адмысловы ўказ ад 23 студзеня 1936 года асабліва падкрэсліў добраахвотны характар кастрацыі і забараніў любы ціск на асуджаных{{sfn|Grau|2004|с=306, 310}}. 23 верасня 1940 года галоўнае ўпраўленне крымінальнай паліцыі выпусціла ўказ, паводле якога асуджаныя, якія трапляюць пад дзеянне ўказа ад 12 ліпеня 1940 года{{пераход|#Указ ад 12 ліпеня 1940 года|2}}, могуць унікнуць дэпартацыі ў канцэнтрацыйны лагер для [[Прафілактычны арышт|прафілактычнага арышту]] ў выпадку іх добраахвотнай кастрацыі і медычнага канстатавання факта пра згасанне ў іх палавых інстынктаў{{sfn|Jellonnek|1990|с=153}}{{sfn|Grau|2004|с=306, 312}}. Аб агульнай колькасці гомасексуальных мужчын, якія пагадзіліся на працэдуру кастрацыі, невядома{{sfn|Jellonnek|1990|с=157}}{{sfn|Grau|2004|с=306}}. Аб ступені добраахвотнасці кастрацыі можна, у прыватнасці, казаць па вынікам праведзенага ў 1963 годзе даследавання 89 кастрыраваных у часы Трэцяга рэйха мужчын, з якіх 19 былі асуджаны за гомасексуальныя кантакты, прытым дзесяць з іх — па § 175, адзін — па § 175a, шэсць — па § 175 і 175a і двое — па § 175, 175a і 176 ч. 3. (гвалтаванне дзяцей да 14 гадоў)<ref group="►" name="StGB176"/>{{sfn|Jellonnek|1990|с=152}}. Прынамсі сем з гэтых 19 мужчын сцвярджалі, што кастрацыя была зроблена супраць іх волі{{sfn|Jellonnek|1990|с=152}}. Шмат каму з іх, прыкладам, пагражалі дэпартацыяй у канцэнтрацыйны лагер у выпадку адмовы{{sfn|Jellonnek|1990|с=153}}. З гэтых 19 кастрацый 16 былі зроблены пасля 1940 года. Разам з тым, існуюць дадзеныя пра цвёрды медычны кантроль асоб, што пагадзіліся на добрахвотную кастрацыю, якія павінны былі праз пэўныя прамежкі часу (4 тыдні, 1 год, 3 гады, 5 гадоў) прайсці паўторныя медычныя абследаванні{{sfn|Grau|2004|с=308, 312-315}}. Указам ад 2 студзеня 1942 года ўсе такія асобы падпадалі таксама пад сталы паліцэйскі кантроль і назіранне і ў выпадку ўзнікнення «небяспекі» для грамадства, асабліва для моладзі, маглі быць без суда і следства арыштаваны і, нягледзячы на кастрацыю, зноў павернуты ў канцэнтрацыйны лагер{{sfn|Grau|2004|с=309, 315-318}}. З 1942 года паміж юрыстамі і лекаркамі ўзмацніліся дыскусіі пра патрэбу масавай прымусовай кастрацыі ўсіх асуджаных па § 175 і 175а{{sfn|Grau|2004|с=309}}. Сакрэтным указам [[СС]] ад 14 лістапада 1942 года кіраўнікам канцэнтрацыйных лагераў дазвалялася паводле свайго меркавання ў «асабліва цяжкіх выпадках» праводзіць аперацыі стэрылізацыі зняволеных, што фактычна легалізавала прымусовую кастрацыю гомасексуальных зняволеных па жаданні кіраўніцтва лагера{{sfn|Grau|2004|с=310, 323}}. З 1 студзеня 1945 года планаваліся ўвядзенне закона, што агадваў прымусовую кастрацыю ўсіх гомасексуальных мужчын. З-за перамог войскаў [[Антыгітлераўская кааліцыя|антыгітлераўскай кааліцыі]] законапраект гэтак і не быў ажыццёўлены{{sfn|Herrn|1999|с=37}}. == Прыклады і статыстыка == [[Файл:Bundesarchiv Bild 102-05769, Otto Peltzer.jpg|thumb|160px|{{нп5|Ота Пельтцэр||de|Otto Peltzer}} — шматразовы чэмпіён Германіі па лёгкай атлетыцы, удзельнік Алімпійскіх гульняў 1928 і 1932 гадоў; двойчы асуджаны па § 175.]] [[Файл:Bruno Balz.jpg|thumb|160px|{{нп5|Бруна Бальц||de|Bruno Balz}} — вядомы паэт-спявак; двойчы асуджаны па § 175.]] [[Файл:40vc australia 19371.jpg|thumb|160px|{{нп5|Готфрыд фон Крам||ru|Крамм, Готфрид фон}} — тытулаваны тэнісіст, шматразовы пераможца [[Турніры Вялікага шлема|турніраў Вялікага шлема]]; асуджаны па § 175.]] [[Файл:Fotothek df pk 0000024 a 011 Szenenbilder "Urfaust" mit Otto Eduard Hasse als Mephisto.jpg|thumb|160px|{{нп5|Ота Эдуард Хасэ|Ота Хасэ|de|O. E. Hasse}} — акцёр і рэжысёр, двойчы асуджаны па § 175.]] Статыстычныя дадзеныя, атрыманыя з архіваў, дазваляюць зірнуць на сітуацыю, у якой жылі гомасексуальныя мужчыны ў Германіі ў часы Трэцяга рэйха. Еланек у сваёй манаграфіі параўноўвае дадзеныя пра пераслед гомасексуалаў у сельскай правінцыі (на прыкладзе {{нп5|Пфальц (рэгіён)|Пфальца|de|Pfalz (Region)}}), невялікім горадзе (на прыкладзе [[Вюрцбург]]а) і метраполіі (на прыкладзе [[Дзюсельдорф]]а). === Узроставы і сямейны склад падазроных === Даследаваныя ім справы падазроных у гомасексуальных сувязях на 17 мая 1935 года пфальцаў, паказваюць, што каля 21 % мужчын да моманту занясення ў картатэку былі не старэй 18 гадоў{{sfn|Jellonnek|1990|с=186}}. Сярод спраў, што разглядаліся ў [[Вюрцбург]]у, выяўляецца той жа феномен — больш за чвэрць «падазроных» складалі мужчыны маладзей 20 гадоў{{sfn|Jellonnek|1990|с=229}}. Высокі адсотак маладых мужчын да 30 гадоў тлумачыцца, напэўна, больш інтэнсіўным палавым жыццём моладзі, а таксама менш развітымі ўменнямі канспірацыі ў параўнанні з больш старэйшымі пакаленнямі, што прайшлі свой [[камінг-аўт]] у параўнальна спакойныя часы і выпрацавалі свае стратэгіі пошуку партнёраў{{sfn|Jellonnek|1990|с=186, 230}}. Як паказваюць дадзеныя пра падазроных з [[Адміністрацыйная акруга Дзюсельдорф|акруга Дзюсельдорф]], мясцовае гестапа звяртала значна менш увагі на падлеткавыя гомасексуальныя кантакты, чым іх калегі з драбнейшых гарадоў, што лёгка тлумачыцца значна большай колькасцю насельніцтва. Зазвычай, дзеці і падлеткі траплялі ў поле зроку гестапа ў сувязі з аднаполымі кантактамі, калі яны займаліся прастытуцыяй{{sfn|Jellonnek|1990|с=304}}. Апроч таго, у адрозненне ад Пфальца і Вюрцбурга, у статыстыцы па Дзюсельдорфе назіраецца больш высокая сексуальная актыўнасць і сярод старэйшых пакаленняў, што тлумачыцца ў тым ліку наяўнасцю мужчынскай прастытуцыі{{sfn|Jellonnek|1990|с=304}}. Дадзеныя пра сямейнае падажэнне падазроных выяўляюць наступную долю жанатых: 81 % — у Пфальцы, 82 % — у Вюрцбургу і амаль 85 % — у Дзюсельдорфе{{sfn|Jellonnek|1990|с=306}}. У той жа час, сярэдняя доля халастых мужчын па [[Рэйнская правінцыя|Рэйнскай правінцыі]] на той час складала 46 %{{sfn|Jellonnek|1990|с=306}}. Апроч таго, у адрозненне ад вывучаных Еланекам спраў з Пфальца і Вюрцбурга, дзе не было аніякіх згадванняў пра трансвестытаў, справы з Дзюсельдорфа выяўляюць прынамсі чатыры задакументаваныя выпадкі затрыманні гомасексуальных мужчын, якія шукалі кантакты, перапрануўшыся ў дамскія сукенкі{{sfn|Jellonnek|1990|с=305}}. Апроч таго, адносна высокім з’яўляецца лік выпадкаў, калі гестапа пры ператрусах кватэр знаходзіла ў мужчын дамскія ўпрыгожанні ці касметыку{{sfn|Jellonnek|1990|с=305}}. Цікавым таксама з’яўляецца адсотак «паспяховых» расследаванняў гестапа ў паказаных рэгіёнах. Так, перадачай справы ў суд ці дэпартацыяй у канцэнтрацыйны лагер пад «[[ахоўны арышт]]» сканчаліся 60 % спраў у Пфальцы, 40 % — у Вюрцбургу і 80 % у Дзюсельдорфе{{sfn|Jellonnek|1990|с=308}}. === Склад злачынства і тэрміны асуджэння === Займальнымі апынаюцца таксама і дадзеныя пра пэўных [[Склад злачынства|складах злачынства]] абвінавачваных — іх сексуальных дзеяннях. Дадзеныя пра наяўныя 76 спраў, разгледжаных судом [[Шпаер]]а ў Пфальцы, паказваюць, што 10,5 % з іх былі заведзены за пошук сексуальнага партнёра, 50 % — за супольную ці ўзаемную мастурбацыю, 17,1 % — за аральны ці «міжсцёгнавы» секс і толькі 22,4 % — за анальны секс{{sfn|Jellonnek|1990|с=205}}. Дадзеныя пра наяўныя справы з Вюрцбурга даюць наступныя «злачынныя дзеі»: пошук партнёра — 18,94 %, супольная ці ўзаемная мастурбацыя — 39,39 %, аральны ці «міжсцёгнавы» секс — 15,91 %, анальны секс — 25,76 %{{sfn|Jellonnek|1990|с=242}}. Дадзеныя з Дзюсельдорфа таксама істотна не адрозніваюцца: пошук партнёра — 15,82 %, супольная ці ўзаемная мастурбацыя — 52,54 %, аральны ці «міжсцёгнавы» секс — 15,82 % і анальны кантакт — таксама 15,82 %{{sfn|Jellonnek|1990|с=305}}. Каля 67 % усіх судовых выракаў, вынесеных судом [[Шпаер]]а ў Пфальцы за аднаполыя кантакты паміж мужчынамі, склалі прысуды па § 175, 7 % — прысуды па § 175а і 11 % — па § 176 ч. 3 (гвалтаванне дзяцей да 14 гадоў) і § 174 (сексуальныя кантакты з даручанымі падапечнымі маладзей 21 года); у астатніх 15 % спраў дадзеных не{{sfn|Jellonnek|1990|с=209}}. Суды Вюрцбурга вынеслі па аднаполых кантактах паміж мужчынамі ў 68 % выпадкаў прысуды па § 175, у 3 % — па § 175a, у 8 % — па § 174 і 176 ч. 3; у астатніх 21 % выпадкаў параграф не паказаны{{sfn|Jellonnek|1990|с=253}}. У суднах Дзюсельдорфа былі вынесены 64,58 % прысудаў па § 175, 16,67 % — па § 175а, 4,86 % — па § 176 ч. 3; у 13,89 % выпадкаў параграф не паказаны{{sfn|Jellonnek|1990|с=311}}. Адметнай рысай дзюсельдорфскіх прысудаў па § 175a з’яўляецца тое, што дзве трэціх гэтых спраў былі злучаны з прастытуцыяй, чаго не назіралася ў Вюрфбургу і Пфальцы{{sfn|Jellonnek|1990|с=314}}. У Пфальцы ж некаторым абвінавачаным фактычна штучна абавязвалася заняцце прастытуцыяй толькі за тое, што іх сексуальны партнёр, прыкладам, частаваў іх півам і дарагімі цыгарэтамі{{sfn|Jellonnek|1990|с=205}}. Сярэдні тэрмін асуджэння, прызначаны [[шпаер]]скім судом па § 175, складаў паўгода, а ў выпадках § 175a ч. 3 (гвалтаванне моладзі) — два гады{{sfn|Jellonnek|1990|с=210}}. Прытым у большасці гэтых выпадкаў розніца ва ўзросце паміж партнёрамі была невялікая. Прыкладам, «гвалтаваннем» моладзі лічыўся сексуальны кантакт 24-гадовага з 19-гадовым (маладзей 21 года!) «падлеткам»{{sfn|Jellonnek|1990|с=210}}. Вюрцбургскі суд адрозніваўся больш драконаўскімі прысудамі па § 175. Так, сярэдні тэрмін за добраахвотныя кантакты паміж паўналетнімі мужчынамі склаў 21 месяц{{sfn|Jellonnek|1990|с=253}}. Дзюсельдорфскія суддзі па § 175 давалі ў сярэднім каля 8 месяцаў зняволення{{sfn|Jellonnek|1990|с=311}}. Па справах па § 175a выракі вюрцбургскіх і дзюсельдорфскіх суддзяў, у сярэднім, не адрозніваліся ад шпайерскіх{{sfn|Jellonnek|1990|с=314}}. За дванаццаць гадоў Трэцяга рэйха (1933—1945) у [[Берлін]]пе, па дадзеных Прэтцеля, на ўлік гестапа і крыпа ў падозранні ў гомасексуальнасці былі пастаўлены больш 17 тысяч мужчын. У больш чым 12 тысяч выпадкаў была заведзена крымінальная справа. І, нарэшце, асуджаны па «гомасексуальных параграфах» былі больш за 8 тысяч мужчын{{sfn|Pretzel|2002|с=23}}. З іх толькі па параграфах 175 і 175a — каля 5 тысяч. Апроч таго, яшчэ тры тысячы чалавек былі асуджаны па § 174 (сексуальныя кантакты з даручанымі падапечнымі маладзей 21 года), 176 ч. 3 (гвалтаванне дзяцей да 14 гадоў), 183 (публічныя сексуальныя дзеянні), 185 (абраза), а таксама па параграфе 175 у старой данацысцкай рэдакцыі{{sfn|Pretzel|2002|с=29}}. === Канкрэтныя прыклады === Тэрміны зняволення былі цалкам непрадказальнымі і, часцяком, залежалі ад пэўных суддзяў{{sfn|Jellonnek|1990|с=313}}. Колькасць «злачынстваў» павялічвала тэрміны кары нават у тым выпадку, калі ўсе яны былі здзейснены з адным і тым жа партнёрам. Так, прыкладам, адзін 24-гадовы інжынер з Пфальца быў прысуджаны судом [[Шпаер]]а да 7 месяцаў турмы за 15 даказаных выпадкаў супольнай мастурбацыі разам са сваім пастаянным партнёрам{{sfn|Jellonnek|1990|с=209}}. Суд [[Дуйсбург]]а прысудзіў да 12 месяцаў турмы аднаполую пару, якая яшчэ з часоў [[Веймарская рэспубліка|Веймара]] адкрыта жыла, па выразе суда, «як муж і жонка», а потым таксама працягвала таемна бачыцца{{sfn|Jellonnek|1990|с=312}}. Мужчын, якія вялі [[праміскуітэт]]ны лад жыцця, чакалі значна больш сур'ёзныя тэрміны. Прыкладам, у 1937 годзе ў [[Аўгсбург]]у за дзеянні, што траплялі пад § 175, здзейсненыя з 24 рознымі партнёрамі, было прызначана суровая кара ў выглядзе пазбаўлення волі на 4 гады, нягледзячы на супрацу падсуднага і добраахвотныя прызнанні ў зробленым{{sfn|Zinn|2011|с=134}}. У іншым выпадку адзін прадаўнік кнігарні, у дачыненні якой суду атрымалася давесці наяўнасць 19 кантактаў з рознымі мужчынамі, быў кваліфікаваны як «небяспечны рэцыдывіст» і ў кастрычніку 1941 года асуджаны на 4 гады катаргі, а пасля адбывання тэрміну зняволення неадкладна скіраваны ў канцэнтрацыйны лагер Эмсланд пад «[[ахоўны арышт]]» на нявызначаны тэрмін, дзе і памёр 8 лютага 1945 года{{sfn|Jellonnek|1990|с=210}}. [[Вюрцбург]]скія суддзі не баяліся даваць больш жорсткія прысуды. Так, адзін 39-гадовы мужчына быў прысуджаны да 5-ці гадоў турмы за сексуальныя кантакты з сямю маладымі (але старэй 21 года) мужчынамі{{sfn|Jellonnek|1990|с=253}}. У іншым выпадку ў 1943 годзе адзін 54-гадовы мужчына быў асуджаны на 1 год і тры месяцы па § 175 за тое, што паспрабаваў «гомасексуальна» абняць свайго выпадковага суразмоўцу, 33-гадовага салдата, з якім ён уначы ішоў праз лес, прыняўшы яго, паводле выраку суда, за магчымага сексуальнага партнёра, у выніку чаго салдат, вырваўшыся, уцёк і выклікаў падмогу{{sfn|Jellonnek|1990|с=253-254}}. Непаўналетнія мужчыны (да 21 года), асабліва тыя, хто меў кантакты з мужчынамі старэй 21 года, маглі меркаваць на ласку як «ахвяры гвалтавання». Прыкладам, адзін 16-гадовы падлетак з Вюрцбурга, які пайшоў з дома і бег са сваім 38-гадовым сябрам у Франкфурт пасля арышту быў зусім вызвалены{{sfn|Jellonnek|1990|с=251}}. У іншым выпадку суд у Пфальцы вырашыў адмовіцца ад кары 20-гадовага салдата вермахта, што прызнаўся ў двух выпадках супольнай мастурбацыі з іншым мужчынам у стане алкагольнага ап'янення{{sfn|Jellonnek|1990|с=209}}. Падлеткі, якія мелі кантакты паміж сабой, атрымлівалі таксама кару, аднак, і яны былі невялікія. Так, адзін 17-гадовы [[гітлерюгенд]]авец з Вюрцбурга, які з 12-гадовага ўзросту неаднаразова ананаваў з іншымі падлеткамі, у верасні 1935 года быў прызнаны гестапа «гвалтаўніком гітлерюгендаўцаў», аднак суд прызначыў яму кару ў форме аднаго месяца турмы ўмоўна{{sfn|Jellonnek|1990|с=251}}. У той жа час самі «гвалтаўнікі моладзі» атрымлівалі вялікія тэрміны. У тым жа Вюрцбургу адзін 49-гадовы каталіцкі святар быў асуджаны на паўгода толькі за тое, што пры гутарцы з 19-гадовым кавалём пагладзіў яго па калене і падарыў яму падарунак{{sfn|Jellonnek|1990|с=244}}. Пазней у 1940 годзе яго ж засудзілі на два гады за тое, што ён двойчы «мацаў за член» аднаго польскага рабочага і «тарашчыўся на плаўкі» аднаму 18-гадоваму падлетку{{sfn|Jellonnek|1990|с=244}}. Суд заявіў, што ў падсуднага даказана «паталагічная схільнасць» глядзець на мужчынскія полавыя органы. Пасля адбывання тэрміну ў верасні 1942 года святар як «небяспечны злачынец» быў змешчаны пад «прафілактычны арышт» у канцэнтрацыйны лагер {{нп5|Нацвейлер-Штрутгоф|Нацвейлер|de|KZ Natzweiler-Struthof}}, а праз месяц быў пераведзены ў [[Дахау (канцэнтрацыйны лагер)|Дахау]], дзе і знаходзіўся до канца вайны{{sfn|Jellonnek|1990|с=245}}. == Чышчанні ў шэрагах партыі і вермахце == З 1940 года ўзмацняецца «чышчанне» шэрагаў [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]], [[СС]], [[вермахт]]а і паліцыі, у сувязі з чым узмацняюцца рэпрэсіўныя меры ў адносінах да гомасексуальных праяў, закліканыя захаваць «чысціню» шэрагаў партыі і яе асноўных падраздзяленняў.{{sfn|Grau|2011|с=35}} === Барацьба за «захаванне чысціні» членаў партыі === {{Урэзка | Загаловак = | Загаловак унізе = | Утрыманне = ''Член СС ці паліцыі, што здзяйсніў распусту з мужчынам ці які дазволіў яму здзейсніць распусту над сабой, караецца пакараннем смерцю.'' | Подпіс = З указа [http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/deu/German17.pdf «Пра захаванне чысціні ў СС і паліцыі»] ад 15 лістапада 1941 года. | Выраўноўванне = right | Шырыня = 250px | Вышыня = | Памер шрыфту = 12px | Фон = #F5F5F5 }} [[Адольф Гітлер]] патрабаваў асабліва жорстка караць членаў партыі і яе асноўных падраздзяленняў за гомасексуальныя кантакты{{sfn|Grau|2004|с=242}}. У сваім указе «Пра захаванне чысціні ў СС і паліцыі» ад 15 лістапада 1941 года ён узмацніў кару па [[Параграф 175|§ 175 і 175a]] для членаў [[СС]] і паліцыі. Так, паводле ўказа, злачынства па гэтых параграфах каралася пакараннем смерцю{{sfn|Grau|2004|с=244}}{{sfn|Stümke|1989|с=121}}{{sfn|Herrn|1999|с=37}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=30}}. У «менш цяжкіх выпадках» мінімальны тэрмін арышту быў павялічаны до 6 месяцаў{{sfn|Grau|2004|с=244}}{{sfn|Stümke|1989|с=121}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=31}}. Асобы, якія не дасягнулі 21 года да моманту здзяйснення злачынства і «спакушаныя» да злачынства, у асабліва лёгкіх выпадках маглі быць вызвалены ад кары{{sfn|Grau|2004|с=244}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=31}}. Асаблівую заклапочанасць [[рэйхсюгендфюрар]]а выклікала «шыранне» гомасексуальных кантактаў сярод моладзі. Лік асуджаных па § 175 падлеткаў 14—18 гадоў быў досыць вялікім. У 1933—1939 гадах падлеткі складалі каля 12 % усіх асуджаных за гомасексуальныя кантакты, у 1941 годзе доля падлеткаў узрасла да 16 %, а да 1942 года — да 24 %. Кіраўніцтва [[гітлерюгенд]]а бачыла, што з пачаткам вайны стала расці доля падлеткаў, асуджаных па § 175{{sfn|Grau|2004|с=276}}. Для прадухілення шырання гэтай з’явы кіраўніцтва гітлерюгенда пастрожыла кантроль і нагляд за моладдзю. Пры наймалейшым падазрэнні да гомасексуальных схільнасцей падлеткаў адхілялі з кіроўных пасад у моладзевых арганізацыях{{sfn|Grau|2004|с=277-278}}. Кіраўніцтва гітлерюгенда вяло таксама сваю картатэку (апроч агульнай картатэкі, якая вялася Цэнтральным імперскім бюро па барацьбе з гомасексуалізмам і абортамі), у якую ўносіла наймалейшыя падазроныя выпадкі, злучаныя з падлеткамі{{sfn|Grau|2004|с=278}}. === Барацьба з «распустай» у вермахце === {| class="wikitable" style="margin:0 0 15px 30px; float:right; text-align:center;" |+''Асуджаныя вермахта па § 175, 175a {{nobr|(1939—1944)}}''{{sfn|Grau|2004|с=210}} |- ! Гады ! <small>Колькасць<br />асуджаных</small> ! <small>У тым ліку<br />афіцэры</small> |- |1939*|| 273|| 6 |- |1940||1134||36 |- |1941||1700||50 |- |1942||1578||63 |- |1943||1473||няма дадзеных |- |1944**||830||няма дадзеных |- | colspan="3" width="180" style="text-align:center;" |<small>* З 1 верасня.<br />** Па 31 ліпеня.</small> |} У 1935 годзе ў Германіі зноў была ўведзена ўсеагульная воінская павіннасць для мужчын 18—45 гадоў, а для афіцэраў і [[унтэр-афіцэр]]аў — да 60 гадоў. Колькасць [[вермахт]]а складала ўжо ў жніўні 1939 года больш за 2,6 мільёнаў чалавек{{sfn|Grau|2004|с=209}}. У пачатку вайны ў 1939 годзе ў адносінах да салдатаў і афіцэраў, якія вінавацілія ў «ненатуральнай распусце», прымяняліся тыя ж самыя наказы, што і да грамадзянскіх асоб{{sfn|Herrn|1999|с=34}}. Асуджаныя па антыгомасексуальных параграфах мужчыны, як і іншыя крымінальна асуджаныя мужчыны, гублялі грамадзянскія правы, у тым ліку і права на вайсковую службу ({{lang-de|Wehrwürdigkeit}}) і пасля адбывання турэмнага зняволення, зазвычай, скіроўваліся ў канцэнтрацыйныя лагеры. Аднак мужчыны прызыўнога ўзросту, прызнаныя «здольнымі да акрыяння» маглі скіроўвацца ў адмысловыя штрафныя ці выпраўленчыя воінскія падраздзяленні{{sfn|Grau|2011|с=42-43}}. Павелічэнне ліку прызыўнікоў спрыяла павелічэнню ліку злачынстваў, кваліфікаваных па [[Параграф 175|§ 175 і 175a]]. Так у 1940 годзе па гэтых параграфах былі асуджаны 1134 салдаты вермахта, а ў 1941 — ужо 1700{{sfn|Grau|2004|с=209-210}}. У адпаведнасці з указам [[Герман Вільгельм Герынг|Герынга]] ад 17 студзеня 1942 года «[[:de:s:Zur Behandlung von Unzuchtsfällen zwischen Männern|Пра дзеянні ў дачыненні выпадкаў распусты паміж мужчынамі]]», усіх салдат вермахта, асуджаных па параграфах 175 і 175a, умоўна дзялілі на дзве групы: 1) мужчыны, якія маюць «невылечную прыроджаную схільнасць» і 2) «сексуальна здаровыя», але «спакушаныя» ці «якія заблыталіся з прычыны працяглага палавога ўстрымання» мужчыны. Асуджаныя першай групы, а таксама ўсе асуджаныя, якім інкрымінавалася выкарыстанне службовага становішча для скланення падначаленых да гомасексуальнага кантакту, пасля адбывання кары скіроўваліся ў канцэнтрацыйныя лагеры. Асуджаныя другой групы пасля вызвалення вярталіся ў вермахт. Аднак, яны не маглі больш займаць кіроўныя пасады ў войску{{sfn|Grau|2004|с=210-211, 214-216}}{{sfn|Herrn|1999|с=35}}. Адмысловай [[Дырэктыва (акт кіравання)|дырэктывай]] [[Вярхоўнае камандаванне вермахта|вярхоўнага каманднага вермахта]] [[Вільгельм Кейтэль|Вільгельма Кейтэля]] ад 19 мая 1943 года былі ўведзены дадатковыя вымогі да расследаванні спраў пра «распусту паміж мужчынамі» ў вермахце{{sfn|Grau|2004|с=212}}{{sfn|Stümke|1989|с=120}}. Згодна дырэктыве, усе асобы, якія вінаваціліся ў здзяйсненні злачынстваў у адпаведнасці з параграфамі 175 і 175a, падзяляліся ўжо на тры групы{{sfn|Grau|2004|с=212, 224-227}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=36}}: {| |- | {{пачатак цытаты}} # Асобы, што мелі прыроджаную схільнасць ці з набытай схільнасцю да гомасексуальных кантактаў, якая яўна не паддаецца карэкцыі. # Асобы, якія памыліліся толькі адзін раз, асабліва ў выпадку спакушэння. # Асобы, у дачыненні якіх ёсць сумнеў у наяўнасці ў іх гомасексуальных схільнасцей. {{oq|de| # Täter, die sich aus Veranlagung oder aus einem erworbenen, offenbar unverbesserlichen Trieb vergangen haben; # Täter, die nur einmal abgeirrt sind, insbesondere dann, wenn sie verführt wurden; # Täter, bei denen der Hang zweifelhaft ist. }} Асуджаныя першай групы неадкладна адхіляліся ад службы. У «асабліва цяжкіх выпадках» кара павялічвалася аж да смяротнага пакарання на аснове § 5 «{{нп5|Крымінальна-прававое рэгуляванне ваеннага часу|Крымінальна-прававога рэгулявання ваеннага часу|de|Kriegssonderstrafrechtsverordnung}}» («Падрыў абараназдольнасці»).{{sfn|Grau|2004|с=225}}{{sfn|Stümke|1989|с=120-121}}. Асуджаныя другой групы маглі быць павернуты на службу пасля адбывання кары з выпрабавальным тэрмінам. Дырэктыва асабліва падкрэслівае, што скланенне падначаленых да аднаполых кантактаў варта расцэньваць як «цяжкую распусту». Таксама ў дырэктыве ўтрымліваецца ўказанне на тое, што знаходжанне абвінавачанага на момант здзяйснення распусты ў стане алкагольнага ап'янення не з’яўляецца {{нп5|Акалічнасці, што змякчаюць крымінальную кару|змякчальнай акалічнасцю|ru|Обстоятельства, смягчающие уголовное наказание}}{{sfn|Grau|2004|с=226}}. Асобы трэцяй групы, у дачыненні якіх быў сумнеў у наяўнасці ў іх гомасексуальных схільнасцяў, скіроўваліся ў штрафныя палявыя лагеры вермахта для выпрабавальнага тэрміну пад цвёрдае назіранне і кантроль, а ў выпадку іх баявой непрыдатнасці — адпускаліся з арміі і перадаваліся грамадзянскай судовай адміністрацыі для далейшай кары. Пры паўторных інцыдэнтах у штрафных лагерах прымяняліся ўказанні як для асуджаных першай групы{{sfn|Grau|2004|с=226}}. Дадзеная дырэктыва мела таксама {{нп5|Зваротная сіла закона|зваротную сілу||Ex post facto law}}. Такім чынам, салдаты, якія асуджаныя раней і вярнуліся ў вермахт пасля адбывання тэрміну, але якіх можна было аднесці да першай групы згодна дырэктыве, павінны былі неадкладна {{нп5|Дэмабілізацыя|дэмабілізаваны|ru|Демобилизация}}. Выняткі рабіліся толькі ў некаторых выпадках, калі салдат пасля адбывання тэрміну і паўторнай мабілізацыі цягам працяглага часу паказаў бездакорную службу і ў дачыненні яго не ўзнікае сумневаў у магчымасці паўторнага {{нп5|Рэцыдыў злачынстваў|рэцыдыву||Recidivism}}{{sfn|Grau|2004|с=226-227}}. Ваенныя суды ў супрацы з Цэнтральным імперскім бюро па барацьбе з гомасексуалізмам і абортамі ў прысудах асобам, дэмабілізаваным з вермахта (паводле пункта 1 дырэктывы ад 19.05.1943) паказвалі, ці прысутнічае ў асуджанага «схільнасць, якая не паддаецца змене». Наяўнасць такой схільнасці трактавалася як небяспеку для грамадства, таму пасля дэмабілізацыі з вермахта асуджаныя, паводле сакрэтнай дырэктывы шэфа СД і паліцыі бяспекі [[Эрнст Кальтэнбрунер|Эрнста Кальтэнбрунера]] ад 12 мая 1944 года, перадаваліся пад прафілактычны арышт у канцэнтрацыйны лагер{{sfn|Grau|2004|с=229-230}}. Цікавай уяўляецца дырэктыва начальніка медычнай службы Ваенна-паветраных сіл Германіі {{нп5|Оскар Шродэр|Оскара Шродэра|de|Oskar Schröder}} ад 7 чэрвеня 1944 года, якая змяшчала адмысловыя ўказанні для {{нп5|Ваенна-палявая хірургія|палявых лекараў|ru|Военно-полевая хирургия}} ВПС па папярэджанні і прафілактыцы гомасексуальных сувязей сярод салдат{{sfn|Grau|2004|с=213, 230-237}}. {{канец цытаты}} |} == Гомасексуальныя мужчыны ў канцэнтрацыйных лагерах == === Лік вязняў з ружовым трохвугольнікам === [[Файл:Kennzeichen für Schutzhäftlinge in den Konzentrationslagern.jpg|thumb|200px|Напамінак для СС: {{нп5|Пазнака зняволеных у канцэнтрацыйных лагерах||de|Kennzeichnung der Häftlinge in den Konzentrationslagern}}.]] Дакладная колькасць гомасексуальных мужчын, дэпартаваных у канцэнтрацыйныя лагеры, невядомая. Сёння прынята лічыць, гэты лік складае ад 5 до 15 тысяч чалавек{{sfn|Zinn|2011|с=19}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=12, 328}}{{sfn|Grau|2004|с=327}}{{sfn|Stümke|1989|с=127}}. Адзінай афіцыйнай статыстыкай з’яўляюцца дадзеныя 1943 гады пра 2248 гомасексуальных мужчын, дэпартаваных у 1940—1943 гадах к канцлагеры{{sfn|Stümke|1989|с=120, 127}}. Аднак нават і гэта статыстыка паказвала на магчымае заніжэнне дадзеных{{sfn|Stümke|1989|с=120, 127}}. Дзяленне зняволеных на розныя катэгорыі было ўжо і ў раннія гады, аднак [[Пазнака зняволеных у канцэнтрацыйных лагерах|сістэматычная катэгарызацыя з прымяненнем шматкаляровых «вінкеляў»]] была паўсюдна ўведзена зімой 1937—1938 гады{{sfn|Zinn|2011|с=228}}. Вязні, дэпартаваныя за дзеянні, агаданыя па § 175, 175a і 175b, пазначаліся нашыўкай у выглядзе {{нп5|Ружовы трохвугольнік|ружовага трохвугольніка|ru|Розовый треугольник}}{{sfn|Stümke|1989|с=127}}. Аднак гомасексуальныя мужчыны не заўсёды насілі ружовы трохвугольнік на адзенні. Гэта прымянялася толькі да нямецкіх зняволеных і зняволеных з «[[Пратэктарат Багеміі і Маравіі|пратэктарату]]»{{sfn|Zinn|2011|с=230}}. Усіх замежных зняволеных, звычайна, пазначалі чырвоным трохвугольнікам («палітычны зняволены»){{sfn|Zinn|2011|с=230}}. Яўрэі атрымвалі дадаткова жоўты трохвугольнік{{sfn|Zinn|2011|с=230}}. Існуюць таксама дадзеныя і пра іншыя пазнакі. У прыватнасці, у некаторых лагерах гомасексуальныя вязні насілі жоўтую стужку з пазнакай А (ад {{lang-de|Arschficker}}, ад ''Arsch'' — «[[Ягадзіцы|азадак]]» і ''ficken'' — [[Абсцэнная лексіка|абсц.]] «{{нп5|Fuck|мець палавыя зносіны}}») ці 175 (па [[Параграф 175|параграфе 175]]){{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=286}}. Першымі зняволенымі, дэпартаванымі ў канцлагеры за аднаполыя кантакты, аказаліся мужчыны, адпраўленыя ўжо ў 1933 годзе ў лагер {{нп5|Фульсбютэль (канцэнтрацыйны лагер)|Гамбург-Фульсбютэль|de|KZ Fuhlsbüttel}}{{sfn|Stümke|1989|с=103, 128}}. Па ўспамінах зняволеных, гомасексуалаў дастаўлялі ў гэты лагер амаль кожны дзень{{sfn|Stümke|1989|с=128}}. Аднак масавы характар дэпартацыя гомасексуальных мужчын у канцэнтрацыйныя лагеры атрымала толькі з 1935 года пасля ўзмацнення жорсткасці антыгомасексуальнага заканадаўства і стварэння {{нп5|Цэнтральнае бюро па барацьбе з гомасексуалізмам і абортамі|Цэнтральнага бюро па барацьбе з гомасексуалізмам і абортамі|de|Reichszentrale zur Bekämpfung der Homosexualität und der Abtreibung}}{{sfn|Stümke|1989|с=103, 128}}. {| class="wikitable" style="margin:0 15px 15px 0; float:left; text-align:center; font-size:85%;" |+''Зняволеныя Бухенвальда'' {{sfn|Grau|2004|с=333}} |- ! Гады ! Усяго ! Паліты-<br />чныя <font color = "red"><big> ▼ </big></font> ! Сведкі<br />іеговы <font color = "darkviolet"><big> ▼ </big></font> ! Гомасек-<br />суалы |- |1938||11 028||3982||476||27 |- |1939||11 807||4042||405||46 |- |1940||7440||2865||299||11 |- |1941||7911|| 3255||253||51 |- |1942||9571|| 5433||238||74 |- |1943||37 319||25 146||279||169 |- |1944||63 048||47 982||303||189 |- |студз. 1945||80 297||53 372||302||194 |- |люты 1945||80 232||54 710||311|| 89 |} Часта дэпартацыі ў лагеры адбываліся ў выніку аблаў на начныя ўстановы, дзе збіралася гомасексуальная публіка. Прыкладам, у сакавіку 1935 года была праведзена серыя аблаў на начныя ўстановы ў [[Берлін]]е, у выніку чаго былі арыштаваны 413 гомасексуальных «парушальнікаў маралі», якія былі змешчаны ў канцэнтрацыйныя лагеры пад «[[ахоўны арышт]]»{{sfn|Grau|2004|с=55}}. У 1936 годзе ў канцэнтрацыйны лагер [[Дахау (канцэнтрацыйны лагер)|Дахау]] пасля некалькіх аблаў на [[гей-бар]]ы ў [[Мюнхен]]е таксама былі дастаўлены некалькі сотняў чалавек{{sfn|Stümke|1989|с=128}}. Захаваліся некалькі нацысцкіх актаў, па якіх можна атрымаць некаторую інфармацыю пра колькасць гомасексуальных зняволеных у [[Асвенцім]]е (Аўшвіцы){{sfn|Stümke|1989|с=127}}. Паводле захаваных актаў 1941 года, у лагеры сярод 9396 зняволеных з пазнакай «[[Параграф 175|175]]» знаходзіліся 40 чалавек. Узрост такіх зняволеных складаў ад 21 до 60 гадоў{{sfn|Stümke|1989|с=127}}. На пачатак 1945 года лік зняволеных, якія насілі [[ружовы трохвугольнік]] у [[Бухенвальд]]зе, складала каля 200 чалавек{{sfn|Stümke|1989|с=127}}{{sfn|Grau|2004|с=333}}. Адносна ліку «ружовых трохвугольнікаў» у канцлагеры {{нп5|Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Заксенхаўзен|de|KZ Sachsenhausen}} няма дакладных дадзеных, аднак ёсць падставы меркаваць, што іх колькасць складала некалькі сотняў чалавек{{sfn|Stümke|1989|с=128}}. Паводле ўспамінаў Гары Паўлі ({{lang-de|Harry Pauly}}), былога зняволенага «{{нп5|лагеры смерці|лагера смерці|de|Vernichtungslager}}» {{нп5|Нойзуструм||de|KZ Neusustrum}}, размешчнага ва [[Усходняя Фрызія|Усходняй Фрызіі]], у гэтым лагеры каля 20 % усіх зняволеных складалі гомасексуальныя мужчыны, а ў многіх суседніх лагерах іх лік таксама быў высокім{{sfn|Stümke|1989|с=128}}. Паводле даследавання нямецкага сацыёлага {{нп5|Рудыгер Лаўтман|Рудыгера Лаўтмана|de|Rüdiger Lautmann}}, смяротнасць сярод зняволеных з ружовым трохвугольнікам удвая перавышала смяротнасць палітычных зняволеных{{sfn|Stümke|1989|с=131}}. Лаўтман лічыць, што ўзровень смяротнасці гомасексуальных вязняў даходзіў да 60 %{{sfn|Zinn|2011|с=19}}{{sfn|Grau|2004|с=327}}. Для параўнання: сярод палітычных складзеных канцлагераў смяротнасць складала 42 %, сярод {{нп5|Сведкі Іеговы ў Трэцім рэйху|сведкаў Іеговы|de|Zeugen Jehovas in der Zeit des Nationalsozialismus}} — 35 %{{sfn|Zinn|2011|с=19}}. === Утрыманне зняволеных з ружовым трохвугольнікам === [[Файл:Prisoners in the concentration camp at Sachsenhausen, Germany, 12-19-1938 - NARA - 540175.jpg|thumb|270px|Вязні-гомасексуалы [[Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|канцлагера Заксенхаўзен]] з [[Ружовы трохвугольнік|ружовымі трохвугольнікамі]] на грудзях.]] Пра ўтрыманне гомасексуальных зняволеных у канцэнтрацыйных лагерах можна, у прыватнасці, судзіць па ўспамінам былых зняволеных [[Бухенвальд]]а. Агульны лік зняволеных з [[Ружовы трохвугольнік|ружовым трохвугольнікам]] у Бухенвальдзе складала менш 1 %{{sfn|Grau|2004|с=328}}. Большасць з іх былі [[кастрацыя|кастрыраваны]]{{sfn|Grau|2004|с=329}}. Сярод усіх зняволеных «ружовыя трохвугольнікі» лічыліся самай нізкай кастай{{sfn|Zinn|2011|с=231}}{{sfn|Grau|2004|с=329}}{{sfn|Stümke|1989|с=129}}. Зняволеныя канцлагераў часта ставіліся да гомасексуалаў з варожасцю{{sfn|Zinn|2011|с=231}}. Да восені 1938 года зняволеныя з ружовым трохвугольнікам Бухенвальда знаходзіліся ў адным блоку з палітычнымі зняволенымі. З кастрычніка 1938 года яны ўтрымліваліся асобна і былі прызначаны ў так званую {{нп5|Strafkompanie|штрафную каманду|ru|Strafkompanie}}, дзе ім даводзілася працаваць у цяжкіх умовах на каменяломні{{sfn|Grau|2004|с=328}}{{sfn|Zinn|2011|с=231}}. У адрозненне ад іншых зняволеных, якія прызначаліся ў штрафную каманду часова, «ружовыя трохвугольнікі» былі прызначаны на гэтыя працы на пастаяннай аснове{{sfn|Grau|2004|с=329}}. З лета 1942 года разам з іншымі зняволенымі яны былі скіраваны на працу на ваенную прамысловасць. Узімку 1944 года гомасексуальныя зняволеныя Бухенвальда былі скіраваны ў падраздзяленне Бухенвальда — [[Лагеры смерці|лагер смерці]] {{нп5|Дора-Мітэльбау||de|KZ Mittelbau-Dora}} для падземнай вытворчасці ўзбраенняў. У выніку нечалавечых умоў працы з 8 па 13 лютага 1945 года загінулі 96 гомасексуальных зняволеных, што склала больш паловы ўсіх зняволеных з ружовым трохвугольнікам, якія змяшчаліся ў Бухенвальдзе{{sfn|Grau|2004|с=328}}. Доля зняволеных з ружовым трохвугольнікам, што транспартаваліся праз Бухенвальд далей у розныя [[лагеры смерці]], у адносінах да іх агульнага ліку, у лагеры была значна вышэй, чым па іншых катэгорыях зняволеных{{sfn|Stümke|1989|с=129}}. Паводле ўспамінаў аднаго са зняволеных лагера [[Дахау (канцэнтрацыйны лагер)|Дахау]], асуджаныя за гомасексуальныя кантакты мужчыны знішчаліся лагерным кіраўніцтвам і доўга не заставаліся ў жывых у лагеры{{sfn|Stümke|1989|с=129}}. Былыя вязні [[Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Заксенхаўзена]] таксама паказваюць на то, што гомасексуальныя мужчыны і яўрэі былі асабліва пагарджанымі [[СС|эсэсаўцамі]] вязнямі ў гэтым лагеры{{sfn|Stümke|1989|с=129}}. [[Файл:Sachsenhausen-hsexual-wyrd.jpg|thumb|Памятная дошка гомасексуальным ахвярам нацызму ў [[Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Заксенхаўзене]].]] Паводле ўспамінаў былога вязня [[Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Заксенхаўзена]] {{нп5|Хайнц Хегер|Хайнца Хегера||Heinz Heger}}, гомасексуальныя зняволеныя павінны былі спаць у адных толькі начных кашулях і ім забаранялася хаваць рукі пад коўдру. Пры гэтым вокны барака былі пакрыты сантымятровым пластом лёду{{sfn|Stümke|1989|с=129}}. Лагерны кантроль праводзіў некалькі разоў за ноч агляды, і складзеныя, заспетыя ў пасцелі ў портках ці са схаванымі пад коўдру рукамі, караліся: іх аблівалі вядром воды і прымушалі цягам гадзіны стаяць на марозе{{sfn|Stümke|1989|с=129-130}}. Практычна ўсе зняваленыя, што падвергліся дадзенай працэдуры, атрымлівалі [[Пнеўманія|запаленне лёгкіх]] і неўзабаве адпраўляліся ў лагерны медычны пункт{{sfn|Stümke|1989|с=130}}. Зняволеныя з ружовым трохвугольнікам вярталіся жывымі з медычнага пункта вельмі рэдка{{sfn|Stümke|1989|с=130}}. У многіх канцэнтрацыйных лагерах гомасексуальныя зняволеныя ўтрымваліся ў ізаляцыі ад іншых вязняў у асобых блоках{{sfn|Stümke|1989|с=129}}. У лагеры [[Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Заксенхаўзен]] «ружовым трохвугольнікам» забаранялася ўступаць у гутарку з «трохвугольнікамі» іншага колеру і нават падыходзіць бліжэй чым на пяць метраў да іх блокаў{{sfn|Stümke|1989|с=130}}. Мэта такой забароны складалася нібы ў абароне «нармальных» зняволеных ад «спакушэння»{{sfn|Stümke|1989|с=130}}. Такая ізаляцыя спрыяла змяншэнню шанцаў гэтай групы вязняў на выжыванне ва ўмовах канцлагера{{sfn|Stümke|1989|с=130}}. Як адзначае нямецкі гісторык і публіцыст Ханс-Георг Шцюмкэ, ізаляцыя гомасексуальных зняволеных спрыяла таму, што яны практычна не бралі ўдзел у самакіраванні лагерам і іх прызначэнне на ролю [[капа]] было практычна немагчыма{{sfn|Stümke|1989|с=130}}. Аднак ёсць і зусім процілеглыя думкі. У прыватнасці, Стэфан Рос, заснавальнік Музея Халакосту Новай Англіі (''New England Holocaust Museum''), лічыць, што каля 20 % ахоўнікаў канцлагераў, што ахоўвалі яўрэяў, былі гомасексуаламі<ref>«Holocaust Survivor: Molested by Guards», The Massachusetts News, April 5, 2000</ref>. Па сведчанні гісторыка {{нп5|Рауль Хільберг|Рауля Хільберга|de|Raul Hilberg}}, шмат капа былі гомасексуаламі<ref>Rector, Frank. The Nazi Extermination of Homosexuals. New York, Stein and Day, 1981</ref>. Нагляднікі вербаваліся з ліку гомасексуальных крымінальных элементаў<ref>Bergler, Edmund, M.D. Homosexuality: Disease or Way of Life? New York, The Macmillan Company, 1956</ref>. === Доследы па «вылячэнні» гомасексуальных мужчын === [[Файл:Vaernet02.jpg|thumb|Даклад Вернета пра ўжыўленне капсул з «мужчынскім гармонам» пяці гомасексуальным зняволеным Бухенвальда, кастрычнік 1944 года.]] [[Бухенвальд]] «уславіўся» сваімі доследамі на зняволеных. У прыватнасці, захавалася шматлікая лагерная дакументацыя па пастаноўцы доследаў з гармонавымі прэпаратамі над гомасексуальнымі зняволенымі, праводжаныя па сакрэтным указе [[СС]] доктарам {{нп5|Карл Вернет|Карлам Вернетам|de|Carl Værnet}}{{sfn|Grau|2004|с=345}}{{sfn|Stümke|1989|с=123}}{{sfn|Herrn|1999|с=37}}. У 1943 годзе рэйхсфюрар СС [[Генрых Гімлер]], даведаўшыся пра даследаванні дацкага доктара Вернета па «лячэнні гомасексуальнасці», запрашае яго праводзіць даследаванні ў Рэйху на базе Бухенвальда. Доследы на людзях былі пачаты Вернетам у ліпені 1944 года{{sfn|Grau|2004|с=345}}{{sfn|Stümke|1989|с=123-125}}. Захавалася дэталёвая дакументацыя пра правядзенне ім аперацый над 12 гомасексуаламі Бухенвальда, у выніку якіх ім у пахвінную вобласць ушывалася капсула з «мужчынскім гармонам», якая павінна была зрабіць з іх гетэрасексуалаў{{sfn|Grau|2004|с=345-346}}. Першым паддоследным Вернета стаў 55-гадовы каталіцкі тэолаг, прысуджаны ў 1936 годзе па § 175 і пасля адбывання катаргі ў 1944 годзе скіраваны пад «[[ахоўны арышт]]» у Бухенвальд{{sfn|Stümke|1989|с=125}}. Некаторыя са зняволеных згаджаліся на аперацыю самахоць у надзеі быць вызваленымі з лагера пасля «вылячэння»{{sfn|Grau|2004|с=346}}{{sfn|Stümke|1989|с=126}}. У 1944 годзе па ўказе [[Генрых Гімлер|Гімлера]] зняволеныя, над якімі была праведзена аперацыя па ўшыванні «мужчынскага гармону», скіроўваліся ў жаночы канцэнтрацыйны лагер {{нп5|Равенсбрук||ru|Равенсбрюк}}, у якім утрымліваліся мноства жанчын, асуджаных за [[Прастытуцыя|прастытуцыю]]. Лагернае кіраўніцтва давала жанчынам указанне зблізіцца з «вылечанымі» мужчынамі і ўступіць з імі ў палавы кантакт{{sfn|Stümke|1989|с=126}}. Аднак і гэта да канца не ўхіляла сумневы лагернага кіраўніцтва{{sfn|Stümke|1989|с=126}}. Праверку на «вылячэнне» ({{lang-de|Abkehrprüfung}}) асуджаных гомасексуальных мужчынаў практыкавалі і іншых канцэнтрацыйных лагерах. Для гэтага мужчын скіроўвалі ў {{нп5|Лагерныя бардэлі ў нацысцкай Германіі|лагерныя бардэлі|ru|Лагерные бордели в нацистской Германии}}. У выпадку здзяйснення палавога кантакту з прастытуткай рабіўся вынік пра «паляпшэнне стану» зняволенага, у адваротным выпадку рабілася выснова пра яго «невылечнасць». Да нашых дзён дайшлі дакументы, што даказваюць правядзенне падобных «экзаменаў» у канцэнтрацыйных лагерах [[Равенсбрук]] і {{нп5|Флосенбюрг (канцэнтрацыйны лагер)|Флосенбюрг|de|KZ Flossenbürg}}{{sfn|Grau|2011|с=23}}. Аднак не захавалася ніякіх указанняў на тое, што хто-небудзь з гомасексуальных мужчын быў вызвалены пасля паспяховага праходжання падобнага «тэсту»{{sfn|Grau|2011|с=23}}. == Анексаваныя і акупаваныя тэрыторыі == [[Файл:Deutschesreich1939.png|thumb|260px|Германія ў 1939 годзе: «[[стары рэйх]]» абазначаны цёмна-сінім колерам.]] [[Файл:Grossdeutsches Reich Staatliche Administration 1944.png|thumb|260px|Германія ў 1944 годзе.]] З пачаткам пашырэння Германіі дзяржаўная прапаганда стала ўжываць тэрмін «[[рэйх|Стары рэйх]]» для абазначэння Германскай імперыі ў межах 1937 года. Тэрыторыя Трэцяга рэйха да 1940 года, пашыраная за кошт Аўстрыі («[[аншлюс]]» 13 сакавіка 1938 года), чэшскіх [[Судзецкая вобласць|Судзецкай вобласці]] (1 кастрычніка 1938 года) і [[Пратэктарат Багеміі і Маравіі|пратэктарату Багеміі і Маравіі]] (16 сакавіка 1939 года), [[Клайпедскі край|Мемелланда]] (22 сакавіка 1939 года), польскіх тэрыторый {{нп5|Рэйхсгау Данцыг — Заходняя Прусія|Данцыг — Заходняя Прусія|de|Danzig-Westpreußen}} і {{нп5|Рэйхсгау Вартэланд|Вартэланд|de|Wartheland}}, а таксама бельгійскіх абласцей {{нп5|Эйпен-Мальмедзі||de|Ostbelgien}} і [[Морэснэт]] (18 мая 1940 года), стала звацца Вялікагерманскай імперыяй ({{lang-de|Großdeutsches Reich}}){{sfn|Grau|2011|с=26}}. Не выклікае сумневу той факт, што стаўленне нацыстаў да мужчынскай гомасексуальнасці на акупаваных тэрыторыях было трохі іншым, чым усярэдзіне Рэйха і на далучаных да яго абласцях. Гэта было злучана, у прыватнасці, і з нацысцкай ідэалогіяй «[[Расавая гігіена|расавай гігіены]]» і рознаму стаўленню да «найвышэйшых» і «найніжэйшых» рас{{sfn|Grau|2004|с=252}}{{sfn|Grau|2011|с=37}}. Апроч таго, прававое пытанне гомасексуальнымі адносінамі на акупаваных тэрыторыях мела розную гісторыю. Раманскія дзяржавы, такія як Францыя, Нідэрланды, Бельгія і Італія пад уплывам французскага ліберальнага заканадаўства XIX стагоддзя не ведалі крымінальнай кары за добраахвотныя аднаполыя кантакты паміж паўналетнімі асобамі, тым часам як у такіх краінах, як Швецыя, Аўстрыя і Чэхаславакія, такія кантакты караліся. Таму імгненны пераход да новага права на акупаваных тэрыторыях не праводзіўся, бо нацысты актыўна супрацоўнічалі з мясцовай крымінальна-паліцэйскай адміністрацыяй{{sfn|Grau|2004|с=252—253}}. Хоць землі, што ўваходзілі ў «Стары рэйх» і новыя [[рэйхсгау]], утвораныя на [[Анексія|анексаваных]] і [[Акупацыя|акупаваных]] тэрыторыях, фармальна з’яўляліся раўнапраўнымі кіраванымі тэрыторыямі ({{lang-de|Verwaltungsbezirk}}), новыя тэрыторыі мелі адрозную ад «Старога рэйха» прававую прастору. Такім чынам, крымінальнае права «Старога рэйха» не мела сілу на новых тэрыторыях, на іх дзеяла ўласная заканадаўчая база{{sfn|Grau|2011|с=26}}. На афіцыйна [[Анексія|анексаваных]] тэрыторыях — былых польскіх землях, улучаных у Германскую імперыю ў выглядзе зноў утвораных [[рэйхсгау]] [[рэйхсгау Вартэланд|Вартэланд]] і [[Рэйхсгау Данцыг — Заходняя Прусія|Данцыг — Заходняя Прусія]] ці далучаных да правінцый [[Усходняя Прусія]] (адміністрацыйная акруга {{нп5|Ціхенау (адміністрацыйная акруга)|Ціхенау|de|Regierungsbezirk Zichenau}}) і [[Верхняя Сілезія (правінцыя)|Верхняя Сілезія]] (адміністрацыйная акруга {{нп5|Катавіц (адміністрацыйная акруга)|Катавіц|de|Regierungsbezirk Kattowitz}}), а таксама бельгійскіх тэрыторыях [[Эйпен-Мальмедзі]] і [[Морэснэт]], улучаных у адміністрацыйную акругу {{нп5|Аахен (адміністрацыйная акруга)|Аахен|de|Regierungsbezirk Aachen}} [[Рэйнская правінцыя|Рэйнскай правінцыі]], на грамадзян Рэйха шырылася крымінальнае заканадаўства Германскай імперыі{{sfn|Grau|2011|с=37}}. У той жа час на паказаных польскіх тэрыторыях для польскіх грамадзян спачатку працягвала дзеяць польскае крымінальнае заканадаўства, якое ўжо ў снежні 1941 года было заменена на асаблівыя правілы{{sfn|Grau|2011|с=37}}. На тэрыторыях, якія былі фактычна анексаваны, хоць і ніякай афіцыйнай анексіі не дэкларавалася, уся заканадаўчая ўлада перадавалася ў рукі {{нп5|Кіраўнік грамадзянскай адміністрацыі|нямецкай грамадзянскай адміністрацыі|ru|Глава гражданской администрации}}, якой было даручана выдаваць уласныя законы на гэтых тэрыторыях. Французскія дэпартаменты [[Мозель (дэпартамент)|Мозель]], [[Ніжні Рэйн (дэпартамент)|Ніжні Рэйн]] і [[Верхні Рэйн]], улучаныя ў склад утвораных так званых [[Вобласць грамадзянскага кіравання|абласцей грамадзянскага кіравання]] {{нп5|Латарынгія (вобласць грамадзянскага кіравання)|Латарынгія|de|CdZ-Gebiet Lothringen}} і {{нп5|Эльзас (вобласць грамадзянскага кіравання)|Эльзас|de|Эльзас (область гражданского управления)}}, а таксама {{нп5|Люксембург (вобласць грамадзянскага кіравання)|Люксембург|de|CdZ-Gebiet Luxemburg}} і югаслаўскія тэрыторыі Славеніі ({{нп5|Карынтыя і Крайна||de|CdZ-Gebiet Kärnten und Krain}} і {{нп5|Ніжняя Штырыя (вобласць грамадзянскага кіравання)|Ніжняя Штырыя|de|CdZ-Gebiet Untersteiermark}}) прызначаліся для наступнай [[Германізацыя|германізацыі]] і падначаленню імперскаму заканадаўству{{sfn|Grau|2011|с=38}}. Акупаваныя тэрыторыі {{нп5|Рэйхскамісарыят Нідэрланды|Нідэрландаў|ru|Рейхскомиссариат Нидерланды}}, {{нп5|Рэйхскамісарыят Нарвегія|Нарвегіі|ru|Рейхскомиссариат Норвегия}}, [[Рэйхскамісарыят Украіна|Украіны]], [[Генеральная акруга Літва|Літвы]], {{нп5|Генеральная акруга Латвія|Латвіі|ru|Генеральный округ Латвия}}, {{нп5|Генеральная акруга Эстонія|Эстоніі|ru|Генеральный округ Эстония}} і [[Генеральная акруга Беларутэнія|Беларусі]] былі ператвораны ў [[рэйхскамісарыят]]ы, на якіх дзеяла мясцовае заканадаўства, заснаванае на ідэалогіі [[Расавая гігіена|расавай гігіены]]{{sfn|Grau|2011|с=38}}. Тэрыторыя Нідэрландаў падлягала хуткай [[Германізацыя|германізацыі]], у сувязі з чым на ёй уводзілася заканадаўства, падобнае таму, што існавала ў Рэйху. Пра стаўленне да гомасексуальнасці на тэрыторыях рэйхскамісарыятаў Нарвегія, Украіна і Остланд нічога не вядома{{sfn|Grau|2011|с=38}}. У [[Пратэктарат Багеміі і Маравіі|пратэктараце Багемія і Маравія]], польскім {{нп5|Генерал-губернатарства (Трэці рэйх)|Генерал-губернатарстве|de|Generalgouvernement}} і на {{нп5|Францыя ў Другой сусветнай вайне|акупаваных французскіх тэрыторыях||Military history of France during World War II}} таксама ўводзіліся адмысловыя ўказы, датычныя крымінальнага пераследу гомасексуальных мужчын{{sfn|Grau|2004|с=252}}. На тэрыторыях, што знаходзяцца пад кантролем вайсковага кіравання — у Францыі, Бельгіі, Даніі, Сербіі, Грэцыі, а таксама на так званых «аператыўных зонах» ({{нп5|Аператыўная зона Адрыятычнага ўзбярэжжа|Адрыятычнае ўзбярэжжа|de|Operationszone Adriatisches Küstenland}} і [[Аператыўная зона Пярэдніх Альп|Пярэднія Альпы]]) не распачыналася ніякіх спроб па крыміналізацыі гомасексуальных кантактаў{{sfn|Grau|2011|с=38}}. === Тэрыторыя Аўстрыі === [[Файл:Oesterreich-Reichsgaue-RU.png|thumb|300px|Пасля далучэння Аўстрыі да Рэйха на яе тэрыторыі былі ўтвораны сем [[рэйхсгау]], якія пазней сталі звацца [[Альпійскія і дунайскія рэйхсгау|альпійскімі і дунайскімі рэйхсгау]] Вялікагерманскай імперыі.]] [[Аўстрыя]] была [[Аншлюс|далучана]] да Германскай імперыі 13 сакавіка 1938 года{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=86}}. Паводле закона пра далучэнне Аўстрыі да Германскага рэйха, на яе тэрыторыі «да наступнай дырэктывы» працягвала дзеяць аўстрыйскае крымінальнае заканадаўства, якое гэтак і засталося ў сіле аж да 1945 года{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=86}}{{sfn|Grau|2011|с=26}}. Аўстрыйскі крымінальны кодэкс 1852 года ў параграфах 129 і 130 утрымліваў цэлы пералік так званых злачынстваў, якія класіфікаваліся як [[садамія]]{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=86}}. «Ненатуральная распуста з асобамі свайго пола» крыміналізавалася ў часткі Ib параграфа 129 і шырылася як на мужчын, гэтак і на кабет{{sfn|Wahl|2004|с=23}}. Прыкладам, з 1924 па 1935 год аўстрыйскімі суднамі былі асуджаны 136 жанчын за добраахвотныя аднаполыя сексуальныя кантакты{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=86}}. {{пачатак цытаты}} '''§ 129.''' Злачынствам лічацца і караюцца наступныя віды распусты:<br /> I. Ненатуральная распуста: <…><br /> b) з асобай таго ж пола {{oq|de|'''§ 129.''' Als Verbrechen werden auch nachstehende Arten der Unzucht bestraft:<br> I. Unzucht wider die Natur <…><br> b) mit Personen desselben Geschlechtes. }} {{канец цытаты}} Даволі вольная фармулёўка тэксту параграфа дазваляла суддзям інтэрпрэтаваць яго досыць шырока{{sfn|Wahl|2004|с=23}}. У каментарыях да дадзенага артыкула ўтрымліваліся ўказанні пра прымяненне кары ў выглядзе турэмнага зняволення тэрмінам ад аднаго года до пяці гадоў, а ў выпадках ужывання пагроз і гвалту — тэрмінам ад пяці да дзесяці гадоў{{sfn|Wahl|2004|с=23}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=86}}. Пасля далучэння Аўстрыі да Рэйха дадзены параграф быў захаваны без змен, бо ён з’яўляўся нават больш цвёрдым, чым адпаведныя параграфы крымінальнага кодэкса Германіі, што было ў зацікаўленнях [[гестапа]]{{sfn|Wahl|2004|с=23}}. У той жа час лік вынесеных прысудаў па § 129 Ib пасля [[аншлюс]]а Аўстрыі значна ўзрос{{sfn|Wahl|2004|с=23}}. У прыватнасці, колькасць вынесеных у 1938 годзе прысудаў па гэтым параграфе падвоілася ў параўнанні з папярэднім годам. У 1939 годзе гэта тэндэнцыя да павелічэння захавалася{{sfn|Wahl|2004|с=24}}. З пачаткам вайны лік вынесеных прысудаў скараціўся, што зусім не азначае змяншэння пераследу, аднак зараз большасць выпадкаў «аднаполай распусты» не даводзіліся да грамадзянскага суда, а разглядаліся, прыкладам, вайсковымі судамі{{sfn|Wahl|2004|с=24}}. === Судэтэнланд і пратэктарат Багемія і Маравія === Тэрыторыя {{нп5|Чэхаславакія ў Другой сусветнай вайне|Чэхіі была падзелена|ru|Чехословакия во Второй мировой войне}} нацыстамі на [[рэйхсгау]] [[Судзецкая вобласць|Судэтэнланд]] (з перавагай нямецкага насельніцтва) і [[пратэктарат Багеміі і Маравіі]] (астатнія тэрыторыі). У той жа час для абедзвюх адміністрацыйных адзінак заканадаўства цалкам залежала ад грамадзянства, так што толькі грамадзяне Рэйха падначальваліся крымінальнаму кодэксу Германскай імперыі{{sfn|Grau|2011|с=26}}. === Тэрыторыя Польшчы === [[Файл:Reichsgau Wartheland (Karte).png|thumb|260px|Заходняя тэрыторыя Польшчы ўвайшла ў склад Германскай імперыі ў якасці рэйхсгау [[Вартэланд]] (пазначана жоўтым), рэйхсгау [[Рэйхсгау Данцыг — Заходняя Прусія|Данцыг — Заходняя Прусія]] і рэшткавага [[Генерал-губернатарства (Трэці рэйх)|Генерал-губернатарства]] (пазначана зялёным).]] У выніку {{нп5|Нямецкая акупацыя Польшчы (1939—1945)|акупацыі Польшчы|de|Deutsche Besetzung Polens 1939–1945}} тэрыторыя гэтай краіны была падзелена на некалькі частак. Заходнія яе часткі, на якіх таксама жыло і нямецкае насельніцтва, былі [[Анексія|анексаваны]] Рэйхам і ўлучаны ў склад правінцый [[Усходняя Прусія]] і [[Верхняя Сілезія (правінцыя)|Верхняя Сілезія]], [[рэйхсгау]] [[Рэйхсгау Данцыг — Заходняя Прусія|Данцыг — Заходняя Прусія]] і [[Рэйхсгау Вартэланд|Вартэланд]]. Рэштка Польшчы была ператворана ў так званае [[Генерал-губернатарства (Трэці рэйх)|Генерал-губернатарства]]. На тэрыторыях ізноў утвораных рэйхсгау Данцыг — Заходняя Прусія і Вартэланд быў уведзены ў дзеянне крымінальны кодэкс Германскай імперыі. Аднак з пастановай «Пра прававое становішча яўрэяў і палякаў на тэрыторыях далучаных усходніх абласцей» ад 4 снежня 1941 года для асоб з польскім грамадзянствам было ўведзена асобае заканадаўства{{sfn|Grau|2011|с=26}}. Рэшткавыя тэрыторыі акупаванай Польшчы былі ператвораны ў [[Генерал-губернатарства (Трэці рэйх)|Генерал-губернатарства]], якое фармальна не з’яўлялася часткай Вялікагерманскай імперыі і населенае «асобамі польскай нацыянальнасці без грамадзянства». Пры гэтым уся поўнасць судовай і выканаўчай улады на гэтай тэрыторыі знаходзілася ў руках СС і паліцыі, якія падначальваліся [[Генрых Гімлер|Генрыху Гімлеру]]{{sfn|Grau|2011|с=26}}. Дачыненне да гомасексуальнасці на тэрыторыі [[Генерал-губернатарства (Трэці рэйх)|Генерал-губернатарствы]] шмат у чым залежала ад «расавай прыналежнасці». Палякаў, якія здзяйснілі «ненатуральную распусту» паміж сабой без удзелу асоб нямецкай нацыянальнасці, афіцыйна не пераследавалі. Аднак не ніякай інфармацыі пра тое, наколькі дзяржаўныя ўстановы Генерал-губернатарства выконвалі гэта ўказанне{{sfn|Grau|2004|с=253—254}}. У дырэктыве статс-сакратара імперскага міністэрства юстыцыі Германіі {{нп5|Роланд Фрэйслер|Роланда Фрэйслера|de|Roland Freisler}} генеральным пракурорам ад 22 студзеня 1941 года паказваецца, што прымяненне імперскага заканадаўства ў дачыненні абортаў і злачынстваў супраць маралі (у тым ліку і гомасексуальных кантактаў), прама не датычных нямецкага насельніцтва, павінны карацца менш сурова, чым аналагічныя выпадкі, у якіх замяшаны прадстаўнікі нямецкага народа, бо яны не шкодзяць чысціні «нямецкай расы»{{sfn|Grau|2004|с=253, 263}}. Паводле ўказа [[Рэйхсфюрар СС|рэйхсфюрара СС]] [[Генрых Гімлер|Генрыха Гімлера]] ад 11 сакавіка 1942 года, справы палякаў, якія вінаваціліся ў аднаполай распусце, у выпадках, што не закраналі нямецкае насельніцтва, перадаваліся асобна ад агульных выпадкаў у крымінальную паліцыю, якая разглядала патрэбу крымінальнага пераследу{{sfn|Grau|2004|с=253, 264}}. У тлумачальным лісце начальніка Партыйнай канцылярыі НСДАП [[Марцін Борман|Марціна Бормана]] рэйхсміністру юстыцыі ад 3 чэрвеня 1942 года таксама ўтрымліваюцца наказы пра ўстрыманне ад крымінальных кар за гомасексуальныя кантакты па § 175 і 175a у выпадках, калі не замешаны асобы нямецкай нацыянальнасці ці нямецкія грамадзяне{{sfn|Grau|2004|с=265—266}}. У прыватнасці, у лісце кажацца пра тое, што нямецкія праваахоўныя органы не павінны спрыяць польскаму народу ва «умацаванні яго біялагічнай сілы», асабліва ў далучаных усходніх абласцях, дзе палякі лікава пераважалі над нямецкім насельніцтвам{{sfn|Grau|2004|с=265—266}}. У звязку з гэтым загадвалася ўстрымлівацца ад кары за [[інцэст]], аборт, аднаполыя кантакты і [[Заафілія|скаталожніцтва]]. Аднак, асобы, што здзейснілі злачынствы згодна § 175 і 175a, павінны былі быць ізаляваны ад нямецкага насельніцтва{{sfn|Grau|2004|с=265—266}}. {| |- | {{пачатак цытаты}} Нямецкім судам і іншым дзяржаўным органам варта быць асцярожнымі ў сваіх рашэннях і не спрыяць чужому, асабліва польскаму народу, ва ўмацаванні яго біялагічнай сілы, тым больш пры яго перавазе над нямецкім насельніцтвам у далучаных усходніх абласцях. {{nobr|<…>}} Жыццё польскай грамады на далучаных усходніх тэрыторыях немагчыма адлучыць ад жыцця нямецкага народа так, каб раскладальныя жыццёвыя з’явы сярод палякаў не наносілі шкоду ўвесь час змешчанаму з імі ў кантакце нямецкаму насельніцтву. Асабліва гэта дакранаецца гомасексуалізму. {{nobr|<…>}} Падобныя элементы пасля арышту павінны быць размешчаны ў раёнах, дзе няма ніякіх пярэчанняў супраць памяркоўнага стаўлення да гомасексуальнасці. {{nobr|<…>}} У выпадку парушэнняў па §§ 175, 175a {{nobr|<…>}}, калі падазроны і ўсё ўдзельнікі з’яўляюцца выключна палякамі, рэкамендуецца ўстрымлівацца ад падання вінавачання. Замест гэтага варта неадкладна паведаміць у адпаведны аддзел гестапа пра ўсіх вінаватых. {{oq|de|Hier müssen die deutschen Gerichte wie andere Stellen in ihren Entscheidungen darauf bedacht sein, das fremde — besonders das polnische Volkstum — in seiner biologischen Kraft nicht noch zu fördern, zumal es auch wie vor seine Vitalität in stärkerem Maße unter Beweis stellt als das Deutschtum in den Ostgebieten. {{nobr|<…>}} Das Leben der polnischen Volksgruppe ist in den eingegliederten Ostgebieten von dem deutschen Volksleben nicht so gelöst, daß Zersetzungserscheinungen innerhalb des Polentums ohne jede Gefahr für die mit ihm in Berührung kommenden Deutschen bleiben. Dies gilt vor allem auch auf dem Gebiet der Homosexualität. {{nobr|<…>}} Diese Elemente [sollen] nach ihrer Festnahme in Gebiete verbracht werden, wo die Bedenken gegen eine Duldung der Homosexualität {{nobr|<…>}} nicht bestehen. {{nobr|<…>}} Bei Verstößen gegen §§ 175, 175a {{nobr|<…>}} ist, wenn der Täter oder die Beteiligten ausschließlich der polnischen Volksgruppe angehören, von der Erhebung der Anklage abzusehen. Statt dessen ist die zuständige Dienststelle der Sicherheitspolizei zu unterrichten und ihr der Täter möglichst bald im Wege der Einzelüberstellung zuzuführen.}} {{канец цытаты|крыніца=Strafverfolgung von Abtreibungs- und Sittlichkeitsdelikten in den eingegliederten Ostgebieten, 03.06.1942, цит. по Грау, 2004.{{sfn|Grau|2004|с=265—266}}}} |} У той жа час дырэктыва ад 4 снежня 1941 года «Пра крымінальнае судаводства ў дачыненні палякаў і яўрэяў ва ўсходніх абласцях» надзяляла крымінальную паліцыю і СС шырокімі паўнамоцтвамі для ажыццяўлення парадку, аж да накладання пакарання смерцю{{sfn|Grau|2004|с=254, 265-266}}. Нямецкі даследнік {{нп5|Гюнтэр Грау||de|Günter Grau}} піша, што імавернасць таго, што польскія гомасексуальныя мужчыны былі дэпартаваны ў канцлагеры па дадзенай пастанове, вельмі высокая{{sfn|Grau|2004|с=254}}. === Рэйхскамісарыят Нідэрланды === {| class="wikitable" style="margin:0 0 15px 30px; float:right; text-align:center;" |+''Крымінальныя справы па ўказе 81 ад 31.07.1940 {{nobr|(1940—1943)}}''{{sfn|Grau|2004|с=270}} |- ! Гады ! <small>Лік<br />працэсаў</small> ! <small>Асуджана<br />мужчын</small> ! <small>З іх<br />у турму</small> |- |1940||11||10|| 7 |- |1941||36||26||16 |- |1942||46||26||10 |- |1943||45||28||21 |} {| class="wikitable" style="margin:0 0 15px 30px; float:right; text-align:center;" |+''Крымінальныя справы па арт. 248-bis {{nobr|(1940—1943)}}''{{sfn|Grau|2004|с=270}} |- ! Гады ! <small>Лік<br />працэсаў</small> ! <small>Асуджаны<br />мужчын</small> ! <small>З іх<br />у турму</small> |- |1940||47||28||26 |- |1941||49||23||22 |- |1942||36||21||15 |- |1943||32||16||14 |} Пасля таго, як Нідэрланды былі анексаваны Францыяй і на іх тэрыторыі ў 1811 годзе ўступіў у дзеянне {{нп5|Крымінальны кодэкс Францыі 1810 года|кодэкс Напалеона|fr|Code pénal de 1810}}, гомасексуальныя кантакты перасталі крымінальна пераследавацца{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=264}}. Таксама галандскае заканадаўства не ўтрымвала ніякіх адмысловых указанняў адносна гомасексуальнай прастытуцыі{{sfn|Grau|2004|с=254}}. У 1911 годзе ў крымінальны кодэкс быў уведзены {{нп5|артыкул 248-bis||ru|Статья 248-bis}}, які агадвае турэмнае зняволенне за аднаполыя сексуальныя кантакты з непаўналетнімі (то бок з асобамі маладзей 21 года){{sfn|Grau|2004|с=254}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=265}}. Увядзенне дадзенага артыкула было скіравана на абарону моладзі ад «гомасексуальнага спакушэння», бо лічылася, што гомасексуалы аддаюць перавагу задавальняць свае сексуальныя патрэбы з юнымі партнёрамі. Разам з увядзеннем артыкула паліцыя пачала весці картатэку ўсіх гомасексуалаў як патэнцыйных звадыяшаў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=265}}. Германскія войскі {{нп5|Нідэрланды ў Другой сусветнай вайне|уварваліся ў Нідэрланды||Netherlands in World War II}} 10 мая 1940 года{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=263}}. Краіна падлягала поўнай германізацыі з наступным улучэннем у склад Рэйха, аднак Гітлер аддаў перавагу дзеяць паступова і стварыў на тэрыторыі Нідэрландаў [[Рэйхскамісарыят Нідэрланды|рэйхскамісарыят]], урадавы апарат якога (з выняткам міністраў і каралеўскага двара, якія эмігравалі ў [[Лондан]]), заставаўся ранейшым{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=268}}. Забеспячэннем правапарадку таксама займалася галандская крымінальная паліцыя{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=269}}. 31 ліпеня 1940 года {{нп5|рэйхскамісар||de|Reichskommissar}} [[Артур Зейс-Інкварт]] выдаў асаблівы ўказ № 81, які ўводзіў у сілу на тэрыторыі [[Рэйхскамісарыят Нідэрланды|Рэйхскамісарыята Нідэрланды]] падобнае з нямецкім антыгомасексуальнае заканадаўства{{sfn|Grau|2004|с=254}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=269}}. Так, паводле пастановы, гомасексуальныя кантакты караліся турмой да чатырох гадоў, а ў выпадках выкарыстання залежнага становішча партнёра — до 6 гадоў. За гомасексуальную прастытуцыю і спакушэнне непаўналетніх агадвалася катарга тэрмінам до 10 гадоў{{sfn|Grau|2004|с=268—269}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=269}}. У той жа час у пастанове казалася, што ў дачыненні нямецкіх грамадзян прыярытэт маюць законы Германіі{{sfn|Grau|2004|с=269}}. У той жа час пераслед гомасексуалаў у Нідэрландах не насіў такіх маштабаў як у Рэйху. Гэта тлумачыцца тым, што крымінальны пераслед у рэйхскамісарыяце ўскладаўся на галандскую паліцыю, якая была і так перагружана аблавамі на яўрэяў і правядзеннем нагляднай чыннасці{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=272}}. Пік антыгомасексуальнага пераследу ў Нідэрландах даводзіцца на перыяд з ліпеня 1940 па люты 1941 года, калі на тэрыторыі рэйхскамісарыята знаходзіўся Гербет Клем ({{lang-de|Herbert Klemm}}), які займае ў паказаны перыяд пасаду кіраўніка аддзела юстыцыі рэйхскамісарыята{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=272}}. У 1941 годзе ў Нідэрландах назіраецца імклівае падзенне ліку заведзеных крымінальных спраў не толькі спраў па пытаннях гомасексуальнасці, але і ў цэлым. Асноўная ўвага паліцыі была засяроджана на яўрэях і барацьбе з супрацівам{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=272}}. Кіраўніцтва рэйхскамісарыята было незадаволена дрэннай працай галандскай крымінальнай паліцыі. Паводле няпоўных статыстык, усяго ў акупаваных Нідэрландах па ўказе 81/1940 былі заведзены толькі 138 крымінальных спраў, па якіх за аднаполыя кантакты былі асуджаны 90 мужчын, з іх 54 былі скіраваны ў турмы і 10 — у псіхіятрычныя ўстановы{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=271}}{{sfn|Grau|2004|с=254}}. Пры гэтым каля 60 % асуджаных былі непаўналетнімі. Гэта тлумачыцца, у прыватнасці, і тым, што ў дачыненні асоб старэй 21 года прымянялася, па-магчымасці, [[артыкул 248-bis]]{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=271}}. Адным з найболей вядомых удзельнікаў Супраціву ў Нідэрландах быў гомасексуал {{нп5|Вілем Арондэус||de|Willem Arondeus}}. Група Арондэуса займалася вырабам фальшывых дакументаў для яўрэяў. Апроч самога Арондэуса ў групу ўваходзілі яшчэ два гомасексуалы: кравец Шурд Бакер і пісьменнік Ёхан Брауер<ref>{{кніга|аўтар=Lutz van Dijk, Günter Grau|загаловак=Eenzaam was ik nooit / druk 1: Homo’s onder het hakenkruis 1933—1945|выдавецтва=Aristos, Uitgeverij|год=2008|старонак=185|старонкі=12|isbn=978-9089730015}}</ref>. 27 сакавіка [[1943]] года група Арондэуса падарвала [[амстэрдам]]скі архіў рэгістрацыі насельніцтва, тым самым знішчыўшы захоўваныя там спісы амстэрдамскіх яўрэяў<ref>{{кніга|аўтар=Doris L. Bergen|загаловак=The Holocaust: A Concise History|выдавецтва=Rowman & Littlefield|год=2009|старонак=279|старонкі=206|спасылка=https://books.google.de/books?id=CIgW79K8il8C}}</ref>. Праз некалькі дзён Арондэус быў арыштаваны і пакараны смерцю 1 ліпеня. Арондэусу прыпісваюцца перадсмяротныя словы: «Ведайце, гомасексуалы — не баязліўцы!»<ref>{{кніга|аўтар=Keith Stern|загаловак=Queers in History: The Comprehensive Encyclopedia of Historical Gays, Lesbians and Bisexuals|старонкі=27—28}}</ref>. Пасля вызвалення ўрад Нідэрландаў ганараваў Арондэуса медаля. === Акупаваная Францыя === У XX стагоддзі ў французскім заканадаўстве не было ніякіх абмежаванняў на добраахвотныя сексуальныя кантакты паміж паўналетнімі. Яшчэ ў 1791 годзе ў Францыі быў прыняты {{нп5|Крымінальны кодэкс Францыі 1791 года|новы крымінальны кодэкс|fr|Code pénal de 1791}}, заснаваны на [[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|правах чалавека і грамадзяніна]], які касаваў кары за злачынства супраць [[Маральнасць|маральнасці]]{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=274}}. Пазней гэта яшчэ раз было пацверджана і [[Крымінальны кодэкс Францыі 1810 года|крымінальным кодэксам Напалеона 1810 года]]{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=275}}. [[Файл:France map Lambert-93 with regions and departments-occupation-be.svg|thumb|240px|Тэрыторыя Францыі ў 1940—1945 гады.]] Пасля [[Французская кампанія|імклівага захопу Францыі]] Рэйхам у 1940 годзе тэрыторыя краіны была падзелена на чатыры зоны. Паўночныя дэпартаменты былі ўлучаны ў [[Рэйхскамісарыят Бельгія-Паўночная Францыя|мілітарызаваную бельгійскую зону]]. Захад і поўнач разам з [[Парыж]]ам пераўтвораны ў «акупаваную зону» і знаходзіўся пад кіраваннем нямецкай вайсковай адміністрацыі. Тэрыторыя паўднёвей [[Луара|Луары]] уяўляла сабою «свабодную зону», што знаходзілася пад кіраваннем [[Рэжым Вішы|рэжыму Вішы]]. Усходнія дэпартаменты [[Мозель (дэпартамент)|Мозель]], [[Ніжні Рэйн (дэпартамент)|Ніжні Рэйн]] і [[Верхні Рэйн]] былі перададзены Рэйху{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=279}}. У 1942 годзе тэрыторыя «свабоднай зоны» таксама была занята нямецкім войскам і непасрэдна падначалена Рэйху{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=279}}. [[Анексія]] дэпартаментаў Мозель, Ніжні і Верхні Рэйн хоць афіцыйна і не дэкларавалася, тым не менш гэтыя тэрыторыі былі ўлучаны ў склад Германскай імперыі. Адмысловым указам Гітлера ад 20 жніўня 1940 года на тэрыторыі [[Эльзас (вобласць грамадзянскага кіравання)|Эльзас]] і [[Латарынгія (вобласць грамадзянскага кіравання)|Латарынгія]], прызначаных для хуткай [[Германізацыя|германізацыі]], уводзілася [[Кіраўнік грамадзянскай адміністрацыі|нямецкае грамадзянскае кіраванне]]{{sfn|Grau|2011|с=38, 82}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=279}}. Па планах Гітлера гэтыя вобласці павінны былі цягам дзесяці гадоў цалкам германізавацца, а ўсё не падлеглае германізацыі насельніцтва летам 1940 года было выселена ў паўднёвыя рэгіёны Францыі{{sfn|Grau|2011|с=82}}. Пасля анексіі Эльзаса і Латарынгіі ў дачыненні да гомасексуальнасці нічога практычна не змянілася. Аднак услед за высыланнем французскіх яўрэяў, цыган і іншага не падлеглага германізацыі насельніцтва ў паўднёвыя рэгіёны Францыі дэпартацыі падвергліся і іншыя «расава непаўнавартыя» катэгорыі асоб, у тым ліку і гомасексуальныя мужчыны{{sfn|Grau|2011|с=82}}{{sfn|Grau|2004|с=254—255, 271-272}}. Прыкладам, з чэрвеня 1940 года па красавік 1942 года з [[Верхні Рэйн|Верхняга Эльзаса]] былі выправаджаны 95 гомасексуальных мужчын (а таксама 19 членаў іх сем'яў){{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=282}}{{sfn|Grau|2011|с=83}}{{sfn|Grau|2004|с=255, 273-274}}. Некалькі гомасексуальных мужчын, сярод іх і {{нп5|П’ер Зеель||de|Pierre Seel}}, былі адпраўлены ў выпраўленча-працоўны лагер {{нп5|Шырмек-Форбрук||de|Sicherungslager Schirmeck-Vorbruck}}{{sfn|Grau|2011|с=83}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=284}}. З 30 чэрвеня 1942 года на тэрыторыі Эльзаса і Латарынгіі набыло моц крымінальнае заканадаўства Рэйха, а разам з ім і [[параграф 175|§ 175 і 175a]]{{sfn|Grau|2011|с=83}}. На астатняй акупаванай тэрыторыі Францыі гомасексуальныя кантакты паміж французамі акупацыйныя ўлады не цікавілі, аднак сустрэчы з нямецкімі салдатамі маглі пераследавацца: паводле ананімнага сведчання, французскі гомасексуал быў адпраўлены ў [[Бухенвальд]], а яго нямецкі палюбоўнік — на ўсходні фронт{{sfn|Sibalis|2002|}}. Адносна колькасці пераследаваных нацысцкім рэжымам гомасексуальных мужчын на акупаваных тэрыторыях Францыі дадзеных няма{{sfn|Grau|2004|с=255}}. На тэрыторыі Паўднёвай Францыі, якая фармальна заставалася незалежнай, але фактычна кіраванай [[Калабарацыянізм|калабарацыянісцкім]] [[Рэжым Вішы|рэжымам Вішы]] пад кіраваннем [[Анры Філіп Петэн|Анры Петэна]], 6 жніўня 1940 года ўказам Петэна № 744 былі занесены змены ў абзац 1 артыкула 334 Крымінальнага кодэкса Францыі, якія падымалі [[Узрост сексуальнай згоды|ўзрост згоды]] для гомасексуальных кантактаў до 21 года. Закон агадваў кару ў выглядзе турэмнага зняволення на тэрміны ад шасці месяцаў до трох гадоў за гомасексуальныя кантакты з асобамі маладзей 21 года{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=292}}{{sfn|Grau|2011|с=95}}{{sfn|Sibalis|2002|с=302}}. Пасля 1945 года гэта прававая норма была захавана прэзідэнтам [[Шарль дэ Голь|Шарлем дэ Голем]], пяройдучы ў абзац 3 артыкула 331, і скасавана толькі 4 жніўня 1982 года падчас прэзідэнцтва [[Франсуа Мітэран]]а{{sfn|Grau|2011|с=95}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=293—294}}. === Іншыя краіны === Урад [[Беніта Мусаліні|Мусаліні]] ў [[Італія|Італіі]] ізноў увёў крымінальную адказнасць за гомасексуальныя кантакты. Пераследы гомасексуалаў таксама праводзілі ўрады [[Славакія|Славакіі]], [[Харватыя|Харватыі]], калабарацыянісцкія ўрады [[Данія|Даніі]] і [[Нарвегія|Нарвегіі]]{{sfn|Homosexuality and the Holocaust}}. {{Якар|Лесбіянкі}} == Лесбіянкі ў Трэцім рэйху і на акупаваных тэрыторыях == Гомасексуальныя жанчыны жылі ў іншай сітуацыі, чым мужчыны. Нацыянал-сацыялістычная ідэалогія не бачыла ў іх асаблівай дзяржаўнай небяспекі{{sfn|Jellonnek|1990|с=14}}. Лесбіянства ўяўлялася менш сацыяльна небяспечным і пагрозлівым [[Дэмаграфічная палітыка|дэмаграфічнай палітыцы]], чым мужчынская гомасексуальнасць{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=80}}. Паводле гэтай прычыне лесбіянкі не падвяргаліся масаваму і сістэматычнаму кантролю і пераследу, які можна было б прыраўнаць да пераследаў гомасексуальных мужчынаў{{sfn|Jellonnek|1990|с=14}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=64, 80}}. Нават пасля пачатку масавых закрыццяў устаноў, у якіх сустракаліся гомасексуальныя мужчыны, у 1933—1934 гадах, лесбійскія сустрэчы маглі, хоць і пад наглядам гестапа, праводзіцца далей. Аднак кантроль і аблавы на лесбійскія імпрэзы праводзіліся для выяўлення гомасексуальных мужчын{{sfn|Zinn|2011|с=59}}. У той жа час ціск грамадства прымушаў многіх лесбіянак падладжвацца пад эталон «ідэальнай арыйскай жанчыны», што азначала не толькі адпаведны выгляд. Многія лесбіянкі бралі шлюб, у тым ліку і з гомасексуальнымі мужчынамі, і вялі падвойнае жыццё{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=76}}. Жанчыны, якія не траплялі пад рамкі «[[Пурытане|пурытанскай маралі]]», маглі былі быць прылічаны да прастытутак і арыштаваны як «асацыяльныя»{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=84}}. Згодна § 361 Крымінальнага кодэкса Германіі, для вінавачання ў прастытуцыі не патрабавалася заняцця прастытуцыяй прафесійна, для гэтага было досыць «падазроных паводзін», здольных «абцяжарваць» атачальных, ці прапановы сябе ў якасці сексуальнага партнёра{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=89}}. У якасці «асацыяльных» у канцэнтрацыйныя лагеры пад «[[ахоўны арышт]]» нярэдка таксама змяшчаліся і жанчыны, затрыманыя падчас рэйдаў па лесбійскіх барах і начных клубах{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=78}}. Апроч таго, маглі быць выкарыстаны і іншыя падставы для арышту лесбіянак. Шцюмкэ прыводзіць гісторыю жыццю адной жанчыны, якая служыла ў [[люфтвафэ]] і была асуджана за лесбійскія адносіны па законе «Пра падрыў вайсковай сілы» і дэпартавана ў канцлагер Бютцаў у Мекленбургу, дзе падвяргалася ізаляцыі ў асобным блоку з шасцю іншымі лесбіянкамі{{sfn|Stümke|1989|с=128}}. Лесбіянак не адносілі да асаблівай катэгорыі вязняў у лагерах{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=77}}. У тым ліку ў Аўстрыі, дзе крымінальна пераследавалася і жаночая гомасексуальнасць, яны часта прылічаліся да катэгорыі «асацыяльных» і пазначаліся «{{нп5|Чорны трохвугольнік|чорным трохвугольнікам|de|Asoziale (Nationalsozialismus)}}»{{sfn|Grau|2011|с=7}}. Нягледзячы на гэта, існуюць дадзеныя пра тое, што ў некаторых выпадках у асабістых справах дэпартаваных у лагеры жанчын ставілася пазнака «лесбіянка», у тым ліку і ў якасці афіцыйнай прычыны затрымання, аднак у гэтых выпадках зняволеныя атрымвалі чорныя ці чырвоныя трохвугольнікі — як «асацыяльныя» ці палітычныя зняволеныя{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=78, 79}}. Існуюць некаторыя дадзеныя і пра выкарыстанне «[[Ружовы трохвугольнік|ружовага трохвугольніка]]» з пазнакай ''LL'' ({{lang-de|Lesbische Liebe}} — лесбійскае каханне) у жаночым канцэнтрацыйным лагеры [[Равенсбрук]]. Лік такіх зняволеных у гэтым лагеры, аднак, невядомы{{sfn|Stümke|1989|с=128}}. == Спадчына == === Рэабілітацыя асуджаных па параграфе 175 у паваенны час === [[Файл:Victim of fascism.jpg|thumb|180px|Сведчанне ахвяры фашызму, прызнанае магістратам [[Усходні Берлін|Усходняга Берліна]] ў 1949 годзе несапраўдным па прычыне асуджэння па § 175.]] Наступствы нацыянал-сацыялістычнай ідэалогіі давалі пра сабе вынікі на працягу яшчэ працяглага часу пасля сканчэння вайны. Успадкаваны ад нацысцкай Германіі [[параграф 175]] працягваў дзеяць у [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (да 1990)|ФРГ]] у яго нацысцкай рэдакцыі да 1969 года без змен{{sfn|Stümke|1989|с=132}}. Усе спробы абскарджання закона ў судовым парадку ў разнастайных інстанцыях адхіляліся, і суды не знаходзілі прыкмет [[Нацыянал-сацыялізм|нацыянал-сацыялістычнай]] ідэалогіі і ідэалогіі «[[Расавая гігіена|расавай гігіены]]» ў нацысцкай рэдакцыі параграфа 175{{sfn|Stümke|1989|с=132-133}}{{sfn|Herrn|1999|с=44}}. {{нп5|Канстытуцыйны суд Германіі|Канстытуцыйны суд ФРГ|de|Bundesverfassungsgericht}} у сваім рашэнні ад 10 мая 1957 года таксама не знайшоў прыкмет нацыянал-сацыялістычнай ідэалогіі ў нацысцкай версіі параграфа 175 і пацвердзіў, што гэты параграф «не супярэчыць ідэям свабоднай дэмакратычнай дзяржавы»{{sfn|Stümke|1989|с=132}}{{sfn|Herrn|1999|с=47}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=175, 334}}. Урад ФРГ доўгі час не прызнаваў гомасексуальных мужчын ахвярамі рэпрэсій Трэцяга рэйха. Гэта злучана, найперш, з тым, што законы, на падставе якіх гомасексуальныя мужчыны пераследаваліся нацыстамі, працягвалі дзейнічаць ''без змены'' і ў дэмакратычнай дзяржаве{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=34}}. Федэральны закон пра пакрыццё шкоды асобам, што пераследваліся ў часы нацыянал-сацыялізму ({{lang-de|Bundesentschädigungsgesetz}}), які быў выдадзены ў чэрвені 1956 года і ўступіў у сілу [[Зваротная сіла закона|заднім днём]] 1 кастрычніка 1953 года, не шырыўся на гомасексуальных мужчын, нават калі яны былі дэпартаваны ў канцэнтрацыйныя лагеры{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=330-331}}{{sfn|Stümke|1989|с=148-149}}{{sfn|Pretzel|2002|с=12}}. Заявы пра пакрыццё шкоды і зусім перасталі прымацца пасля 31 снежня 1969 года{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=331}}. У 1958 годзе выйшаў «Закон пра пераадоленне наступстваў вайны» ({{lang-de|Allgemeine Kriegsfolgengesetz}}), які даваў былым гомасексуальным вязням канцлагераў магчымасць па заяве атрымаць пакрыццё. Заявы прымаліся толькі да 31 снежня 1959 года. У агульнай складанасці былі пададзены ўсяго 14 заяў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=331}}{{sfn|Pretzel|2002|с=15}}. Ва Усходняй Германіі таксама не было ніякіх рэабілітацый для пераследаваных гомасексуалаў. Яшчэ ў 1948 годзе ў [[Савецкая зона акупацыі Германіі|савецкай зоне акупацыі]] былыя гомасексуальныя вязні беспаспяхова спрабавалі дамагчыся афіцыйнага прызнання ў якасці ахвяр нацызму. Аднак былым зняволеным з «[[Ружовы трохвугольнік|ружовым трохвугольнікам]]» было адмоўлена ў членстве ў «Саюзе пераследаваных ахвяр нацызму» ({{lang-de|Vereinigung der Verfolgten des Naziregimes}}){{sfn|Herrn|1999|с=38}}. У [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]] з 1950 года рэпрэсаваныя ў Трэцім рэйху групы былі рэабілітаваны і атрымалі кампенсацыі. Гомасексуальныя вязні ў іх лік не ўваходзілі{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=332}}. З 25 жніўня 1998 года быў прыняты закон «Пра скасаванне нацыянал-сацыялістычных неправавых прысудаў», які касаваў шэраг прысудаў, вынесеных нацысцкім рэжымам і рэабілітаваў асуджаных, аднак і ён не закрануў прысуды, вынесеныя па параграфам 175 і 175а{{sfn|Bruns, Stellungnahme|с=15}}{{sfn|Bruns|2012|с=39-40}}. Гэта было выпраўлена толькі 23 ліпеня 2002 года, калі Бундэстаг зрабіў змены ў гэты закон, дапоўніўшы спіс рэабілітаваных асуджанымі па § 175 і 175a п. 4 у нацысцкай рэдакцыі ад 1935 года. Змены набылі моц 27 ліпеня 2002 года{{sfn|Bruns, Stellungnahme|с=16}}{{sfn|Bruns|2012|с=40}}{{sfn|Pretzel|2002|с=18}}. У той жа час прысуды па § 175a п. 3 (гомасексуальнае «спакушэнне» асобы маладзей 21 года) скасаваны не былі{{sfn|Pretzel|2002|с=18}}. Апроч таго, прысуды па тых жа самых § 175 і 175a п. 4, вынесеныя ўжо ў ФРГ пасля 1945 года, дагэтуль застаюцца легітымнымі{{sfn|Pretzel|2002|с=18}}. Большасць архіўных матэрыялаў, што тычацца пераследаў гомасексуальных мужчын у Трэцім рэйху і захоўваных пасля вайны ў Гамбургскім дзяржаўным архіве, у сувязі са «скарачэннем матэрыялаў, якія не ўяўляюць каштоўнасці», былі знішчаны працаўнікамі архіва ў 1986—1996 гады{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=379, 383-384}}. Больш 50 навукоўцаў з усяго свету выказалі пратэст падобным дзеянням, аднак ні кіраўніцтва архіва, ні гамбургскі сенат не прызналі здзяйснення грубай памылкі ў знішчэнні матэрыялаў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=387}}. Пытанне пра прычыны знішчэння матэрыялаў застаецца дагэтуль спекуляцыйным, бо, знішчыўшы гэтыя матэрыялы, архіў парушыў указанне захоўваць усе матэрыялы, што тычацца ахвяр нацызму{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=387}}. === Адкрыццё мемарыялаў гомасексуальным ахвярам нацызму === [[Файл:Erich Mäder-Stolperstein.jpg|thumb|220px|«[[Камень спатыкнення]]» адной з гомасексуальных ахвяр нацызму.]] {{Main|Спіс помнікаў рэпрэсаваным геям і лесбіянкам}} З 1970-х гадоў нямецкія ЛГБТ-арганізацыі пачынаюць узносіць [[Вянок|памінальныя вянкі]] да канцэнтрацыйных лагераў, у якіх утрымліваліся гомасексуальныя зняволеныя. Часта падобныя ўскладанні вянкоў здзяйсняліся пад канец чэрвеня і былі прымеркаваны да святкавання ўгодкаў [[Стоўнвалскія бунты|Стоўнвалскіх бунтаў]], а не да дат вызвалення лагераў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=61}}. Аналагічныя спробы адбываюцца і ў іншых краінах, прыкладам у Нідэрландах<ref>{{cite web|url=http://www.glbtq.com/arts/homomonument.html|title=Homomonument|author=Jason Goldman|publisher=An Encyclopedia of Gay, Lesbian, Bisexual, Transgender, and Queer Culture|access-date=2013-09-07|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005232502/http://www.glbtq.com/arts/homomonument.html|archive-date=2013-10-05}}</ref>. [[Файл:KZ Mauthausen Totgeschlagen.jpeg|thumb|220px|Мемарыяльная табліца гомасексуальным ахвярам нацызму ў Маўтхаўзене.]] 9 снежня 1984 года на тэрыторыі былога канцэнтрацыйнага лагера [[Маўтхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Маўтхаўзен]] у Аўстрыі па ініцыятыве ЛГБТ-актывістаў была ўсталявана {{нп4|Спіс помнікаў рэпрэсаваным геям і лесбіянкам|мемарыяльная табліца|de|Liste der Denkmäler für homosexuelle Opfer des Nationalsozialismus}} ў выглядзе [[Ружовы трохвугольнік|ружовага трохвугольніка]], прысвечаная гомасексуальным ахвярам{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=35}}<ref>{{кніга|аўтар=Bertrand Perz|загаловак=Die KZ-Gedenkstätte Mauthausen: 1945 bis zur Gegenwart|спасылка=https://books.google.de/books?ei=7tCDTp7mJITc0QHB8v2ZBg&ct=result&id=j_FmAAAAMAAJ&dq=Dezember+1984#search_anchor|выдавецтва=StudienVerlag|год=2006|alleseiten=348|seite=190|isbn=978-3706540254}}</ref>. У лютым 1985 года група актывістаў з Мюнхена па прыкладзе аўстрыйцаў скіравала просьбу ў Міжнародны камітэт Дахау, што складаецца з былых яго вязняў, у якой прасіла пра дазвол усталяваць аналагічную памятную дошку на тэрыторыі былога канцэнтрацыйнага лагера [[Дахау (канцэнтрацыйны лагер)|Дахау]]. Урачыстае адкрыццё мемарыяла планавалася зрабіць 29 красавіка 1985 года ў дзень 40-годдзя вызвалення Дахау, аднак агульны сход камітэта адцягваў разгляд заявы{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=35}}. У маі 1987 года, гэтак і не дачакаўшыся рашэння па сваёй заяве, актывісты ўладкавалі дэманстрацыю падчас святкавання чарговых угодкаў вызвалення лагера{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=35}}. У лютым 1988 года памятная дошка была ўсталявана актывістамі самавольна ў евангелічнай царкве, размешчанай на тэрыторыі былога лагера{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=36}}. Толькі праз дзесяць гадоў пасля першай спробы ўсталявання мемарыяла, ён быў, нарэшце, афіцыйна прызнаны і перасунуты ў цэнтральную экспазіцыю музея{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=36}}. Першае афіцыйнае прызнанне гомасексуалаў ахвярамі рэпрэсій урадам ФРГ адбылося ў маі 1985 года, калі на тэрыторыі былога канцэнтрацыйнага лагера {{нп5|Ноенгамэ||de|KZ Neuengamme}} быў адкрыты мемарыял гомасексуальным зняволеным{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=61}}{{sfn|Stümke|1989|с=152}}. Тады [[Федэральны прэзідэнт Германіі|прэзідэнт ФРГ]] [[Рыхард фон Вайцзэкер]] стаў першым у гісторыі краіны афіцыйнай урадавай асобай, што прызнаў гомасексуалаў ахвярамі нацызму ў сваім адкрытым звароце да народу{{sfn|Stümke|1989|с=152}}. У 1989 годзе ў [[Берлін]]е ля ўваходу ў метро {{нп5|Нолендорфплац (станцыя метро)|Нолендорфплац|de|U-Bahnhof Nollendorfplatz}} была таксама ўсталяваная памятная дошка ў выглядзе [[Ружовы трохвугольнік|ружовага трохвугольніка]]{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=36}}. У 1994 годзе ва [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]] быў адкрыты мемарыял {{нп5|Франкфурцкі анёл||de|Frankfurter Engel}}{{sfn|Herrn|1999|с=72}}. У 1995 годзе ўпершыню на тэрыторыі мемарыяльнага комплексу, размешчанага ў былым канцэнтрацыйным лагеры [[Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Заксенхаўзен]], у святочнай цырымоніі чарговых угодкаў вызвалення ўзяў удзел гомасексуальны зняволены{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=38}}. У студзені 1999 года на тэрыторыі Заксенхаўзена прайшла першая памятная цырымонія ў гонар гомасексуальных вязняў лагераў{{sfn|Herrn|1999|с=73}}. У выніку ініцыятывы {{нп5|Саюз геяў і лесбіянак Германіі|Саюза геяў і лесбіянак Германіі|de|Lesben- und Schwulenverband in Deutschland}} 27 мая 2008 года ў Берліне быў адкрыты {{нп5|мемарыял гомасексуалам — ахвярам нацызму||de|Denkmal für die im Nationalsozialismus verfolgten Homosexuellen}}<ref>{{cite web|url=http://dw.de/p/E78I|title=В Берлине открыли памятник гомосексуалистам — жертвам нацистского режима|publisher=Deutsche Welle|date=2008-05-27|access-date=2015-05-03|url-status=dead}}</ref>. У красавіку 2015 года на месцы лагера для гомасексуалаў Клінкерверк (падраздзяленне [[Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Заксенхаўзена]]) быў адкрыты мемарыяльны парк<ref>{{cite web|url=http://dw.de/p/1FBXV|title=Открыт мемориал на месте лагеря для гомосексуалов|publisher=Deutsche Welle|date=2015-04-21|access-date=2015-05-03|url-status=dead}}</ref>. === Пераслед гомасексуалаў і Халакост === З кожным годам расце лік даследаванняў гісторыі пераследу гомасексуалаў у часы Трэцяга рэйха{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=11}}. Нароўні з абагульненнем фактаў адным з галоўных спрэчных пытанняў, якім задаюцца даследчыкі, застаецца пытанне пра прылічэнне пераследу гомасексуалаў да [[халакост]]у і дапушчальнасці яго параўнання з «{{нп5|Яўрэйскае пытанне|яўрэйскім пытаннем|de|Judenfrage}}»{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=13}}. Гэта абмеркаванне праходзіць у рамках існай дыскусіі пра прызнанне так званых яўрэйскіх ахвяр халакосту, такіх як {{нп5|Генацыд цыган|цыган|ru|Геноцид цыган}}, [[Праграма змярцвення Т-4|безнадзейна хворыя і інвалідаў]], [[Сведкі Іеговы ў Трэцім рэйху|сведак Іеговы]] і іншых. У прыватнасці, гомасексуалы сярод іншых неяўрэйскіх ахвяр разглядаюцца ў [[Мемарыяльны музей Халакосту (ЗША)|амерыканскім Мемарыяльным музеі халакосту]]{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=58}}<ref>{{cite web|url=http://www.ushmm.org/wlc/ru/article.php?ModuleId=10005149|title=Энциклопедия Холокоста: Жертвы нацизма — обзор|publisher=[[Мемарыяльны музей Халакосту (ЗША)]]|access-date=2013-09-07}}</ref> і ізраільскім музеі [[Яд ва-Шэм]]<ref>{{cite web|url=http://www.yadvashem.org/yv/en/holocaust/about/01/non_jews_persecution.asp|title=Non-Jewish Victims of Persecution in Germany|publisher=[[Яд ва-Шэм]]|lang=en|access-date=2013-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055005/http://www.yadvashem.org/yv/en/holocaust/about/01/non_jews_persecution.asp|archive-date=21 верасня 2013|url-status=dead}}</ref>. Атаясненне пераследу гомасэксуальных мужчынаў з халакостам характэрна і для французскіх даследнікаў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=274}}. Параўнанне пераследу гомасексуалаў з пераследам яўрэяў іграла вялікую ролю ў амерыканскім {{нп5|Вызвольны рух геяў і лесбіянак|вызвольным руху геяў і лесбіянак||Gay liberation}} 1960—1970-х гадоў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=57}}. У 1974—1975 гадах падчас гучнай грамадскай дыскусіі вакол прыняцця законапраекта пра забарону [[Дыскрымінацыя па прыкмеце сексуальнай арыентацыі і гендарнай ідэнтычнасці|дыскрымінацыі геяў і лесбіянак]] {{нп5|Артадаксальны іўдаізм|яўрэйская артадаксальная грамада|ru|Ортодоксальный иудаизм}} выступала супраць гэтага законапраекта. У адказ на гэта праваабаронцы завілі пра аналагічнасць [[Гамафобія|гамафобных]] і [[Антысемітызм|антысеміцкіх]] матываў злачынстваў, паказаўшы на сумны досвед Трэцяга рэйха і правядучы паралель паміж [[Ружовы трохвугольнік|ружовым трохвугольнікам]] і {{нп5|Жоўтая зорка|жоўтай зоркай|hu|Sárga csillag}}, пасля чаго той хутка стаў знакам гей-руху ў ЗША<ref name="Энц">{{cite web|url=http://www.glbtqarchive.com/arts/symbols_A.pdf|title=Symbols|author=Linda Rapp|publisher=An Encyclopedia of Gay, Lesbian, Bisexual, Transgender, and Queer Culture|access-date=2017-03-06|archive-url=https://www.webcitation.org/656eZpTZF?url=http://www.glbtq.com/arts/symbols.html|archive-date=2012-01-31}}</ref>. Аж да выхаду ў 1985 годзе ў ЗША кнігі {{нп5|Рычард Плант|Рычарда Планта|de|Richard Plant}} «Ружовы трохвугольнік» для шырокай амерыканскай публікі заставаліся невядомымі даследаванні нямецкіх аўтараў, перш за ўсё дадзеныя Лаўтмана пра колькасць гомасексуальных ахвяр нацызму, у сувязі з чым гэта лік значна завышаўся{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=56}}. Так, прыкладам, у 1978 годзе актывіст {{нп5|Харві Мілк||ru|Милк, Харви}}, былы адначасна і яўрэем, і гомасэксуалам, у сваёй знакамітай «Прамове Надзеі», хібна згадваў пра 300 тысяч гомасексуальных ахвяр Трэцяга рэйха{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=57}}. У гэтыя гады зусім назіралася тэндэнцыя да перабольшання колькасці ахвяр, і некаторыя амерыканскія крыніцы таго часу прыводзілі лічбы, што даходзілі да аднаго мільёна{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=57}}. Шэраг нямецкіх даследчыкаў праводзяць выразнае адрозненне паміж пераследам гомасексуалаў і пераследам яўрэяў, спасылаючыся на ідэалагічна розныя матывы і мэты гэтых пераследаў{{пераход|#Ідэалогія|2}} і, у сувязі з гэтым, рознае стаўленне да абедзвюх пераследаваных груп на тэрыторыі Рэйха і па-за яго{{пераход|#Акупаваныя тэрыторыі|2}}. Тым часам як гомасексуальнасць пераследавалася, галоўным чынам, толькі ў межах Рэйха, яўрэі вынішчаліся паўсюдна{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=66, 151}}. == Адлюстраванне тэмы ў культуры == У адрозненне ад велізарнага ліку існых [[інтэрв’ю]], прысвечаных яўрэйскім ахвярам Халакосту, гомасексуальныя ахвяры Трэцяга рэйха практычна не ахоплены ў працы па інтэрв'юяванню, праводжанай музеямі і іншымі інстытутамі, якія вывучаюць гісторыю{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=398}}. Некаторыя прабелы ў гэтай працы ў апошні час кампенсуюцца незалежнымі дакументальнымі фільмамі, прысвечанымі лёсу гомасексуалаў, якія перажылі нацысцкі тэрор{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=399}}. Асаблівае значэнне маюць наступныя фільмы-інтэрв'ю (па стане на 2002 год): «Мы насілі вялікую „А“ на назе» ({{lang-de|Wir hatten ein großes „A“ am Bein}}, Германія, 1991), «Але я была дзяўчынкай» ({{lang-en|…but I was a girl}}, Нідэрланды, 1999; фільм расказвае гісторыю {{нп5|Фрыда Белінфантэ|Фрыды Белінфантэ||Frieda Belinfante}}), «Шчаслівы быць тым, хто я ёсць» ({{lang-en|Just happy the way I am}}, Славенія-Нідэрланды, 1999) і «{{нп5|Параграф 175 (фільм)|Параграф 175|de|Paragraph 175 (Film)}}» ({{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|Paragraf 175}}, ЗША, 2000){{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=399-400}}. Сярод найболей значных літаратурных твораў-мемуараў, што выйшлі до 2000 года, можна вылучыць толькі два: кніга {{нп5|Хайнц Хегер|Хайнца Хегера||Heinz Heger}} «Мужчыны з ружовым трохвугольнікам» ({{lang-de|Die Männer mit dem rosa Winkel}}, 1972) і біяграфія [[П’ер Зеель|П’ера Зееля]] «Я, П'ер Зеель, дэпартаваны гомасексуал» ({{lang-fr|Moi, Pierre Seel, deporte homosexuel}}, 1994){{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=400, 406-407, 410}}. Аўтабіяграфія П'ера Зееля паслужыла асновай да фільма {{нп5|Крысціян Фор|Крысціяна Фора|fr|Christian Faure (réalisateur)}} «{{нп5|Любоў, пра якую маўчаць||fr|Un amour à taire}}» ({{lang-fr|Un amour à taire}}, Францыя, 2005). У 2010 годзе выйшла аўтабіяграфічная кніга {{нп5|Рудольф Бразда|Рудольфа Бразды|de|Rudolf Brazda}} «Шлях ружовага трохвугольніка» ({{lang-fr|Itinéraire d’un Triangle rose}}, супольна з Жанам-Люкам Швабам). Сярод іншых матэрыялаў, што апісваюць жыццё гомасексуалаў у Трэцім рэйху, можна паказаць аўтабіяграфічны раман {{нп5|Крыстафер Ішэрвуд|Крыстафера Ішэрвуда||Christopher Isherwood}} «{{нп5|Крыстафер і яму падобныя|||Christopher and His Kind}}» ({{lang-en|Christopher and His Kind}}, 1976), а таксама {{нп5|Крыстафер і яму падобныя (фільм)|яго экранізацыю||Christopher and His Kind (film)}} (Вялікабрытанія, 2011) і драму {{нп5|Шон Маціяс|Шона Маціяса||Sean Mathias}} «{{нп5|Схільнасць (фільм)|Схільнасць|ru|Склонность (фильм)}}» ({{lang-en|Bent}}, Вялікабрытанія, 1997). У 2013 годзе ў Германіі выйшаў дакументальны фільм «Гукі цішыні» ({{lang-de|Klänge des Verschweigens}}), прысвечанага лёсу кампазітара {{нп5|Вільгельм Хекман|Вільгельма Хекмана|de|Wilhelm Heckmann}}<ref>{{cite web|url=http://www.tagesspiegel.de/kultur/klaenge-des-verschweigens-wagner-fuer-die-ss/8853966.html|title=Klänge des Verschweigens: Wagner für die SS|author=Christian Schröder|lang=de|publisher=[[Der Tagesspiegel]]|date=2013-09-27|access-date=2013-10-09}}</ref>. У 1995 годзе амерыканскім прапаведнікам, юрыстам і антыгей-актывістам {{нп5|Скот Лайвлі|Скотам Лайвлі||Scott Lively}} ў суаўтарстве з Кевінам Абрамсам была апублікавана кніга «{{нп5|Ружовая свастыка|||The Pink Swastika}}», у якой ён сцвярджаў пра гомасексуальнасць многіх высокапастаўленых асоб у [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацысцкай партыі]], у тым ліку і самога [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]], і ўвязваў гомасексуальнасць нацыстаў з іх жорсткасцю, выяўленай у час [[халакост]]у<ref>{{cite web|url=http://m.golos-ameriki.ru/a/lgbt-and-americas-far-right/1771197.html|title=Американские правые поддерживают антигейские законы в России|publisher=Голос Америки|date=2014-10-16|access-date=2014-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714135335/http://m.golos-ameriki.ru/a/lgbt-and-americas-far-right/1771197.html|archive-date=14 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref>. == Заўвагі == {{reflist|group="►"|refs= <ref name="StGB174">[http://lexetius.com/StGB/174 § 174] КК Германіі (01.01.1872, узмоцнены 15.06.1943): Сексуальныя кантакты з падапечнымі (вучнямі, выхаванцамі, пацыентамі і г. д.), якія не дасягнулі 21 года.</ref> <ref name="StGB176">[http://lexetius.com/StGB/176 § 176] КК Германіі (у рэдакцыі 20.03.1876): Да 10 гадоў пазбаўлення волі за: 1) згвалтаванне жанчыны; 2) скланенне жанчыны, якая знаходзіцца ў стане поўнай адсутнасці памяці да шлюбнай здрады; 3) сексуальныя кантакты з дзецьмі да 14 гадоў ці скланенне дзяцей да 14 гадоў да сексуальных кантактаў з іншымі асобамі.</ref> <ref name="StGB177">[http://lexetius.com/StGB/177 § 177] КК Германіі (у рэдакцыі 20.03.1876): Скланенне замужніцы да здрады ці сексуальны гвалт над замужніцай.</ref> <ref name="StGB178">[http://lexetius.com/StGB/178 § 178] КК Германіі (у рэдакцыі 20.03.1876): Згвалтаванне жанчыны ці дзіцяці да 14 гадоў, што прывяло да смерці ахвяры — ад 10 гадоў пазбаўлення волі.</ref> <ref name="StGB182">[http://lexetius.com/StGB/182 § 182] КК Германіі (у рэдакцыі 01.01.1872): Скланенне не дасягнулай 16 гадоў незаганнай дзяўчынкі да палавога акта — да аднаго года пазбаўлення волі.</ref> <ref name="StGB183">[http://lexetius.com/StGB/183 § 183] КК Германіі (у рэдакцыі 20.03.1876): Распусныя дзеянні ў грамадскіх месцах — да двух гадоў пазбаўлення волі.</ref> }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == === Манаграфіі і зборнікі === * {{кніга |аўтар = Till Bastian. |загаловак = Homosexuelle im Dritten Reich: Geschichte einer Verfolgung |мова = de |серыя = Beck'sche Reihe |выданне = Orig.-Ausg |месца = München |выдавецтва = Beck |год = 2000 |alleseiten = 101 |isbn = 3-406-45917-X |ref = Bastian }} * {{кніга |загаловак = Die Geschichte des § 175: Strafrecht gegen Homosexuelle |мова = de |месца = Berlin |выдавецтва = Rosa Winkel |год = 1990 |alleseiten = 175 |isbn = 3-921495-46-6 |ref = Geschichte des § 175 }} * {{кніга |аўтар = [[Гюнтэр Грау|Günter Grau]] |загаловак = Homosexualität in der NS-Zeit: Dokumente einer Diskriminierung und Verfolgung |мова = de |серыя = Die Zeit des Nationalsozialismus |выданне = Überarb. Neuausg |месца = Frankfurt am Mein |выдавецтва = Fischer Verlag |год = 2004 |seite = {{{1|}}} |alleseiten = 367 |isbn = 3-596-15973-3 |ref = Grau }} * {{кніга |аўтар = Günter Grau |загаловак = Lexikon zur Homosexuellenverfolgung 1933-1945 |спасылка = https://books.google.de/books?id=ttqFWfpTSVMC&printsec=frontcover&hl=de#v=onepage&q&f=false |мова = de |серыя = Geschichte: Forschung und Wissenschaft |месца = Münster |выдавецтва = LIT |год = 2011 |alleseiten = 391 |isbn = 978-3-8258-9785-7 |ref = Grau }} * {{кніга |аўтар = Rainer Herrn. |загаловак = Anders bewegt: 100 Jahre Schwulenbewegung in Deutschland |мова = de |выданне = 1. Aufl |месца = Hamburg |выдавецтва = MännerschwarmSkript-Verlag |год = 1999 |alleseiten = 80 |isbn = 3-928983-78-4 |ref = Herrn }} * {{кніга |аўтар = Rainer Hoffschildt. |загаловак = Die Verfolgung der Homosexuellen in der NS-Zeit: Zahlen und Schicksale aus Norddeutschland |мова = de |серыя = Geschichte: Forschung und Wissenschaft |месца = Berlin |выдавецтва = Rosa Winkel |год = 2009 |alleseiten = 194 |isbn = 3-86149-096-X |ref = Hoffschildt }} * {{кніга |аўтар = [http://www.spd-saar.de/uploads/media/Burkhard_vorne_2.5_01.pdf Burkhard Jellonnek]. |загаловак = Homosexuelle unter dem Hakenkreuz: Die Verfolgung von Homosexuellen im Dritten Reich |спасылка = http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bvb:12-bsb00045436-8 |мова = de |месца = Paderborn |выдавецтва = Ferdinand Schöningh Verlag |год = 1990 |alleseiten = 355 |isbn = 3-506-77482-4 |ref = Jellonnek }} * {{кніга |аўтар = [[Скот Лайвлі|Scott Lively]] & Kevin Abrams. |загаловак = The Pink Swastika: Homosexuality in the Nazi Party |спасылка = http://www.defendthefamily.com/pfrc/books/pinkswastika/pdf/index.html |выдавецтва = Founders Publishing Corporation |год = 1995 |allpages = 205 |isbn = 978-0-9647609-0-5 |ref = Pink Swastika |archive-url = https://web.archive.org/web/20140601043129/http://www.defendthefamily.com/pfrc/books/pinkswastika/pdf/index.html |archive-date = 1 чэрвеня 2014 }} * {{кніга |загаловак = Nationalsozialistischer Terror gegen Homosexuelle: verdrängt und ungesühnt |спасылка = http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bvb:12-bsb00044943-4 |адказны = Burkhard Jellonnek, Rüdiger Lautmann |мова = de |месца = Paderborn |выдавецтва = Ferdinand Schöningh Verlag |год = 2002 |alleseiten = 428 |isbn = 3-506-74204-3 |ref = Terror gegen Homosexuelle }} * {{кніга |аўтар = Richard Plant. |загаловак = Rosa Winkel: Der Krieg der Nazis gegen die Homosexuellen |мова = de |месца = Frankfurt/Main |выдавецтва = Campus-Verlag |год = 1991 |alleseiten = 212 |isbn = 3-593-34420-3 |ref = Plant }} * {{кніга |аўтар = Andreas Pretzel. |загаловак = NS-Opfer unter Vorbehalt: homosexuelle Männer in Berlin nach 1945 |спасылка = https://books.google.de/books?id=6cCfcAIeEx0C&printsec=frontcover |мова = de |серыя = Geschlecht, Sexualität, Gesellschaft |месца = Münster |выдавецтва = LIT |год = 2002 |alleseiten = 353 |isbn = 3-8258-6390-5 |ref = Pretzel }} * {{кніга |аўтар = Hans-Georg Stümke. |загаловак = Homosexuelle in Deutschland: Eine politische Geschichte |мова = de |серыя = Beck'sche Reihe |выданне = Orig.-Ausg |месца = München |выдавецтва = Beck |год = 1989 |alleseiten = 183 |isbn = 3-406-33130-0 |ref = Stümke }} * {{артыкул |аўтар = Michael Sibalis. |загаловак = Homophobia, Vichy France, and the «Crime of Homosexuality»: The Origins of the Ordinance of 6 August 1942 |спасылка = http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=/journals/journal_of_lesbian_and_gay_studies/v008/8.3sibalis.pdf |мова = en |выданне = GLQ: A Journal of Lesbian and Gay Studies |тып = часопіс |год = 2002 |том = 8 |нумар = 3 |старонкі = 301-318 |issn = 1064-2684 |ref = Sibalis |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20160305095855/http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=%2Fjournals%2Fjournal_of_lesbian_and_gay_studies%2Fv008%2F8.3sibalis.pdf |archive-date = 2016-03-05 }} * {{кніга |аўтар = Niko Wahl. |загаловак = Verfolgung und Vermögensentzug Homosexueller auf dem Gebiet der Republik Österreich während der NS-Zeit |спасылка = https://books.google.de/books?id=8YbrDEYmOFUC&printsec=frontcover |мова = de |месца = Wien |выдавецтва = Oldenbourg Verlag |год = 2004 |alleseiten = 94 |isbn = 3-7029-0506-5 |ref = Wahl }} * {{кніга |аўтар = Alexander Zinn. |загаловак = Das Glück kam immer zu mir: Rudolf Brazda – Das Überleben eines Homosexuellen im Dritten Reich |спасылка = https://books.google.de/books?id=P5IlxoLd40gC&printsec=frontcover |мова = de |месца = Frankfurt/Main |выдавецтва = Campus Verlag GmbH |год = 2011 |alleseiten = 356 |isbn = 978-3-593-39435-0 |ref = Zinn }} * {{Крыніцы/Кон: Месяцавае святло на світанку|глава=Фашистский геноцид|старонкі=253—258}} === Іншыя крыніцы === * {{артыкул |аўтар = [[Манфрэд Брунс|Manfred Bruns]]. |загаловак = Die strafrechtliche Verfolgung homosexueller Männer in der BRD nach 1945 |спасылка = http://www.berlin.de/imperia/md/content/lb_ads/gglw/veroeffentlichungen/doku28___175_bf.pdf?start&ts=1328542973&file=doku28___175_bf.pdf |выданне = § 175 StGB: Rehabilitierung der nach 1945 verurteilten homosexuellen Männer |мова = de |месца = Berlin |выдавецтва = Senatsverwaltung für Arbeit, Integration und Frauen |год = 2012 |seite = 26-43 |ref = Bruns |archive-url = https://web.archive.org/web/20120707233441/http://www.berlin.de/imperia/md/content/lb_ads/gglw/veroeffentlichungen/doku28___175_bf.pdf?start&ts=1328542973&file=doku28___175_bf.pdf |url-status = dead |archive-date = 2012-07-07 }} * {{cite web|author=[[Манфрэд Брунс|Manfred Bruns]].|url=http://www.bundestag.de/bundestag/ausschuesse17/a06/anhoerungen/archiv/48_Rehabilitierung_und_Entsch__digung/04_Stellungnahmen/Stellungnahme_Bruns.pdf|title=Rehabilitierung der nach 1945 wegen homosexueller Handlungen verurteilten Männer|date=2013-05-15|publisher=Deutscher Bundestag|lang=de|ref=Bruns, Stellungnahme|archive-url=https://www.webcitation.org/6J7ZU3GoY?url=http://www.bundestag.de/bundestag/ausschuesse17/a06/anhoerungen/archiv/48_Rehabilitierung_und_Entsch__digung/04_Stellungnahmen/Stellungnahme_Bruns.pdf|archive-date=2013-08-24}} * {{кніга |аўтар = Hans-Joachim Mengel. |загаловак = Strafrechtliche Verfolgung homosexueller Handlungen in Deutschland nach 1945: Zur Rehabilitierung und Entschädigung der nach § 175 und 175a StGB wegen homosexueller Handlungen in der BRD und der DDR Verurteilten |спасылка = http://www.berlin.de/imperia/md/content/lb_ads/gglw/veroeffentlichungen/doku29____175_mengel_bf.pdf?start&ts=1328543013&file=doku29____175_mengel_bf.pdf |мова = de |месца = Berlin |выдавецтва = Senatsverwaltung für Arbeit, Integration und Frauen |год = 2012 |alleseiten = 50 |ref = Mengel |archive-url = https://web.archive.org/web/20120707233422/http://www.berlin.de/imperia/md/content/lb_ads/gglw/veroeffentlichungen/doku29____175_mengel_bf.pdf?start&ts=1328543013&file=doku29____175_mengel_bf.pdf |url-status = dead |archive-date = 2012-07-07 }} * {{cite web|author=[[:en:William Armstrong Percy|William A. Percy]].|url=http://www.sexarchive.info/BIB/Homosexuality_and_the_Holocaust.htm|title=Homosexuality and the Holocaust|publisher=Archive for Sexology|lang=en|access-date=2013-09-07|ref=Homosexuality and the Holocaust}} === Прававыя дакументы === * {{артыкул |загаловак = Bundesverfassungsgericht, Urteil vom 10. Mai 1957 |спасылка = http://sorminiserv.unibe.ch:8080/tools/ainfo.exe?Command=ShowPrintVersion&Name=bv006389 |выданне = Entscheidungen des Bundesverfassungsgerichts |мова = de |нумар = 6 |seite = 389-443 |ref = BVerfGE 6 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110709090323/http://sorminiserv.unibe.ch:8080/tools/ainfo.exe?Command=ShowPrintVersion&Name=bv006389 |archive-date = 9 ліпеня 2011 }} * {{артыкул |загаловак = Gesetz zur Änderung des Gesetzes zur Aufhebung nationalsozialistischer Unrechtsurteile in der Strafrechtspflege |спасылка = http://www.landtag.nrw.de/portal/WWW/dokumentenarchiv/Dokument/XBCBGI0251.pdf |выданне = Bundesgesetzblatt |мова = de |нумар = 51 |год = 2002 |seite = 2714 |ref = NS-AufGÄndG }} == Спасылкі == {{Commonscat|Persecution of homosexuals in the Holocaust}} * Gedenkort für die im Nationalsozialismus verfolgten Homosexuellen: [http://www.gedenkort.de/chronik.htm ''Chronik der Homosexuellenverfolgung'']{{ref-de}} * Мемарыяльны музей Халакоста (ЗША): [https://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005261 ''Persecution of Homosexuals in the Third Reich'']{{ref-en}} * Фордэмскі ўніверсітэт: [http://www.fordham.edu/halsall/pwh/seel.html ''Pierre Seel: The Death of His Lover'']{{ref-en}} {{Гомасексуальнасць у гісторыі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Рэцэнзія}} [[Катэгорыя:ЛГБТ у Германіі]] [[Катэгорыя:ЛГБТ у Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Гомасексуальнасць у гісторыі]] [[Катэгорыя:Халакост]] [[Катэгорыя:Расавая гігіена]] 5himsmlq57c7banpi3fp7765f8yogck Геаграфія Бангладэш 0 572613 5211153 5149503 2026-10-03T23:35:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211153 wikitext text/x-wiki [[Файл:Map of Bangladesh-ru.svg|thumb|Фізічная карта Бангладэш]] [[Бангладэш]] займае ўсходнюю ўскраіну [[Інда-Гангская раўніна|Інда-Ганскай нізіны]], нізоўі і дэльту рэк Ганг і Брахмапутра — найвялікшую [[Дэльта (рака)|дэльту]] ў свеце. Тэрыторыя ўяўляе сабой плоскую алювіяльную раўніну, рассечаную густой сеткай рэк. На паўднёва-ўсходнім узбярэжжы знаходзіцца найвялікшы ў свеце мангравы лес Сундарбан. Нягледзячы на татальнае ператварэнне прыродных ландшафтаў, Бангладэш здолеў захаваць відавае багацце жывёл. Нацыянальны сімвал краіны — бенгальскі тыгр. == Геаграфічнае становішча == [[Файл:Cox's Bazar sea beach 01.jpg|thumb|Кокс-Базар]] [[Бангладэш]] знаходзіцца на поўначы ад [[Бенгальскі заліў|Бенгальскага заліву]] ва ўсходняй частцы старажытнай [[Бенгалія|Бенгаліі]]. Цераз краіну праходзіць [[Паўночны тропік]]. Практычна па ўсім сваім перыметры ў 4000 км Бангладэш абкружаны Індыяй, на паўднёвым усходзе праходзіць невялічкая мяжа з М’янмай (193 км). Бенгальскае ўзбярэжа цягнецца на 580 км. Да поўдня ад Чытагонга раскінуўся самы доўгі пляж у свеце — [[Кокс-Базар]], які распасціраецца на сто дваццаць кіламетраў. Густа засеяная астраўкамі і каралавымі рыфамі акваторыя Бенгальскага заліва, што належыць Бангладэш, прыблізна роўная яго сухапутнай тэрыторыі.<ref>https://thediplomat.com/2016/12/the-bay-of-bengal-naval-arms-race/</ref> Бангладэш размешчаны ў [[Дэльта Ганга|дэльце рэк Брахмапутра і Ганг]] (мясцовыя назвы — Джамуна і [[Падма]] адпаведна), [[рака Мегхна|Мегхна]] і іх прытокаў. Падма зліваецца з Джамунай і затым, зліўшыся з Мегхнай, упадае ў Бенгальскі заліў. Бангладэш мае 58 трансгранічных рэк, і таму пытанні, якія ўзнікаюць пры выкарыстанні водных рэсурсаў, з’яўляюцца вельмі вострымі пры абмеркаванні з Індыяй. На паўднёвым усходзе краіны, пачынаючы з [[1960-я|1960-х гадоў]], праводзяцца работы па ўзвядзенні дамбаў, што разам з наносамі прыводзіць да з’яўлення новых участкаў сушы. У канцы 1970-х гадоў пры садзейнічанні інвестыцыйных фондаў [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] урад Бангладэш пачаў распрацоўваць гэтыя атрыманыя ўчасткі. Гэтыя намаганні прывялі да бурнага росту будаўнічай галіны на гэтым напрамку, уключаючы будаўніцтва дарог, вадаправодаў, набярэжных, загараджальных насаджэнняў, вадасховішчаў, туалетаў і перадачу земляў жыхарам. Да восені 2010 года па праграме асваення тэрыторый выдзелена 27 000 акраў (10927 гектараў) для 21 000 сем’яў<ref>{{cite web|url=http://pulitzercenter.org/articles/bangladesh-fights-survival-against-climate-change|title="Bangladesh fights for survival against climate change," by William Wheeler and Anna - Katarina Gravgaard, The Washington Times|publisher=Pulitzercenter.org|access-date=2010-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20110817131655/http://pulitzercenter.org/articles/bangladesh-fights-survival-against-climate-change|archive-date=17 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. == Рэльеф і карысныя выкапні == Большая частка краіны ўяўляе сабой алювіяльную нізіну, створаную адкладамі рэк (іх каля 700). Дэльта Ганга — шырокая паласа [[алювій|алювію]] ўздоўж берага Бенгальскага заліва. [[Алювіяльныя адклады]] ствараюць у дэльце найбольш угноеныя плантацыі ў свеце. Большая частка краіны размешчана ніжэй за дванаццаць метраў над узроўнем мора, і, паводле разлікаў, 10 % краіны будзе затоплена пры павышэнні ўзроўню мора на адзін метр<ref name="ali">{{cite journal | last = Ali | first = A | year = 1996 | title = Vulnerability of Bangladesh to climate change and sea level rise through tropical cyclones and storm surges | url = http://www.springerlink.com/content/l842n0822t6077q0/ | doi = 10.1007/BF00175563 | journal = Water , Air , & Soil Pollution | volume = 92 | issue = 1-2 | pages = 171-179 | access-date = 25 верасня 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200218031027/http://www.springerlink.com/content/l842n0822t6077q0/ | archive-date = 18 лютага 2020 | url-status = dead }}</ref>. Паўночны захад і цэнтр краіны занятыя плато Мадхупар і Барынд. Найвышэйшым пунктам Бангладэш з’яўляецца гара Маўдок вышынёй 1052 метры над узроўнем мора на паўднёвым усходзе краіны ў горным ланцугу на мяжы з М’янмай.<ref>[http://www.sol.co.uk/v/viewfinder/elevmisquotes.html # keok Summit Elevations : Frequent Internet Errors] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130725020735/http://www.sol.co.uk/v/viewfinder/elevmisquotes.html |date=25 ліпеня 2013 }} {{v|2006|04|13}}</ref>. Бангладэш знаходзіцца ў сейсманебяспечнай зоне. У нетрах Бенгаліі выяўленыя даволі вялікія запасы [[Прыродны газ|прыроднага газу]] (385 млрд м³, 37-е месца ў свеце ў 2016).<ref>https://bdnews24.com/economy/2018/01/15/bapex-pins-hopes-on-new-gas-field-in-bhola</ref>. Маюцца радовішчы [[нафта|нафты]], [[каменны вугаль|каменнага вугалю]], вапняку. == Клімат == У Бангладэш пануе [[субэкватарыяльны]] [[Мусонны клімат|мусонны]] клімат з мяккаю зімою з кастрычніка па сакавік і гарачым, вільготным летам з сакавіка па чэрвень. Гарачы і вільготны сезон [[мусон]]аў, у ходзе якога выпадае вялікая колькасць ападкаў, працягваецца з чэрвеня па кастрычнік. Самы халодны месяц — студзень, самы гарачы — красавік. Сярэднегадавыя тэмпературы павышаюцца ў напрамку з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Па колькасці ападкаў краіна займае адно з першых месцаў у свеце. У сярэднім за год выпадае звыш 1900 мм ападкаў, асабліва вялікая іх колькасць на паўночным усходзе (больш за 3000 мм). == Раслінны і жывёльны свет == [[Файл:Panthera tigris tigris.jpg|міні|Бенгальскі тыгр]] У краіне растуць вільготныя трапічныя і [[мангры|мангравыя лясы]]; [[Цік (дрэва)|цік]], [[Сал (расліна)|сал]], [[бамбук]], баньянавае дрэва, [[архідэі]]. Жывёльны свет багаты: [[тыгр|бенгальскія тыгры]], [[леапард]]ы, [[азіяцкі слон|азіяцкія сланы]], [[мангусты]], [[кракадзіл]]ы, [[пітон]]ы і інш. У 1997 годзе была зроблена заява, згодна з якой рэгіён мангравых зараснікаў [[Сундарбан]] знаходзіцца пад пагрозай знікнення<ref name="sundarbans">{{cite journal | last = IUCN | year = 1997 | title = Sundarban wildlife sanctuaries Bangladesh | journal = World Heritage Nomination - IUCN Technical Evaluation}}</ref>. Шырока ўжываным «птушыным» нацыянальным сімвалам краіны з’яўляецца дрозд, які выкарыстоўваецца на банкнотах і ў гонар якога названая адна са славутасцяў у Дацы — Doyel Chatwar. Нацыянальным «кветкавым» сімвалам краіны з’яўляецца [[Гарлачык|водная лілея]], вядомая як Шапла (Shapla), а «пладовым» сімвалам з’яўляецца джэкфрут — усходнеіндыйскае [[хлебнае дрэва]], вядомае як Катхал (Kathal) у бенгальскай мове. У 2010 ўрад краіны выбраў [[Манга (род раслін)|мангавыя дрэвы]] ў якасці драўнянага сімвала<ref name="Xinhua news on National Tree of Bangladesh">{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english2010/|title=Bangladeshi gov't selects mango tree as national|publisher=Xinhuanet.com|access-date=2010-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115190822/http://news.xinhuanet.com/english2010/|archive-date=15 лістапада 2016|url-status=dead}}</ref>. == Экалагічныя праблемы == Краіна пастаянна падвяргаецца ўздзеянню [[стыхійнае бедства|стыхійных бедстваў]], такіх як [[паводка|паводкі]], [[трапічны цыклон|трапічныя цыклоны]], [[тарнада]] і бары, якія ўзмацняюцца эфектам абязлесення (высечка лясоў), размывам глебаў і эрозіяй<ref name="NatDis">{{cite book | last = Alexander | first = David E. | title = Natural Disasters | orig-year = 1993 | url = http://books.google.com/?id=gWHsuGTcF34C&pg=PA532&dq=bangladesh+natural+disasters | access-date = 2008-05-02 | year = 1999 | publisher = Kluwer Academic Publishers | location = Dordrecht | isbn = 0412047519 | oclc = <!-- original: 27974924 --> 43782866 | page = 532 | chapter = The Third World }}</ref>. У 1991 годзе ад наступстваў цыклона загінула каля 140 000 чалавек<ref>«[http://articles.latimes.com/2005/feb/27/news/adfg-bangla27 Beset by Bay’s Killer Storms, Bangladesh Prepares and Hopes]». Los Angeles Times. February 27, 2005</ref>. У верасні 1998 года Бангладэш падвергнуўся самай разбуральнай паводцы ў найноўшай гісторыі. Падчас разліву рэк Ганга, Брахмапутры і Мегхны было затоплена 300 000 дамоў, 9700 кіламетраў дарог і 2700 кіламетраў набярэжных, 50 км² было цалкам разбурана, а 11 000 кіламетраў дарог часткова пашкоджана або разбурана. У выніку паводкі загінула каля 1000 чалавек, каля 30 мільёнаў засталіся без жылля. Загінула каля 137000 галоў буйной рагатай жывёлы. Дзве траціны краіны апынуліся пад вадой. Да такіх разбуральных наступстваў прывяло некалькі прычын: незвычайна моцныя мусонныя дажджы, раставанне ледавікоў у [[Гімалаі|Гімалаях]] і высечка ахоўных насаджэнняў і дрэў для ацяплення, падрыхтоўкі ежы і вызвалення тэрыторый для жывёл<ref name="EWG">{{cite book | last = Haggett | first = Peter | title = Encyclopedia of World Geography | orig-year = 2002 | url = http://books.google.com/?id=IROIY4ONOSEC&pg=PA2634&dq=bangladesh+flood+reason | access-date = 2008-05-02 | publisher = Marshall Cavendish | year = 2002 | location = New York | isbn = 0761473084 | oclc = 46578454 | pages = 2, 634 | chapter = The Indian Subcontinent }}</ref>. У цяперашні час Бангладэш лічыцца найбольш уразлівай да змены клімату краінай у свеце.<ref>[http://www.moef.gov.bd/moef.pdf Bangladesh Climate Change Strategy and Action Plan 2008] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091007060017/http://www.moef.gov.bd/moef.pdf |date=7 кастрычніка 2009 }} Ministry of Environment and Forests Government of the People’s Republic of Bangladesh, September, 2008.</ref><ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/12784349/ cyclone relief effort hampered ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120724131009/http://www.msnbc.msn.com/id/12784349/ |date=24 ліпеня 2012 }} updated 11/17/2007 associated press</ref><ref>[http://www.searo.who.int/LinkFiles/Country_Emergency_Situation_Profiles_Bangladesh.pdf Country Emergency Situation Profile : Bangladesh] prone areas</ref>. Ёсць меркаванне, што ў будучым дзесяцігоддзі павышэнне ўзроўню мора прывядзе да з’яўлення 20 млн<ref>[http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/JBRN-7R4G47?OpenDocument The Climate refugee Challenge] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110320203735/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/JBRN-7R4G47?OpenDocument |date=20 сакавіка 2011 }}, ReliefWeb, 2009-04-14</ref> «{{нп3|кліматычныя ўцекачы|кліматычных бежанцаў|en|Environmental migrant}}» <ref>[http://www.pbs.org/newshour/bb/environment/jan-june08/ bangladesh_03-28.html «Another Major Cyclone, Bangladesh Worries About Climate Change»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120228222327/http://www.pbs.org/newshour/bb/environment/jan-june08/ |date=28 лютага 2012 }}, PBS News Hour, 2008</ref> Водныя рэсурсы Бангладэш часта падвяргаюцца атручванню [[мыш’як]]ом з-за яго высокага ўтрымання ў глебе. Да 77 млн чалавек падвяргаюцца атручванню мыш’яком праз ужыванне забруджанай вады<ref>{{cite news | author = Brian Walker | url = https://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/06/20/bangladesh.arsenic.poisoning/index.html?hpt=T1 | title = Study: Millions in Bangladesh exposed to arsenic in drinking water | publisher = CNN.com | date = 2010-06-21 | access-date = 2010-07-03}}</ref><ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/south_asia/10358063.stm | title = Bangladesh : 77m poisoned by arsenic in drinking water | publisher = BBC News | date = 2010-06-19 | access-date = 2010-07-03}}</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|||274}} {{Бангладэш у тэмах}} {{Азія паводле тэм|Геаграфія}} [[Катэгорыя:Геаграфія Бангладэш| ]] 6clcxungfpnioerijor52ege8o2n4cv Магілёўскі езуіцкі калегіум 0 576393 5211034 4782099 2026-10-03T16:33:10Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5211034 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Магілёўскі езуіцкі калегіум |скарачэнне = |эмблема = |выява = Mahiloŭ. Магілёў (J. Pieška, 1800) (2).jpg |арыгінал = |міжназва = Collegium Mohileviense Societatis Jesu |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = [[1779]] |зачынены = [[1820]] |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады = Рэктар |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Магілёў]], [[Беларусь]] |кампус = |адрас = |сайт = |узнагароды = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Магілёўскі езуіцкі калегіум''' — навучальная ўстанова [[Таварыства Ісуса]], якая дзейнічала ў [[Магілёў|Магілёве]]. == Езуіты ў Магілёве == Фундатарам магілёўскай рэзідэнцыі Таварыства Ісуса выступіў пробашч мясцовай парафіі Ян Здановіч ([[1673]]). Рашэнне аб яе адкрыцці было ўхвалена на аршанскім павятовым сейміку (1678). Рэзідэнцыя, падпарадкаваная [[Аршанскі езуіцкі калегіум|Аршанскаму езуіцкаму калеігуму]], распачала сваю дзейнасць у [[1680]] г. У [[1684]] г. для яе была пабудавана мураваная капліца, што насіла імя [[Святы Францыск Ксаверы|Св. Францыска Ксаверыя]] і Анёлаў-Ахоўнікаў. У [[1687]] г. паўстаў драўляны касцёл, спалены казакамі ў час [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] ([[1709]]). У [[1725]] г. быў кансекраваны мураваны [[Касцёл Святога Францыска Ксаверыя і Анёлаў-Ахоўнікаў і калегіум езуітаў (Магілёў)|касцёл Св. Анёлаў-Ахоўнікаў, Св. Тадэвуша і Св. Францыска Ксаверыя]], будаўніцтва якога вялося з перапынкамі з [[1699]] г.<ref name=":0">[https://www.jezuici.krakow.pl/cgi-bin/rjbo?b=enc&n=4344&q=0 Grzebień, L. (Ed.), ''Encyklopedia Wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy'', 1996.]</ref> Магілёўскай рэзідэнцыі падпарадкоўваліся езуіцкія місіі ў Гомелі, Фашчаве, Хальчы, Чачэрску і інш. У розныя часы рэзідэнцыі і калегіуму належалі маёнткі Бялянічы, Варатынічы, Галынец, Дабрасневічы, Дубінскі, Куты, Параеўка, Паўлаўка, Турэц, Цёплае, Хронеў, Ямны і інш.<ref>Магілёўскі езуіцкі калегіум // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Г. П. Пашкоў (галоў. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск: Беларус. энцыкл., 1999. — Т 5 : М — Пуд — С. 25.</ref> Згодна з дадзенымі [[С. Заленскі|С. Заленскага]] і [[Л. Гжэбень|Л. Гжэбня]], у 1682 г. пры рэзідэнцыі была адкрыта пачатковая школа<ref name=":0" />. Але беларуская даследчыца [[Т. Б. Блінова]] на падставе езуіцкіх каталогаў прыходзіць да высновы, што ад пачатку сваёй дзейнасці ў 1690/1691 навучальным годзе школа была сярэдняй, г.зн. апрача класаў інфімы, граматыкі і сінтаксісу ў ёй былі класы паэтыкі і рыторыкі. Першымі яе выкладчыкамі былі Себясцьян Яховіч (інфіма, граматыка і сінтаксіс) і Міхал Пятровіч (паэтыка і рыторыка). З другой паловы 20-х гг. і да пачатку 70-х гг. XVIII ст. у школе працавалі ўжо тры выкладчыкі. Адзін з іх быў замацаваны за класам інфімы, другі — граматыкі і сінтаксіса, а трэці — паэтыкі і рыторыкі<ref>Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — C. 71.</ref>. У 1751/1752 навучальным годзе пачалося выкладанне гісторыі<ref name="ReferenceA">Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — C. 98.</ref>. У 30-х гг. XVIII ст. школа атрымала ўласны цагляны будынак. Меліся ўласныя бібліятэка, музей і аптэка (з 1720 г.)<ref name=":0" />. У [[1820]] г. калегіум быў зачынены ў сувязі з выгнаннем езуітаў з Расійскай імперыі, а касцёл у [[1833]] г. быў ператвораны ў праваслаўную царкву<ref>[[Ян Марэк Гіжыцкі|Giżycki, J.M.]] Materyały do dziejów Akademii Połockiej i szkół odniej zależnych / J.M. Giżycki. — Kraków : Druk. W. Anczyca i spółki, 1905. — s. 196.</ref>. == Дзейнасць калегіума == Падзеі пачатку 70-х гг. XVIII ст. істотна паўплывалі на далейшае развіццё езуіцкай пляцоўкі ў Магілёве. Па-першае, пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1772]]) горад апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Па-другое, у [[1773]] г. Папа Рымскі [[Клімент XIV (Папа Рымскі)|Клімент XIV]] выдаў буллу ''Dominus ac Redemptor'' аб скасаванні скасаванні Таварыства Ісуса. Імператрыца [[Кацярына II|Кацярына ІІ]] з палітычных меркаванняў забараніла агалошванне папскага загаду, а таму [[езуіты]] атрымалі магчымасць працягнуць дзейнасць у яе ўладаннях. Чатыры калегіума (у [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацку]], Дынабургу, Віцебску і [[Аршанскі езуіцкі калегіум|Оршы]]), дзве рэзідэнцыі (у Магілёве і [[Мсціслаўскі езуіцкі калегіум|Мсціславе]]) і цэлы шэраг місіяў апальнага Таварыства Ісуса становяцца цэнтрам прыцягнення для былых езуітаў з усяго свету і пры спрыянні расійскіх уладаў атрымліваюць значны штуршок для свайго развіцця. Так, у [[1779]] г. рэзідэнцыя ў Магілёве намаганнямі біскупа [[Станіслаў Іванавіч Богуш-Сестранцэвіч|Станіслава Богуша-Сестранцэвіча]] атрымала статус калегіума. У канцы 80-х — пачатку 90-х гг. XVIII ст. пад кіраўніцтвам [[Андрэй Жаброўскі|Андрэя Жаброўскага]] (1787—1788), Войцеха Абрампальскага (1788—1790) і Казіміра Астроўскага (1790—1791) комплекс будынкаў калегіума быў значна пашыраны<ref name=":0" />. === Школа === Езуіцкая школа ў Магілёве была 6-класнай. Прычым, вывучалі ў ёй не толькі матэматыку і філасофію, але нават архітэктуру ([[1802]] г. яе выкладаў, напрыклад, прафесар Ю. Пшысецкі<ref>Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — C. 139.</ref>), натуральную гісторыю, эксперыментальную фізіку, нямецкую, французскую і рускую мовы<ref name=":2">[[Ян Марэк Гіжыцкі|Giżycki, J.M.]] Materyały do dziejów Akademii Połockiej i szkół odniej zależnych / J.M. Giżycki. — Kraków : Druk. W. Anczyca i spółki, 1905. — s. 188.</ref>. Важна адзначыць, што ў той час, як у школе пры рэзідэнцыі замежныя мовы не выкладаліся<ref name="ReferenceA"/>, езуіцкі каталог за [[1783]] г. сведчыць пра тое, што ў класе інфімы вывучалі нямецкую, у класе сінтаксіса — французскую, а ў класе рыторыкі — нямецкую і французскую мовы<ref name=":1">Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — C. 131.</ref>. З 1790 г. лекцыі па французскай і архітэктуры наведвалі таксама клірыкі дыяцэзіяльнай семінарыі<ref name=":0" />. У [[1796]] г. у школе займаліся 106 вучняў, у 1802 г. — 126<ref name=":2" />, у 1805—154, у 1806 г. — 94, у 1807 г. −108 (прычым, 11 з іх былі ўніятамі і 6 — мяшчанамі), 1808 г. — 102, у 1809 г. −100, а ў 1811—130<ref>Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — C. 141.</ref>. Цікавыя звесткі пра школу магілёўскіх езуітаў падае візітатар В. Севяргін, які наведваў яе 17 — 25 чэрвеня 1803 г. Так, у першым класе займалася 56 чалавек ад 7 да 15 гадоў. Гэты клас быў падзелены на тры часткі. Некаторыя вучні заставаліся ў ім чатыры гады, а некаторыя — толькі паўгады. Поспяховасць у гэтым класе візітатар ацаніў станоўча<ref name=":2" />. === Канвікт === Недзе з [[1784]] г. пры калегіуме пачаў дзейнічаць канвікт (пансіён). З 1788 г. ён размяшчаўся ў перабудаваным зернясховішчы. У 1784 г. у канвікце знаходзілася 14 <ref name=":1" />, у 1788 г. — 10, у 1796 г. — 18, у 1802 — 28 , а ў 1807 — 17 вучняў<ref name=":0" />. === Музычная бурса і школьны тэатр === Ад пачатку свайго існавання (1684) бурса мела ўласны бюджэт<ref name=":0" />. У 1796 і ў 1802 г. у ёй было па 16 хлопчыкаў, у 1807 — 14, у 1817 г. — 23 ,а ў 1818 г. — 20. Жадаючы мець добрую бурсу (гэта азначала падтрыманне на належным узроўні богаслужэння), магілёўскія езуіты не лічыліся з выдаткамі. Настаўнікам музыкантаў Вінцэнту Чахоўскаму і Вінцэнту Хадкевічу плацілі адпаведна 150 і 60 рублёў у год. Акрамя таго, яны знаходзіліся на поўным пансіёне<ref>Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — C. 207.</ref>. З канца XVII ст. у Магілёве дзейнічаў і школьны тэатр<ref name=":0" />. === Бібліятэка === Доўгі час бібліятэка магілёўскай рэзідэнцыі езуітаў развівалася павольна, залежачы, галоўным чынам, ад ахвяраванняў дабрадзеяў. Так, напрыклад, каштоўны кнігазбор пакінуў ёй [[Пётр Пузына]], былы суперыёр мясцовай рэзідэнцыі (1705—1709). У 1773 г. у бібліятэцы, выратаванай ад пажару [[1748]] г., было ўжо каля 1 000 тамоў. За час існавання калегіума кнігазбор магілёўскіх езуітаў павялічыўся ў пяць разоў і ў год закрыцця калегіума ў бібліятэцы налічвалася каля 5 000 тамоў<ref name=":0" />. Галоўныя фактары такога ўражальнага росту: прыезд на [[Беларусь у складзе Расійскай імперыі|Беларусь]] езуітаў з [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] і выдавецкая дзейнасць [[Полацкая друкарня|Полацкай друкарні]]. === Музей === Каля 1780 г. пры езуіцкай школе быў адчынены музей. У ім былі прадстаўлены калекцыі мінералаў і ракавін, матылёў, манет і медалёў, машыны, прыборы, мікраскопы і глобусы, мадэлі і архітэктурныя мадэлі і чарцяжы<ref name=":2" />. Як мяркуе Т. Б. Блінова значная частка гэтага абсталявання была знічшана ў час [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]]. Тым не менш, езуіты шчодра фінансавалі як яго аднаўленне, так і належнае выкарыстанне. Напрыклад, у 1816 г. калегіум выдаткаваў 70 рублёў на набыццё хімікатаў, а ў 1818 г. на правядзенне школьных вопытаў па фізіцы і ўзнагароды паспяховым вучням — 220 рублёў<ref>Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — C. 250.</ref>. == Значныя постаці калегіума == === Рэктары === *[[Геранім Віхерт]] (1779—1786; у 1772—1779 — суперыёр рэзідэнцыі) * Каэтан Герык (1786—1793) * [[Антоній Люстыг]] (1793—1802) * Якуб Рагалінскі (1802—1803) * Вінцэнцій Тыванкевіч (1803—1806) *[[Юзаф Мікулоўскі]] (1806—1810) *[[Ян Любсевіч]] (1810—1813) * [[Антоній Корсак]] (1813—1819) * [[Дэзідэрый Рышардо]] (1819—1820) === Выкладчыкі === * [[Францішак Дзеружынскі]], прафесар і сакратар [[Полацкая езуіцкая акадэмія|Полацкай езуіцкай акадэміі]]; суперыёр Паўночнаамерыканскай місіі езуітаў, правінцыял [[Мэрыленд]]а, віцэ-прэзідэнт [[Джорджтаўнскі ўніверсітэт|Джорджтаўнскага ўніверсітэта]] ([[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]) * [[Антоній Люстыг]], асістэнт Генеральнага вікарыя Таварыства Ісуса, правінцыял Беларускай правінцыі Таварыства Ісуса, першы рэктар Полацкай езуіцкай акадэміі * [[Міхал Ляснеўскі]], дэкан факультэта філасофіі і вольных навук, сакратар Полацкай езуіцкай акадэміі * [[Норберт Корсак]], прафесар каледжа Стоўніхёрст ([[Вялікабрытанія]]) * [[Юзаф Маралёўскі]], паэт; рэктар езуіцкіх калегіумаў у Тынцы, [[Новы Сонч|Новым Сончы]] і Старой Весі * Станіслаў Свентахоўскі, правінцыял Беларускай правінцыі Таварыства Ісуса, правінцыял Галіцкай правінцыі Таварыства Ісуса * [[Юзаф Цытовіч]], галоўны рэдактар [[Полацкі штомесячнік|«Полацкага штомесячніка»]], рэктар [[Цярнопальскі езуіцкі калегіум|Цярнопальскага езуіцкага калегіума]] === Выпускнікі === * [[Міхал Валіцкі]], авантурыст, прадпрымальнік і філантроп (вучыўся ў школе пры рэзідэнцыі) * Міхаіл Дзям’янавіч Лапа, падпаручык [[Ізмайлаўскі лейб-гвардыі полк|лейб-гвардыі Ізмайлаўскага палка]], [[Дзекабрысты|дзекабрыст]] * [[Эдвард Масальскі]], польскі пісьменнік і публіцыст {{зноскі}} == Літаратура == * Блинова, Т. Б. Иезуиты в Беларуси. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т. Б. Блинова. — Гродно : ГрГУ, 2002. — 427 с. * Магілёўскі езуіцкі калегіум // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Г. П. Пашкоў (галоў. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск: Беларус. энцыкл., 1999. — Т 5 : М — Пуд — С. 2. ISBN 985-11-0141-9. * Пазднякоў, В. Магілёўскі езуіцкі калегіум / В. Пазднякоў, Т. Чарняўская // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапелыя. У 3 т. / р\д. Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2005. — С. 250. * Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564—1995 / oprac. [[Людвік Гжэбень|L. Grzebień]]. — Kraków : Wyd-wo WAM, 1996. — 882 s. * [[Ян Марэк Гіжыцкі|Giżycki, J.M.]] Materyały do dziejów Akademii Połockiej i szkół odniej zależnych / J.M. Giżycki. — Kraków : Druk. W. Anczyca i spółki, 1905. — 288 s. * Załęski, S. Jezuici w Polsce. T. 5, Jezuici w Polsce porozbiorowej 1773—1905. Cz. 1 : 1773—1820. — Kraków: W.L. Anczyc i sp, 1907. — 517 s. {{Адукацыя ў Магілёўскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1779 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Магілёве]] [[Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы Беларусі]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Магілёве]] [[Катэгорыя:Езуіцкія калегіумы]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1820 годзе]] [[Катэгорыя:Магілёўскі езуіцкі калегіум| ]] pnhpamh7nsq9qinoblos1pu9uxi59fn Літоўская духоўная семінарыя 0 577615 5211009 5189234 2026-10-03T16:09:41Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5211009 wikitext text/x-wiki {{Картка семінарыі |назва = Літоўская духоўная семінарыя |скарачэнне = |эмблема = |выява = [[File:Senamiestis, Vilnius, Lithuania - panoramio (105).jpg|280px|Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр]] |арыгінал = |міжназва= |ранейшае = |дэвіз = |заснавана = [[1828]] |ліквідавана = [[1947]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты|1839|пераасвячэнне ў праваслаўе||||}} |канфесія = [[Уніяцтва]], [[Праваслаўе]] |царква = [[Грэка-каталіцкая царква]], [[Руская праваслаўная царква]] |рэктар = |студэнты = |бакалаўрыят = |магістратура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі= |размяшчэнне = [[Жыровіцы]], [[Вільня]] |адрас = |сайт = }} '''Літоўская духоўная семінарыя''' ({{lang-lt|Lietuvos kunigu seminarija}}, таксама '''Віленская духоўная праваслаўная семінарыя''', {{lang-lt|Vilniaus kunigu seminarija}}) — першапачаткова [[Уніяцтва|ўніяцкая]], потым [[Праваслаўе|праваслаўная]] навучальная ўстанова, што існавала ў [[1828]]—[[1944]] і [[1946]]—[[1947]] гадах. == Гісторыя == === У складзе Расійскай імперыі === ==== Уніяцкі перыяд ==== [[Файл:Žyrovičy. Жыровічы (A. Kühlewein, 1879).jpg|250px|злева|Жыровіцкі манастыр у ХІХ ст.]] Заснавана ў [[1828]] годзе ў [[Жыровіцы|Жыровіцах]], як [[Уніяцтва|грэка-каталіцкая]], пад час рэарганізацыі [[Уніяцкая царква на Беларусі|ўніяцкай царквы]], па ініцыятыве члена ўніяцкага дэпартамента [[Рымска-каталіцкая духоўная калегія|Санкт-Пецярбургскай Рымска-каталіцкай калегіі]] [[Іосіф Сямашка|Іосіфа Сямашкі]]. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|Трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] у створаных заходніх губернях [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] 70 % насельніцтва належала да ўніяцкай ([[Уніяцтва|грэка-каталіцкай]]) царквы, 15 % былі каталікамі, 7 % — іудэямі і толькі 6 % — праваслаўнымі. Указам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая І]] ад [[22 красавіка]] [[1828]] г. была зацверджана незалежная ад [[Каталіцтва|рыма-каталіцкай]] царквы [[Грэка-уніяцкая духоўная калегія|Грэка-уніяцкая калегія]] і замест чатырох уніяцкіх епархій былі створаныя дзве: [[Літоўская ўніяцкая епархія|Літоўская]] і [[Беларуская ўніяцкая архіепархія|Беларуская]] з кансісторыямі адпаведна ў [[Жыровіцы|Жыровіцах]] і [[Полацк]]у. Для падрыхтоўкі ўніяцкіх святароў, гатовых падтрымаць збліжэнне і з’яднанне з {{нп3|Расійская праваслаўная царква|Расійскай праваслаўнай царквой|ru|Синодальный период}}, наканавана было стварыць адпаведныя адукацыйныя ўстановы пры епархіяльных кіраўніцтвах. «''въ Жировицкомъ греко-унитскомъ монастырѣ — мѣстопребываніи Брестскаго епископа, быть каѳедральному собору, консисторіи, семинаріи и низжему духовному училищу, а въ Полоцкѣ, сверхъ существующей тамъ [[Полацкая духоўная семінарыя|унитской семинаріи]], учредить духовную академію.''»{{sfn|Котович|1878|с=24}} У той жа год, [[28 жніўня]] Грэка-уніяцкая калегія выдала ўказ на імя старшыні кансісторыі протаіерэя [[Антоній Тупальскі|Антонія Тупальскага]]<ref>[http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/011a/17/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%A2%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.html Протопросвитер Антоний Тупальский]{{ref-ru|}} // [[Pawet.net]]</ref> з прадпісаннем — адкрыць у Жыровіцах семінарыю 1 кастрычніка, але да прызначанага часу прыбылі не ўсе выхаванцы. [[20 кастрычніка]] (7 кастрычніка па ст. ст.) [[1828]] г. у [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкім манастыры]], замест [[Уніяцкая царква на Беларусі|ўніяцкай]] павятовай вучэльні<ref>[https://zhirovichi-monastery.by/page2629644.html Летопись Свято-Успенского Жировичского монастыря]{{ref-ru|}} // Свято-Успенский Жировичский ставропигиальный мужской монастырь</ref>, адбыўся ўрачысты акт адкрыцця [[Уніяцтва|грэка-каталіцкай]] '''Літоўскай<ref>[https://zhirovichi-monastery.by/page2560296.html ЖИРОВИЧИ: ПАМЯТНИКИ И ПАМЯТНЫЕ МЕСТА, СВЯЗАННЫЕ С ИМЕНЕМ МИТРОПОЛИТА ИОСИФА (СЕМАШКО)] {{ref-ru|}} // Свято-Успенский Жировичский ставропигиальный мужской монастырь</ref> духоўнай семінарыі'''. Першы набор студэнтаў складаўся з 84 навучэнцаў. Рэктарам быў прызначаны член уніяцкай калегіі, былы выкладчык Полацкай семінарыі, выпускнік Галоўнай семінарыі пры [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]], [[протаіерэй]] [[Антоній (Зубко)|Антоній Зубко]]. Перад ад’ездам на пасаду яму была дадзена інструкцыя з указаннем асаблівую ўвагу надаваць вывучэнню прадметаў на [[Руская мова|рускай мове]] і аднаўленню чысціні ўсходняга абраду<ref name="Мінская семінарыя">''Носко М. М.'' [http://minds.by/zhurnal-stupeni/arhiv-nomerov-za-2001-god/stupeni-1-2-missiya-tserkvi-na-poroge-iii-ty-syacheletiya/litovskaya-duhovnaya-seminariya-i-eyo-rol-v-vossoedinenii-uniatov-s-pravoslavnoj-tserkovyu Литовская Духовная Семинария и её роль в воссоединении униатов с Православной Церковью] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210108212220/http://minds.by/zhurnal-stupeni/arhiv-nomerov-za-2001-god/stupeni-1-2-missiya-tserkvi-na-poroge-iii-ty-syacheletiya/litovskaya-duhovnaya-seminariya-i-eyo-rol-v-vossoedinenii-uniatov-s-pravoslavnoj-tserkovyu |date=8 студзеня 2021 }} // Ступени. 2001. — № 1 (2) {{ref-ru|}}</ref>. Першапачаткова выхаванне навучэнцаў Літоўскай духоўнай семінарыі праходзіла па правілах каталіцкіх духоўных школ. Вучні, якія паступілі ў семінарыю, павінны былі вывучаць [[Святое Пісьмо]], дагматычнае і маральнае [[багаслоўе]], пастырскае багаслоўе і царкоўнае красамоўства, царкоўную гісторыю, царкоўныя абрады і спеў, фізіку, матэматыку, мовы (рускую, нямецкую, французскую, славянскую, грэцкую, лацінскую, габрэйскую), польскую літаратуру. Пры гэтым, юнакі на той час зусім не ведалі [[Руская мова (значэнні)|рускай мовы]], таму выкладанне праходзіла на [[Польская мова|польскай]] або [[Лацінская мова|лацінскай]] мовах; на рускай мове спрабавалі вывучаць толькі ўсеагульную і рускую гісторыю{{sfn|Котович|1878|с=35}}. [[Файл:OldBook11.jpg|міні|справа]] Грэка-уніяцкая калегія ўказам ад 18 кастрычніка (па ст.ст.) [[1828]] года звярнула сур’ёзную ўвагу семінарскага праўлення на абавязковае ўвядзенне да пачатку [[1829]] года выкладання прадметаў на рускай мове. З гэтай мэтай з [[Санкт-Пецярбург]]а былі выпісаныя адпаведныя падручнікі, пасля чаго самі выкладчыкі ўзяліся за вывучэнне рускай мовы. У [[1830]] годзе ў семінарыі займаліся ўжо 180 выхаванцаў, з якіх 80 былі «''на фундушевомъ содержаніи''». Падчас [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання]] ў [[1831]] годзе, заняткі ў семінарыі былі прыпыненыя, а ў семінарскім корпусе месціліся царскія салдаты. Са сканчэннем баявых дзеяў і эпідэміі [[Халера|халеры]], якая лютавала ў той год, Літоўская духоўная семінарыя аднавіла сваю працу. З гэтага часу паступова сталі ўводзіцца новыя прадметы ў курс выкладання: біблейская гісторыя, [[метафізіка]], [[антрапалогія]], [[трыганаметрыя]], экзэгетыка, біблейская археалогія і гісторыя ўніі. Склад выкладчыкаў папоўніўся новымі асобамі: магістр багаслоўя [[Тамаш Малішэўскі]] (пасля {{нп3|Філарэт, епіскап Ніжагародскі|Філарэт, епіскап Ніжагародскі|ru|Филарет (Малышевский)}}), доктар багаслоўя [[Плакід Янкоўскі]], вядомы ў польскай і рускай літаратуры пісьменнік і лінгвіст, які дасканала ведаў 9 моў і магістр багаслоўя [[Ігнацій Жалязоўскі]], (пасля {{нп3|епіскап Брэсцкі|епіскап Брэсцкі|ru|Игнатий (Железовский)}}). [[4 верасня]] [[1834]] года ўпершыню ў Літоўскай семінарыі на рускай мове прагучала [[пропаведзь]], якую прамовіў інспектар [[Іпаліт Гамаліцкі]], а [[29 снежня]] ў саборы на рускай мове прапаведаваў студэнт Брэнн<ref name="Мінская семінарыя"/>. Гэты факт вельмі задаволіў губернатара Гродзенскай губерні [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. М. Мураўёва]], пад час наведвання Літоўскай семінарыі{{sfn|Котович|1878|с=53}}. Паступова рускамоўе стала дамінуючай у навучальным працэсе. Выкладанне некаторых багаслоўскіх дысцыплін яшчэ нейкі час вялося на латыні з тым, каб семінарысты вышэйшага (багаслоўскага) аддзялення былі падрыхтаваныя весці [[дыспут]]ы з [[Рыма-каталіцтва|рымска-каталіцкімі]] святарамі на мове лацінскага багаслоўя<ref name="Православная энциклопедия"/>. З 1834 г. [[Грэка-уніяцкая духоўная калегія|Калегія]] забараніла дзецям уніяцкіх святароў вучыцца ў іншых (свецкіх) вучэльнях, акрамя духоўных, таму ў [[1838]] годзе ў семінарыі налічвалася больш за 200 навучэнцаў{{sfn|Котович|1878|с=54}}. Калі адбыўся 8-мы перапіс насельніцтва ў [[1835]] г., у Літоўскай семінарыі налічваліся выхаванцы з розных уніяцкіх епархій: Літоўскай 159 чалавек, Мінскай 59, Валынскай 28, Падольскай 3, па аднаму з Кіеўскай і Магілёўскай. Для аднаўлення чысціні ўсходняга набажэнства ва Уніяцкай Царкве пачалі ўводзіць богаслужбовыя кнігі маскоўскага [[друк]]у. Грэка-каталіцкія святары [[Літоўская ўніяцкая епархія|епархіі]] па чарзе выклікаліся ў Літоўскую семінарыю для навучання праваслаўнаму абраду. У перыяд з пачатку [[1835]] да канца [[1837]] гадоў у ёй тэрмінам на два ці тры тыдні пабыў 431 святар. Пасля навучання і праверкі ведаў духавенства давала падпіску пра гатоўнасць служыць па маскоўскаму служэбніку<ref name="Мінская семінарыя"/>. Для пакарання святароў, якія адмовіліся прыняць новыя маскоўскія кнігі, Іосіф Сямашка прапанаваў вікарнаму епіскапу [[Антоній (Зубко)|Антонію Зубко]] пазбаўляць казённага ўтрымання дзяцей гэтых святароў — выхаванцаў семінарый і духоўных вучэльняў<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01003633221?login=1#?page=125 Жизнь Іосифа Семашки, митрополита Литовскаго и Виленскаго и возсоединеніе западно-русскихъ уніатовъ с православною церковію въ 1839 г.]{{Недаступная спасылка}} : Съ 3-мя портретами высокопреосященнаго Іосифа / Сочиненіе Г. Я. Кипріановича. — Вильна : Типографія И. Блюмовича, 1893. — XVIII, 448 с., 3 л. портр. {{ref-ru|}} стар.95</ref>. З цягам часу Літоўская семінарыя з вучэльнямі пры ёй былі ператвораны і даведзены да такой ступені падабенства з праваслаўнымі духоўнымі навучальнымі ўстановамі, што пад канец [[1835]] і пачатку [[1836]] года было прызнана магчымым падначаліць іх нароўні з праваслаўнымі [[Камісія духоўных вучылішч|Камісіі духоўных вучылішч]]. Гэта мера была першым крокам з боку Літоўскай духоўнай семінарыі да ўз’яднання [[Уніяцкая царква на Беларусі|ўніятаў]] з [[Праваслаўе]]м<ref name="Мінская семінарыя"/>. У 1830-ых гг. пры семінарыі было створана гадавое вучылішча для дзячкоў. У [[1837]] годзе семінарыя перажыла страшную [[Тыф|тыфавую]] эпідэмію. Нягледзячы на медычную дапамогу і догляд хворых з боку выкладчыкаў семінарыі, памёрла некалькі чалавек. ==== Праваслаўны перыяд ==== [[Файл:Vilnia, Trajeckaja. Вільня, Траецкая (I. Trutnev, 1870).jpg|міні|злева|Віленская Свята-Траецкая царква ў 1870 г.]] У [[1839]] годзе, на [[Полацкі царкоўны сабор|Полацкім царкоўным саборы]] была абвешчана аб ліквідацыі ўніяцкай царквы ў межах Расійскай імперыі. Уніяцкія епархіі былі скасаваны; маёмасць перайшла ў падпарадкаванне {{нп3|Расійская праваслаўная царква|Расійскай праваслаўнай царквы|ru|Синодальный период}}. У тым жа годзе была ўтворана праваслаўная {{нп3|Літоўская і Віленская епархія|Літоўская епархія|ru|Виленская и Литовская епархия}}, якую ўзначаліў ужо архіепіскап Іосіф Сямашка. Літоўская духоўная семінарыя стала '''[[Праваслаўе|праваслаўнай]]''' навучальнай установай. Праз шэсць гадоў разам з кіраўніцтвам епархіі семінарыя была пераведзеная ў [[Вільня|Вільню]], «''въ самое сердце литовскаго латинства''»<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01003633221?login=1#?page=225 Жизнь Іосифа Семашки, митрополита Литовскаго и Виленскаго и возсоединеніе западно-русскихъ уніатовъ с православною церковію въ 1839 г.]{{Недаступная спасылка}} : Съ 3-мя портретами высокопреосященнаго Іосифа / Сочиненіе Г. Я. Кипріановича. — Вильна : Типографія И. Блюмовича, 1893. — XVIII, 448 с., 3 л. портр. {{ref-ru|}} стар.191</ref>. На момант ліквідацыі ўніі жыхароў праваслаўнага веравызнання ў губерні налічвалася каля 1 тысячы<ref name="Православная энциклопедия">{{Праваслаўная энцыклапедыя|158622|ВИЛЕНСКАЯ И ЛИТОВСКАЯ ЕПАРХИЯ|8|465-475}}</ref>. У Вільні не было аніводнай праваслаўнай прыходскай царквы, дзейнічаў толькі [[Віленскі Свята-Духаўскі манастыр|Свята-Духаў манастырскі храм]], у [[1838]] г. была асвячона прыпісная да яго могілкавая царква {{нп3|Свята-Ефрасіннеўская царква (Вільнюс)|ў імя прп. Еўфрасінні Полацкай|ru|Церковь Преподобной Евфросинии (Вильнюс)}}. У [[1840]] г. будынак каталіцкага [[Касцёл Святога Казіміра (Вільнюс)|касцёла Святога Казіміра]] быў звернуты ў праваслаўную царкву, асвячоную ў імя Святога Мікалая Цудатворцы<ref name="Православная энциклопедия"/>. У такіх умовах [[8 верасня]] [[1845]] г. адбылося ўрачыстае адкрыццё Літоўскай семінарыі ў Віленскім [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільнюс)|Свята-Траецкім манастыры]]. З той нагоды Іосіф Сямашка пісаў: «''Слава Богу! не поверите, Ваше Сиятельство, как я счастлив сегодня, у меня не обошлось без слез, и я этого не стыжусь. Если бы мне пришлось завтра умереть — с радостью сказал бы я: ныне отпущаеши раба Твоего. Владыко, церковь Православная стала в Вильне твердою и очень твердою ногою''»<ref>[http://church.by/mitropolit-vilenskij-iosif-semashko/ Жизнь и труды высокопреосвященного Иосифа (Семашко), митрополита Виленского и Антовского] {{ref-ru|}} // Афіцыйны партал Беларускай Праваслаўнай царквы</ref>. Як епархія, так і кансісторыя, і семінарыя павінны былі, па хадайніцтве Іосіфа Сямашкі, утрымаць свае ранейшыя назвы «'''Літоўскіх'''» без змены на «'''Віленскіх'''», «''въ виду того практическаго неудобства, что въ Вильне уже существовали подъ названіемъ Виленских, католическія — семинарія, консисторія и епархія, а также потому, что это старое названіе напоминало, какъ о старыхъ, весьма светлыхъ страницахъ православія въ Литовской стране, такъ о недавнемъ перерожденіи уніатовъ Литовской епархіи въ православныхъ''»<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01003633221?login=1#?page=227 Жизнь Іосифа Семашки, митрополита Литовскаго и Виленскаго и возсоединеніе западно-русскихъ уніатовъ с православною церковію въ 1839 г.]{{Недаступная спасылка}} : Съ 3-мя портретами высокопреосященнаго Іосифа / Сочиненіе Г.Я. Кипріановича. - Вильна : Типографія И. Блюмовича, 1893. - XVIII, 448 с., 3 л. портр. {{ref-ru|}} стар.193</ref>. Семінарыі вызначылі частку жылых і дапаможных манастырскіх будынкаў і двор, у распараджэнне яе была перададзена вялікая бібліятэка манастыра. Спехам былі зробленыя ўнутраныя перабудовы і ў такім выглядзе семінарыя заставалася да [[1866]] г. Пасаду рэктара семінарыі прызналі мэтазгодным злучыць са званнем настаяцеля-архімандрыта Свята-Траецкага манастыра. Навучальны працэс быў арганізаваны на аснове Статута духоўных семінарый [[1840]] года і па прыкладу семінарый Санкт-Пецярбургскай і Кіеўскай Навучальных акруг. Кіроўным органам Літоўскай семінарыі было Праўленне ў складзе рэктара, інспектара і эканома. Знешні кантроль за вучэбным працэсам ажыццяўляўся Санкт-Пецярбургскай Духоўнай акадэміяй. У праграму навучання былі дададзеныя медыцына, сельская гаспадарка, прыродазнаўчыя навукі, вучэнне пра рускі раскол і іншыя дапаможныя веды. Поўны курс семінарыі быў шасцігадовым і складаўся з трох двухгадовых аддзяленняў. На ніжэйшым аддзяленні выкладаліся наступныя прадметы — у першы год: 1) [[Катэхізіс|катэхізічнае]] вучэнне; 2) пачаткі [[Рыторыка|рыторыкі]]; 3) старажытная ўсеагульная гісторыя; 4) пачаткі алгебры і геаметрыі; 5) грэцкая мова; 6) лацінская мова. У другі год: 1) чытанне Майсеевых і гістарычных кніг [[Стары Запавет|Старога запавету]]; 2) кіраўніцтва да спазнання і ўжытку набажэнскіх кніг; 3) рыторыку і кароткае паняцце пра паэзію; 4) сярэднявечную і новую ўсеагульную гісторыю; 5) геаметрыю і [[Пасхалія|пасхалію]]; 6) грэцкую і лацінскую мовы. У сярэднім аддзяленні — у першы год: 1) чытанне навучальных кніг Старога запавету; 2) царкоўна-біблейская гісторыя; 3) [[логіка]]; 4) расійская грамадзянская гісторыя; 5) фізіка і прыродазнаўчая гісторыя; 6) чытанне грэцкіх пісьменнікаў з перакладам і філалагічным разборам; 7) чытанне лацінскіх пісьменнікаў з перакладам і філалагічным разборам. У другі год: 1) чытанне [[Прарок|прароцкіх]] кніг; 2) святая [[герменеўтыка]]; 3) царкоўна-біблейская гісторыя; 4) прыродазнаўчая гісторыя і сельская гаспадарка; 5) працяг логікі і псіхалогіі; 6) чытанне грэцкіх пісьменнікаў з перакладам і філалагічным разборам. У вышэйшым аддзяленні — у першы год: 1) чытанне Святога Пісьма [[Новы Запавет|Новага Запавету]] з тлумачэннем; 2) [[Дагматыка|дагматычнае]] багаслоўе; 3) вучэнне пра веравызнанні, [[Ерась|ерасі]] і расколы, у дачыненні да мясцовых і сучасных патрэб; 4) [[гамілетыка]]; 5) агульная гісторыя хрысціянскай царквы; 6) вучэнне пра царкоўныя старажытнасці і [[абрад]]аслоўе; 7) [[патрыстыка]] ці навука пра святых айцоў; 8) чытанне святых айцоў грэцкіх і лацінскіх, з разборам філалагічным, гамілетычным і багаслоўскім; 9) пачатковыя падставы медыцыны і агульнанародны лячэбнік; 10) сельская гаспадарка. У другі год: 1) чытанне некаторых частак Святога Пісьма, з дэталёвым вытлумачэннем; 2) багаслоўе маральнае; 3) вучэнне пра пасады [[прасвітар]]аў прыходскіх; 4) гамілетыка, падставы царкоўных законаў і кананічнае права; 5) гісторыя расійскай царквы; 6) чытанне святых айцоў грэцкіх і 7) працяг медыцыны. Акрамя багаслоўскіх дысцыплін вывучаліся і свецкія прадметы: заалогія, мінералогія, батаніка, асновы геалогіі, геаметрыя. Апроч гэтых агульнаабавязковых прадметаў вучні семінарыі займаліся па абедні і мовамі: габрэйскай, французскай і нямецкай. У навучальным працэсе Літоўскай духоўнай семінарыі мовы і матэматыка стаялі трохі ў цені; імі займаліся большасць вучняў толькі дзеля пераводу ў вышэйшыя класы; затое сельская гаспадарка, медыцына, багаслоўскія і царкоўна-гістарычныя навукі вывучаліся з вялікім поспехам. Вялікая ўвага надавалася практычным заняткам. Семінарысты наведвалі Віленскі музей старажытнасцяў. Падчас летніх шпацыраў выхаванцы збіралі камяні і расліны, якія сустракаліся ў наваколлі Вільні. Камяні вызначаліся па родах, а расліны засушваліся. На семінарскай зямлі сеялі розныя сарты хлеба; у гародзе разводзілі гародніну; у садзе, што належаў Траецкаму манастыру завялі пітомнік дрэваў, якія перасаджвалі і прышчаплялі; у семінарскім двары ўладкоўвалі кветнік і прыглядалі за кветкамі. Прысутнічалі ў семінарскім шпіталі пры аглядзе хворых, дзе вучыліся рабіць перавязкі. Па ўказанні доктара, складалі простыя лекі, папаўняючы невялікую семінарскую аптэчку. Пры вывучэнні геаметрыі ўпор таксама рабіўся на практычную геаметрыю: вучні з выкладчыкамі выходзілі за Вільню, мералі некаторыя месцы ў наваколлі горада, здымалі з іх планы і вылічалі пляцы іх паверхні<ref name="Катовіч"/> [[Файл:Wilno trójca 1900.jpg|міні|Віленскі Свята-Траецкі манастыр каля 1900 года]] Асноўную частку навучэнцаў складалі дзеці з сем’яў духоўных асоб, якія змяшчаліся за казённы кошт. Было таксама 15 казённых вакансій для дзяцей з бедных свецкіх сем’яў. За свой рахунак вучылася прыкладна дзесяць працэнтаў ад агульнага ліку семінарыстаў. З [[1853]] года ўсталявалі квоту ў 50 чалавек для ліку навучэнцаў вышэйшага (багаслоўскага) аддзялення. Па сканчэнню семінарыі і выніках вучобы выпускнікам вызначаўся разрад — ад 1-га (вышэйшага) да 3-га (ніжэйшага) разраду<ref>[http://www.petergen.com/bovkalo/duhov/litsem.html Выпускники Литовской духовной семинарии] {{ref-ru|}}</ref>. Яны паступалі ў Духоўныя акадэміі ці вызначаліся настаўнікамі і нагляднікамі епархіяльных Духоўных вучылішч. Лепшыя выпускнікі Семінарыі для працягу навучання накіроўваліся ў [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскую]] і [[Маскоўская духоўная акадэмія|Маскоўскую Духоўныя Акадэміі]]<ref name="Мінская семінарыя"/>. Колькасць навучэнцаў семінарыі ў перыяд з [[1839]] па [[1915]] год штогод у сярэднім складала 170—195 чалавек. У [[1864]] г., з нагоды 25-годдзя «''возсоединенія западно-русских уніатовъ съ восточной церковью''» [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. М. Мураўёв]] «''ассигновалъ из контрибуціонныхъ суммъ<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01003633221?login=1#?page=365 Жизнь Іосифа Семашки, митрополита Литовскаго и Виленскаго и возсоединеніе западно-русскихъ уніатовъ с православною церковію въ 1839 г.]{{Недаступная спасылка}} : Съ 3-мя портретами высокопреосященнаго Іосифа / Сочиненіе Г. Я. Кипріановича. — Вильна : Типографія И. Блюмовича, 1893. — XVIII, 448 с., 3 л. портр. {{ref-ru|}} стар.327</ref>''» 60.000 рублёў на капітальную перабудову Літоўскай семінарыі. І ў [[1865]]—[[1866]] гг. у семінарскіх будынках адбыўся выразны рамонт. Сталовая і бібліятэчная залы, памяшканні выхаванцаў значна пашыраны, уладкаваны асобна агульныя спальні і класы. Вучні тым часам жылі ў [[Андрэеўскае духошнае вучылішча|Андрэеўскай вучэльні]]. У [[1866]] годзе былі выдалены з праграмы медыцына, сельская гаспадарка і прыродазнаўчая гісторыя, а дададзена [[педагогіка]] (як прадмет патрэбны для будучых пастыраў і настаўнікаў народа); заснавана пры семінарыі нядзельная школа. Указам [[Свяшчэнны сінод Рускай праваслаўнай царквы|Свяшчэннага Сінода]] ад [[27 мая]] [[1867]] года згодна новага Статута духоўныя семінарыі ставіліся ў непасрэднае вядзенне епархіяльных архірэяў. У [[1872]] годзе ў семінарскім навучанні адбыліся значныя змены: замест трох двухгадовых аддзяленняў былі ўведзены 6 класаў па аднаму году навучання. Былі дададзеныя новыя прадметы: асноўнае багаслоўе, філасофія, касмаграфія і трыганаметрыя. Палепшылася ўтрыманне, вучэбны матэрыял, гімнастычныя снарады і мэбля, пабудаваны шпіталь у семінарскім садзе, перабудавана лазня. Сапраўднай скарбніцай па ўсіх абласцях ведаў была фундаментальная [[бібліятэка]] духоўнай семінарыі (у [[1885]] годзе ў ёй налічвалася 12500 тамоў, сярод якіх былі рэдкія выданні XV—XVII ст.<ref name="Православная энциклопедия"/>). У [[1873]] г. адкрыўся клас [[іканапіс]]у. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], у 1915 годзе Літоўская духоўная семінарыя была эвакуявана ў [[Разань]] і да [[1917]] года месцілася ў памяшканнях Гаўрылаўскага прытулку. === У складзе Польскай Рэспублікі === У [[1919]] годзе семінарыя вяртаецца ў Вільню і восенню аднаўляюцца заняткі. У выніку [[Польска-савецкая вайна|Польска-савецкай вайны 1919—1921 гг.]] Вільня апынулася ў складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], а з [[1922]] г. у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. На пачатку 1920-х гг. высілкамі беларускай інтэлігенцыі і са згоды царкоўнай іерархіі ў семінарыі былі ўведзены новыя прадметы — беларуская мова, гісторыя і геаграфія Беларусі. Сярод выкладчыкаў семінарыі, якія найбольш спрычыніліся да беларусізацыі, быў яе новы рэктар [[Вячаслаў Багдановіч]], выпускнік {{нп3|Киевская духовная академия|Кіеўскай духоўнай акадэміі|ru}}, які дагэтуль займаў пасаду інспектара семінарыі<ref>[http://sppsobor.by/articles/2885 Асветніцкакя дзейнасць беларускай інтэлігенцыі ў Вільні 1920—1930-я гг.] // Прыход Свята-Петрапаўлаўскага сабора г. Мінска</ref>. Беларуская актыўнасць у ёй падтрымлівалася дзякуючы такім выкладчыкам, як [[Вінцэнт Грышкевіч]], [[Янка Станкевіч]] і іншыя. А першым выкладчыкам беларускай мовы семінарыі быў класік літаратуры [[Максім Гарэцкі]] <ref>[https://www.facebook.com/movananovaharodnia/posts/%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B4%D1%83%D1%85%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F-%D1%96-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0/1191594504193048/ Віленская праваслаўная духоўная семінарыя і беларуская мова] // [[Мова нанова]] Гародня</ref>. У 1923 годзе з 292 слухачоў семінарыі 221 заявілі сябе беларусамі, 63 рускімі, 7 украінцамі і 1 польскім грамадзянінам. У той жа час, 210 чалавек паведамілі, што дома размаўляюць на рускай мове, 63 па-беларуску, па аднаму назвалі роднай украінскую і польскую мовы, а 11 навучэнцаў назвалі сумесь з двух або трох моў<ref name="Pawluczuk">Pawluczuk U. A.: Życie monastyczne w II Rzeczypospolitej. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2007, ISBN 978-83-7431-127-4 {{ref-pl|}}</ref>. [[Файл:Vilnia, Trajeckaja. Вільня, Траецкая (1927).jpg|міні|злева|Царква Святой Тройцы ў 1927 годзе]] Ва ўмовах абвяшчэння аўтакефаліі [[Польская аўтакефальная праваслаўная царква|Польскай праваслаўнай царквы]] у [[1924]] г. пачалася рэарганізацыя сістэмы навучання ў Віленскай духоўнай семінарыі. У першую чаргу змены датычылі пераходу ад пераважна рускай мовы навучання да польскай, але за беларусамі яшчэ заставалася права выкладання каля паловы прадметаў па-беларуску. У [[1927]] г. у рамках агульнадзяржаўнай школьнай рэформы Духоўныя семінарыі ў Вільні і Крамянцы былі пераўтвораны на ўзор дзяржаўных 9-гадовых гімназій з правамі сярэдняй навучальнай установы. Напалову скарацілася колькасць гадзін на багаслоўскія дысцыпліны, абавязковым прадметам стала польская мова, гісторыя і геаграфія Польшчы, а беларускамоўныя прадметы былі фактычна забаронены<ref>''[[Л. Я. Кулажанка|Кулажанка Л.]]'' [http://sppsobor.by/bractva/vilna/publish/orthodox/4333/2 З вопыту асветніцкага служэння Праваслаўнай царквы (Заходняя Беларусь у 1920—1930 гг.)] // Праваслаўе. — 1999. — № 8. — С. 38—57</ref>. Па адзнакам навучэнца той пары [[Яўстах Баслык|Яўстаха Баслыка]]: ''гэта ўжо была не Праваслаўная Духоўная семінарыя. Яна толькі намінальна насіла гэтую назву. Яна стала ў 1929—1930 гг. філіялам польскай класічнай гімназіі з польскай мовай выкладання і толькі з некаторай праваслаўнай праслойкай: царкоўны спеў, царкоўны статут, наведанне набажэнстваў і да т. п''<ref name="ПРАВОСЛАВИЕ.RU">[http://www.pravoslavie.ru/30044.html АНТОЛОГИЯ СЕМИНАРСКОЙ ЖИЗНИ. ИЗ ВОСПОМИНАНИЙ ОТЦА ЕВСТАФИЯ БАСЛЫКА. ЧАСТЬ 1 (1922—1924)]{{ref-ru|}} // ПРАВОСЛАВИЕ.RU</ref>. У 1932 годзе {{нп3|Instytut Badań Spraw Narodowościowych|Інстытут Нацыянальнасцяў|pl}} ацаніў узровень выкладання ў семінарыі як нізкі, прагрэс [[Паланізацыя|паланізацыі]] (нягледзячы на тое, што многія заняткі праводзіліся на польскай мове) як нязначны з-за таго, што захоўваецца прэстыж рускай мовы<ref>M. Papierzyńska-Turek, Między tradycją a rzeczywistością. Państwo wobec prawosławia 1918—1939, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1989, s. 283—285 {{ref-pl|}}</ref>. У [[1935]]—[[1936]] навучальных гадах, паводле планаў дзяржаўных органаў і Польскай царквы, абодва бакі пагадзіліся ліквідаваць Віленскую і Крамянецкую духоўныя семінарыі і замяніць іх на адзін багаслоўскі ліцэй у Варшаве. Аднак гэты працэс не спраўдзіўся ў сувязі з пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]<ref name="Pawluczuk"/>. === У час Другой сусветнай вайны === [[Файл:Lithuanian soldier in Vilnius 1939.jpg|міні|справа|Вільня ў 1939 годзе]] У [[1939]] г. частка Віленскага края была перададзена [[Літва|Літве]] (у тым ліку і Вільня), а ў 1940 г. створаная [[Літоўская ССР]] ўвайшла ў склад [[СССР]]. Літоўская (Віленская) духоўная семінарыя спыніла сваё існаванне. У час нямецка-фашысцкай акупацыі працамі экзарха мітрапаліта {{нп3|Сергий (Воскресенский)|Сергія|ru}} у Вільні былі арганізаваныя пастырска-багаслоўскія курсы для падрыхтоўкі праваслаўных святароў як для Прыбалтыкі, так і для прыходаў, што адчыняліся ў «вызваленых ад бальшавікоў» раёнах [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]]. Вясной [[1944]] года адбыўся першы выпуск навучэнцаў і ў тым жа годзе, пасля ўзнаўлення ў Літве савецкай улады, курсы былі зачыненыя. === У складзе СССР === У [[1946]] году семінарыю аднавілі, прыняўшы на першы курс 25 чалавек (з іх пяць вольных слухачоў). Але місіянерскія планы, у прыватнасці, правядзенне набажэнстваў на літоўскай мове, не ажыццявіліся, а семінарыю пад ціскам мясцовых уладаў у жніўні [[1947]] года закрылі, перавёўшы групу віленскіх другакурснікаў ў [[Жыровіцкі манастыр]]. == Гл. таксама == * [[Уніяцкая царква на Беларусі]] * [[Праваслаўе ў Беларусі]] * [[Заходняя Беларусь]] == Рэктары == <div style="-moz-column-count: 2; column-count: 2;"> * [[Антоній (Зубко)]] (1828—1836) * [[Іпаліт Гамаліцкі]]<ref>[http://sppsobor.by/bractva/vilna/publish/church-history/9828 Виленский кафедральный протоиерей Ипполит Гомолицкий]{{ref-ru|}} // Прыход Свята-Петрапаўлаўскага сабора г. Мінска</ref> (1836—1845) * {{нп3|Платон (Городецкий)|Платон (Гарадзецкі)|ru}} (1839—1843) * {{нп3|Евсевий (Ильинский)|Яўсевій (Іллінскі)|ru}} (31 снежня 1844—1848) * {{нп3|Филарет (Малышевский)|Філарэт (Малішэўскі)|ru}} (15 красавіка 1849—1851) * {{нп3|Александр (Добрынин)|Аляксандр (Дабрынін)|ru}} (31 жніўня 1851—1860) * {{нп3|Иосиф (Дроздов)|Іосіф (Драздоў)|ru}} (21 лістапада<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01003633221?login=1#?page=325 Жизнь Іосифа Семашки, митрополита Литовскаго и Виленскаго и возсоединеніе западно-русскихъ уніатовъ с православною церковію въ 1839 г.]{{Недаступная спасылка}} : Съ 3-мя портретами высокопреосященнаго Іосифа / Сочиненіе Г. Я. Кипріановича. — Вильна : Типографія И. Блюмовича, 1893. — XVIII, 448 с., 3 л. портр. {{ref-ru|}} стар.287</ref> 1860—1868) * {{нп3|Евгений (Шерешилов)|Яўген (Шарашыла)|ru}} (11 снежня 1868—1870) * {{нп3|Августин (Гуляницкий)|Аўгусцін (Гуляніцкі)|ru}} (1870—1881) * {{нп3|Анастасий (Опоцкий)|Анастасій (Апоцкі)|ru}} (20 ліпеня 1881—1885) * {{нп3|Иосиф (Соколов)|Іосіф (Сакалоў)|ru}} (1885—1891) * {{нп3|Алексий (Опоцкий)|Алексій (Апоцкі)|ru}} (22 снежня 1891 — 30 верасня 1893) * {{нп3|Павел (Поспелов)|Павел (Паспелаў)|ru}} (7 кастрычніка 1893 — 19 ліпеня 1895) * {{нп3|Иннокентий (Беляев)|Інакенцій (Бяляеў)|ru}} (28 ліпеня 1895 — 2 ліпеня 1899) * {{нп3|Палладий (Добронравов)|Паладый (Дабранраваў)|ru}} (29 ліпеня 1899 — 9 красавіка 1901) * {{нп3|Леонид (Скобеев)|Леанід (Скабееў)|ru}} (9 красавіка 1901 — 5 верасня 1903) * {{нп3|Алексий (Дородницын)|Алексій (Дарадніцын)|ru}} (5 верасня 1903—1904) * [[Іаан (Помер)]]<ref>[http://sppsobor.by/bractva/vilna/laboratory/bellife/4216#more-4216 Свяшчэннамучанік Іаан (Помер), епіскап Слуцкі, архіепіскап Рыжскі і Латвійскі] // Прыход Свята-Петрапаўлаўскага сабора г. Мінска</ref> (1907—1912) * {{нп3|Лаврентий (Князев)|Лаўрын (Князеў)|ru}} (28 лютага 1912—1917) * {{нп3|Анатолий (Соколов)|Анатоль (Сакалоў)|ru}} (8 лютага 1917—1919) * [[Вячаслаў Багдановіч]] (1919—1922) * {{нп3|Filip (Morozow)|Філіп (Маразоў)|pl}}<ref name="ПРАВОСЛАВИЕ.RU"/> (1922—1924) * {{нп3|Антоний (Марценко)|Антоній (Марцанка)|ru}}<ref name="ПРАВОСЛАВИЕ.RU"/> (1924—1926) * в.а. [[Мікалай Тучэмскі]]<ref name="ПРАВОСЛАВИЕ.RU"/><ref>[https://drevo-info.ru/articles/16346.html ТУЧЕМСКИЙ НИКОЛАЙ МИХАЙЛОВИЧ]{{ref-ru|}} // ДРЕВО открытая православная энциклопедия</ref> (снежань 1925—1940) * {{нп3|Виноградов, Василий Петрович (священнослужитель)|Васіль Вінаградаў|ru}} (1943—1944) </div> == Інспектары == <div style="-moz-column-count: 2; column-count: 2;"> * [[Міхаіл (Галубовіч)]] (1828—1836) * [[Ігнацій (Жалязоўскі)]] (1836—1845) * [[Кандыдаў|А. Кандыдаў]] (1845—1851) * {{нп3|Вениамин (Платонов)|Веніямін (Платонаў)|ru}} (21 снежня 1851—1859) * [[Іаан (Пшчолка)]] (1860—1862) * {{нп3|Модест (Стрельбицкий)|Мадэст (Стральбіцкі)|ru}} (31 жніўня 1862—1866) * [[Мялецій (Андрыеўскі)]] (9 студзеня 1867<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01003633221?login=1#?page=399 Жизнь Іосифа Семашки, митрополита Литовскаго и Виленскаго и возсоединеніе западно-русскихъ уніатовъ с православною церковію въ 1839 г.]{{Недаступная спасылка}} : Съ 3-мя портретами высокопреосященнаго Іосифа / Сочиненіе Г. Я. Кипріановича. — Вильна : Типографія И. Блюмовича, 1893. — XVIII, 448 с., 3 л. портр. {{ref-ru|}} стар.361</ref>—1869) * {{нп3|Иустин (Полянский)|Юстын (Палянскі)|ru}} (24 красавіка 1870—1875) * {{нп3|Медведь, Роман Иванович|Раман Іванавіч Мядзведзь|ru}} (1897—1899) * {{нп3|Евсевий (Гроздов)|Яўсевій (Гроздаў)|ru}} (12 лістапада 1899—1903) * [[Вячаслаў Васілевіч Багдановіч]] (16 мая 1907—1919) * [[Леў Аляксандравіч Бяляўскі]] (1920-я гады) </div> == Вядомыя выпускнікі == * {{нп3|Александр (Кульчицкий)|Аляксандр (Кульчыцкі)|ru}} (1823—1888) — епіскап {{нп3|Расійская праваслаўная царква|Расійскай праваслаўнай царквы|ru|Синодальный период}}, епіскап Кастрамскі і Галіцкі * {{нп3|Анатолий (Станкевич)|Анатоль (Станкевіч)|ru}} (1821—1903) — епіскап Расійскай праваслаўнай царквы, епіскап Калужскі і Бароўскі * [[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч]] (1828—1891) — расійскі [[гісторык]], [[публіцыст]], [[славянафіл]] * {{нп3|Котович, Иоанн Антонович|Іаан Антонавіч Катовіч|ru}}<ref name="Катовіч">''Ильин А.'' [http://brama.brestregion.com/nomer26/artic05_1.shtml Черевачицкие Котовичи – священники, деятели культуры и просто люди. Глава V. Виленский кафедральный протоиерей Иоанн Котович] // Гістарычная брама. — 2016. — № 1 (26).</ref> (1839—1911) — праваслаўны царкоўны дзеяч, [[гісторык]], [[публіцыст]], [[журналіст]] і [[фалькларыст]] * [[Юльян Фаміч Крачкоўскі]] (1840—1903) — беларускі [[этнограф]], фалькларыст, [[археограф]] * [[Рыгор Якаўлевіч Кіпрыяновіч]] (1846—1915) — царкоўны гісторык, публіцыст, [[пісьменнік]], прыхільнік школы [[Заходнерусізм|«заходнерусізму»]] * [[Платон Мікалаевіч Жуковіч]] (1857—1919) — гісторык, прафесар, член-карэспандэнт Расійскай акадэміі навук * [[Апанас Вінцэнтавіч Ярушэвіч]] (1867—1918/1924) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], [[гісторык]], [[педагог]], прадстаўнік школы [[Заходнерусізм|«заходнерусізму»]] * {{нп3|Евсевий (Гроздов)|Яўсевій (Гроздаў)|ru}} (1868—1929) — [[архіепіскап]] Расійскай праваслаўнай царквы, {{нп3|Эстонская апостольская православная церковь|Эстонскай аўтаномнай праваслаўнай царквы|ru}} * {{нп3|Кречетович, Иосиф Павлович|Іосіф Паўлавіч Крачатовіч|ru}} (1873—1933) — [[архіепіскап]] Рускай праваслаўнай царквы, дзеяч [[абнаўленства]] * [[Павел Канстанцінавіч Валынцэвіч]] (1875—1962) — праваслаўны святар, адзін з пачынальнікаў беларускай [[Фатаграфія|фатаграфіі]] * [[Феафан (Семяняка)]] (1879—1937) — епіскап Рускай праваслаўнай царквы, архіепіскап Мінскі і Беларускі * [[Данііл (Юзьвюк)]] (1880—1965) — архіепіскап Рускай праваслаўнай царквы, епіскап Пінскі і Брэсцкі * {{нп3|Феодосий (Самойлович)|Феадосій (Самайловіч)|ru}} (1884—1968) — епіскап [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквы за мяжой]], архіепіскап {{нп3|Сан-Паульская и Бразильская епархия|Сан-Паўльскі і Бразільскі|ru}} * {{нп3|Mateusz Krycuk|Мацей Крыцук|pl}} (1892—1950) — протаіерэй, [[свяшчэннапакутнік]]<ref>[http://sluck-eparchiya.by/svjatye-i-svjatyni/svjatye/svjashennomuchenik-matfej-kricuk-protoierej СВЯЩЕННОМУЧЕНИК МАТФЕЙ КРИЦУК, ПРОТОИЕРЕЙ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181112191732/http://sluck-eparchiya.by/svjatye-i-svjatyni/svjatye/svjashennomuchenik-matfej-kricuk-protoierej |date=12 лістапада 2018 }}{{ref-ru|}} // Слуцкая епархия Минской митрополии Белорусской Православной Церкви Московского Патриархата</ref> (кананізаваны Беларускай праваслаўнай царквой [[28 кастрычніка]] [[1999]] года) * [[Канстанцін (Хоміч)]] (1911—2000) — епіскап Рускай праваслаўнай царквы, архіепіскап Брэсцкі і Кобрынскі * {{нп3|Железнякович, Серафим Арсеньевич|Серафім Арсеньевіч Жалязняковіч|ru}} (1913—2004) — рэктар {{нп3|Prawosławne Seminarium Duchowne w Warszawie|Варшаўскай праваслаўнай духоўнай семінарыі|pl}} * [[Віталь Міхайлавіч Баравой]] (1916—2008) — [[Беларусы|беларускі]] [[святар]] [[Руская праваслаўная царква|Рускай Праваслаўнай Царквы]], протапрасвітар, прафесар, доктар багаслоўя, назіральнік<ref>''Дикарев А., диакон'' [https://mospat.ru/church-and-time/1422 Наблюдатели Русской Православной Церкви на II Ватиканском соборе: предыстория] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200421233440/https://mospat.ru/church-and-time/1422 |date=21 красавіка 2020 }} // Церковь и время. — 2013. — № 1 (62). — С. 107—137</ref> [[Другі Ватыканскі сабор|Другога Ватыканскага сабора]] ад імя Рускай Праваслаўнай Царквы == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == * [http://church.by/by/ Афіцыйны партал Беларускай Праваслаўнай царквы] * [https://minds.by/ Мінская Духоўная семінарыя] * [http://www.pravenc.ru/ Православная Энциклопедия] {{ref-ru|}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Котовичъ Іоаннъ, прот. |частка = |загаловак = Историческая записка о Литовской Духовной семинаріи |арыгінал = |спасылка = https://ru.calameo.com/read/002055968d6e741f544e4 |адказны = |выданне = |месца = Вильна |выдавецтва = Типографія Губернскаго Правленія |год = 1878 |том = |старонкі = |старонак = 83 |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Котович |archive-date = 24 чэрвеня 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200624141143/https://ru.calameo.com/read/002055968d6e741f544e4 }} * «[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]». У 6 тамах / Рэд. кал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.), М. В. Біч, Б. І. Сачанка і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч — г. Мінск : Выд. «Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі», 1993—2003 гг. — Т. 1-6. — ISBN 5-85700-073-4. * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003688077#?page=1 Историческій очеркъ состоянія Православной церкви въ Литовской епархіи за время съ 1839—1889 г. Пресвітера Н. Д. Извекова] — Москва, 1899 г. * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003633221#?page=7 Жизнь Іосифа Семашки, митрополита Литовскаго и Виленскаго и возсоединеніе западно-русскихъ уніатовъ с православною церковію въ 1839 г.] : Съ 3-мя портретами высокопреосященнаго Іосифа / Сочиненіе Г. Я. Кипріановича. — Вильна : Типографія И. Блюмовича, 1893. — XVIII, 448 с., 3 л. портр. * Pawluczuk U. A.: Życie monastyczne w II Rzeczypospolitej. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2007, ISBN 978-83-7431-127-4. * M. Papierzyńska-Turek, Między tradycją a rzeczywistością. Państwo wobec prawosławia 1918—1939, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1989 * Обозный К. П. Богословские курсы в Вильно в 1942—1944 годах // Вестник церковной истории. 2008. — № 1 (9). — С. 169—178. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Духоўныя семінарыі Рускай праваслаўнай царквы}} {{Адукацыя ў Гродзенскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Віленская духоўная семінарыя]] [[Катэгорыя:Жыровіцы]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1947 годзе]] jp1l5wlun2r0kaiub1sapjo6xuh58jo 5211053 5211009 2026-10-03T16:49:20Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5211053 wikitext text/x-wiki {{Картка семінарыі |назва = Літоўская духоўная семінарыя |скарачэнне = |эмблема = |выява = [[File:Senamiestis, Vilnius, Lithuania - panoramio (105).jpg|280px|Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр]] |арыгінал = |міжназва= |ранейшае = |дэвіз = |заснавана = [[1828]] |ліквідавана = [[1947]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты|1839|пераасвячэнне ў праваслаўе||||}} |канфесія = [[Уніяцтва]], [[Праваслаўе]] |царква = [[Грэка-каталіцкая царква]], [[Руская праваслаўная царква]] |рэктар = |студэнты = |бакалаўрыят = |магістратура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі= |размяшчэнне = [[Жыровіцы]], [[Вільня]] |адрас = |сайт = }} '''Літоўская духоўная семінарыя''' ({{lang-lt|Lietuvos kunigu seminarija}}, таксама '''Віленская духоўная праваслаўная семінарыя''', {{lang-lt|Vilniaus kunigu seminarija}}) — першапачаткова [[Уніяцтва|ўніяцкая]], потым [[Праваслаўе|праваслаўная]] навучальная ўстанова, што існавала ў [[1828]]—[[1944]] і [[1946]]—[[1947]] гадах. == Гісторыя == === У складзе Расійскай імперыі === ==== Уніяцкі перыяд ==== [[Файл:Žyrovičy. Жыровічы (A. Kühlewein, 1879).jpg|250px|злева|Жыровіцкі манастыр у ХІХ ст.]] Заснавана ў [[1828]] годзе ў [[Жыровіцы|Жыровіцах]], як [[Уніяцтва|грэка-каталіцкая]], пад час рэарганізацыі [[Уніяцкая царква на Беларусі|ўніяцкай царквы]], па ініцыятыве члена ўніяцкага дэпартамента [[Рымска-каталіцкая духоўная калегія|Санкт-Пецярбургскай Рымска-каталіцкай калегіі]] [[Іосіф Сямашка|Іосіфа Сямашкі]]. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|Трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] у створаных заходніх губернях [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] 70 % насельніцтва належала да ўніяцкай ([[Уніяцтва|грэка-каталіцкай]]) царквы, 15 % былі каталікамі, 7 % — іудэямі і толькі 6 % — праваслаўнымі. Указам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая І]] ад [[22 красавіка]] [[1828]] г. была зацверджана незалежная ад [[Каталіцтва|рыма-каталіцкай]] царквы [[Грэка-уніяцкая духоўная калегія|Грэка-уніяцкая калегія]] і замест чатырох уніяцкіх епархій былі створаныя дзве: [[Літоўская ўніяцкая епархія|Літоўская]] і [[Беларуская ўніяцкая архіепархія|Беларуская]] з кансісторыямі адпаведна ў [[Жыровіцы|Жыровіцах]] і [[Полацк]]у. Для падрыхтоўкі ўніяцкіх святароў, гатовых падтрымаць збліжэнне і з’яднанне з {{нп3|Расійская праваслаўная царква|Расійскай праваслаўнай царквой|ru|Синодальный период}}, наканавана было стварыць адпаведныя адукацыйныя ўстановы пры епархіяльных кіраўніцтвах. «''въ Жировицкомъ греко-унитскомъ монастырѣ — мѣстопребываніи Брестскаго епископа, быть каѳедральному собору, консисторіи, семинаріи и низжему духовному училищу, а въ Полоцкѣ, сверхъ существующей тамъ [[Полацкая духоўная семінарыя|унитской семинаріи]], учредить духовную академію.''»{{sfn|Котович|1878|с=24}} У той жа год, [[28 жніўня]] Грэка-уніяцкая калегія выдала ўказ на імя старшыні кансісторыі протаіерэя [[Антоній Тупальскі|Антонія Тупальскага]]<ref>[http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/011a/17/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%A2%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.html Протопросвитер Антоний Тупальский]{{ref-ru|}} // [[Pawet.net]]</ref> з прадпісаннем — адкрыць у Жыровіцах семінарыю 1 кастрычніка, але да прызначанага часу прыбылі не ўсе выхаванцы. [[20 кастрычніка]] (7 кастрычніка па ст. ст.) [[1828]] г. у [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкім манастыры]], замест [[Уніяцкая царква на Беларусі|ўніяцкай]] павятовай вучэльні<ref>[https://zhirovichi-monastery.by/page2629644.html Летопись Свято-Успенского Жировичского монастыря]{{ref-ru|}} // Свято-Успенский Жировичский ставропигиальный мужской монастырь</ref>, адбыўся ўрачысты акт адкрыцця [[Уніяцтва|грэка-каталіцкай]] '''Літоўскай<ref>[https://zhirovichi-monastery.by/page2560296.html ЖИРОВИЧИ: ПАМЯТНИКИ И ПАМЯТНЫЕ МЕСТА, СВЯЗАННЫЕ С ИМЕНЕМ МИТРОПОЛИТА ИОСИФА (СЕМАШКО)] {{ref-ru|}} // Свято-Успенский Жировичский ставропигиальный мужской монастырь</ref> духоўнай семінарыі'''. Першы набор студэнтаў складаўся з 84 навучэнцаў. Рэктарам быў прызначаны член уніяцкай калегіі, былы выкладчык Полацкай семінарыі, выпускнік Галоўнай семінарыі пры [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]], [[протаіерэй]] [[Антоній (Зубко)|Антоній Зубко]]. Перад ад’ездам на пасаду яму была дадзена інструкцыя з указаннем асаблівую ўвагу надаваць вывучэнню прадметаў на [[Руская мова|рускай мове]] і аднаўленню чысціні ўсходняга абраду<ref name="Мінская семінарыя">''Носко М. М.'' [http://minds.by/zhurnal-stupeni/arhiv-nomerov-za-2001-god/stupeni-1-2-missiya-tserkvi-na-poroge-iii-ty-syacheletiya/litovskaya-duhovnaya-seminariya-i-eyo-rol-v-vossoedinenii-uniatov-s-pravoslavnoj-tserkovyu Литовская Духовная Семинария и её роль в воссоединении униатов с Православной Церковью] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210108212220/http://minds.by/zhurnal-stupeni/arhiv-nomerov-za-2001-god/stupeni-1-2-missiya-tserkvi-na-poroge-iii-ty-syacheletiya/litovskaya-duhovnaya-seminariya-i-eyo-rol-v-vossoedinenii-uniatov-s-pravoslavnoj-tserkovyu |date=8 студзеня 2021 }} // Ступени. 2001. — № 1 (2) {{ref-ru|}}</ref>. Першапачаткова выхаванне навучэнцаў Літоўскай духоўнай семінарыі праходзіла па правілах каталіцкіх духоўных школ. Вучні, якія паступілі ў семінарыю, павінны былі вывучаць [[Святое Пісьмо]], дагматычнае і маральнае [[багаслоўе]], пастырскае багаслоўе і царкоўнае красамоўства, царкоўную гісторыю, царкоўныя абрады і спеў, фізіку, матэматыку, мовы (рускую, нямецкую, французскую, славянскую, грэцкую, лацінскую, габрэйскую), польскую літаратуру. Пры гэтым, юнакі на той час зусім не ведалі [[Руская мова (значэнні)|рускай мовы]], таму выкладанне праходзіла на [[Польская мова|польскай]] або [[Лацінская мова|лацінскай]] мовах; на рускай мове спрабавалі вывучаць толькі ўсеагульную і рускую гісторыю{{sfn|Котович|1878|с=35}}. [[Файл:OldBook11.jpg|міні|справа]] Грэка-уніяцкая калегія ўказам ад 18 кастрычніка (па ст.ст.) [[1828]] года звярнула сур’ёзную ўвагу семінарскага праўлення на абавязковае ўвядзенне да пачатку [[1829]] года выкладання прадметаў на рускай мове. З гэтай мэтай з [[Санкт-Пецярбург]]а былі выпісаныя адпаведныя падручнікі, пасля чаго самі выкладчыкі ўзяліся за вывучэнне рускай мовы. У [[1830]] годзе ў семінарыі займаліся ўжо 180 выхаванцаў, з якіх 80 былі «''на фундушевомъ содержаніи''». Падчас [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання]] ў [[1831]] годзе, заняткі ў семінарыі былі прыпыненыя, а ў семінарскім корпусе месціліся царскія салдаты. Са сканчэннем баявых дзеяў і эпідэміі [[Халера|халеры]], якая лютавала ў той год, Літоўская духоўная семінарыя аднавіла сваю працу. З гэтага часу паступова сталі ўводзіцца новыя прадметы ў курс выкладання: біблейская гісторыя, [[метафізіка]], [[антрапалогія]], [[трыганаметрыя]], экзэгетыка, біблейская археалогія і гісторыя ўніі. Склад выкладчыкаў папоўніўся новымі асобамі: магістр багаслоўя [[Тамаш Малішэўскі]] (пасля {{нп3|Філарэт, епіскап Ніжагародскі|Філарэт, епіскап Ніжагародскі|ru|Филарет (Малышевский)}}), доктар багаслоўя [[Плакід Янкоўскі]], вядомы ў польскай і рускай літаратуры пісьменнік і лінгвіст, які дасканала ведаў 9 моў і магістр багаслоўя [[Ігнацій Жалязоўскі]], (пасля {{нп3|епіскап Брэсцкі|епіскап Брэсцкі|ru|Игнатий (Железовский)}}). [[4 верасня]] [[1834]] года ўпершыню ў Літоўскай семінарыі на рускай мове прагучала [[пропаведзь]], якую прамовіў інспектар [[Іпаліт Гамаліцкі]], а [[29 снежня]] ў саборы на рускай мове прапаведаваў студэнт Брэнн<ref name="Мінская семінарыя"/>. Гэты факт вельмі задаволіў губернатара Гродзенскай губерні [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. М. Мураўёва]], пад час наведвання Літоўскай семінарыі{{sfn|Котович|1878|с=53}}. Паступова рускамоўе стала дамінуючай у навучальным працэсе. Выкладанне некаторых багаслоўскіх дысцыплін яшчэ нейкі час вялося на латыні з тым, каб семінарысты вышэйшага (багаслоўскага) аддзялення былі падрыхтаваныя весці [[дыспут]]ы з [[Рыма-каталіцтва|рымска-каталіцкімі]] святарамі на мове лацінскага багаслоўя<ref name="Православная энциклопедия"/>. З 1834 г. [[Грэка-уніяцкая духоўная калегія|Калегія]] забараніла дзецям уніяцкіх святароў вучыцца ў іншых (свецкіх) вучэльнях, акрамя духоўных, таму ў [[1838]] годзе ў семінарыі налічвалася больш за 200 навучэнцаў{{sfn|Котович|1878|с=54}}. Калі адбыўся 8-мы перапіс насельніцтва ў [[1835]] г., у Літоўскай семінарыі налічваліся выхаванцы з розных уніяцкіх епархій: Літоўскай 159 чалавек, Мінскай 59, Валынскай 28, Падольскай 3, па аднаму з Кіеўскай і Магілёўскай. Для аднаўлення чысціні ўсходняга набажэнства ва Уніяцкай Царкве пачалі ўводзіць богаслужбовыя кнігі маскоўскага [[друк]]у. Грэка-каталіцкія святары [[Літоўская ўніяцкая епархія|епархіі]] па чарзе выклікаліся ў Літоўскую семінарыю для навучання праваслаўнаму абраду. У перыяд з пачатку [[1835]] да канца [[1837]] гадоў у ёй тэрмінам на два ці тры тыдні пабыў 431 святар. Пасля навучання і праверкі ведаў духавенства давала падпіску пра гатоўнасць служыць па маскоўскаму служэбніку<ref name="Мінская семінарыя"/>. Для пакарання святароў, якія адмовіліся прыняць новыя маскоўскія кнігі, Іосіф Сямашка прапанаваў вікарнаму епіскапу [[Антоній (Зубко)|Антонію Зубко]] пазбаўляць казённага ўтрымання дзяцей гэтых святароў — выхаванцаў семінарый і духоўных вучэльняў<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01003633221?login=1#?page=125 Жизнь Іосифа Семашки, митрополита Литовскаго и Виленскаго и возсоединеніе западно-русскихъ уніатовъ с православною церковію въ 1839 г.]{{Недаступная спасылка}} : Съ 3-мя портретами высокопреосященнаго Іосифа / Сочиненіе Г. Я. Кипріановича. — Вильна : Типографія И. Блюмовича, 1893. — XVIII, 448 с., 3 л. портр. {{ref-ru|}} стар.95</ref>. З цягам часу Літоўская семінарыя з вучэльнямі пры ёй былі ператвораны і даведзены да такой ступені падабенства з праваслаўнымі духоўнымі навучальнымі ўстановамі, што пад канец [[1835]] і пачатку [[1836]] года было прызнана магчымым падначаліць іх нароўні з праваслаўнымі [[Камісія духоўных вучылішч|Камісіі духоўных вучылішч]]. Гэта мера была першым крокам з боку Літоўскай духоўнай семінарыі да ўз’яднання [[Уніяцкая царква на Беларусі|ўніятаў]] з [[Праваслаўе]]м<ref name="Мінская семінарыя"/>. У 1830-ых гг. пры семінарыі было створана гадавое вучылішча для дзячкоў. У [[1837]] годзе семінарыя перажыла страшную [[Тыф|тыфавую]] эпідэмію. Нягледзячы на медычную дапамогу і догляд хворых з боку выкладчыкаў семінарыі, памёрла некалькі чалавек. ==== Праваслаўны перыяд ==== [[Файл:Vilnia, Trajeckaja. Вільня, Траецкая (I. Trutnev, 1870).jpg|міні|злева|Віленская Свята-Траецкая царква ў 1870 г.]] У [[1839]] годзе, на [[Полацкі царкоўны сабор|Полацкім царкоўным саборы]] была абвешчана аб ліквідацыі ўніяцкай царквы ў межах Расійскай імперыі. Уніяцкія епархіі былі скасаваны; маёмасць перайшла ў падпарадкаванне {{нп3|Расійская праваслаўная царква|Расійскай праваслаўнай царквы|ru|Синодальный период}}. У тым жа годзе была ўтворана праваслаўная {{нп3|Літоўская і Віленская епархія|Літоўская епархія|ru|Виленская и Литовская епархия}}, якую ўзначаліў ужо архіепіскап Іосіф Сямашка. Літоўская духоўная семінарыя стала '''[[Праваслаўе|праваслаўнай]]''' навучальнай установай. Праз шэсць гадоў разам з кіраўніцтвам епархіі семінарыя была пераведзеная ў [[Вільня|Вільню]], «''въ самое сердце литовскаго латинства''»<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01003633221?login=1#?page=225 Жизнь Іосифа Семашки, митрополита Литовскаго и Виленскаго и возсоединеніе западно-русскихъ уніатовъ с православною церковію въ 1839 г.]{{Недаступная спасылка}} : Съ 3-мя портретами высокопреосященнаго Іосифа / Сочиненіе Г. Я. Кипріановича. — Вильна : Типографія И. Блюмовича, 1893. — XVIII, 448 с., 3 л. портр. {{ref-ru|}} стар.191</ref>. На момант ліквідацыі ўніі жыхароў праваслаўнага веравызнання ў губерні налічвалася каля 1 тысячы<ref name="Православная энциклопедия">{{Праваслаўная энцыклапедыя|158622|ВИЛЕНСКАЯ И ЛИТОВСКАЯ ЕПАРХИЯ|8|465-475}}</ref>. У Вільні не было аніводнай праваслаўнай прыходскай царквы, дзейнічаў толькі [[Віленскі Свята-Духаўскі манастыр|Свята-Духаў манастырскі храм]], у [[1838]] г. была асвячона прыпісная да яго могілкавая царква {{нп3|Свята-Ефрасіннеўская царква (Вільнюс)|ў імя прп. Еўфрасінні Полацкай|ru|Церковь Преподобной Евфросинии (Вильнюс)}}. У [[1840]] г. будынак каталіцкага [[Касцёл Святога Казіміра (Вільнюс)|касцёла Святога Казіміра]] быў звернуты ў праваслаўную царкву, асвячоную ў імя Святога Мікалая Цудатворцы<ref name="Православная энциклопедия"/>. У такіх умовах [[8 верасня]] [[1845]] г. адбылося ўрачыстае адкрыццё Літоўскай семінарыі ў Віленскім [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільнюс)|Свята-Траецкім манастыры]]. З той нагоды Іосіф Сямашка пісаў: «''Слава Богу! не поверите, Ваше Сиятельство, как я счастлив сегодня, у меня не обошлось без слез, и я этого не стыжусь. Если бы мне пришлось завтра умереть — с радостью сказал бы я: ныне отпущаеши раба Твоего. Владыко, церковь Православная стала в Вильне твердою и очень твердою ногою''»<ref>[http://church.by/mitropolit-vilenskij-iosif-semashko/ Жизнь и труды высокопреосвященного Иосифа (Семашко), митрополита Виленского и Антовского] {{ref-ru|}} // Афіцыйны партал Беларускай Праваслаўнай царквы</ref>. Як епархія, так і кансісторыя, і семінарыя павінны былі, па хадайніцтве Іосіфа Сямашкі, утрымаць свае ранейшыя назвы «'''Літоўскіх'''» без змены на «'''Віленскіх'''», «''въ виду того практическаго неудобства, что въ Вильне уже существовали подъ названіемъ Виленских, католическія — семинарія, консисторія и епархія, а также потому, что это старое названіе напоминало, какъ о старыхъ, весьма светлыхъ страницахъ православія въ Литовской стране, такъ о недавнемъ перерожденіи уніатовъ Литовской епархіи въ православныхъ''»<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01003633221?login=1#?page=227 Жизнь Іосифа Семашки, митрополита Литовскаго и Виленскаго и возсоединеніе западно-русскихъ уніатовъ с православною церковію въ 1839 г.]{{Недаступная спасылка}} : Съ 3-мя портретами высокопреосященнаго Іосифа / Сочиненіе Г.Я. Кипріановича. - Вильна : Типографія И. Блюмовича, 1893. - XVIII, 448 с., 3 л. портр. {{ref-ru|}} стар.193</ref>. Семінарыі вызначылі частку жылых і дапаможных манастырскіх будынкаў і двор, у распараджэнне яе была перададзена вялікая бібліятэка манастыра. Спехам былі зробленыя ўнутраныя перабудовы і ў такім выглядзе семінарыя заставалася да [[1866]] г. Пасаду рэктара семінарыі прызналі мэтазгодным злучыць са званнем настаяцеля-архімандрыта Свята-Траецкага манастыра. Навучальны працэс быў арганізаваны на аснове Статута духоўных семінарый [[1840]] года і па прыкладу семінарый Санкт-Пецярбургскай і Кіеўскай Навучальных акруг. Кіроўным органам Літоўскай семінарыі было Праўленне ў складзе рэктара, інспектара і эканома. Знешні кантроль за вучэбным працэсам ажыццяўляўся Санкт-Пецярбургскай Духоўнай акадэміяй. У праграму навучання былі дададзеныя медыцына, сельская гаспадарка, прыродазнаўчыя навукі, вучэнне пра рускі раскол і іншыя дапаможныя веды. Поўны курс семінарыі быў шасцігадовым і складаўся з трох двухгадовых аддзяленняў. На ніжэйшым аддзяленні выкладаліся наступныя прадметы — у першы год: 1) [[Катэхізіс|катэхізічнае]] вучэнне; 2) пачаткі [[Рыторыка|рыторыкі]]; 3) старажытная ўсеагульная гісторыя; 4) пачаткі алгебры і геаметрыі; 5) грэцкая мова; 6) лацінская мова. У другі год: 1) чытанне Майсеевых і гістарычных кніг [[Стары Запавет|Старога запавету]]; 2) кіраўніцтва да спазнання і ўжытку набажэнскіх кніг; 3) рыторыку і кароткае паняцце пра паэзію; 4) сярэднявечную і новую ўсеагульную гісторыю; 5) геаметрыю і [[Пасхалія|пасхалію]]; 6) грэцкую і лацінскую мовы. У сярэднім аддзяленні — у першы год: 1) чытанне навучальных кніг Старога запавету; 2) царкоўна-біблейская гісторыя; 3) [[логіка]]; 4) расійская грамадзянская гісторыя; 5) фізіка і прыродазнаўчая гісторыя; 6) чытанне грэцкіх пісьменнікаў з перакладам і філалагічным разборам; 7) чытанне лацінскіх пісьменнікаў з перакладам і філалагічным разборам. У другі год: 1) чытанне [[Прарок|прароцкіх]] кніг; 2) святая [[герменеўтыка]]; 3) царкоўна-біблейская гісторыя; 4) прыродазнаўчая гісторыя і сельская гаспадарка; 5) працяг логікі і псіхалогіі; 6) чытанне грэцкіх пісьменнікаў з перакладам і філалагічным разборам. У вышэйшым аддзяленні — у першы год: 1) чытанне Святога Пісьма [[Новы Запавет|Новага Запавету]] з тлумачэннем; 2) [[Дагматыка|дагматычнае]] багаслоўе; 3) вучэнне пра веравызнанні, [[Ерась|ерасі]] і расколы, у дачыненні да мясцовых і сучасных патрэб; 4) [[гамілетыка]]; 5) агульная гісторыя хрысціянскай царквы; 6) вучэнне пра царкоўныя старажытнасці і [[абрад]]аслоўе; 7) [[патрыстыка]] ці навука пра святых айцоў; 8) чытанне святых айцоў грэцкіх і лацінскіх, з разборам філалагічным, гамілетычным і багаслоўскім; 9) пачатковыя падставы медыцыны і агульнанародны лячэбнік; 10) сельская гаспадарка. У другі год: 1) чытанне некаторых частак Святога Пісьма, з дэталёвым вытлумачэннем; 2) багаслоўе маральнае; 3) вучэнне пра пасады [[прасвітар]]аў прыходскіх; 4) гамілетыка, падставы царкоўных законаў і кананічнае права; 5) гісторыя расійскай царквы; 6) чытанне святых айцоў грэцкіх і 7) працяг медыцыны. Акрамя багаслоўскіх дысцыплін вывучаліся і свецкія прадметы: заалогія, мінералогія, батаніка, асновы геалогіі, геаметрыя. Апроч гэтых агульнаабавязковых прадметаў вучні семінарыі займаліся па абедні і мовамі: габрэйскай, французскай і нямецкай. У навучальным працэсе Літоўскай духоўнай семінарыі мовы і матэматыка стаялі трохі ў цені; імі займаліся большасць вучняў толькі дзеля пераводу ў вышэйшыя класы; затое сельская гаспадарка, медыцына, багаслоўскія і царкоўна-гістарычныя навукі вывучаліся з вялікім поспехам. Вялікая ўвага надавалася практычным заняткам. Семінарысты наведвалі Віленскі музей старажытнасцяў. Падчас летніх шпацыраў выхаванцы збіралі камяні і расліны, якія сустракаліся ў наваколлі Вільні. Камяні вызначаліся па родах, а расліны засушваліся. На семінарскай зямлі сеялі розныя сарты хлеба; у гародзе разводзілі гародніну; у садзе, што належаў Траецкаму манастыру завялі пітомнік дрэваў, якія перасаджвалі і прышчаплялі; у семінарскім двары ўладкоўвалі кветнік і прыглядалі за кветкамі. Прысутнічалі ў семінарскім шпіталі пры аглядзе хворых, дзе вучыліся рабіць перавязкі. Па ўказанні доктара, складалі простыя лекі, папаўняючы невялікую семінарскую аптэчку. Пры вывучэнні геаметрыі ўпор таксама рабіўся на практычную геаметрыю: вучні з выкладчыкамі выходзілі за Вільню, мералі некаторыя месцы ў наваколлі горада, здымалі з іх планы і вылічалі пляцы іх паверхні<ref name="Катовіч"/> [[Файл:Wilno trójca 1900.jpg|міні|Віленскі Свята-Траецкі манастыр каля 1900 года]] Асноўную частку навучэнцаў складалі дзеці з сем’яў духоўных асоб, якія змяшчаліся за казённы кошт. Было таксама 15 казённых вакансій для дзяцей з бедных свецкіх сем’яў. За свой рахунак вучылася прыкладна дзесяць працэнтаў ад агульнага ліку семінарыстаў. З [[1853]] года ўсталявалі квоту ў 50 чалавек для ліку навучэнцаў вышэйшага (багаслоўскага) аддзялення. Па сканчэнню семінарыі і выніках вучобы выпускнікам вызначаўся разрад — ад 1-га (вышэйшага) да 3-га (ніжэйшага) разраду<ref>[http://www.petergen.com/bovkalo/duhov/litsem.html Выпускники Литовской духовной семинарии] {{ref-ru|}}</ref>. Яны паступалі ў Духоўныя акадэміі ці вызначаліся настаўнікамі і нагляднікамі епархіяльных Духоўных вучылішч. Лепшыя выпускнікі Семінарыі для працягу навучання накіроўваліся ў [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскую]] і [[Маскоўская духоўная акадэмія|Маскоўскую Духоўныя Акадэміі]]<ref name="Мінская семінарыя"/>. Колькасць навучэнцаў семінарыі ў перыяд з [[1839]] па [[1915]] год штогод у сярэднім складала 170—195 чалавек. У [[1864]] г., з нагоды 25-годдзя «''возсоединенія западно-русских уніатовъ съ восточной церковью''» [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. М. Мураўёв]] «''ассигновалъ из контрибуціонныхъ суммъ<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01003633221?login=1#?page=365 Жизнь Іосифа Семашки, митрополита Литовскаго и Виленскаго и возсоединеніе западно-русскихъ уніатовъ с православною церковію въ 1839 г.]{{Недаступная спасылка}} : Съ 3-мя портретами высокопреосященнаго Іосифа / Сочиненіе Г. Я. Кипріановича. — Вильна : Типографія И. Блюмовича, 1893. — XVIII, 448 с., 3 л. портр. {{ref-ru|}} стар.327</ref>''» 60.000 рублёў на капітальную перабудову Літоўскай семінарыі. І ў [[1865]]—[[1866]] гг. у семінарскіх будынках адбыўся выразны рамонт. Сталовая і бібліятэчная залы, памяшканні выхаванцаў значна пашыраны, уладкаваны асобна агульныя спальні і класы. Вучні тым часам жылі ў [[Андрэеўскае духошнае вучылішча|Андрэеўскай вучэльні]]. У [[1866]] годзе былі выдалены з праграмы медыцына, сельская гаспадарка і прыродазнаўчая гісторыя, а дададзена [[педагогіка]] (як прадмет патрэбны для будучых пастыраў і настаўнікаў народа); заснавана пры семінарыі нядзельная школа. Указам [[Свяшчэнны сінод Рускай праваслаўнай царквы|Свяшчэннага Сінода]] ад [[27 мая]] [[1867]] года згодна новага Статута духоўныя семінарыі ставіліся ў непасрэднае вядзенне епархіяльных архірэяў. У [[1872]] годзе ў семінарскім навучанні адбыліся значныя змены: замест трох двухгадовых аддзяленняў былі ўведзены 6 класаў па аднаму году навучання. Былі дададзеныя новыя прадметы: асноўнае багаслоўе, філасофія, касмаграфія і трыганаметрыя. Палепшылася ўтрыманне, вучэбны матэрыял, гімнастычныя снарады і мэбля, пабудаваны шпіталь у семінарскім садзе, перабудавана лазня. Сапраўднай скарбніцай па ўсіх абласцях ведаў была фундаментальная [[бібліятэка]] духоўнай семінарыі (у [[1885]] годзе ў ёй налічвалася 12500 тамоў, сярод якіх былі рэдкія выданні XV—XVII ст.<ref name="Православная энциклопедия"/>). У [[1873]] г. адкрыўся клас [[іканапіс]]у. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], у 1915 годзе Літоўская духоўная семінарыя была эвакуявана ў [[Разань]] і да [[1917]] года месцілася ў памяшканнях Гаўрылаўскага прытулку. === У складзе Польскай Рэспублікі === У [[1919]] годзе семінарыя вяртаецца ў Вільню і восенню аднаўляюцца заняткі. У выніку [[Польска-савецкая вайна|Польска-савецкай вайны 1919—1921 гг.]] Вільня апынулася ў складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], а з [[1922]] г. у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. На пачатку 1920-х гг. высілкамі беларускай інтэлігенцыі і са згоды царкоўнай іерархіі ў семінарыі былі ўведзены новыя прадметы — беларуская мова, гісторыя і геаграфія Беларусі. Сярод выкладчыкаў семінарыі, якія найбольш спрычыніліся да беларусізацыі, быў яе новы рэктар [[Вячаслаў Багдановіч]], выпускнік {{нп3|Киевская духовная академия|Кіеўскай духоўнай акадэміі|ru}}, які дагэтуль займаў пасаду інспектара семінарыі<ref>[http://sppsobor.by/articles/2885 Асветніцкакя дзейнасць беларускай інтэлігенцыі ў Вільні 1920—1930-я гг.] // Прыход Свята-Петрапаўлаўскага сабора г. Мінска</ref>. Беларуская актыўнасць у ёй падтрымлівалася дзякуючы такім выкладчыкам, як [[Вінцэнт Грышкевіч]], [[Янка Станкевіч]] і іншыя. А першым выкладчыкам беларускай мовы семінарыі быў класік літаратуры [[Максім Гарэцкі]] <ref>[https://www.facebook.com/movananovaharodnia/posts/%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B4%D1%83%D1%85%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F-%D1%96-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0/1191594504193048/ Віленская праваслаўная духоўная семінарыя і беларуская мова] // [[Мова нанова]] Гародня</ref>. У 1923 годзе з 292 слухачоў семінарыі 221 заявілі сябе беларусамі, 63 рускімі, 7 украінцамі і 1 польскім грамадзянінам. У той жа час, 210 чалавек паведамілі, што дома размаўляюць на рускай мове, 63 па-беларуску, па аднаму назвалі роднай украінскую і польскую мовы, а 11 навучэнцаў назвалі сумесь з двух або трох моў<ref name="Pawluczuk">Pawluczuk U. A.: Życie monastyczne w II Rzeczypospolitej. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2007, ISBN 978-83-7431-127-4 {{ref-pl|}}</ref>. [[Файл:Vilnia, Trajeckaja. Вільня, Траецкая (1927).jpg|міні|злева|Царква Святой Тройцы ў 1927 годзе]] Ва ўмовах абвяшчэння аўтакефаліі [[Польская аўтакефальная праваслаўная царква|Польскай праваслаўнай царквы]] у [[1924]] г. пачалася рэарганізацыя сістэмы навучання ў Віленскай духоўнай семінарыі. У першую чаргу змены датычылі пераходу ад пераважна рускай мовы навучання да польскай, але за беларусамі яшчэ заставалася права выкладання каля паловы прадметаў па-беларуску. У [[1927]] г. у рамках агульнадзяржаўнай школьнай рэформы Духоўныя семінарыі ў Вільні і Крамянцы былі пераўтвораны на ўзор дзяржаўных 9-гадовых гімназій з правамі сярэдняй навучальнай установы. Напалову скарацілася колькасць гадзін на багаслоўскія дысцыпліны, абавязковым прадметам стала польская мова, гісторыя і геаграфія Польшчы, а беларускамоўныя прадметы былі фактычна забаронены<ref>''[[Л. Я. Кулажанка|Кулажанка Л.]]'' [http://sppsobor.by/bractva/vilna/publish/orthodox/4333/2 З вопыту асветніцкага служэння Праваслаўнай царквы (Заходняя Беларусь у 1920—1930 гг.)] // Праваслаўе. — 1999. — № 8. — С. 38—57</ref>. Па адзнакам навучэнца той пары [[Яўстах Баслык|Яўстаха Баслыка]]: ''гэта ўжо была не Праваслаўная Духоўная семінарыя. Яна толькі намінальна насіла гэтую назву. Яна стала ў 1929—1930 гг. філіялам польскай класічнай гімназіі з польскай мовай выкладання і толькі з некаторай праваслаўнай праслойкай: царкоўны спеў, царкоўны статут, наведанне набажэнстваў і да т. п''<ref name="ПРАВОСЛАВИЕ.RU">[http://www.pravoslavie.ru/30044.html АНТОЛОГИЯ СЕМИНАРСКОЙ ЖИЗНИ. ИЗ ВОСПОМИНАНИЙ ОТЦА ЕВСТАФИЯ БАСЛЫКА. ЧАСТЬ 1 (1922—1924)]{{ref-ru|}} // ПРАВОСЛАВИЕ.RU</ref>. У 1932 годзе {{нп3|Instytut Badań Spraw Narodowościowych|Інстытут Нацыянальнасцяў|pl}} ацаніў узровень выкладання ў семінарыі як нізкі, прагрэс [[Паланізацыя|паланізацыі]] (нягледзячы на тое, што многія заняткі праводзіліся на польскай мове) як нязначны з-за таго, што захоўваецца прэстыж рускай мовы<ref>M. Papierzyńska-Turek, Między tradycją a rzeczywistością. Państwo wobec prawosławia 1918—1939, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1989, s. 283—285 {{ref-pl|}}</ref>. У [[1935]]—[[1936]] навучальных гадах, паводле планаў дзяржаўных органаў і Польскай царквы, абодва бакі пагадзіліся ліквідаваць Віленскую і Крамянецкую духоўныя семінарыі і замяніць іх на адзін багаслоўскі ліцэй у Варшаве. Аднак гэты працэс не спраўдзіўся ў сувязі з пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]<ref name="Pawluczuk"/>. === У час Другой сусветнай вайны === [[Файл:Lithuanian soldier in Vilnius 1939.jpg|міні|справа|Вільня ў 1939 годзе]] У [[1939]] г. частка Віленскага края была перададзена [[Літва|Літве]] (у тым ліку і Вільня), а ў 1940 г. створаная [[Літоўская ССР]] ўвайшла ў склад [[СССР]]. Літоўская (Віленская) духоўная семінарыя спыніла сваё існаванне. У час нямецка-фашысцкай акупацыі працамі экзарха мітрапаліта {{нп3|Сергий (Воскресенский)|Сергія|ru}} у Вільні былі арганізаваныя пастырска-багаслоўскія курсы для падрыхтоўкі праваслаўных святароў як для Прыбалтыкі, так і для прыходаў, што адчыняліся ў «вызваленых ад бальшавікоў» раёнах [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]]. Вясной [[1944]] года адбыўся першы выпуск навучэнцаў і ў тым жа годзе, пасля ўзнаўлення ў Літве савецкай улады, курсы былі зачыненыя. === У складзе СССР === У [[1946]] году семінарыю аднавілі, прыняўшы на першы курс 25 чалавек (з іх пяць вольных слухачоў). Але місіянерскія планы, у прыватнасці, правядзенне набажэнстваў на літоўскай мове, не ажыццявіліся, а семінарыю пад ціскам мясцовых уладаў у жніўні [[1947]] года закрылі, перавёўшы групу віленскіх другакурснікаў ў [[Жыровіцкі манастыр]]. == Гл. таксама == * [[Уніяцкая царква на Беларусі]] * [[Праваслаўе ў Беларусі]] * [[Заходняя Беларусь]] == Рэктары == <div style="-moz-column-count: 2; column-count: 2;"> * [[Антоній (Зубко)]] (1828—1836) * [[Іпаліт Гамаліцкі]]<ref>[http://sppsobor.by/bractva/vilna/publish/church-history/9828 Виленский кафедральный протоиерей Ипполит Гомолицкий]{{ref-ru|}} // Прыход Свята-Петрапаўлаўскага сабора г. Мінска</ref> (1836—1845) * {{нп3|Платон (Городецкий)|Платон (Гарадзецкі)|ru}} (1839—1843) * {{нп3|Евсевий (Ильинский)|Яўсевій (Іллінскі)|ru}} (31 снежня 1844—1848) * {{нп3|Филарет (Малышевский)|Філарэт (Малішэўскі)|ru}} (15 красавіка 1849—1851) * {{нп3|Александр (Добрынин)|Аляксандр (Дабрынін)|ru}} (31 жніўня 1851—1860) * {{нп3|Иосиф (Дроздов)|Іосіф (Драздоў)|ru}} (21 лістапада<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01003633221?login=1#?page=325 Жизнь Іосифа Семашки, митрополита Литовскаго и Виленскаго и возсоединеніе западно-русскихъ уніатовъ с православною церковію въ 1839 г.]{{Недаступная спасылка}} : Съ 3-мя портретами высокопреосященнаго Іосифа / Сочиненіе Г. Я. Кипріановича. — Вильна : Типографія И. Блюмовича, 1893. — XVIII, 448 с., 3 л. портр. {{ref-ru|}} стар.287</ref> 1860—1868) * {{нп3|Евгений (Шерешилов)|Яўген (Шарашыла)|ru}} (11 снежня 1868—1870) * {{нп3|Августин (Гуляницкий)|Аўгусцін (Гуляніцкі)|ru}} (1870—1881) * {{нп3|Анастасий (Опоцкий)|Анастасій (Апоцкі)|ru}} (20 ліпеня 1881—1885) * {{нп3|Иосиф (Соколов)|Іосіф (Сакалоў)|ru}} (1885—1891) * {{нп3|Алексий (Опоцкий)|Алексій (Апоцкі)|ru}} (22 снежня 1891 — 30 верасня 1893) * {{нп3|Павел (Поспелов)|Павел (Паспелаў)|ru}} (7 кастрычніка 1893 — 19 ліпеня 1895) * {{нп3|Иннокентий (Беляев)|Інакенцій (Бяляеў)|ru}} (28 ліпеня 1895 — 2 ліпеня 1899) * {{нп3|Палладий (Добронравов)|Паладый (Дабранраваў)|ru}} (29 ліпеня 1899 — 9 красавіка 1901) * {{нп3|Леонид (Скобеев)|Леанід (Скабееў)|ru}} (9 красавіка 1901 — 5 верасня 1903) * {{нп3|Алексий (Дородницын)|Алексій (Дарадніцын)|ru}} (5 верасня 1903—1904) * [[Іаан (Помер)]]<ref>[http://sppsobor.by/bractva/vilna/laboratory/bellife/4216#more-4216 Свяшчэннамучанік Іаан (Помер), епіскап Слуцкі, архіепіскап Рыжскі і Латвійскі] // Прыход Свята-Петрапаўлаўскага сабора г. Мінска</ref> (1907—1912) * {{нп3|Лаврентий (Князев)|Лаўрын (Князеў)|ru}} (28 лютага 1912—1917) * {{нп3|Анатолий (Соколов)|Анатоль (Сакалоў)|ru}} (8 лютага 1917—1919) * [[Вячаслаў Багдановіч]] (1919—1922) * {{нп3|Filip (Morozow)|Філіп (Маразоў)|pl}}<ref name="ПРАВОСЛАВИЕ.RU"/> (1922—1924) * {{нп3|Антоний (Марценко)|Антоній (Марцанка)|ru}}<ref name="ПРАВОСЛАВИЕ.RU"/> (1924—1926) * в.а. [[Мікалай Тучэмскі]]<ref name="ПРАВОСЛАВИЕ.RU"/><ref>[https://drevo-info.ru/articles/16346.html ТУЧЕМСКИЙ НИКОЛАЙ МИХАЙЛОВИЧ]{{ref-ru|}} // ДРЕВО открытая православная энциклопедия</ref> (снежань 1925—1940) * {{нп3|Виноградов, Василий Петрович (священнослужитель)|Васіль Вінаградаў|ru}} (1943—1944) </div> == Інспектары == <div style="-moz-column-count: 2; column-count: 2;"> * [[Міхаіл (Галубовіч)]] (1828—1836) * [[Ігнацій (Жалязоўскі)]] (1836—1845) * [[Кандыдаў|А. Кандыдаў]] (1845—1851) * {{нп3|Вениамин (Платонов)|Веніямін (Платонаў)|ru}} (21 снежня 1851—1859) * [[Іаан (Пшчолка)]] (1860—1862) * {{нп3|Модест (Стрельбицкий)|Мадэст (Стральбіцкі)|ru}} (31 жніўня 1862—1866) * [[Мялецій (Андрыеўскі)]] (9 студзеня 1867<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01003633221?login=1#?page=399 Жизнь Іосифа Семашки, митрополита Литовскаго и Виленскаго и возсоединеніе западно-русскихъ уніатовъ с православною церковію въ 1839 г.]{{Недаступная спасылка}} : Съ 3-мя портретами высокопреосященнаго Іосифа / Сочиненіе Г. Я. Кипріановича. — Вильна : Типографія И. Блюмовича, 1893. — XVIII, 448 с., 3 л. портр. {{ref-ru|}} стар.361</ref>—1869) * {{нп3|Иустин (Полянский)|Юстын (Палянскі)|ru}} (24 красавіка 1870—1875) * {{нп3|Медведь, Роман Иванович|Раман Іванавіч Мядзведзь|ru}} (1897—1899) * {{нп3|Евсевий (Гроздов)|Яўсевій (Гроздаў)|ru}} (12 лістапада 1899—1903) * [[Вячаслаў Васілевіч Багдановіч]] (16 мая 1907—1919) * [[Леў Аляксандравіч Бяляўскі]] (1920-я гады) </div> == Вядомыя выпускнікі == * {{нп3|Александр (Кульчицкий)|Аляксандр (Кульчыцкі)|ru}} (1823—1888) — епіскап {{нп3|Расійская праваслаўная царква|Расійскай праваслаўнай царквы|ru|Синодальный период}}, епіскап Кастрамскі і Галіцкі * {{нп3|Анатолий (Станкевич)|Анатоль (Станкевіч)|ru}} (1821—1903) — епіскап Расійскай праваслаўнай царквы, епіскап Калужскі і Бароўскі * [[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч]] (1828—1891) — расійскі [[гісторык]], [[публіцыст]], [[славянафіл]] * {{нп3|Котович, Иоанн Антонович|Іаан Антонавіч Катовіч|ru}}<ref name="Катовіч">''Ильин А.'' [http://brama.brestregion.com/nomer26/artic05_1.shtml Черевачицкие Котовичи – священники, деятели культуры и просто люди. Глава V. Виленский кафедральный протоиерей Иоанн Котович] // Гістарычная брама. — 2016. — № 1 (26).</ref> (1839—1911) — праваслаўны царкоўны дзеяч, [[гісторык]], [[публіцыст]], [[журналіст]] і [[фалькларыст]] * [[Юльян Фаміч Крачкоўскі]] (1840—1903) — беларускі [[этнограф]], фалькларыст, [[археограф]] * [[Рыгор Якаўлевіч Кіпрыяновіч]] (1846—1915) — царкоўны гісторык, публіцыст, [[пісьменнік]], прыхільнік школы [[Заходнерусізм|«заходнерусізму»]] * [[Платон Мікалаевіч Жуковіч]] (1857—1919) — гісторык, прафесар, член-карэспандэнт Расійскай акадэміі навук * [[Апанас Вінцэнтавіч Ярушэвіч]] (1867—1918/1924) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], [[гісторык]], [[педагог]], прадстаўнік школы [[Заходнерусізм|«заходнерусізму»]] * {{нп3|Евсевий (Гроздов)|Яўсевій (Гроздаў)|ru}} (1868—1929) — [[архіепіскап]] Расійскай праваслаўнай царквы, {{нп3|Эстонская апостольская православная церковь|Эстонскай аўтаномнай праваслаўнай царквы|ru}} * {{нп3|Кречетович, Иосиф Павлович|Іосіф Паўлавіч Крачатовіч|ru}} (1873—1933) — [[архіепіскап]] Рускай праваслаўнай царквы, дзеяч [[абнаўленства]] * [[Павел Канстанцінавіч Валынцэвіч]] (1875—1962) — праваслаўны святар, адзін з пачынальнікаў беларускай [[Фатаграфія|фатаграфіі]] * [[Феафан (Семяняка)]] (1879—1937) — епіскап Рускай праваслаўнай царквы, архіепіскап Мінскі і Беларускі * [[Данііл (Юзьвюк)]] (1880—1965) — архіепіскап Рускай праваслаўнай царквы, епіскап Пінскі і Брэсцкі * {{нп3|Феодосий (Самойлович)|Феадосій (Самайловіч)|ru}} (1884—1968) — епіскап [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквы за мяжой]], архіепіскап {{нп3|Сан-Паульская и Бразильская епархия|Сан-Паўльскі і Бразільскі|ru}} * {{нп3|Mateusz Krycuk|Мацей Крыцук|pl}} (1892—1950) — протаіерэй, [[свяшчэннапакутнік]]<ref>[http://sluck-eparchiya.by/svjatye-i-svjatyni/svjatye/svjashennomuchenik-matfej-kricuk-protoierej СВЯЩЕННОМУЧЕНИК МАТФЕЙ КРИЦУК, ПРОТОИЕРЕЙ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181112191732/http://sluck-eparchiya.by/svjatye-i-svjatyni/svjatye/svjashennomuchenik-matfej-kricuk-protoierej |date=12 лістапада 2018 }}{{ref-ru|}} // Слуцкая епархия Минской митрополии Белорусской Православной Церкви Московского Патриархата</ref> (кананізаваны Беларускай праваслаўнай царквой [[28 кастрычніка]] [[1999]] года) * [[Канстанцін (Хоміч)]] (1911—2000) — епіскап Рускай праваслаўнай царквы, архіепіскап Брэсцкі і Кобрынскі * {{нп3|Железнякович, Серафим Арсеньевич|Серафім Арсеньевіч Жалязняковіч|ru}} (1913—2004) — рэктар {{нп3|Prawosławne Seminarium Duchowne w Warszawie|Варшаўскай праваслаўнай духоўнай семінарыі|pl}} * [[Віталь Міхайлавіч Баравой]] (1916—2008) — [[Беларусы|беларускі]] [[святар]] [[Руская праваслаўная царква|Рускай Праваслаўнай Царквы]], протапрасвітар, прафесар, доктар багаслоўя, назіральнік<ref>''Дикарев А., диакон'' [https://mospat.ru/church-and-time/1422 Наблюдатели Русской Православной Церкви на II Ватиканском соборе: предыстория] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200421233440/https://mospat.ru/church-and-time/1422 |date=21 красавіка 2020 }} // Церковь и время. — 2013. — № 1 (62). — С. 107—137</ref> [[Другі Ватыканскі сабор|Другога Ватыканскага сабора]] ад імя Рускай Праваслаўнай Царквы == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == * [http://church.by/by/ Афіцыйны партал Беларускай Праваслаўнай царквы] * [https://minds.by/ Мінская Духоўная семінарыя] * [http://www.pravenc.ru/ Православная Энциклопедия] {{ref-ru|}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Котовичъ Іоаннъ, прот. |частка = |загаловак = Историческая записка о Литовской Духовной семинаріи |арыгінал = |спасылка = https://ru.calameo.com/read/002055968d6e741f544e4 |адказны = |выданне = |месца = Вильна |выдавецтва = Типографія Губернскаго Правленія |год = 1878 |том = |старонкі = |старонак = 83 |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Котович |archive-date = 24 чэрвеня 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200624141143/https://ru.calameo.com/read/002055968d6e741f544e4 }} * «[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]». У 6 тамах / Рэд. кал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.), М. В. Біч, Б. І. Сачанка і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч — г. Мінск : Выд. «Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі», 1993—2003 гг. — Т. 1-6. — ISBN 5-85700-073-4. * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003688077#?page=1 Историческій очеркъ состоянія Православной церкви въ Литовской епархіи за время съ 1839—1889 г. Пресвітера Н. Д. Извекова] — Москва, 1899 г. * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003633221#?page=7 Жизнь Іосифа Семашки, митрополита Литовскаго и Виленскаго и возсоединеніе западно-русскихъ уніатовъ с православною церковію въ 1839 г.] : Съ 3-мя портретами высокопреосященнаго Іосифа / Сочиненіе Г. Я. Кипріановича. — Вильна : Типографія И. Блюмовича, 1893. — XVIII, 448 с., 3 л. портр. * Pawluczuk U. A.: Życie monastyczne w II Rzeczypospolitej. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2007, ISBN 978-83-7431-127-4. * M. Papierzyńska-Turek, Między tradycją a rzeczywistością. Państwo wobec prawosławia 1918—1939, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1989 * Обозный К. П. Богословские курсы в Вильно в 1942—1944 годах // Вестник церковной истории. 2008. — № 1 (9). — С. 169—178. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Духоўныя семінарыі Рускай праваслаўнай царквы}} {{Адукацыя ў Гродзенскай губерні}} {{Адукацыя ў Віленскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Віленская духоўная семінарыя]] [[Катэгорыя:Жыровіцы]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1947 годзе]] 5c5zkpnurp3pdpbnea97vkrqibci7vq Брэсцкая жаночая гімназія 0 577727 5211104 3823624 2026-10-03T19:50:44Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ дапаўненне 5211104 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bieraście, Miljonnaja-Cahlanaja. Берасьце, Мільённая-Цагляная (1901-14).jpg|thumb|Брэсцкая жаночая гімназія ў пач. XX ст.]] '''Брэсцкая жаночая гімназія''' — [[сярэдняя агульнаадукацыйная навучальная ўстанова]] ў [[Брэст|Брэсце]], якая існавала ў [[1904]]—[[1915]] гадах. Размяшчалася ў будынку па адрасе [[Вуліца Савецкая (Брэст)|вуліца Савецка]]й, 29/[[Пушкінская вуліца (Брэст)|Пушкінская]], 21. == Гісторыя == [[Файл:Bieraście, Miljonnaja-Cahlanaja. Берасьце, Мільённая-Цагляная (1910-14).jpg|міні|злева|Брэсцкая жаночая гімназія ў пач. XX ст.]] Заснавана [[1 ліпеня]] [[1904]] года. Складалася з 6 асноўных і падрыхтоўчага класаў. У [[1905]] годзе адкрыты 7-ы, у [[1907]] — 8-ы дадатковы педагагічны клас. У пачатку [[1911]]/[[1912|12]] навучальнага года адкрыты паралельныя 3-і і 6-ы класы. Колькасць навучэнцаў вагалася ад 400—500 у [[1906]]—[[1907]] да 340 у [[1915]]. Вывучаліся [[руская]], [[французская]], [[нямецкая]], [[польская]] мовы, [[Закон Божы]], [[гісторыя]], [[матэматыка]], [[фізіка]], [[чыстапісанне]], [[маляванне]], [[геаграфія]], [[рукадзелле]], [[славеснасць]], [[гігіена]] і інш. Плата за навучанне ў падрыхтоўчым класе складала каля 60 руб. у год, у 1—7-м класах — 75 руб., у 8-м—100 руб. Дадатковая плата бралася за навучанне [[Лацінская мова|лацінскай мове]] (10 руб.), [[догмат]]ам [[Іўдаізм|іўдзейскай веры]] (4 руб.), [[танец|танцам]] (4 руб. ў год). На ўтрыманне гімназіі з дзяржаўнай казны, органаў мясцовага гарадскога самакіравання і збору за навучанне выдаткоўвалася ў год (у залежнасці ад колькасці навучэнак) ад 20 да 40 тыс. руб. == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|2|Брэсцкая жаночая гімназія}} * Памятная книжка Виленского учебного округа за 1907—08 учебный год. {{Адукацыя ў Гродзенскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Брэста]] [[Катэгорыя:Савецкая вуліца (Брэст)]] [[Катэгорыя:Пушкінская вуліца (Брэст)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1904 годзе]] [[Катэгорыя:1904 год у Брэсце]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1915 годзе]] [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] 1fxcgcg2sjm4tw3jbor5pjaun440epq Нясвіжская настаўніцкая семінарыя 0 579470 5211086 5147004 2026-10-03T19:24:43Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ дапаўненне 5211086 wikitext text/x-wiki {{coord|53.2186765|N|26.6802867|E|display=title}} [[File:Niaśviž, Rynak, Daminikanski. Нясьвіж, Рынак, Дамініканскі (1907-17).jpg|thumb|right|Нясвіжская настаўніцкая семінарыя ў пачатку 20 ст.]] '''Нясвіжская настаўніцкая семінарыя''' — навучальная ўстанова для падрыхтоўкі настаўнікаў пачатковых школ, якая дзейнічала ў [[Нясвіж]]ы з [[1875]] па [[1919]] гады. Займала будынак скасаванага [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля і кляштар дамініканцаў (Нясвіж)|дамініканскага кляштара]]. == Гісторыя == Была адкрыта па ініцыятыве царскага ўрада як ''«асветны і адукацыйны фарпост, які будзе служыць адпорам польскаму каталіцызму, што гняздзіцца ў Нясвіжыі яго ваколіцах»''. Фінансавалася з дзяржаўнага бюджэту, таксама атрымлівала грашовую дапамогу ад мясцовай сельскай грамады, Нясвіжскай павятовай земскай управы. ''«Гэта была найбольш зручная школа для тых, хто не меў за што вучыцца: там не бралі платы за навуку, а лепшым вучням, якія добра вучыліся, давалі стыпендыю»''<ref>[http://knihi.com/Kuzma_Corny/Autabijahrafija_zbor8.html Кузьма Чорны. Аўтабіяграфія]</ref>. Тэрмін навучання 3—5 гадоў. Меліся фізічны, прыродазнаўчы кабінеты, хімічная лабараторыя, клас для заняткаў ручной працай, актавая зала, вучнёўская дамавая праваслаўная царква, інтэрнат для навучэнцаў. У пачатку 1900-х гадоў пры семінарыі была ўтворана метэаралагічная станцыя, у 1910 годзе — музей наглядных навучных дапаможнікаў і прыстасаванняў. Станам на 1914 год фундаментальная бібліятэка семінарыі мела 1850 найменняў кніг (3630 тамоў), вучнеўская бібліятэка адпаведна 980 і 1710. Пры семінарыі дзейнічала ўзорная пачатковая школа (вучылішча). У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], семінарыя была эвакуіравана ў [[Вязьма|Вязьму]], дзе працавала з 1915 па 1917 гады<ref>{{Крыніцы/БелЭн|11}}</ref>. У гэты час на вучобу прымаліся пераважна бежанцы — беларусы. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] пачалі прымаць асоб неправаслаўнага веравызнання і жаночага полу. Летам 1917 года на запыт Нясвіжскага гарадскога самакіравання семінарыя вернута ў Нясвіж. Педагагічная рада семінарыі распрацавала праграмы і курсы датычныя беларускай гісторыі і мовы. Курс лекцый па гісторыі Беларусі чытаў С. А. Кулагін, геаграфію Беларусі чытаў С. А. Гурыновіч. [[Вінцэнт Гадлеўскі|В. Гадлеўскі]] выкладаў беларускую мову, а таксама для навучэнцаў-каталікоў выкладаў па-беларуску асновы рэлігіі. Пры семінарыі адкрылася беларуская бібліятэка-чытальня. У кастрычніку 1919 года В. Гадлеўскаму было даручана правесці беларусізацыю семінарыі. У снежні 1919 года семінарыя закрылася з-за адмовы ў фінансаванні з боку польскай улады. == Славутыя навучэнцы == * [[Адам Багдановіч]] * [[Міхась Міхайлавіч Міцкевіч|Антось Галіна]] * [[Павел Пятровіч Дземідовіч|Павел Дземідовіч]] * [[Якуб Колас]] * [[Янка Нёманскі]] * [[Аляксандр Сержпутоўскі]] * [[Васіль Сташэўскі]] * [[Кузьма Чорны]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|||415}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5|||344}} == Спасылкі == * [https://budzma.org/news/nasta-nitskaya-seminaryya-z-nyaprostay-gistoryyay.html Настаўніцкая семінарыя з няпростай гісторыяй] {{Адукацыя ў Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нясвіжская настаўніцкая семінарыя| ]] [[Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы Беларусі]] [[Катэгорыя:Настаўніцкія семінарыі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1875 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1919 годзе]] [[Катэгорыя:1875 год у Беларусі]] kt4vh3gg9myom3trcxje6f8gkqixq70 Народныя вучылішчы 0 579479 5210921 4331312 2026-10-03T12:45:49Z Ciepiersia 162280 афармленне 5210921 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Народныя вучылішчы''' — адукацыйныя ўстановы ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з канца XVIII стагоддзя<ref>{{Крыніцы/БелЭн|11}}</ref>. Статутам 1786 года арганізоўваліся галоўныя і малыя народныя вучылішчы, у 1804 годзе яны былі рэарганізаваныя адпаведна ў [[Гімназія|гімназіі]] і [[павятовыя вучылішчы]]. У 1864 годзе былі створаныя пачатковыя народныя вучылішчы. У 1918 годзе замененыя працоўнымі школамі. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Расійскай імперыі]] 7ir8oovyotlezqbi473twx2lx1wzp02 Свіслацкая настаўніцкая семінарыя 0 580031 5211012 5166151 2026-10-03T16:10:27Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5211012 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} '''Сві́слацкая настаўніцкая семінарыя'''{{sfn|Беларусь|1995}} — навучальная ўстанова для падрыхтоўкі школьных настаўнікаў, якая дзейнічала ў [[Свіслач (горад)|Свіслачы]] з 1876 да 1921 года. Заснаваная на месцы чатырохкласнай прагімназіі. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сустветнай вайны]], з 1915 года, семінарыя дзейнічала ў эвакуацыі ў [[Мядынь|Мядыні]] ў [[Калужская губерня|Калужскай губерні]]<ref>{{Крыніцы/БелЭн|14}}</ref>. У семінарыі выкладаліся Закон Божы, асновы [[Педагогіка|педагогікі]], [[Руская мова|руская]] і [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянская]] мовы, [[арыфметыка]], асновы [[Геаметрыя|геаметрыі]], [[фізіка]], чарчэнне, каморніцтва, [[геаграфія]], [[гісторыя]], [[музыка]], чыстапісанне, рамёствы і інш. Тэрмін навучання складаў 3 гады, з 1907 года — 4 гады{{sfn|Беларусь|1995}}. Семінарыя мела падрыхтоўчы клас, узорнае пачатковае вучылішча{{sfn|Беларусь|1995}}. У 1912/1913 навучальным годзе было 140 навучэнцаў{{sfn|Беларусь|1995}}. У 1877—1882 гадах у семінарыі настаўнічаў этнограф [[Мікалай Нікіфароўскі]]<ref>[https://conf.grsu.by/alternant2018/%D1%81%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87-%D0%B5-%D0%BF-%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9-%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87-%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/ ''Супранович Е. П.'' Николай Яковлевич Никифоровский.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Свіслацкая беларуская настаўніцкая семінарыя]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Сві́слацкая настаўніцкая семінарыя|652}} {{Адукацыя ў Гродзенскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы Беларусі]] [[Катэгорыя:Свіслацкая настаўніцкая семінарыя]] [[Катэгорыя:Свіслач (горад)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1876 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:1876 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Настаўніцкія семінарыі]] e3qml9t67bypadcy0nk5e21a9zd5346 Горкаўскі аўтамабільны завод 0 580103 5211195 4795396 2026-10-04T08:56:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211195 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Картка кампанii}} '''Горкаўскі аўтамабільны завод''' (скарочана ГАЗ) — савецкае і расійскае [[аўтамабілебудаўнічае прадпрыемства]], буйны вытворца [[Легкавы аўтамабіль|легкавых]], [[Лёгкі грузавы аўтамабіль|лёгкіх грузавых аўтамабіляў]], [[мікрааўтобус]]аў і [[Ваенная тэхніка|ваеннай тэхнікі]]. Знаходзіцца ў [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]] (з 1932 па 1990 гады — Горкі). Завод быў заснаваны ў 1932 годзе як '''Ніжагародскі аўтамабільны завод імя [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|В. М. Молатава]]'''. З [[1935]] па [[1957]] гады завод называўся '''ЗІМ''', г. зн. «Завод імя Молатава». == Гісторыя == === Будаўніцтва і даваенныя гады === 31 мая 1929 года ВСНГ СССР і амерыканская фірма ''[[Ford Motor Company]]'' заключылі пагадненне аб тэхнічнай дапамозе па арганізацыі і наладжванні масавага вытворчасці легкавых і грузавых аўтамабіляў. Асновай вытворчай праграмы былі абраныя мадэлі Ford-A і Ford-АА. Завод праектаваўся амерыканскім архітэктурным бюро Альберта Кана, тэхнічнае кіраўніцтва будаўніцтвам ажыццяўляла амерыканская кампанія «Осцін», будаўніцтва вёў трэст «Металабуд».<ref>''Шпотов Б. М. ''&#x20;[http://his.1september.ru/article.php?ID=199902903 Компания Форда и Россия, 1909—1941 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151121083902/http://his.1september.ru/article.php?ID=199902903 |date=21 лістапада 2015 }}&nbsp;// США: экономика, политика культура&nbsp;: журнал.&nbsp;— 1999.&nbsp;— Май.</ref> Ніжагародскі аўтамабільны завод (НАЗ) уступіў у строй 1 студзеня 1932 і ў гэтым жа годзе з яго канвеера сышоў першы 1,5-тонны грузавік НАЗ-АА (з 1933 года — [[ГАЗ-АА]]). У снежні таго ж года пачалася зборка легкавога аўтамабіля ГАЗ-А з адкрытым 5-мясцовым кузавам «[[фаэтон]]». Нягледзячы на тое, што першыя аўтамабілі завода вырабляліся па чарцяжах амерыканскай фірмы Ford, яны ўжо першапачаткова некалькі адрозніваліся ад амерыканскіх прататыпаў: на ГАЗаўскіх мадэлях былі ўзмоцнены картэры счаплення і рулявыя механізмы, зменена форма радыятараў, [[Цаля|цалёвая]] разьба была заменена на метрычную. Спалучаючы фордаўскія патэнты з пошукам і ўкараненнем уласных рашэнняў, канструктары ГАЗа стварылі шырокае сямейства арыгінальных серыйных мадэляў і мадыфікацый на базе паўтаратонкі ГАЗ-АА: * у 1933 годзе — 17-месцавы аўтобус ГАЗ-03-30, выпускаўся на аўтазборачным заводзе № 1 (з [[1946|1946 г.]] — Горкаўскі аўтобусны завод (ГАЗ)); * у 1934 годзе — 2-тонны трохвосевы (6×4) грузавік ГАЗ-ААА і 1,2-тонны самазвал ГАЗ-410; * у 1938 годзе — мадэрнізаваны 50-моцны грузавік ГАЗ-ММ, газагенератарны 1-тонны грузавік ГАЗ-42, паўгусенічны грузавік ГАЗ-60 і санітарны аўтамабіль ГАЗ-55. * У 1933 годзе на базе аўтамабіля ГАЗ-А быў створаны пікап ГАЗ-4 з суцэльнаметалічнай кабінай ад паўтаратонкі і металічнай платформай на 500 кг грузу. Выпускаўся на Горкаўскім аўтазборачным заводзе. Акрамя таго, там жа дробнасерыйна выпускаўся седан ГАЗ-6. 17 красавіка 1935 года, з канвеера завода сышоў стотысячны аўтамабіль. Гэта быў легкавы ГАЗ-А. Такім чынам, ГАЗ апынуўся першым аўтамабілебудоўчым прадпрыемствам у краіне, якое выпусціла 100 000 аўтамабіляў. ГАЗ працягваў атрымліваць тэхнічную падтрымку ад Ford Motor да 1935 года, калі дзеянне дагавора было датэрмінова спынена па ўзаемнай згодзе бакоў. Так у СССР атрымалі дакументацыю на мадэль Ford Model B 1933 мадэльнага года. Яна адрознівалася закрытым кузавам з сучасным выглядам і чатырохцыліндравым рухавіком (у адрозненне ад Ford Model 18 са складаным у вытворчасці васьміцыліндровы). Мадэль была прынятая для вытворчасці на ГАЗе, але з досыць сур’ёзнымі дапрацоўкамі па патрабаванням эксплуатацыі ў СССР, напрыклад, дзве папярочныя рысоры заменены на чатыры падоўжныя, а рухавік пакінуты 4-цыліндравым, але з павялічанай да 50 [[Конская сіла|к. с.]] магутнасцю. У маі 1936 года пачаўся серыйны выпуск 4-дзвярнога 5-мясцовага седана ГАЗ-М-1 («Молотовец-1»), вядомага як «Эмка». Гэты аўтамабіль стаў самай масавай даваеннай савецкай легкавой мадэллю. На базе «Эмкі» быў створаны шэраг серыйных мадыфікацый: * у 1937 годзе — пікап ГАЗ-М-415 з суцэльнаметалічнай кабінай і металічнай платформай на 500 кг грузу; * у 1939 годзе — мадэрнізаваны седан ГАЗ-11-73 з 6-цыліндравым рухавіком ГАЗ-11; * у 1940 годзе — паўнапрывадны фаэтон ГАЗ-61-40; * у 1941 годзе — першы ў свеце камфартабельны [[пазадарожнік]] з закрытым кузавам тыпу седан ГАЗ-61-73. Перад самым пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] на ГАЗе быў створаны армейскі камандзірскі паўнапрывадны аўтамабіль (пазадарожнік) ГАЗ-64. Першы аўтамабіль быў выпушчаны ў жніўні 1941 года практычна адначасова з выхадам амерыканскага джыпа «Willys-MA». Пры гэтым ГАЗ-64 пераўзыходзіў амерыканскі аналаг па многіх параметрах. У меншай ступені вядома аб працах на ГАЗе ў галіне танкабудавання. У 1936 годзе прадпрыемства выпусціла першую серыю малых плаваюць танкаў Т-38, распрацаваных на маскоўскім заводзе № 37. Аднак пасля здачы 35 машын іх вытворчасць было завершана, а канструктарскі калектыў паспрабаваў распрацаваць альтэрнатыўны варыянт малога плавае танка. Гэта завяршылася стварэннем прататыпа ТМ («Танк Молатава»), які па шэрагу характарыстык пераўзыходзіў Т-38, па шэрагу — саступаў, а ў цэлым абодва гэтых тыпу валодалі вельмі абмежаванай баяздольнасцю. У выніку да восені 1941 года танкабудоўля на ГАЗе далейшага развіцця не мела, хоць прадпрыемства валодала велізарным патэнцыялам па выпуску лёгкай колавай і гусенічнай бронетэхнікі, патрэбнай Чырвонай Арміі. Ён аказаўся запатрабаваным пасля. === 1941—1945 гады === У гады Вялікай Айчыннай вайны прадпрыемства было цалкам пераарыентавана на выпуск ваеннай тэхнікі. У пачатковы перыяд вайны ў самыя кароткія тэрміны быў асвоены выпуск легкавога армейскага аўтамабіля падвышанай праходнасці ГАЗ-64. У кастрычніку 1941 года завод асвоіў выпуск лёгкага танка Т-60, канструкцыя якога была ўдасканалена завадчанамі з мэтай павышэння яго эксплуатацыйных характарыстык. Тады ж з улікам вялікіх магчымасцяў ГАЗу па параўнанні з маскоўскім заводам № 37, які распрацаваў Т-60, пачалося праектаванне новага лёгкага танка Т-70 з узмоцненым браніраваннем і ўзбраеннем, у снежні 1941 г. быў пабудаваны яго прататып, у серыю баявая машына пайшла з красавіка 1942 года. Пасля Т-70 стаў другім па колькасці танкам Чырвонай Арміі. Адначасова, вясной 1942 года на вытворчасць ўстаў лёгкі бронеаўтамабіль БА-64, распрацаваны на базе армейскага пазадарожніка ГАЗ-64. У 1943 годзе былі асвоены мадэрнізаваны (з пашыраным каляінай) бронеаўтамабіль БА-64Б і уніфікаваны з ім па шасі легкавы армейскі аўтамабіль падвышанай праходнасці ГАЗ-67. Танкавае канструктарскае бюро ГАЗ пад кіраўніцтвам Мікалая Аляксандравіча Астрава на працягу другой паловы 1942 года працавала над узмацненнем хадавой часткі Т-70, імкнучыся ліквідаваць яго недахоп — аднамесцавую вежу. У кастрычніку 1942 года з канвеера стаў схадзіць мадэрнізаваны Т-70М, а ў снежні таго ж года быў паспяхова выпрабаваны і прыняты на ўзбраенне новы лёгкі танк Т-80 з двухмеснай вежай. Паколькі вельмі вялікая была патрэба Чырвонай Арміі ў самаходнай артылерыі, у вытворчасць на ГАЗе была запушчана лёгкая самаходна-артылерыйская ўстаноўка (САУ) СУ-76 (СУ-12). Паколькі пераход на выраб лёгкага танка Т-80 мог пацягнуць за сабой зніжэнне выпуску Т-70М і СУ-76, яго вытворчасць перанеслі ў Мыцішчы на заводзе № 40, а гаркаўчане пабудавалі пяць вопытных і перадсерыйных машын гэтага тыпу. У 1943 годзе працы танкавага КБ былі сканцэнтраваны на ўдасканаленні САУ СУ-76, паколькі яе першы варыянт валодаў сур’ёзным канструктыўным дэфектам маторна-трансмісійнай групы, ўдасканаленая мадэль (СУ-15, а пазней СУ-76М другой версіі) была пазбаўлена ад гэтага недахопу. Таксама канструктары Газу распрацавалі некалькі доследных узораў колавай і гусенічнай бронетэхнікі, якія не пайшлі ў серыю па розных прычынах, напрыклад, САУ КСП-76, ГАЗ-74 і г. д. У верасні 1943 года быў асвоены мадэрнізаваны легкавы армейскі аўтамабіль падвышанай праходнасці ГАЗ-67Б, што выпускаўся і ў пасляваенны час. Акрамя таго, ГАЗ масава выпускаў рухавікі, мінамёты і іншую прадукцыю ваеннага прызначэння. Вядучую ролю ў канструяванні савецкіх аўтамабіляў падвышанай праходнасці адыграў канструктар Віталь Андрэевіч Грачоў, ганараваны ў 1942 годзе Сталінскай прэміі за стварэнне браневіка БА-64. За гады Вялікай Айчыннай вайны было выпушчана: * аўтамабіляў — 176 221 шт. (уключаючы зборку з [[ленд-ліз]]аўскіх камплектаў грузавікоў Ford G8T і [[Chevrolet G7107]]); * танкаў — каля 12 000 шт.; * самаходных установак — больш за 9 000 шт.; * мінамётаў — 24 000 шт.; * аўтамабільных матораў — 232 000 шт.; * снарадаў для ракетнай устаноўкі «Кацюша» — 30 000 шт. У гады вайны завод стаў адной з галоўных цэлей нямецкіх бамбаванняў ў Горкім. У 1943 годзе налёты былі найбольш масавымі, толькі за месяц, з 4 па 22 чэрвеня германская авіяцыя бамбіла ГАЗ сем разоў. Сур’ёзныя разбурэння атрымалі 50 карпусоў і будынкаў. Перарвалася струменевая вытворчасць. 35 тыс. рамонтнікаў, мантажнікаў і будаўнікоў, працуючы па 18-19 гадзін у суткі, аднавілі завод за 100 дзён. Аднак давялося адмовіцца ад выпуску тэхналагічна складанага трохвосевага грузавіка ГАЗ-ААА, на некаторы час было спынена вытворчасць і іншай аўтамабільнай тэхнікі і браневікоў БА-64. Аднак выраб і здача войскам лёгкага танка Т-70 не спыняліся ні на дзень, хоць травеньскія паказчыкі завадчанам ўдалося перакрыць толькі ў кастрычніку 1943 года. Выбітнымі канструктарамі — наватарамі ў стварэнні баявой тэхнікі паказалі сябе А. А. Ліпгарт, М. А. Астраў, В. А. Дзядкоў, В. А. Грачоў, А. М. Крыгер, Л. В. Косткін, Ю. Н. Сарочкін, В. К. Рубцоў. Урадам СССР была высока ацэненая праца аўтазаводцаў у гады вайны. Завод быў узнагароджаны ордэнамі [[Ордэн Леніна|Леніна]], [[Ордэн Чырвонага Сцяга|Чырвонага Сцяга]] і [[Ордэн Айчыннай вайны|Айчыннай вайны]] I ступені. === 1946—1960 гады === [[Файл:გაზ-21_ვოლგა,_ГАЗ-21_Волга,_GAZ-21,_Volga,_Tbilisi,_Georgia.JPG|міні|250x250пкс|ГАЗ-21Р «Волга» (1962—1970)]] Па заканчэнні Вялікай Айчыннай вайны на заводзе была праведзена праца па замене ўсяго даваеннага мадэльнага шэрагу, распрацоўка якога была пачатая часткова да вайны і актыўна аднавілася ў 1943—1945 гг. Ужо ў першым пасляваенным 1946 годзе, у серыю пайшла «Перамога» М-20 (прататып у 1944 годзе) і 2,5-тонны грузавік ГАЗ-51 (прататып у 1943 годзе). У 1947-м вытворчасць паўтаратонкі ГАЗ-ММ была перададзена на УльЗІС. Тады ж асвоены выпуск гусенічнага снегабалотахода ГАЗ-47. У 1948 годзе асвоены паўнапрывадны грузавік ГАЗ-63, а ў 1949-м створаны прататып джыпа ГАЗ-69 «Працаўнік». У 1950-м з канвеера пачаў схадзіць прадстаўніцкі седан вялікага класа ЗІМ, пачалося серыйную вытворчасць [[бронетранспарцёр]]а БТР-40 (ГАЗ-40). У 1953—1954 гадах было асвоена вытворчасць джыпаў ГАЗ-69 і ГАЗ-69А (у 1955—1956 гадах перададзеных на [[Ульянаўскі аўтамабільны завод]] — УАЗ), а таксама першага камфартабельнага пазадарожніка з апорным кузавам М-72 на агрэгатах ГАЗ-69. [[Файл:Russian_car_GAZ-13_Chaika.jpg|міні|250x250пкс|[[ГАЗ-13]] (1959—1981)]] У 1956 годзе на змену «Перамозе» прыйшоў седан сярэдняга класа [[ГАЗ-21|«Волга» ГАЗ-21]], зведаў на шляху да масавай вытворчасці шэраг мадэрнізацый. У 1959-м «ЗІМ» змяніла элегантная «Чайка» [[ГАЗ-13]], якая пратрымалася ў вытворчасці звыш двух дзесяцігоддзяў. Работам калектыву канструктараў і дызайнераў завода ГАЗ, такім як ГАЗ-21 «Волга», ГАЗ-13 «Чайка» і грузавік ГАЗ-52 на Сусветнай выставе ў Бруселі ў 1958 годзе была прысуджана найвышэйшая ўзнагарода — Гран-пры. У другой палове 1950-х вядзецца падрыхтоўка вытворчасці трэцяга пакалення грузавых аўтамабіляў. Быў распрацаваны тыпаж, які прадугледжваў выпуск трох сямействаў грузавых аўтамабіляў, уніфікаваных паміж сабой. Базавым лічыўся новы грузавік [[ГАЗ-52]] грузападымальнасцю 2,5 т, пераемнік мадэлі [[ГАЗ-51|ГАЗ-51А]]. Распрацаваная для ГАЗ-52 кабіна павінна была выкарыстоўвацца на ўсіх грузавых аўтамабілях ГАЗ з капотнай кампаноўкай. Акрамя ГАЗ-52 грузападымальнасцю 2,5 т, у мадэльны шэраг грузавых аўтамабіляў ГАЗ трэцяга пакалення ўваходзілі [[ГАЗ-53]] грузападымальнасцю 3,0 т (пазней 4,0 і 4,5 т); [[ГАЗ-56]], грузападымальнасць якога складала 1,0—1,5 т, гэты аўтамабіль павінен быў замяніць «палутарку» ГАЗ-ММ, але серыйна не выпускаўся. Быў прадугледжаны выпуск паўнапрывадных аўтамабіляў з кампаноўкай «кабіна над рухавіком»: [[ГАЗ-62]] грузападымальнасцю 1,2 т і [[ГАЗ-66]] грузападымальнасцю 2 т. <gallery widths="200" class="center"> Выява:Gaz52 kirov.jpg|ГАЗ-52 Выява:Gaz53 kirov.jpg|ГАЗ-53 Выява:GAZ-66 truck of Russian Army.JPG|ГАЗ-66 </gallery> === 1961—1980 гады === У 1960-я завяршылася абнаўленне лінейкі грузавых аўтамабіляў. На канвеер усталі [[ГАЗ-52]] (1961), [[ГАЗ-53]] (1961) і [[ГАЗ-66]] (1964), якія ўтварылі трэцяе пакаленне грузавых аўтамабіляў ГАЗ. На ГАЗ-53 і ГАЗ-66 пачалі ўсталёўваць новыя сілавыя агрэгаты з магутным карбюратарным рухавіком V8. Паўнапрывадны грузавік падвойнага прызначэння ГАЗ-66 быў першым сярод аўтамабіляў СССР ганараваны Дзяржаўнага знака якасці. У сярэдзіне 60-х гадоў была зроблена спроба павялічыць грузападымальнасць аўтамабіляў за кошт стварэння трохвосевых мадыфікацый. З выкарыстаннем агрэгатнай базы ГАЗ-53А ствараўся ГАЗ-33, а на базе ГАЗ-66 — ГАЗ-34. Аднак яны так і засталіся доследнымі. Усяго вырабілі адзін макетны і два доследныя асобнікі ГАЗ-33<ref name="m20-94">{{cite journal | title = «М20. Победа» | journal = |volume = №94 |year = 2014 |page = 10 |issn = 2305-4026 |publisher=«DeAgostini» |language = ru }}</ref> і адзін макетны і пяць доследных асобнікаў ГАЗ-34<ref name="m20-92">{{cite journal | title = «М20. Победа» | journal = |volume = №92 |year = 2014 |page = 11 |issn = 2305-4026 |publisher=«DeAgostini» |language = ru }}</ref>. У сямействе акрамя грузавікоў капотнай кампаноўкі былі запланаваныя і бескапотныя машыны з кабінай ад ГАЗ-66 — бартавы ГАЗ-53К і седлавы цягач ГАЗ-53П. З пачатку 1960-х на змену знакамітай «21-й» «Волзе» вялася распрацоўка легкавога аўтамабіля ГАЗ-24 «Волга», доследна-прамысловая партыя якога была гатовая ў 1968 годзе, а з 1970 года пачалася масавая вытворчасць. Аўтамабіль быў адзначаны ўзнагародамі: залатымі медалямі на Міжнародных выставах у 1969 годзе ў Плоўдзіве ([[Балгарыя]]) і ў 1970 годзе ў Лейпцыгу ([[ГДР]]). Вытворчасць ветэрана ГАЗ-21 было згорнута ў ліпені 1970-га, а ў красавіку 1975 года, з вытворчасці быў зняты другі ветэран — ГАЗ-51А. Апошні легендарны грузавік, які сышоў з канвеера, адправіўся ў Музей гісторыі ГАЗ. [[Файл:GAZ-14.jpg|міні|240x240пкс|[[ГАЗ-14]] «Чайка» (1977—1989)]] [[Файл:The_Soviet_Union_1971_CPA_3998_stamp_(GAZ-66_Truck).jpg|міні|240x240пкс|Аўтамабіль [[ГАЗ-66]] (1964—1999) на [[Паштовая марка|паштовай марцы (1971)]]]] У 1977 годзе пачаўся выпуск [[ГАЗ-14]] «Чайка» — прадстаўніка трэцяга пакалення легкавых аўтамабіляў вялікага класа. Гэты аўтамабіль славіўся высокім тэхнічным узроўнем і камфортам. Таксама ў 1970-я гады была праведзена рэарганізацыя вытворчасці: 24 жніўня 1971 года на базе заводаў-філіялаў і вытворчасцей галаўнога прадпрыемства створана вытворчае аб’яднанне «АўтаГАЗ». У 1973 годзе яна перайменавана ў «ГАЗ», у склад якога ўвайшлі 11 заводаў. За паспяховае асваенне вытворчасці новых грузавых і легкавых аўтамабіляў для народнай гаспадаркі ў [[1971]] год<nowiki/>у аўтазавод ГАЗ узнагароджаны [[Ордэн Леніна|ордэнам Леніна]]. У гэтыя гады пачынаецца распрацоўка наступнага пакалення грузавых аўтамабіляў ГАЗ з прыцэлам на іх дызелізацыю, а таксама намячаецца істотная мадэрнізацыя «Волгі». === 1981—1991 гады === У сакавіку [[1981|1981 года]] з канвеера завода сышоў 10-мільённы аўтамабіль ГАЗ. У 1980-я гады, кіруючыся ўрадавай праграмай дызелізацыі, ГАЗ пачынае працу над грузавіком чацвёртага пакалення і дызельным рухавіком для яго. У 1984 годзе быў сабраны першы грузавы аўтамабіль ГАЗ-4301 з дызельным рухавіком паветранага астуджэння, самастойна распрацаваным спецыялістамі аўтазавода. Дызелізацыя ў 1980-х гадах стала прыярытэтным напрамкам развіцця прадпрыемства. Рэканструкцыя, якая праводзілася ў сувязі з гэтай праграмай, аказалася самай значнай за ўсю гісторыю завода. Будаўніцтва завода дызельных рухавікоў пачалося ў 1984 годзе, але пуск завода аўтамабільных матораў ГАЗ адбыўся ўжо ў 1993 годзе. На фоне гэтага даўгабуда ў вытворчасці легкавых аўтамабіляў намеціўся пэўны застой. «Новая Волга» ГАЗ-3102 з рухавіком з фаркамерно-паходневым запальваннем і пярэднімі дыскавымі тармазамі, якая з’явілася ў 1981 годзе, была не прынцыповай навінкай, а толькі глыбокім рэстайлінгам «24-кі». Да таго ж аб’ёмы яе вытворчасці былі абмежаваныя некалькімі тысячамі ў год. У выніку прэстыжная «31-я» мадэль «Волгі» заняла нішу паміж звычайнай «Волгай» і «Чайкай» і, як і апошняя, прызначалася выключна для абслугоўвання кіраўніцтва важных дзяржаўных устаноў. У той жа час ГАЗ-24, які быў мадэрнізаваны ў 1985 годзе і атрымаў індэкс ГАЗ-24-10, працягваў паступаць у таксапарк і ў абмежаванай колькасці прадавацца прыватным уладальнікам (пераважна праз сетку чэкавых крамаў «Бярозка»). 23 верасня 1987 з канвеера сышлі першыя ГАЗ-24-12 «універсал» і ГАЗ-24-13 «санітарная», вырабленыя на базе ГАЗ-24-10<ref>Ежегодник Большой Советской Энциклопедии, 1988 (вып. 32). М., «Советская энциклопедия», 1988. стр.48</ref> У канцы 1980-х пачалася распрацоўка прынцыпова новага сямейства легкавых аўтамабіляў з пярэднім і поўным прывадам. Першым пачалося праектаванне прадстаўніцкага седана ГАЗ-3105, які пасля выпускаўся абмежаванай серыяй. Прызначаныя для масавага вытворчасці седаны ГАЗ-3103 (пярэдні прывад) і ГАЗ-3104 (поўны прывад) з-за крызісу ў 1990-х так і не сталі серыйнымі. У 1989 годзе на хвалі [[Перабудова|перабудовы]] на заводзе пачаліся актыўныя работы па стварэнні малатанажнага грузавіка поўнай масай да 3,5 тон для патрэб малога бізнесу, які толькі з’явіўся ў той час. Дзякуючы сістэме канструявання САПР і паскоранай працэдуры выпрабаванняў будучыню сямейства «Газель» ўстала на канвеер ў рэкордна кароткія тэрміны — ужо ў першай палове 1990-х. З канца 1989 года на канвеер устаў пераходны ад трэцяга да чацвёртага пакаленню грузавік ГАЗ-3307. Праектная магутнасць і выпуск аўтамабіляў заводам да канца савецкага перыяду перавышалі 300 тысяч у год, каля паловы з ліку якіх складалі легкавыя аўтамабілі. === 1992—2000 гады === Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] прамысловасць [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] пагрузілася ў глыбокі сістэмны крызіс. ГАЗ стаў адным з першых буйных прадпрыемстваў краіны, спрабавалі адаптавацца да новых рынкавых умоў. У лістападзе 1992 года Горкаўскі аўтамабільны завод быў ператвораны ў акцыянернае таварыства адкрытага тыпу ([[Адкрытае акцыянернае таварыства|ААТ]]). Прэзідэнтам ААТ «ГАЗ» быў абраны Н. А. Пугін. З пачатку 1990-х сярэднетанажны карбюратарны грузавік ГАЗ-3307 пераходнага пакалення, а таксама закліканыя яму на змену дызельныя мадэлі чацвёртага пакалення: ГАЗ-4301, ГАЗ-3306 і ГАЗ-3309 з арыгінальнымі дызелямі ГАЗ паветранага астуджэння, страцілі масавы рынак і ўжо не маглі забяспечыць поўнай загрузкі магутнасцяў і далейшага паспяховага фінансавага існавання велізарнага горадаўтваральнага прадпрыемства ва ўмовах адсутнасці дзяржпадтрымкі. Затое велізарны з часоў СССР адкладзены попыт на легкавыя аўтамабілі дазволіў ГАЗу павялічыць выпуск «Волгі» ў 1,8 разы (з ~70 да 125 тыс. машын у год). Адначасна ажыццяўлялася перманентная мадэрнізацыя сямейства «Волга». Так, у 1992 годзе з’явіўся седан ГАЗ-31029, які адрозніваўся ад ранейшай мадэлі ГАЗ-24-10 пераважна асучасненым дызайнам пярэдняй і задняй частак кузава. Паралельна на базе «Волгі» быў створаны развазны пікап ГАЗ-2304 «Бурлак», так і не трапіўшы ў серыю па прычыне рэзкага павелічэння выпуску легкавой мадэлі. Дробнасерыйны седан бізнес-класа ГАЗ-3105, які намячаўся на месца «Чайкі», попыту не знайшоў з-за высокага кошту, які быў звязаны, перш за ўсё, з адсутнасцю айчынных тэхналогій вытворчасці сучасных камплектуючых і аксесуараў, а таксама канкурэнцыяй з боку прэстыжных іншамарак, якая ўсё ўзмацнялася. Затое малатанажны грузавік «[[Газель (аўтамабіль)|Газель]]», які з’явіўся ў ліпені [[1994|1994 года]], поўнай масай 3,5 т стаў першай пасляваеннай серыйнай паўтаратонкай ГАЗ. Пазней сямейства «Газель» стала самай запатрабаванай малатанажнай серыяй у зараджаючымся класе LCV, надзвычай папулярным у дробнага і сярэдняга бізнесу і іншых галін постсавецкай эканомікі, стаўшы, такім чынам, сапраўдным выратавальнікам прадпрыемства і забяспечыўшы яму дастаткова ўстойлівыя перспектывы развіцця. Першы мільён «газеляў» будзе выпушчаны за 11 гадоў. У снежні 1995 года быў сабраны 15-мільённы аўтамабіль маркі «ГАЗ». Мікрааўтобус ГАЗ-32213 сямейства «Газель», засвоены вясной 1996 года, стаў асновай адроджанага масавага віду грамадскага транспарту — маршрутнага таксі. У 1996 годзе ГАЗ стаў першым у Расіі вытворцам, які выкарыстаў на сваіх мадэлях рухавікі з 4 клапанамі на цыліндр. Гэта былі 2,3-літровыя 4-цыліндравыя маторы сямейства ЗМЗ-406. Аднак яны яшчэ доўга не маглі выцесніць маральна састарэлыя карбюратарныя рухавікі сямейства ЗМЗ-402, якія вядуць свой радавод з [[1958|1958 года]], па прычыне іх ніжэйшага кошту. У 1997 годзе была праведзена чарговая мадэрнізацыя «Волгі». Новая мадэль атрымала індэкс ГАЗ-3110. У тым жа годзе ГАЗ набыў ліцэнзію ў аўстрыйскай кампаніі Steyr на вытворчасць малалітражных дызельных рухавікоў для легкавых аўтамабіляў, мікрааўтобусаў і легкіх грузавікоў. Таксама ў 1997 годзе ГАЗ заключыў пагадненне з італьянскім канцэрнам [[Fiat]] аб стварэнні сумеснага прадпрыемства пад назвай «Ніжагорад-мотарс» па зборцы легкавых аўтамабіляў Fiat. Пад новае СП былі падрыхтаваныя плошчы цэхаў былога завода дызельных рухавікоў ГАЗ, якія прастойвалі пасля згортвання іх выпуску, але з-за дэфолту 1998 года праект не адбыўся. У другой палове 1998 года ў вытворчасць была запушчана другое сямейства малатанажных грузавікоў і мікрааўтобусаў ГАЗ «Собаль» поўнай масай да 2,8 т. У [[1999|1999 годзе]] пазадарожны грузавік падвойнага прызначэння [[ГАЗ-66]], выпушчаны амаль мільённым накладам, быў заменены больш дасканалым капотным грузавіком ГАЗ-3308 «Садко», таксама прынятым на ўзбраенне Расійскай арміі. З другой паловы 1990-х праводзіліся актыўныя працы па стварэнні сямейства малатанажных пікапаў і пазадарожнікаў ГАЗ-2308 «Атаман», ГАЗ-23081 «Атаман Ярмак» і ГАЗ-3106 «Атаман-2». У 1998 годзе на заднепрываднай платформе «Волга» быў распрацаваны «пераходны» седан ГАЗ-3111, закліканы ўмацаваць пазіцыі Газу ў бізнес-класе (сегмент Е2) да моманту асваення ў серыі перспектыўных мадэляў ГАЗ-3103 і ГАЗ-3104, заснаваных на платформе мадэлі ГАЗ-3105. Аднак пасля дэфолту 1998 года нават кошт не гэтак складанай мадэлі ГАЗ-3111 апынулася занадта высокай для «прасеўшага» рынку. З канца 1990-х ГАЗ пачаў канструктарскія работы па стварэнні перспектыўнага сярэднетанажнага нізкарамнага грузавіка ГАЗ-3310. У 1990-я гады ГАЗ разгарнуў супрацоўніцтва з сусветнымі вытворцамі абсталявання і аўтакампанентаў: * Lucas — вытворчасць тармазных сістэм і іншых камплектуючых; * INGERSOLL-RAND — вытворчасць высакаякаснага інструмента; * Haden — вытворчасць фарбавальных комплексаў; * CZ — вытворчасць турбакампрэсараў для дызельных рухавікоў; * [[Robert Bosch GmbH|Bosch]] — вытворчасць электраабсталявання для аўтамабіляў; * Lear — вытворчасць сядзенняў. === 2000—2010 гады === У лістападзе 2000 года кантрольны пакет ААТ «ГАЗ» быў набыты кампаніяй «Базавы элемент», Алега Дзерыпаскі. У 2001 годзе ГАЗ увайшоў у склад аўтамабілебудаўнічага холдынгу «Руспрамаўта», які ў выніку кардынальнай рэструктурызацыі 2005 года ператвораны ў холдынг «Група ГАЗ», дзе ГАЗу адведзена роля галаўнога прадпрыемства. Адпаведна ўсе прадукты «Групы» былі размеркаваны паміж дывізіёнамі, сфармаванымі па вытворчаму, а не тэрытарыяльнаму прынцыпу. Спецыялізацыя ГАЗу па выпуску лёгкіх і сярэдніх камерцыйных аўтамабіляў была захавана. Па дадзеных «Групы» яна займае месца лідара ў Расіі па выпуску лёгкіх камерцыйных аўтамабіляў. Ужо ў канцы 2000 года на ГАЗе пачалася буйная рэарганізацыя. Пасля шэрагу перспектыўных напрамкаў, у тым ліку праграма выпуску пікапаў і пазадарожнікаў «Атаман», легкавы аўтамабіль ГАЗ-3115 сегмента D і шэраг іншых праектаў былі згорнутыя з-за недахопу фінансавых сродкаў і нізкай маркетынгавай прывабнасці. Была кардынальна рэарганізавана дылерская сетка (па сутнасці яна была створана з нуля), праведзена поўная фінансавая рэвізія прадпрыемства, шэраг няпрофільных актываў выведзены за рамкі ААТ. Гэтыя меры дазволілі спачатку паменшыць стратнасць, а да сярэдзіны дзесяцігоддзя выйсці на ўзровень рэнтабельнасці. Асноўная ўвага была нададзена развіццю найканкурэнтаздольнейшага напрамку — лёгкім камерцыйным аўтамабілях поўнай масай да 3,5 т (Light Commercial Vehicle), у сегменце якіх ГАЗ фактычна з’яўляецца манапалістам. У 2005 годзе прадпрыемства змагло асвоіць серыйны выпуск новага сямейства нізкарамных сярэднетанажных грузавікоў ГАЗ-3310 «Валдай», а агульнае ажыўленне эканомікі павысіла попыт і на традыцыйныя сярэднетанажныя грузавікі ГАЗ-3307, 3309 і ГАЗ-3308 «Садко». У 2005-м і 2006 гадах «Група ГАЗ» прадпрымала істотныя намаганні па пераадоленні тэхналагічнага і часовага адставання ад вядучых сусветных вытворцаў, пры гэтым для паскарэння асваення новай тэхнікі актыўна выкарыстоўваўся вопыт вядучых аўтавытворцаў. У лік стратэгічных мэтаў «групы ГАЗ» уваходзіла павелічэнне маштабаў бізнесу і ўваходжанне ў клуб глабальных гульцоў міжнароднага аўтамабільнага рынку. Асноўную ўвагу «Група ГАЗ» засяродзіла на сегментах лёгкіх камерцыйных аўтамабіляў, легкавых аўтамабіляў класа Е і сілавых агрэгатаў. Дывізіён «LCV» у 2006 годзе быў павялічаны за кошт набыцця «групай ГАЗ» ангельскай фірмы LDV Group, якая спецыялізуецца на вытворчасці лёгкіх пярэднепрывадных фургонаў Maxus поўнай масай да 3,5 т. у траўні 2008 года ГАЗ прыступіў да зборкі ў Ніжнім Ноўгарадзе фургонаў і мікрааўтобусаў Maxus з ангельскіх буйнавузлавых камплектаў. Па меры лакалізацыі і пераходу на тэхналогію CKD зборкі, аб’ём вытворчасці Maxus павінен быў скласці 50 тыс. у год, але з-за крызісу і банкруцтва LDV праект да гэтай стадыі так і не дайшоў і быў згорнуты ў сярэдзіне 2009 года. Да 2005 года функцыянаваў як адзінае ААТ «ГАЗ», у ходзе рэструктурызацыі зборачныя вытворчасці легкавых і грузавых аўтамабіляў выдзелены ў асобнае даччынае таварыства ААТ Аўтамабільны завод «ГАЗ» (Аўтамабільны завод «Горкаўскі аўтамабільны завод»). У жніўні 2009 года, пасля скарачэнняў, на ААТ «ГАЗ» (цяпер аб’ядноўвае аўтакампанентныя вытворчасці прадпрыемства) і ААТ Аўтамабільны завод «ГАЗ» працавала 27 000 чалавек<ref>[http://www.niann.ru/?id=355945&template=yandex Если не будет дальнейшего падения спроса на рынке, то сокращения сотрудников на ОАО "ГАЗ больше не будет, — Николай Пугин], niann.ru, 18 августа 2009</ref>, да 2013 года колькасць персаналу скарацілася ўжо да 25 000 чалавек. З 2005 года Горкаўскі аўтазавод уваходзіў у адзін з найбуйнейшых<ref name="эксперт">[http://expert.ru/ratings/rejting-krupnejshih-kompanij-rossii-2014-po-ob_emu-realizatsii-produktsii/ Рейтинг крупнейших компаний России 2014 по объёму реализации продукции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150324182428/http://expert.ru/ratings/rejting-krupnejshih-kompanij-rossii-2014-po-ob_emu-realizatsii-produktsii/ |date=24 сакавіка 2015 }}- Эксперт</ref> аўтамабілебудаўнічых холдынгаў Расіі «Група ГАЗ». Прадпрыемства аб’ядноўвае два дывізіёна «Групы ГАЗ» — Дывізіён «Лёгкія камерцыйныя і легкавыя аўтамабілі» і Дывізіён «Аўтакампаненты». У Дывізіён «Лёгкія камерцыйныя і легкавыя аўтамабілі» ўваходзяць магутнасці ГАЗа па выпуску аўтамабільнай тэхнікі, у Дывізіён «Аўтакампаненты» — нарыхтоўчыя вытворчасці завода (металургічная, кавальская інструментальная і прэсава-рамная вытворчасці; вытворчасць арматуры, колаў і рулявога кіравання; корпус каляровага ліцця; завод аўтамабільных агрэгатаў; завод штампаў і прэс-формаў). З-за канфлікту па цэнах на рухавікі з ЗМЗ у 2006—2008 гадах частка выпуску аўтамабіляў «Волга», «Собаль» і «ГАЗель» абсталёўваліся імпартнымі рухавікамі Chrysler 2,4 л. Дывізіён «Легкавыя аўтамабілі» ажыццявіў у чэрвені 2007 года рэстайлінг салона седанаў «Волга» (31105 і 3102), але падзенне попыту на маральна састарэлы мадэльны шэраг і крызіс прымусілі ГАЗ згарнуць у канцы 2008 года вытворчасць дадзеных мадэляў. У развіццё легкавога мадэльнага шэрагу «Група ГАЗ» купіла ў 2006 годзе ў канцэрна DaimlerChrysler зборачнае прадпрыемства «Стэрлінг-Хілз», якое вырабляла сяреднеразмерныя седаны Chrysler Sebring і Dodge Stratus. На абсталяванні, якое было вывезенае з ЗША, з ліпеня 2008 года быў арганізаваны выпуск уласнай мадэлі сегмента Е Volga Siber. Аб’ём вытворчасці Volga Siber меркаваўся ў колькасці 65 тыс. у год, але мадэль апынулася непапулярнай, і пасля выпуску 8,7 тыс. аўтамабіляў зборка была згорнута ў канцы 2010 года. У 2010 годзе ГАЗ вырабіў 70,3 тыс. грузавых аўтамабіляў (+78,1 % да 2009 году). Праз дылерскую сетку ААТ «ГАЗ» у 2010 годзе было рэалізавана 83,25 тыс. грузавых аўтамабіляў і аўтобусаў (+61,6 % да 2009 года), у тым ліку экспарт у больш чым 30 краін свету. Калі доля Газу ў вытворчасці LCV і мікрааўтобусаў ў краіне складае каля 59 %, то ў вытворчасці легкавых аўтамабіляў яго доля ўпала да 0,4 % і на гэтым прысутнасць самастойнай маркі «ГАЗ» у легкавым сектары скончылася. Аднак прадпрыемства вярнулася ў легкавы сегмент за кошт зборкі замежных брэндаў Bmw, Volkswagen і Skoda. ==== ГАЗ і крызіс 2008—2010 гадоў ==== Ужо ў верасні 2008 года ГАЗ сутыкнуўся з фінансавым крызісам, а з кастрычніка — з крызісам збыту. У чацвёртым квартале 2008 года і ў студзені 2009 года ГАЗ некалькі разоў спыняў канвеер з мэтай разгрузкі затавараных пляцовак гатовай прадукцыі. У сувязі з узнікненнем сур’ёзнай запазычанасці перад пастаўшчыкамі, а таксама аферты па аблігацыях на суму $147 млн, у пачатку лютага Урадам РФ было прынята рашэнне аб аказанні фінансавай падтрымкі «Групе ГАЗ»<ref>[http://www.autonews.ru/automarket_news/index.shtml?/2009/02/04/1447865 <span lang="mis">Правительство РФ пообещало помочь ГАЗу</span>] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120722141910/http://www.autonews.ru/automarket_news/index.shtml?/2009/02/04/1447865 |date=22 ліпеня 2012 }}.&#x20;''autonews.ru''&#x20;(04.02.2009).&#x20;Праверана 27 мая 2009.&#x20; 23&nbsp;жніўня 2011&nbsp;года.</ref>. У сувязі з крызісам кіраўніцтва ГАЗу распачало розныя антыкрызісныя пакеты мер, так, з канца 2008 года ўведзены карацейшы працоўны тыдзень і скарочаны персанал (са 105 да 95 тыс.). Нягледзячы на прыпынак у лістападзе 2008 года канвеернага вытворчасці седанаў 31105 і 3102 маральна састарэлага сямейства «Волга», меркавалася ажыццявіць іх патанненне і пры наяўнасці попыту зноў запусціць у вытворчасць. Аднак аднаўлення попыту так і не настала і вясной-летам 2009 года легкавы канвеер быў дэмантаваны, у далейшым на ім мяркуецца зборка іншамарак. Планы па выпуску ў 2009 годзе новай мадэлі Volga Siber былі скарэкціраваны да 8 тыс., а пазней і да 3 тыс., фактычна было выраблена толькі 1717 седанаў, з якіх рэалізаваны 428 машын. У 2009 годзе Volga Siber была ўключана ў спіс расійскіх аўтамабіляў для цэнтралізаваных дзяржзакупак, але не патрапіла ў афіцыйны спіс легкавых мадэляў з датуемымі крэдытамі для фізічных асоб. У 2010 Siber трапіў у спіс мадэляў, уключаных у праграму ўтылізацыі, за кошт чаго ГАЗ змог вырабіць за 10 месяцаў 2010 года запланаваны аб’ём у 5,1 тыс. седанаў і згарнуў 31 кастрычніка іх вытворчасць<ref>[http://www.autostat.ru/news.asp?t=1&n=8484 <span lang="mis">ГАЗ прекратил выпуск Volga Siber и готов собирать машины для VW и GM</span>] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110408012009/http://www.autostat.ru/news.asp?t=1 |date=8 красавіка 2011 }}.&#x20;''autostat.ru''&nbsp;<span class="ref-info">(недаступная спасылка&nbsp;— [//web.archive.org/web/*/http://www.autostat.ru/news.asp?t=1&n=8484 ''гісторыя''])</span>&#x20;(12.01.2010).&#x20;Праверана 22 лютага 2011. {{Недаступная спасылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. 6 мая 2009 года «Група ГАЗ» прадала малайзійскаму канцэрну Weststar свой брытанскі завод LDV Holdings, які належаў расейскаму канцэрну на працягу трох гадоў і выпускаў камерцыйныя аўтамабілі пад маркай Maxus<ref>[http://auto.lenta.ru/news/2009/05/06/ldv/ <span lang="mis">«Группа ГАЗ» продала свой британский завод малайзийскому концерну</span>].&#x20;''auto.lenta.ru''&#x20;(06.05.2009).&#x20;Праверана 6 мая 2009.&#x20;[https://web.archive.org/web/20130531010628/http://motor.ru/news/2009/05/06/ldv/ Архівавана] 23&nbsp;жніўня 2011&nbsp;года.</ref>. Пастаўкі зборачных камплектаў Maxus на ГАЗ былі спыненыя ў тым жа 2009 годзе, а мадэль выведзена з расійскага рынку. Для захавання продажаў лёгкіх камерцыйных аўтамабіляў ГАЗ распрацаваў версію «Газель», патаннеўшую да $6 000, з рухавіком УМЗ-4216 і палегчанай кабінай<ref>[http://www.gazgroup.ru/news/news/?id=2718 <span lang="mis">Антикризисная «Газель»</span>] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090413193623/http://www.gazgroup.ru/news/news/?id=2718 |date=13 красавіка 2009 }}.&#x20; группа ГАЗ&#x20;(10.04.2009).&#x20;Праверана 6 мая 2009.&#x20; 23&nbsp;жніўня 2011&nbsp;года.</ref>. Аднак мадэль не карысталася попытам — была выпушчаная толькі абмежаваная партыя каля 700 машын. 4 лютага 2010 года «Група ГАЗ» пачала серыйны выпуск мадэрнізаваных сямействаў лёгкіх камерцыйных аўтамабіляў «Газэль-Бізнэс» і «Собаль-Бізнэс». Продаж мадэрнізаваных аўтамабіляў праз дылерскую сетку распачаты [[25 лютага]] 2010 года<ref>[http://auto.lenta.ru/news/2010/02/04/gazel/ <span lang="mis">«ГАЗ» начал выпуск модернизированных «ГАЗелей»</span>].&#x20;''auto.lenta.ru''&#x20;(04.02.2010).&#x20;Праверана 4 лютага 2010.&#x20;[https://web.archive.org/web/20130313041115/http://motor.ru/news/2010/02/04/gazel/ Архівавана] 23&nbsp;жніўня 2011&nbsp;года.</ref>. 20 ліпеня 2010 года «Група ГАЗ» пачала серыйны выпуск [[Дызельны рухавік|дызельнай]] мадыфікацыі аўтамабіля «Газэль-Бізнэс»<ref>[http://auto.lenta.ru/news/2010/07/20/diesel/ <span lang="mis">«ГАЗ» начал выпуск дизельных «ГАЗелей»</span>].&#x20;''auto.lenta.ru''&#x20;(20.07.2010).&#x20;Праверана 20 ліпеня 2010.&#x20;[https://web.archive.org/web/20110911064737/http://motor.ru/news/2010/07/20/diesel/ Архівавана] 23&nbsp;жніўня 2011&nbsp;года.</ref>. У канцы кастрычніка 2010 года ГАЗ абвясціў аб пачатку вытворчасці 4-тонай версіі ГАЗ-33106 з рухавіком Cummins ISF 3.8<ref>[http://www.gazgroup.ru/news/news/?id=3356/ <span lang="mis">«Группа ГАЗ» приступила к выпуску автомобиля «Валдай» с дизельным двигателем Cummins ISF</span>] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120801164728/http://www.gazgroup.ru/news/news/?id=3356/ |date=1 жніўня 2012 }}.&#x20;''gazgroup.ru/news''&#x20;(21.10.2010).&#x20;Праверана 22 лютага 2011.&#x20; 23&nbsp;жніўня 2011&nbsp;года.</ref>. 31 кастрычніка 2010 года спынена вытворчасць Volga Siber<ref>[http://www.autostat.ru/news.asp?t=1&n=8484 <span lang="mis">ГАЗ прекратил выпуск Volga Siber и готов собирать машины для VW и GM</span>] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110408012009/http://www.autostat.ru/news.asp?t=1 |date=8 красавіка 2011 }}&nbsp;<span class="ref-info">(недоступная ссылка&nbsp;— [//web.archive.org/web/*/http://www.autostat.ru/news.asp?t=1&n=8484 ''история''])</span>.&#x20; АВТОСТАТ.ру&#x20;(12 января 2011).&#x20;Проверено 10 февраля 2011.&#x20;[https://web.archive.org/web/20110408012009/http://www.autostat.ru/news.asp?t=1 Архивировано] 8&nbsp;апреля 2011&nbsp;года.</ref>. 23 снежня 2010 года канцэрн [[Daimler]] і «Група ГАЗ» падпісалі пагадненне аб арганізацыі вытворчасці лёгкіх камерцыйных аўтамабіляў [[Mercedes-Benz Sprinter]] (серыі W901-W905) на Горкаўскім аўтазаводзе. Выпуск LCV пачаты ў [[2013|2013 годзе]]<ref>[http://auto.lenta.ru/news/2010/12/23/sprinter/ <span lang="mis">Daimler и «ГАЗ» договорились о производстве «Мерседесов» в России</span>].&#x20;''auto.lenta.ru''&#x20;(23.12.2010).&#x20;Проверено 23 декабря 2010.&#x20;[https://web.archive.org/web/20120517155909/http://motor.ru/news/2010/12/23/sprinter/ Архивировано] 23&nbsp;августа 2011&nbsp;года.</ref>. === 2011—цяперашні час === У пачатку лютага 2011 года «Група ГАЗ» і амерыканскі канцэрн GM падпісалі пагадненне аб кантрактнай зборцы на магутнасцях ГАЗ новага пакалення мадэлі [[Chevrolet Aveo]]. Пачатак зборкі адбылося ў лютым 2013 года. У сярэдзіне чэрвеня 2011 года Volkswagen Group Rus і група ГАЗ падпісалі пагадненне на восем гадоў аб кантрактнай зборцы 110 000 легкавых аўтамабіляў у год на магутнасцях ГАЗу. Пагадненне падпісана ў рамках пераходу Volkswagen на новы рэжым прамысловай зборкі аўтамабіляў у Расіі. Зборка мадэляў [[Volkswagen Jetta|VW Jetta]], [[Škoda Yeti]] і [[Škoda Octavia]] будзе ажыццяўляцца на базе лініі [[Volga Siber]]<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1660058 <span lang="mis">Сборочная Германии: Volkswagen подписал соглашение с группой ГАЗ</span>].&#x20;''kommersant.ru''&#x20;(15.06.2011).&#x20;Проверено 15 июня 2011.&#x20; 23&nbsp;августа 2011&nbsp;года.</ref>. Вытворчасць легкавых мадэляў ўласнай распрацоўкі ў бліжэйшы час пакуль не мяркуецца. 9 красавіка 2013 года было пачата серыйную вытворчасць аўтамабіля «[[Газель Next]]», якая з’яўляецца «Газеллю» другога пакалення<ref>[http://birzha.ru/newspapers/plusauto/intersection/11584/ «На ГАЗе запущено серийное производство „Газели Next“» — Биржа +Авто] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130729184003/http://birzha.ru/newspapers/plusauto/intersection/11584/ |date=29 ліпеня 2013 }}</ref>. У 2020 годзе «Группа ГАЗ» запусціла продаж пазадарожных грузавікоў «Садко Некст» грузападымальнасцю да трох тон. У студзені 2021 года «Группа ГАЗ» адкрыла продаж на новы сярэднетанажны грузавы аўтамабіль «Валдай NEXT». 18 лютага 2021 года «Группа ГАЗ» афіцыйна прэзентуе «Валдай NEXT» ва ўсіх дылерскіх аўтасалонах краіны. == Прадукцыя і збыт == У [[2012|2012 годзе]] завод выпускаў розныя мадэлі [[Аўтамабіль|аўтамабіляў]]: * лёгкія камерцыйныя аўтамабілі «ГАЗель NEXT» * малатанажныя грузавыя аўтамабілі (сегмент LCV) «Собаль» (2310 і 2752), ГАЗель / «Газель-Бізнэс» (3302 і 2705) грузападымальнасцю 0,75—1,5 т; * сярэднетанажныя грузавыя аўтамабілі сямейства ГАЗ-3310 «Валдай» і 3307, 3309 грузападымальнасцю 3,5—5,0 т; * аўтобусы асабліва малой умяшчальнасці (мікрааўтобусы) «Собаль» (2217, 22171) на 6-10 месцаў і «Газэль» / «ГАЗель-Бізнэс» (3221, 32213) на 6-13 месцаў. Акрамя гэтага, аўтазавод ўдзельнічае ў рэалізацыі нацыянальнага праекта «Ахова здароўя», пастаўляючы аўтамабілі хуткай дапамогі на базе аўтамабіля «ГАЗель» ва ўстановы аховы здароўя ва ўсіх рэгіёнах Расіі (80 % парку медыцынскіх аўтамабіляў краіны). У 2010 годзе АЗ ГАЗ было адгружана 88 347 аўтамабіляў, што на 64,6 % больш, чым у 2009 годзе (53 668 адз.)<ref>АСМ-Холдинг АНАЛИТИЧЕСКИЙ ОБЗОР. Производство автомобильной, тракторной, сельскохозяйственной техники и компонентов к ней производителями России и других стран СНГ (Приложение к журналу «Автомобили, тракторы. Рынок СНГ») январь — декабрь 2010 г.)</ref>. «ГАЗ» экспартуе сваю прадукцыю ў больш чым 30 краін свету. Традыцыйнымі рынкамі збыту з’яўляюцца краіны Усходняй Еўропы і СНД, Паўднёва-Усходняй Азіі, Паўднёвай Амерыкі, Блізкага Усходу і Афрыкі. ГАЗ мае сертыфікат на адпаведнасць сістэмы якасці нацыянальным і міжнародным стандартам ISO 9001:2000, прысвоены экспертамі «TUV Management Service GmbH» ([[Германія]]). == Мадэльны шэраг == === Легкавыя аўтамабілі === [[Файл:Volga_31105.jpg|міні|250x250пкс|ГАЗ-31105 «Волга» (2004—2009)]] {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" |+Серыйныя легкавыя аўтамабілі ГАЗ !Мадэль !Года выпуску |- |ГАЗ-А |1932—1936 |- |ГАЗ-М-1 |1936—1942 |- |ГАЗ-11-73 |1940—1942, 1945—1948 |- |М-20 «Перамога» |1946—1958 |- |ЗІМ (ГАЗ-12) |1950—1960 |- |ГАЗ-21 «Волга» |1956—1970 |- |[[ГАЗ-22|ГАЗ-22 «Волга»]] |1962—1970 |- |ГАЗ-23 «Волга» |1962—1970 |- |[[ГАЗ-13|ГАЗ-13 «Чайка»]] |1959—1981 |- |ГАЗ-24 «Волга» |1967—1985 |- |ГАЗ-24-95 |1974 |- |ГАЗ-24-02 «Волга» |1972—1987 |- |ГАЗ-24-24 «Волга» |1971—1986 |- |ГАЗ-14 «Чайка» |1977—1989 |- |ГАЗ-24-10 «Волга» |1985—1992 |- |ГАЗ-24-34 «Волга» |1986—1991 |- |ГАЗ-3102 «Волга» |1981—2009 |- |ГАЗ-3101 «Волга» |1984—1991 |- |ГАЗ-31029 «Волга» |1992—1997 |- |ГАЗ 31022 «Волга» |1992—1997 |- |ГАЗ-3103 «Волга» |1997 |- |ГАЗ-3105 «Волга» |1992—1996 |- |ГАЗ-3107 «Волга» |- |ГАЗ-3110 «Волга» |1997—2005 |- |ГАЗ-310221 «Волга» |1997—2008 |- |ГАЗ-3111 «Волга» |2001—2002, 2004 |- |ГАЗ-3112 «Волга» |- |ГАЗ-31105 «Волга» |2003—2009 |- |ГАЗ-311055 «Волга» |2005—2007 |- |Volga Siber |2008—2010 |} === Серыйныя (базавыя) грузавыя аўтамабілі ГАЗ === [[Файл:Газель_фургон.jpg|міні|250x250пкс|Самы папулярны расійскі камерцыйны грузавік 1990-2000-х «ГАЗель» ГАЗ-3302 з кузавам фургон-бокс]] {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" |+Серыйныя грузавыя аўтамабілі ГАЗ !Мадэль !Года выпуску |- |[[ГАЗ-АА]] |1932—1938 |- |ГАЗ-ААА |1936—1943 |- |ГАЗ-ММ |1938—1947 |- |ГАЗ-51 |1946—1975 |- |ГАЗ-63 |1948—1968 |- |ГАЗ-62 |1959—1962 |- | [[ГАЗ-52]] |1961—1992 |- | [[ГАЗ-53]] |1961—1992 |- |[[ГАЗ-66]] |1964—1999 |- |ГАЗ-3307 |1989—2009 |- |ГАЗ-4301 |1992—1995 |- |ГАЗ-3306 |1993—1995 |- |ГАЗ-3302 «Газэль» |з 1994 |- |ГАЗ-3309 |1995—2020 |- |ГАЗ-2705 «Газэль» |з 1995 |- |ГАЗ-3308 «Садко» |1997—2020 |- |ГАЗ-3310 «Валдай» |2004—2015 |- |Газэль NEXT |з 9 красавіка 2013 |- |ГАЗон NEXT |з 19 верасня 2014 |} === Аўтамабілі павышанай праходнасці === [[Файл:Советский_грузовик_ГАЗ-60_(модель).JPG|міні|250x250пкс|ГАЗ-60 (мадэль), Дзяржаўны Політэхнічны музей (г. [[Масква]])]] [[Файл:Gaz69-2.jpg|міні|250x250пкс|ГАЗ-69]] {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" |+Серыйныя аўтамабілі павышанай праходнасці ГАЗ !Мадэль !Года выпуску |- |ГАЗ-61 |[[1941]]—[[1945]] |- |ГАЗ-64 |[[1941]]—[[1943]] |- |ГАЗ-67 |[[1943]]—[[1944]] |- |ГАЗ-67Б |[[1944]]—[[1953]] |- |ГАЗ-69 |[[1953]]—[[1955]] |- |ГАЗ-69А |[[1954]]—[[1956]] |- |ГАЗ-46 МАВ |[[1953]]—[[1958]] |- |М-72 |[[1955]]—[[1958]] |- | [[ГАЗ-3937|ГАЗ-3937 «Воднік»]] |з [[1997]] |- | ГАЗ-2975 «Тыгр» |з [[2005]] |- | [[Тыгр (бронеаўтамабіль)|ГАЗ-2330 «Тыгр»]] |з [[2005]] |} === Аўтобусы ГАЗ === [[Файл:GAZel'.JPG|міні|250x250пкс|«ГАЗель» — самая папулярная марка маршрутнага таксі на базе мікрааўтобуса ГАЗ-322132, які выпускаецца Горкаўскім аўтамабільным заводам]] {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" |+Серыйныя аўтобусы ГАЗ !Мадэль !Года выпуску |- |ГАЗ-03-30 |[[1933]]—[[1941]], [[1945]]—[[1950]] |- |ГАЗ-05-193 |[[1936]]—[[1945]] |- |ГАЗ-55 |[[1938]]—[[1950]] |- |ГАЗ-651 |[[1949]] |- |ГАЗ-653 |[[1950]] |- |ГАЗ-3221 «Газэль» |c [[1996]] |- |ГАЗ 22171 «Собаль» |c [[1998]] |- |ГАЗ-2217 «Собаль-Баргузин» |c [[1999]] |- |ГАЗ-А64R42-10 Газэль NEXT Citiline |c [[2015]] |- |ГАЗ-А65R35 Газэль NEXT ЦМФ |c [[2016]] |} === Ваенная тэхніка === [[Файл:BTR-40-latrun-2.jpg|міні|250x250пкс|БТР-40]] [[Файл:BTR-80_swimming.jpg|міні|250x250пкс|БТР-80]] * БАІ-М * БА-6 * БА-10 * БА-20 * БА-64, БА-64Б * БТР-40 * БТР-60 * БТР-70 * БТР-80 * БТР-90 «Парастак» * БРДМ-1 * [[БРДМ-2]] === Эксперыментальныя === [[Файл:GAZ_3106.jpg|міні|250x250пкс|ГАЗ-3106 «Атаман-2», прататып 2005 года]] * 1934 — ГАЗ-А-Аэра * 1936 — ГАЗ-WM * 1936 — ГАЗ-АААА, 6х4 * 1937 — ГАЗ-21, ГАЗ-22, 6х4 * 1938 — ГАЗ-25, 6х4 * 1938 — ГАЗ-62, ГАЗ-63, 4х4 * 1938 — ГАЗ-33, ГАЗ-34, 6х6 * 1943 — БА-64З, лыжна-гусенічны * 1944 — ГАЗ-68 (КСП-76), 4х4 * 1938 — ГАЗ-ГЛ-1 * 1948 — Перамога-НАМІ * 1952—1956 — ГАЗ-62, першая серыя * 1954 — ГАЗ-М73 * 1955—1957 — ГАЗ-18 * 1958 — [[ГАЗ-56]], першая серыя * 1961 — [[ГАЗ-56]], другая серыя * 1995 — ГАЗ-2308 Атаман * 1998 — ГАЗ-3103 «Волга» (4×2) * 1998 — ГАЗ-3104 «Волга» (4×4) * 1999 — ГАЗ-23081 «Атаман Ярмак» * 1999 — ГАЗ-3106 «Атаман-2», першая серыя * 2003 — ГАЗ-3115 * ''праект'' — ГАЗ-3902 «Вяпрук» * 2004 — ГАЗ-3106 «Атаман-2», другая серыя * 2006 — ГАЗ-2332 CityVan * 2006 — ГАЗ-3121 «Тыгр-2» === Гусенічныя транспарцёры === * ГАЗ-47 * ГАЗ-73 * ГАЗ-34039 * ГАЗ-34039K «Ірбіс» * ГАЗ-3409 «Бабёр» * ГАЗ-3344 (двухзвенны) * ГАЗ-3351 (двухзвенны) == Кіраўніцтва завода == * 01.01.1932—28.09.1932 — Сямён Сямёнавіч Дыбец * 1932—1938 — Сяргей Сяргеевіч Дыяканаў * 1938—1942 — Іван Кузьміч Лапікаў * 1942—1943 — Аляксандр Маркавіч Ліўшыц * 1943—1948 — І. К. Лапікаў * 1948—1950 — Рыгор Сяргеевіч Хламаў * 1950—1952 — Георгій Аляксандравіч Ведзеняпін * 1952—1954 — Павел Якаўлевіч Лісняк * 1954—1955 — Мікалай Іванавіч Строкін * 1955—1958 — Мікалай Васільевіч Сазанаў * 19.03.1958—27.07.1983 — Іван Іванавіч Кісялёў * 1983—1986 — Мікалай Андрэевіч Пугін * 1986-1994-Барыс Паўлавіч Відзяеў * 1994—2001 — Н. А. Пугін * 01.2001—11.2001 — Віктар Мікалаевіч Бяляеў * 2001—2002 — Дзмітрый Сцяпанавіч Стрыжняў * 2002—2005 — Аляксей Георгіевіч Баранцаў == Узнагароды == * Два [[Ордэн Леніна|ордэны Леніна]], * [[ордэн Чырвонага Сцяга]], * [[ордэн Айчыннай вайны]], * прэмія Залаты Меркурый, 1980 год<ref>{{Cite web |url=https://profkom.gaz.ru/hist_105.asp |title=История выхода продукции ГАЗа на внешний рынок |access-date=19 сакавіка 2023 |archive-date=5 лютага 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220205224815/https://profkom.gaz.ru/hist_105.asp |url-status=dead }}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20140208014421/http://gazgroup.ru/ Афіцыйны вэб-сайт прадпрыемства] * [http://azgaz.ru/ Камерцыйныя аўтамабілі ГАЗ] * [http://www.oao-gaz.ru Сайт гісторыі «ААТ-ГАЗ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140106051349/http://oao-gaz.ru/ |date=6 студзеня 2014 }} * [https://web.archive.org/web/20121101233045/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B8/%D0%93%D0%90%D0%97/ ГАЗ] {{мёртвая спасылка}} у Энцыклапедыі грузавых аўтамабіляў.- 2-е выд., перераб. і доп. — М.: ТАА «Кніжнае выдавецтва „За рулём“», 2008. {{Аўтамабілебудаўнічыя прадпрыемствы СССР}}{{Грузавыя і аўтобусы ГАЗ}} [[Катэгорыя:Аўтамабілебудаўнічыя кампаніі Расіі]] [[Катэгорыя:Горкаўскі аўтамабільны завод| ]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, узнагароджаныя ордэнам Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, узнагароджаныя ордэнам Леніна]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Вытворцы грузавых аўтамабіляў]] lmxinvna7rwgawisnq93fst3buvujr0 Імператарская Рымска-каталіцкая духоўная акадэмія 0 581012 5211050 4582993 2026-10-03T16:48:07Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5211050 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Імператарская рымска-каталіцкая духоўная акадэмія |скарачэнне = |эмблема = |выява = Petersburg German architects 03.jpg |арыгінал = |міжназва = |ранейшая назва = Віленская духоўная акадэмія |дэвіз = |заснаваны = [[1833]] |зачынены = [[1918]] |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = [[Духоўная навучальная ўстанова]] |найменне пасады = Рэктар |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = {{RUS}}, [[Санкт-Пецярбург]] |кампус = |адрас = [[Санкт-Пецярбург]], 1 Лінія [[Васільеўскі востраў|Васілеўскага вострава]], 52 |сайт = |узнагароды = |Месцазнаходжанне = Санкт-Пецярбург |lat_dir = N |lat_deg = 59.917602 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 30.383320 |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = category:Russian Academy of Sciences old building |edu_region = }} '''Імператарская рымска-каталіцкая духоўная акадэмія''' ({{lang-ru|Императорская римско-католическая духовная академия}} — [[Расійская імперыя|расійская]] вышэйшая [[Каталіцтва|рымска-каталіцкая]] навучальная ўстанова ў [[Санкт-Пецярбург]]у ў 1842—1918 гадах. == Гісторыя == Гісторыя багаслоўскай школы пачынаецца ад [[Тэалогія|тэалагічнага]] факультэта [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскай акадэміі]], заснаванай ў 1579 годзе з [[Езуіты|езуіцкага]] [[калегіум]]а прывілеем караля [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]]. Пасля скасавання Ордэна езуітаў (1773) Віленская акадэмія ў 1781 годзе ператвараецца ў '''Галоўную школу Вялікага княства Літоўскага''' ({{lang-la|Schola Princips Magni Ducatus Lithuaniae}}) — свецкую навучальную ўстанову, рэфармаваную [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіяй]]. Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] перайменавана расійскімі ўладамі на '''Галоўную віленскую школу''' ({{lang-ru|Главная виленская школа}}). Актам ад 4 (16) красавіка 1803 года імператарам [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандрам I]] Галоўная віленская школа пераназвана ў '''[[Віленскі ўніверсітэт|Імператарскі Віленскі ўніверсітэт]]'''. Пасля паразы [[Паўстанне 1830-1831|паўстання 1830—1831 гадоў]], рэскрыптам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]] ад 1 мая 1832 года ўніверсітэт скасоўваецца. З багаслоўскага аддзела этыка-палітычнага факультэта і блізкай адукацыйным кірункам '''Галоўнай Віленскай Семінарыі''' ў 1833 годзе створана '''Віленская духоўная рымска-каталіцкая акадэмія'''. У акадэміі было ўстаноўлена 40 вакансій для кандыдатаў з выхаванцаў усіх дыяцэзіяльных семінарый, у Віленскай епархіяльнай семінарыі — 50 і ў армяна-каталіцкім аддзеле — 7; акрамя таго, акадэмічныя лекцыі маглі наведваць паслушнікі віленскіх манастыроў. Вызначаны чатырохгадовы курс навучання. У акадэміі прызначана 7 прафесараў, 4 ад’юнкты і 3 лектары і адкрыты кафедры Святога Пісьма, біблейскай археалогіі і герменеўтыкі; багаслоўя дагматычнага, маральнага і пастырскага; логікі і маральнай філасофіі; царкоўнай гісторыі; гамілетыкі тэарэтычнай і практычнай з польскай славеснасцю; славеснасцю лацінскай, грэчаскай і рускай, усеагульнай і рускай гісторыі і моў старажытнаяўрэйскай, французскай і нямецкай. Выкладанне вялося на лацінскай або рускай мове. Віленская духоўная акадэмія падпарадкоўвалася Пецярбургскай [[Рымска-каталіцкая духоўная калегія|Рымска-каталіцкай духоўнай калегіі]] і [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|міністру ўнутраных спраў]], непасрэдна яе апякаў віленскі [[Ардынарый|біскуп-ардынарый]]. Праіснавала акадэмія ў Вільні толькі некалькі гадоў, ужо ў 1842 годзе, паводле хадайніцтва міністра ўнутраных спраў [[Леў Аляксеевіч Пяроўскі|Л. А. Пяроўскага]], яна пераведзена ў Санкт-Пецярбург. Асяроддзе міністра імкнулася адмежаваць будучых царкоўных дзеячаў ад уплыву Вільні, дзе абстаноўка пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] не спрыяла чаканаму свецкай уладай выхаванню духавенства. Студэнты Віленскай Акадэміі пераехалі ў Пецярбург у канцы верасня 1842 года. Апошняе пасяджэнне адміністрацыі Віленскай акадэміі адбылося 20 кастрычніка 1842 года, а ўжо 16 лістапада 1842 года айцец-рэктар [[Ігнацы Галавінскі]] правёў у Санкт-Пецярбургу пасяджэнне адміністрацыі новай Акадэміі<ref name="Мариан Радван">[http://www.cathseminary.ru/history/1842-1917 Мариан Радван «Римско-католические духовные заведения Санкт-Петербурга в XIX веке (1842—1917 гг.)»]{{ref-ru|}}</ref>. Спачатку акадэмія месцілася ў Пецярбургу ў доме паміж Іванаўскай і Гразкай вуліцамі, нанятым у купца Лакотнікава. На патрэбы Акадэміі за суму ў 72.000 рублёў і 48 капеек быў куплены будынак былой Расійскай Акадэміі па 1-й лініі [[Васільеўскі востраў|Васільеўскага вострава]]<ref>[https://walkspb.ru/zd/1lin52.html здание Российской академии (1-я линия ВО, 52)]{{ref-ru|}} // Прогулки по Санкт-Петербургу</ref>. Архітэктар {{нп3|Хрысціян Піліпавіч Меер|Х. П. Меер|ru|Мейер, Христиан Филиппович}} перапланаваў і дабудаваў на паверх галоўны будынак, па-новым аформіў інтэр’еры, а таксама ўзвёў з двара прыбудову для [[Капліца|капліцы]]<ref>[http://encspb.ru/object/2804677951?lc=ru Каплица св. ИОАННА КАНТИЯ при Императорской Римско-католической Духовной академии]{{ref-ru|}} // Энциклопедия Санкт-Петербурга</ref>. Перабудова будынка была скончаная ў 1844 годзе і яго асвячэнне 22 чэрвеня 1844 года здзейсніў біскуп [[Казімір Дмахоўскі]]. 18 снежня 1844 года Акадэмію наведаў Мікалай I, уганараваў назвай «'''Імператарская'''» і падначаліў ёй усе каталіцкія духоўныя семінарыі ў імперыі, а таксама вызначыў штогадовы бюджэт памерам у 40.150 рублёў. Перанос Акадэміі з Вільні ў Пецярбург быў зроблены без узгаднення з [[Святы Прастол|Апостальскай Сталіцай]], таму яе існаванне выклікала там моцную занепакоенасць на працягу шэрагу гадоў, да таго часу, пакуль біскуп-ардынарый не атрымаў у адназначнай форме, у рамках {{нп3|Канкардат 1847 года|канкардату|ru|Конкордат 1847 года}} з Расіяй ад 1847 года, права вырашальнага голасу ва ўсіх справах Акадэміі. Пасля закрыцця ў 1867 годзе [[Варшаўская рымска-каталіцкая духоўная акадэмія|Варшаўскай рымска-каталіцкай духоўнай акадэміі]]<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%92%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%80%D0%B8%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D1%83%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F Варшавская римско-католическая духовная академия]{{ref-ru|}} // [[Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона]] : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref> ў Санкт-Пецярбургскую акадэмію сталі паступаць і выхаванцы духоўных дыяцэзіяльных семінарый [[Царства Польскае|Царства Польскага]]. [[Файл:Teachers and students of the Saint Petersburg Roman Catholic Theological Academy in 1907.jpg|міні|Выкладчыкі і студэнты Санкт-Пецярбургскай Рымска-каталіцкай духоўнай акадэміі ў 1907 годзе]] Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года]], каб зберагчы акадэмію, у лютым 1918 года рэктар Ідзі Радзішэўскі з аднадумцамі стварыў у Петраградзе Аргкамітэт па арганізацыі каталіцкага ўніверсітэта на тэрыторыі незалежнай ад Савецкай Расіі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Месцам для стварэння новай навучальнай духоўнай установы быў выбраны [[Люблін]], горад гістарычна цесна звязаны з [[Беларусь|Беларуссю]] і [[Украіна]]й. 23 кастрычніка 1918 года мітрапаліт магілёўскі [[Эдвард Роп]] перадаў зноў утворанаму Люблінскаму ўніверсітэту права Петраградскай акадэміі адкрыць багаслоўскі факультэт у 1918—1919 навучальным годзе. 27 ліпеня 1918 года план стварэння каталіцкага ўніверсітэта быў ухвалены Канферэнцыяй архіепіскапаў Польшчы, якую ў той момант узначальваў [[нунцый]] Акіле Раццы (пазней — Папа [[Пій XI]]). Калі ў снежні 1918 года быў адкрыты [[Каталіцкі ўніверсітэт у Любліне|Люблінскі ўніверсітэт]], сярод яго лектараў былі і прафесары Санкт-Пецярбургскай акадэміі. У 1928 годзе да назвы ўніверсітэта дададзена '''Каталіцкі'''. == Структура == Духоўную Акадэмію ўзначальваў савет, які складаўся з рэктара, двух прафесараў духоўнага звання і двух свецкіх прафесараў, а таксама святара-пракуратара з правам дарадчага голасу ў гаспадарчых справах. За ўзор выкладаемых дысцыплін, а таксама складу педагагічных кадраў узята Віленская акадэмія. Пачаткова штат акадэміі дазваляў прыняць 40 студэнтаў, у 1888—1889 навучальным годзе вучняў было 58, а з 1915 года — 80 чалавек. Навучанне працягвалася чатыры гады і, звычайна, прымаліся толькі выхаванцы семінарый Расійскай Імперыі і Царства Польскага. Акадэмія надавала сваім выпускнікам навуковыя ступені кандыдата, магістра, доктара тэалогіі і доктара кананічнага права. У 1882 годзе, паводле новых пагадненняў паміж Апостальскай Сталіцай і расійскім урадам, [[Магілёўская архідыяцэзія|магілёўскі мітрапаліт]] быў ўпаўнаважаны пераглядзець, разам з іншымі біскупамі, ранейшыя правілы, якія рэгулявалі дзейнасць акадэміі. Пачынаючы з 1886 года, ён меў права зацвярджаць навуковую ступень. Па даручэнні мітрапаліта тагачасны рэктар акадэміі [[ксёндз]] [[Францішак Альбін Сымон]] правёў змены ў правілах — у асноўным захаваў статут Віленскай акадэміі 1839 года, узмацніўшы патрабаванні датычна надання вучоных ступеняў. Ступень доктара тэалогіі надавалася не за адну тэалагічную працу, але за дзве: адну на лацінскай мове, другую — на рускай; а таксама пасля публічнага іспыту з 50 пытанняў. Каб атрымаць падвойную ступень доктара тэалогіі і кананічнага права, трэба было напісаць шырокую працу, якая закранала б праблемы тэалогіі і кананічнага права, а таксама здаць публічны іспыт з 70 пытанняў з гэтых навук. Навуковыя патрабаванні зноў былі павышаны ўжо ў пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]: так, напрыклад, доктарскія дысертацыі трэба было апублікаваць у друку, перш чым адбудзецца абарона доктарскай ступені. Абарона і іспыт, што складаўся з 50 пытанняў па праблемах тэалогіі, павінны былі адбывацца цягам двух дзён па тры гадзіны на дзень. З 1885 па 1917 год выдаваўся друкаваны штогоднік «''Императорская Санкт-Петербургская Римско-католическая Церковная Академия''». Найбольш здольныя выхаванцы пасылаліся на вучобу ў Заходнюю Еўропу. Педагагічныя кадры акадэміі ўвесь час павышалі сваю адукацыю: {{нп3|Міхал Гадлеўскі|М. Гадлеўскі|pl|Michał Godlewski (biskup)}} — у [[Швейцарыя|Швейцарыі]], [[Юры Матулевіч|Е. Матулевіч]] — у [[Рым]]е і Швейцарыі, {{нп3|Ідзі Бенедыкт Радзішэўскі|І. Радзішэўскі|ru|Радзишевский, Идзи Бенедикт}} і А. [[Вуйціцкі]] — у [[Лувен]]е. Іх навуковыя працы назаўсёды ўвайшлі ў летапіс тэалагічнай літаратуры. З Акадэміі выйшла 62 біскупы, якія на працягу многіх гадоў вызначалі характар рэлігійнага жыцця, а таксама маральны і інтэлектуальны ўзровень духоўнага жыцця Расіі, Украіны, Беларусі, Польшчы, Літвы і Латвіі. Сярод выпускнікоў быў [[Зыгмунт Фялінскі]], пасля прылічаны да ліку [[святы]]х і Е. Матулевіч, прылічаны да ліку [[блажэнны]]х. Акрамя акадэмічнай працы выкладчыкі акадэміі таксама вялі маштабную дабрачынную дзейнасць у расійскай сталіцы і наваколлях. Прафесары (варшаўскі мітрапаліт Зыгмунт Фялінскі, {{нп3|Юстын Банавентура Пранайціс|Юстын Пранайціс|pl|Justyn Bonawentura Pranajtis}}, Ф. А. Сымон) заснавалі парафіяльныя {{нп3|Сіроцкі прытулак|прытулкі для сіротаў|pl|Ochronka}}, былі [[капелан]]амі розных устаноў, прэфектамі Санкт-Пецярбурга, выконвалі функцыі парафіяльных святароў і ініцыявалі будаўніцтва касцёлаў і капліц, у тым ліку ў [[Ольгіна (гістарычны раён)|Ольгіна]], [[Гатчына|Гатчыне]] і [[Колпіна (горад)|Колпіна]]. Яны былі стваральнікамі і сузаснавальнікамі розных дабрачынных, навуковых і нацыянальных таварыстваў. Студэнты актыўна ўдзельнічалі ў гэтым шырокім спектры сваёй дзейнасці<ref name="Polski Petersburg">[http://www.polskipetersburg.pl/hasla/rzymskokatolicka-akademia-duchowna-w-petersburgu Rzymskokatolicka Akademia Duchowna w Petersburgu]{{lang-pl|}} // Polski Petersburg</ref>. З непрыхаванай радасцю Папа [[Леў XIII]] падкрэсліваў задаволенасць Апостальскай Сталіцы станам спраў у пецярбургскай навучальнай установе, а кардынал {{нп3|Марыяна Рампола дэль Тындара|Рампола|ru|Рамполла дель Тиндаро, Мариано}}, тагачасны дзяржаўны сакратар Рымскай Курыі, пісаў у 1892 годзе: {{цытата|У Імперыі [[Аляксандр III|Аляксандра III]] мы маем адну вышэйшую тэалагічную навучальную ўстанову, якая, нягледзячы на цяжкія ўмовы, па-ранейшым з гонарам выконвае сваё прызначэнне<ref name="Мариан Радван" />.}} За 76 гадоў дзейнасці ў акадэміі навучалася больш за 1,3 тысячы студэнтаў. Большасць выпускнікоў скончыла 4-гадовую ступень магістра багаслоўя або атрымалі кандыдацкую ці студэнцкую ступень пасля трох гадоў навучання. Па няпоўных звестках, акадэмію не здолела скончыць 337 чалавек. 129 чалавек адмовілася ад вучобы, часцей праз стан здароўя, радзей праз недахоп ведаў або прызвання. Таксама 39 чалавек былі вымушаны пакінуць універсітэт праз яго закрыццё ў 1918 годзе (праз год ці два навучання). У этнічным плане, студэнты былі ў асноўным з Польшчы, Літвы, Латвіі, Беларусі, радзей з Расіі, Германіі, Францыі і Украіны. У пачатковы перыяд дзейнасці акадэміі навучэнцы былі галоўным чынам з шляхты і сярэдніх класаў. З 1870-х гадоў колькасць выпускнікоў сялянскага паходжання паступова павялічвалася. У канцы ХІХ ст. сяляне паводле паходжання складалі ўжо палову вучняў<ref name="Polski Petersburg"/>. == Рэктары == * 1842—1855 [[Ігнацы Галавінскі]] * 1855—1857 {{нп3|Вінцэнт Ліпскі||pl|Wincenty Lipski}} * 1857—1860 [[Антоні Якубельскі]] * 1860—1864 {{нп3|Аляксандр Казімір Берасневіч||lt|Aleksandras Kazimieras Beresnevičius}} * 1864—1876 [[Дамінік Стацэвіч]]<ref>[https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/dominik-stacewicz DOMINIK STACEWICZ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200610213724/https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/dominik-stacewicz |date=10 чэрвеня 2020 }}{{lang-pl|}} // Internetowy Polski Słownik Biograficzny</ref> * 1877—1880 [[Шыман Марцін Казлоўскі]] * 1880—1884 [[Антоні Францішак Аўдзевіч]] * 1884—1897 [[Францішак Сыман]] * 1897—1901 [[Караль Недзялкоўскі]] * 1901—1910 {{нп3|Лангін Жарнавецкі||pl|Longin Żarnowiecki}} * 1910—1913 {{нп3|Аляксандр Какоўскі||pl|Aleksander Kakowski}} * 1914—1918 {{нп3|Ідзі Радзішэўскі||pl|Idzi Radziszewski}} == Вядомыя выпускнікі == * [[Фабіян Абрантовіч]] (1884—1946) — каталіцкі манах-[[Марыяне|марыянін]] і святар усходняга абраду, прэлат Мінскай і Пінскай капітул, архімандрыт, місіянер, рэлігійны і культурна-грамадскі дзеяч, педагог. * [[Язэп Барадзюля]] (1893—1983) — беларускі каталіцкі святар, [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсаваны]] падчас пераследу рэлігіі ў [[СССР]], правёў у савецкіх лагерах і турмах агулам 25 гадоў<ref>[http://media.catholic.by/nv/n1/art4.htm ДВАЦЦАЦЬ ПЯЦЬ ГАДОЎ ТУРМЫ, ЛАГЕРАЎ І ССЫЛКІ] // «[[Наша вера]]»</ref>. * [[Антанас Баранаўскас]] (1835—1902) — літоўскі [[паэт]], [[мовазнавец]], царкоўны дзеяч. каталіцкі [[прэлат]], [[Ломжынская дыяцэзія|біскуп сейненскі]]. * [[Канстанцін Рамуальд Будкевіч]] (1867—1923) — святар Рымска-каталіцкай царквы, прэлат Яго Экселенцыі, рэпрэсаваны падчас пераследу рэлігіі ў СССР, у 2003 годзе афіцыйна пачаты працэс [[беатыфікацыя|беатыфікацыі]]. * [[Генрык Бэта]] (1886—1965) — беларускі і польскі грамадскі і рэлігійны дзеяч, каталіцкі святар. * [[Вінцэнт Гадлеўскі]] (1888—1942) — каталіцкі святар, беларускі палітычны і грамадскі дзеяч, публіцыст. * [[Стэфан Дзенісевіч]] (1834—1913) — каталіцкі біскуп, тройчы займаў пасаду [[Апостальская адміністратура|апостальскага адміністратара]] [[Магілёўская архідыяцэзія|Магілёўскай архідыяцэзіі]]. * [[Адам Лісоўскі]] (1882—1929) — каталіцкі святар, адзін з заснавальнікаў беларускага хрысціянскага руху. * [[Антон Неманцэвіч]] (1893—1943) — беларускі каталіцкі святар усходняга абраду, рэлігійны і культурна-грамадскі дзеяч, выдавец, педагог, публіцыст. Адзін з ініцыятараў беларускага [[уніяцтва|уніяцкага]] руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. * [[Адам Станкевіч]] (1892—1949) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, выдавец, гісторык, публіцыст, літаратуразнавец, каталіцкі святар. * [[Ян Цепляк]] (1857—1926) — рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч Літвы і Беларусі, старшыня [[Рымска-каталіцкая духоўная калегія|Рымска-каталіцкай духоўнай калегіі]], генеральны вікарый Магілёўскай архідыяцэзіяй, адначасова апостальскі адміністратар Мінскай дыяцэзіі. {{зноскі}} == Літаратура == * [https://web.archive.org/web/20110911222510/http://www.cathseminary.ru/history/history_1.html Мариан Радван «Римско-католические духовные заведения Санкт-Петербурга в XIX веке (1842—1917 гг.)»]{{ref-ru|}} == Спасылкі == * [http://www.cathseminary.ru/ Афіцыйны сайт сучаснай тэалагічнай семінарыі ў Санкт-Пецярбургу] {{Адукацыя ў Віленскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Санкт-Пецярбурга паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Імператарская Рымска-каталіцкая духоўная акадэмія| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Віленскі ўніверсітэт]] 7pzvpy8vu299uqjquoa31y9vq1tpzzy Рэчыцкая жаночая гімназія Гаўрылавай 0 599878 5211073 4262401 2026-10-03T19:16:00Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ дапаўненне 5211073 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = Rečyca, Kašarskaja-Školny. Рэчыца, Кашарская-Школьны (1901-17).jpg |Подпіс выявы = Гімназія ў пачатку 20 ст. |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = Знесены |Сайт = |Commons = }} '''Рэчыцкая жаночая гімназія Гаўрылавай''' — колішняя навучальная ўстанова ў [[Рэчыца|Рэчыцы]]. == Гісторыя == [[5 верасня]] [[1906]] года ў Рэчыцы адкрыта першая прыватная жаночая гімназія на асабістыя сродкі Лізаветы Уладзіміраўны Гаўрылавай, жонкі рэчыцкага акруговага суддзі Мікалая Канстанцінавіча Гаўрылава<ref name="rchgymn"/>, і спачатку значылася як пачатковае вучылішча. У [[1908]] г. яму афіцыйна прысвоены быў статус прагімназіі<ref name="litra">[https://litra.info/book/goroda-belarusi-v-nekotorykh-interesnykh-istoricheskikh-svedeniyakh-gomelshchina/page-12.html Города Беларуси в некоторых интересных исторических сведениях. Гомельщина] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190510154319/https://litra.info/book/goroda-belarusi-v-nekotorykh-interesnykh-istoricheskikh-svedeniyakh-gomelshchina/page-12.html |date=10 мая 2019 }}</ref> [[19 мая]] [[1911]] г. навучальная ўстанова ператворана ў гімназію з 7-ю асноўнымі класамі. Размяшчалася яна ў прыватным доме Сачанкі-Сакуна на рагу вуліцы Успенскай (цяпер Савецкая) і Школьнага завулка <!--(Конева?)-->. Утрымлівалася выключна за кошт платы за навучанне, якая складала 70-100 рублёў за год з вучаніцы. Штат гімназіі складалі загадчыцы, тры законавучыцелі, восем выкладчыкаў, два класныя наглядчыкі і ўрач. Лічылася вядучай навучальнай установай да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У [[1911]] г. у ёй праходзілі навучанне 260, а ў 1915 г. — 290 дзяўчынак<ref name="litra"/>. У [[1945]] годзе ў будынку наваствораны ў [[Рэчыцкі землеўпарадкавальны тэхнікум]] [[Наркамат земляробства БССР|Наркамата земляробства БССР]]<ref name="rgak">[http://www.rgak.gomel.by/joomla-pages/joomla-content.html История колледжа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190510153414/http://www.rgak.gomel.by/joomla-pages/joomla-content.html |date=10 мая 2019 }}</ref>. Пазней у гэтым будынку размяшчаліся музычная школа, дом піянераў, гарвыканкам<ref name="rchgymn">[http://rchgymn.of.by/rechica/rechiza.htm РЕЧИЦА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190510151913/http://rchgymn.of.by/rechica/rechiza.htm |date=10 мая 2019 }}</ref>. {{external media | topic = | subtopic = | width = | image1 = [http://www.rgak.gomel.by/images/%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%98%D0%AF/gim3.jpg Будынак да зносу] | image2 = [http://www.rgak.gomel.by/images/%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%98%D0%AF/2007%D0%B3.jpg Будынак у час зносу] }} У [[2007]] годзе ў сувязі з падрыхтоўкай горада да [[Дажынкі (фестываль)|рэспубліканскага фестывалю «Дажынкі»]] будынак былой жаночай гімназіі па ініцыятыве [[Рэчыцкі райвыканкам|Рэчыцкага райвыканкама]]<ref name="naviny"/> быў выключаны з [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] па заключэнні спецыяльнай камісіі [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]]<ref name="rgak"/>. Пасля, паводле афіцыйных звестках, з прычыны невырашальных праблем з падмуркам і пагрозай абрушэння, будынак быў знесены<ref name="rchgymn"/>. Начальнік аддзела культуры Рэчыцкага райвыканкама Вольга Максіменка заявіла, што «без гэтага будынка цэнтральная плошча набыла выгляд сапраўднай плошчы»<ref name="naviny">[https://naviny.by/rubrics/society/2007/06/05/ic_news_116_271761 В Речице снесли историческое здание женской гимназии 05.06.2007] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190510151927/https://naviny.by/rubrics/society/2007/06/05/ic_news_116_271761 |date=10 мая 2019 }}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Адукацыя ў Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Рэчыцы]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Беларусі]] [[Катэгорыя:Славутасці Рэчыцы]] [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гімназіі Беларусі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 2007 годзе]] [[Катэгорыя:2007 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Рэчыцы]] a79koe2y0e62ltj72568ttb77a87lui Брэсцкае таварыства ўрачоў 0 601877 5210952 4492569 2026-10-03T14:15:14Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ дапаўненне 5210952 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Брэсцкае таварыства ўрачоў |альтэрнатыўная = |background_color = |колер_назвы = |лагатып = |шырыня_лагатыпа = |подпіс = |карта1 = |шырыня_карты1 = |легенда1 = |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |членства = |тып_цэнтра = |цэнтр = |тып = асветніцкая |мовы = |мова = [[руская мова|руская]] |пасада_кіраўніка1 = |імя_кіраўніка1 = |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = <!-- ... --> |пасада_кіраўніка10 = |імя_кіраўніка10 = |заснавальнік1 = |падзея_заснавання1 = Заснаванне |дата_заснавання1 = [[1903]] |заснавальнік2 = |падзея_заснавання2 = |дата_заснавання2 = |падзея_ліквідацыі = Спыненне дзейнасці |дата_ліквідацыі = [[1915]] |заўвага1 = |адрас = |сайт = |вікісховішча = }} '''Брэ́сцкае тавары́ства ўрачо́ў''' — асветніцкая арганізацыя, якая існавала ў [[Брэст|Брэсце]] ў [[1903]]—[[1915]] гадах. Старшыня арганізацыі — [[Л. І. Ястражамбецкі-Дзем’яновіч]], віцэ-старшыня — [[К. І. Штарк]], сакратар-казначэй — [[С. Б. Дземідовіч]], бібліятэкар — Б. Б. Хват. Спыніла дзейнасць у сувязі з [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайной]]{{sfn|ЭГБ|1994}}. == Мэты і задачы. Дзейнасць == Мела статут, які прадугледжваў вывучэнне санітарнага становішча [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]], збор і вывучэнне матэрыялаў па медыцынскай статыстыцы; наладжванне публічных чытанняў, выданне папулярных твораў для распаўсюджвання ў народзе ведаў па праблемах агульнай і асабістай гігіены і іншае; уладкаванне клінік, узаемны абмен практычнымі назіраннямі за развіццём хвароб і найбольш паспяховымі спосабамі іх лячэння і іншае{{sfn|БелЭн|1996}}. == Колькасць членаў == Аб’ядноўвала ўсіх урачоў горада: у 1903 годзе — 28 чалавек, у 1907 годзе — 21 чалавек. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Брэсцкае таварыства ўрачоў||288}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2|Брэсцкае таварыства ўрачоў|Малчанаў, А. П.|88|А. П. Малчанаў}} {{Медыцына ў Гродзенскай губерні}} [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1903 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1915 годзе]] [[Катэгорыя:Ахова здароўя ў Брэсце]] [[Катэгорыя:1903 год у Брэсце]] 8wcfq525mrwyxwcsafebzid9ea2bydv Падкідыш 0 607545 5210958 5153635 2026-10-03T14:18:16Z StarDeg 16311 5210958 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = Подкидыш |Выява = |Памер = |Жанр = |Рэжысёр = |Прадзюсар = |Сцэнарыст = |Акцёры = |Аператар = |Кампазітар = |Кампанія = |Бюджэт = |Зборы = |Краіна = |Мова = |Час = |Год = |Папярэдні фільм = |Наступны фільм = |imdb_id = }} '''«Падкідыш»''' ({{lang-ru|Подкидыш}}) — савецкі мастацкі фільм, зняты на студыі «[[Масфільм]]» у [[1939]] годзе рэжысёрам Таццянай Лукашэвіч па сцэнарыі [[Рына Зялёная|Рыны Зялёнай]] і [[Агнія Барто|Агніі Барто]]. == У ролях == {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кінакамедыі СССР]] [[Катэгорыя:Фільмы студыі «Масфільм»]] [[Катэгорыя:Экранізацыі літаратурных твораў]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя фільмы СССР]] [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Чорна-белыя фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Маскву]] [[Катэгорыя:Фільмы СССР]] [[Катэгорыя:Фільмы СССР 1939 года]] 3mkgi4kk745wi9rq44xrogj0p4dzcqj 5210959 5210958 2026-10-03T14:18:58Z StarDeg 16311 /* У ролях */ 5210959 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = Подкидыш |Выява = |Памер = |Жанр = |Рэжысёр = |Прадзюсар = |Сцэнарыст = |Акцёры = |Аператар = |Кампазітар = |Кампанія = |Бюджэт = |Зборы = |Краіна = |Мова = |Час = |Год = |Папярэдні фільм = |Наступны фільм = |imdb_id = }} '''«Падкідыш»''' ({{lang-ru|Подкидыш}}) — савецкі мастацкі фільм, зняты на студыі «[[Масфільм]]» у [[1939]] годзе рэжысёрам Таццянай Лукашэвіч па сцэнарыі [[Рына Зялёная|Рыны Зялёнай]] і [[Агнія Барто|Агніі Барто]]. == У ролях == * [[Расціслаў Янавіч Плят|Расціслаў Плят]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кінакамедыі СССР]] [[Катэгорыя:Фільмы студыі «Масфільм»]] [[Катэгорыя:Экранізацыі літаратурных твораў]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя фільмы СССР]] [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Чорна-белыя фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Маскву]] [[Катэгорыя:Фільмы СССР]] [[Катэгорыя:Фільмы СССР 1939 года]] 3a5mtrgiy8nh1q04s0hgwl3vcmbvkza 5210960 5210959 2026-10-03T14:19:39Z StarDeg 16311 /* У ролях */ 5210960 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = Подкидыш |Выява = |Памер = |Жанр = |Рэжысёр = |Прадзюсар = |Сцэнарыст = |Акцёры = |Аператар = |Кампазітар = |Кампанія = |Бюджэт = |Зборы = |Краіна = |Мова = |Час = |Год = |Папярэдні фільм = |Наступны фільм = |imdb_id = }} '''«Падкідыш»''' ({{lang-ru|Подкидыш}}) — савецкі мастацкі фільм, зняты на студыі «[[Масфільм]]» у [[1939]] годзе рэжысёрам Таццянай Лукашэвіч па сцэнарыі [[Рына Зялёная|Рыны Зялёнай]] і [[Агнія Барто|Агніі Барто]]. == У ролях == * [[Расціслаў Янавіч Плят|Расціслаў Плят]] * [[Рына Зялёная]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кінакамедыі СССР]] [[Катэгорыя:Фільмы студыі «Масфільм»]] [[Катэгорыя:Экранізацыі літаратурных твораў]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя фільмы СССР]] [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Чорна-белыя фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Маскву]] [[Катэгорыя:Фільмы СССР]] [[Катэгорыя:Фільмы СССР 1939 года]] mod568e7uig21dy5deapljn2g5xhn1w 5211165 5210960 2026-10-04T05:05:51Z StarDeg 16311 /* У ролях */ 5211165 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = Подкидыш |Выява = |Памер = |Жанр = |Рэжысёр = |Прадзюсар = |Сцэнарыст = |Акцёры = |Аператар = |Кампазітар = |Кампанія = |Бюджэт = |Зборы = |Краіна = |Мова = |Час = |Год = |Папярэдні фільм = |Наступны фільм = |imdb_id = }} '''«Падкідыш»''' ({{lang-ru|Подкидыш}}) — савецкі мастацкі фільм, зняты на студыі «[[Масфільм]]» у [[1939]] годзе рэжысёрам Таццянай Лукашэвіч па сцэнарыі [[Рына Зялёная|Рыны Зялёнай]] і [[Агнія Барто|Агніі Барто]]. == У ролях == * [[Расціслаў Янавіч Плят|Расціслаў Плят]] * [[Рына Зялёная]] * [[Фаіна Георгіеўна Ранеўская|Фаіна Ранеўская]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кінакамедыі СССР]] [[Катэгорыя:Фільмы студыі «Масфільм»]] [[Катэгорыя:Экранізацыі літаратурных твораў]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя фільмы СССР]] [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Чорна-белыя фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Маскву]] [[Катэгорыя:Фільмы СССР]] [[Катэгорыя:Фільмы СССР 1939 года]] fy1xsz9ek2bznyfe4gsspqdvv98i8xm Грамадзянская вайна ў Іраку 0 608695 5211210 5019855 2026-10-04T09:31:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211210 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Іраку |частка = [[Іракскі канфлікт]] |дата = з [[15 снежня]] [[2011]] па [[9 снежня]] [[2017]] |месца = [[Ірак]] |прычына = Абвастрэнне становішча пасля вываду амерыканскіх войскаў |вынік = Разгром асноўных сіл ІДІЛ; барацьба з рэшткамі ІДІЛ працягваецца |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Ірак}}<br>{{Сцягафікацыя|ЗША}}<br>{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}<br>{{Сцягафікацыя|Канада}}<br>[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]]<br>{{Сцягафікацыя|Італія}}<br>{{Сцягафікацыя|Іарданія}}<br>{{Сцягафікацыя|Кувейт}}<br>{{Сцягафікацыя|Нідэрланды}}<br>{{Сцягафікацыя|Бельгія}}<br>{{Сцягафікацыя|Турцыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Данія}}<br>{{Сцягафікацыя|Марока}}<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Іран}}<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.usf-iraq.com/?option=com_content&task=view&id=12653&Itemid=128|title=The Official Website - United States Forces – Iraq|accessdate=7 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171217032102/http://www.usf-iraq.com/?option=com_content&task=view&id=12653&Itemid=128|archivedate=17 снежня 2017|url-status=dead}}</ref><ref>[http://vz.ru/news/2014/12/6/719027.html Иран подтвердил авиаудары по боевикам в Ираке]</ref><br>{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]<ref>[http://www.interfax.ru/world/382779 Сирия нанесла авиаудар по исламистам в Ираке]</ref><br>{{Сцягафікацыя|Расія}}<ref>[https://topwar.ru/78238-nashe-oruzhie-snova-v-irake.html Наше оружие снова в Ираке]</ref><ref>[https://www.mil.by/ru/news/73993/ В Ираке заметили модифицированные комплексы "Корнет-Э"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190901121415/https://www.mil.by/ru/news/73993/ |date=1 верасня 2019 }}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}}<ref>[https://42.tut.by/532414 Беларусь вошла в список крупнейших мировых экспортеров оружия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200209162358/https://42.tut.by/532414 |date=9 лютага 2020 }}</ref><ref>[https://www.belvpo.com/39517.html/ Беларусь отремонтировала истребители для воюющего Ирака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201031123231/https://www.belvpo.com/39517.html/ |date=31 кастрычніка 2020 }}</ref><br>[[Прыватная ваенная кампанія|Прыватныя ваенныя кампаніі]]<ref>{{Cite web |url=https://soldat.pro/tag/amerikanskie-chvk-v-mosule/ |title=Архіўная копія |access-date=15 жніўня 2019 |archive-date=15 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190815123957/https://soldat.pro/tag/amerikanskie-chvk-v-mosule/ |url-status=dead }}</ref> |праціўнік2 = [[Выява:ShababFlag.svg|border|22px]] [[Ісламская дзяржава]]<br>[[File:Flag of Ansar al-Islam.svg|22px]] [[Ансар аль-Іслам]] ---- [[Выява:Flag of the Ba'ath Party.svg|22px|border]] [[Баас]]<br>{{Сцяг|Ірак}} [[Свабодная армія Ірака]] ---- {{Сцяг|Курдыстан}} [[Пешмерга]]<br>[[File:Flag of Kurdistan Workers' Party.svg|22px]] [[Рабочая партыя Курдыстана]] ---- [[Спіс узброеных груповак грамадзянскай вайны ў Іраку (2012—2017)|Суніцкія атрады]] '''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}} ---- [[Спіс узброеных груповак грамадзянскай вайны ў Іраку (2012—2017)|Шыіцкія атрады]] <small>(з 2014 на баку ўрада)</small><br>'''пры падтрымцы''': {{Сцягафікацыя|Іран}} |агульныя страты = ''Па афіцыйных даных, са снежня 2011 па снежань 2013''<ref name="docs.google.com">[https://docs.google.com/spreadsheet/ccc?key=0Aia6y6NymliRdEZESktBSWVqNWM1dkZOSGNIVmtFZEE#gid=4 Iraq Government Casualty Figures via AFP (Google Docs)]</ref><ref>[[:en:Iraqi insurgency (2011–2013)]]</ref>:<br>'''Страты паўстанцаў:''' 919 забіта, 3404 арыштавана, '''Страты ўрадавых сіл:''' 949 салдат і 1156 паліцэйскіх забіта, 1759 салдат і 2286 паліцэйскіх паранена, '''Страты сярод грамадзянскіх асоб''': 6746—14855 забіта, 10511 паранена ---- ''Па афіцыйных даных, са студзеня 2014 па снежань 2017''<ref>[[:en:Iraqi Civil War (2014–2017)]]</ref>:<br>'''Страты ўрадавых сіл:''' 26000 забіта і 28000 паранена, '''Страты ісламістаў''': 70000 забіта, '''Страты Ірана''': 43 забіта, '''Страты [[НАТА]]:''' 61 забіта і 58 паранена, '''Страты курдскіх баевікоў''': 1900 забіта і 10000 паранена, '''Страты сярод грамадзянскіх асоб''': 67376 забіта ---- 302—2633 наймітаў ПВК забіта за ўвесь час<ref>Отсюда ([https://rg.ru/2018/11/12/v-ssha-podschitali-poteri-v-irake-i-afganistane.html В США подсчитали потери в Ираке и Афганистане]) отнимает это: 4 [http://www.dol.gov/owcp/dlhwc/dbaallnation.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171208041944/https://www.dol.gov/owcp/dlhwc/dbaallnation.htm |date=8 снежня 2017 }}, [http://projects.propublica.org/tables/contractor_casualties], [http://www.mod.uk/DefenceInternet/AboutDefence/CorporatePublications/DoctrineOperationsandDiplomacyPublications/OperationsInIraq/OpTelicCasualtyAndFatalityTables.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121004051608/http://www.mod.uk/DefenceInternet/AboutDefence/CorporatePublications/DoctrineOperationsandDiplomacyPublications/OperationsInIraq/OpTelicCasualtyAndFatalityTables.htm |date=4 кастрычніка 2012 }}, [http://www.dol.gov/owcp/dlhwc/dbaallnation.htm DBA CUMULATIVE REPORT BY NATION (09/01/2001 - 3/31/2010)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171208041944/https://www.dol.gov/owcp/dlhwc/dbaallnation.htm |date=8 снежня 2017 }},[http://www.peaceactionme.org/us-iraq-casualties-rise-57-274] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929174955/http://www.peaceactionme.org/us-iraq-casualties-rise-57-274 |date=29 верасня 2007 }}</ref> }} '''Грамадзянская вайна ў Іраку''' працягвалася з моманту вываду амерыканскіх войскаў у снежні [[2011]] года, калі [[Іракскія паўстанцы|іракскія паўстанцкія групоўкі]] разгарнулі ўзброеную барацьбу супраць цэнтральнага іракскага ўрада і замежных прыватных ваенных кампаній. Адначасна разгарэўся канфлікт паміж рознымі рэлігійнымі групамі. Пасля вываду амерыканскіх войскаў узровень гвалту вырас<ref name=alarabiya2902>{{cite web|title=As bombs hit Baghdad, Iraq says about 69, 263 killed between 2004 and 2011|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/02/29/197696.html|publisher=Al Arabiya News|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Hr0JfWR6?url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/02/29/197696.html|archivedate=2013-07-04}}</ref>, групы баевікоў актывізавалі свае дзеянні супраць шыіцкай большасці насельніцтва з мэтай падрыву даверу ў шыітаў да ўрада і яго намаганням, накіраваным на абарону грамадзян уласнымі сіламі, без непасрэднага амерыканскага ўдзелу<ref name=latimes2701>{{cite news|title=Suicide bomber kills 32 at Baghdad funeral march|url=http://www.foxnews.com/world/2012/01/27/car-bombing-kills-26-in-baghdad/|agency=Associated Press|publisher=Fox News|accessdate=22 April 2012|date=27 January 2012|archive-date=6 сакавіка 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306053129/http://www.foxnews.com/world/2012/01/27/car-bombing-kills-26-in-baghdad/|url-status=dead}}</ref>. Узброеныя групоўкі ў Іраку арганізавалі «[[Свабодная армія Ірака|Свабодную армію Ірака]]»<ref name="Free Iraqi Army Nov 2012">{{cite web|last=Williams|first=Lauren|title=Free Iraqi Army inspired by Syria war|url=http://www.dailystar.com.lb/Keywords.aspx?wordId=11484#axzz2E1FbLVw8|publisher=The Daliy Star|accessdate=2012-12-03|date=2012-11-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Hr0KsgCf?url=http://www.dailystar.com.lb/Keywords.aspx?wordId=11484#axzz2E1FbLVw8|archivedate=2013-07-04}}</ref><ref name="Free Iraqi Army Dec 2012">{{cite web|last=Ruhayem|first=Rami|title=Iraqis locked in rival sectarian narratives|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-20417999|publisher=BBC News|accessdate=2012-12-03|date=2012-11-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Hr0MIVum?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-20417999|archivedate=2013-07-04}}</ref> і падтрымлівалі [[сірыйская апазіцыя|сірыйскую апазіцыю]] ў барацьбе супраць урада [[Башар Асад|Башара Асада]]<ref name=Kurd-Shiite-Sunni-Split>{{cite web|last=Salem|first=Paul|title=INSIGHT: Iraq’s Tensions Heightened by Syria Conflict|url=http://middleeastvoices.voanews.com/2012/11/insight-iraqs-tensions-heightened-by-syria-conflict-96791/|publisher=Middle East Vocies -VOA|accessdate=2012-11-03|date=2012-11-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Hr0Nex2P?url=http://middleeastvoices.voanews.com/2012/11/insight-iraqs-tensions-heightened-by-syria-conflict-96791/|archivedate=2013-07-04}}</ref>. У 2014—2015 гадах значную частку краіны захапілі баевікі [[Ісламская дзяржава|Ісламскай дзяржавы]], у тым ліку буйны горад [[Масул]]. Падчас гэтага ісламарадыкалы часова аб’ядналіся з [[баас]]ісцкай [[Армія людзей накшбандзійскага ордэна|АЛНО]] і некаторымі суніцкімі атрадамі, але затым яны пачалі канфліктаваць. Гэта прымусіла летам 2014 года кааліцыю на чале з ЗША вярнуцца ў краіну. Аднак у большасці ўдзел замежных сіл абмяжоўваўся каардынацыяй дзеянняў, авіяпадтрымкай і правядзеннем спецаперацый<ref>https://youtu.ru/tQPQ0sod71A{{Недаступная спасылка}}</ref>. Дзякуючы аб’яднанню розных іракскіх і замежныя сіл, атрымалася перайсці ў контрнаступленне, а ўжо летам 2017 года адбылося [[Бітва за Масул (2016—2017)|вызваленне Масула]], пасля чаго ІД у Іраку пачала слабець. У Іраку ІД, нягледзячы на паразу і страту кантролю над 99 % тэрыторый (2018), усё яшчэ існавала — яна працягвала браць на сябе адказнасць за тэракты як у Іраку, так і іншых краінах<ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/world/2018/12/10/954226.html|title=Почему Ирак отторг демократию по-американски|publisher=vz.ru|lang=ru|accessdate=2019-01-18}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Міжканфесійны канфлікт у Іраку (2006—2009)]] (таксама называецца першай грамадзянскай вайной) * [[Іракская вайна]] * [[Барацьба з тэрарызмам у Іраку пасля 2017 года]] * [[Спіс узброеных груповак грамадзянскай вайны ў Іраку (2011—2017)]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://nvo.ng.ru/wars/2003-12-19/2_iraq.html Ирак погружается в гражданскую войну] // Независимая газета [[Катэгорыя:Ісламская дзяржава]] [[Катэгорыя:Войны ЗША]] [[Катэгорыя:Войны Ірака]] [[Катэгорыя:Грамадзянскія войны|Ірак]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2017 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2016 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2015 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2014 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2013 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2012 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2011 года]] [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Іраку| ]] efiwz1kgc686pu9rwzr36a7jr5xcq3b Віталь Альгімантавіч Ёцюс 0 624749 5210997 5174790 2026-10-03T15:04:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210997 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Віталь Альгімантавіч Йоцюс |Дата нарадзэння = 11.08.1983 |Масца нараджэння = [[Мінск]] |Грамадзянства = {{BLR}} |Навуковая сфера = [[Гісторыя]] |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|кандыдат|гістарычных навук}} |Навуковы кіраўнік = [[Мікалай Міхайлавіч Забаўскі|Мікалай Забаўскі]] }} '''Віталь Альгімантавіч''' '''Ёцюс''' (нар. {{ДН|11|08|1983}}) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук (2017). У 2019—2020 намеснік дэкана [[Гістарычны факультэт БДПУ імя М. Танка|гістарычнага факультэта БДПУ]] па выхаваўчай працы. == Біяграфія == Нарадзіўся 11 жніўня 1983 года ў [[Мінск]]у ў сям’і службоўцаў. Бацька — [[літовец]], маці — беларуска. У 2008 годзе скончыў [[гістарычны факультэт БДПУ]]. У 2011 годзе магістратуру БДПУ па спецыяльнасці «Айчынная гісторыя» З 2017 года выкладчык кафедры кафедры сацыяльна-гуманітарных дысцыплін. З 2018 на кафедры ўсеагульнай гісторыі і методыкі выкладання гісторыі. == Навуковая дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў: Сацыяльна-эканамічная гісторыя Беларусі 1920-1930-х гг. ;Асноўныя публікацыі: * Фарміраванне адміністрацыйна-прававой асновы сельскагаспадарчага перасялення ў БССР * Арганізацыя сельскагаспадарчага перасялення з БССР (1919—1941 г.г.) {{зноскі}} == Спасылкі == * Асабісты профіль на [https://bspu.by/blog/Iotsius/about сайце БДПУ] {{Недаступная спасылка}} {{DEFAULTSORT:Йоцюс Віталь Альгімантавіч}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДПУ імя Максіма Танка]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДПУ імя Максіма Танка]] a5t8pcrsvmmh8qqc6a8z052xgfqq2cl Віленская духоўная семінарыя Святога Іосіфа 0 628408 5211054 5095625 2026-10-03T16:49:28Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5211054 wikitext text/x-wiki {{Картка семінарыі |назва = Віленская духоўная семінарыя Святога Іосіфа |скарачэнне = |эмблема = |выява = |арыгінал = {{lang-lt|Vilniaus Šv. Juozapo kunigų seminarija}} |міжназва= |ранейшае = |дэвіз = |заснавана = [[1582]], [[1993]] |канфесія = [[Каталіцтва]] |царква = |рэктар = |студэнты = |бакалаўрыят = |магістратура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі= |размяшчэнне = |адрас = |сайт = http://www.kks.lcn.lt }} '''Вільнюская духоўная семінарыя Святога Іосіфа''' ({{lang-lt|Vilniaus Šv. Juozapo kunigų seminarija}}) — вышэйшая каталіцкая спецыяльная навучальная ўстанова для падрыхтоўкі святароў. Знаходзіцца ў [[Вільня|Вільні]] ([[Літва]]) і рыхтуе каталіцкіх святароў для [[Віленская мітраполія|Віленскай мітраполіі]]. == Гісторыя == Семінарыя заснавана ў 1582 годзе і была першым [[універсітэт]]ам, які выхоўваў будучых святароў, і другім універсітэтам у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] пасля [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. У 1945 годзе, пасля таго, як Вільня была перададзена Літве, частка семінарыі была пераведзена ў [[Беласток]] ([[Польшча]]) і на яе аснове была адкрыта [[Беластоцкая настаўніцкая семінарыя|Беластоцкая семінарыя]]. У [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|савецкі час]] семінарыя не дзейнічала. У 1993 годзе намаганнямі архібіскупа [[Аўдрыс Юозас Бачкіс|Аўдрыса Юозаса Бачкіса]] работа семінарыі была адноўлена. == Выкладчыкі == * [[Альбін Мацвеевіч Ярашэвіч]], беларускі каталіцкі багаслоў і грамадскі дзеяч. * [[Язэп Рэшаць]], беларускі рэлігійны і культурна-асветны дзеяч. == Вядомыя выпускнікі == * [[Антоні Францішак Аўдзевіч]] * [[Ільдэфонс Бобіч]] * [[Міхаіл Піліпавіч Буклярэвіч]] * [[Вінцук Адважны]] * [[Вінцэнт Гадлеўскі]] * [[Аляксандр Казімір Гінтаўт-Дзевалтоўскі]] * [[Станіслаў Глякоўскі]] * [[Францішак Сымонавіч Грынкевіч]] * [[Язэп Дамінікавіч Дашута]] * [[Уладзіслаў Казлоўскі]] * [[Шыман Марцін Казлоўскі]] * [[Адам Станкевіч]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.seminarija.lt/index.php?id=35 Афіцыйны сайт] {{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Літвы}} {{Адукацыя ў Віленскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Віленская каталіцкая духоўная семінарыя| ]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1582 годзе]] [[Катэгорыя:1993 год у Вільні]] k6i9rnxpxcnkvvhoc3gxyb0rq12oi3t Віцебская духоўная семінарыя 0 629166 5210985 5138201 2026-10-03T14:56:20Z Ciepiersia 162280 /* Крыніцы */ афармленне 5210985 wikitext text/x-wiki {{Картка семінарыі |назва = Віцебская духоўная семінарыя імя святых роўнаапостальных Кірыла і Мяфодзія |скарачэнне = |эмблема = |выява = [[Выява:Viciebsk, Baharodzickaja, Bazylanski. Віцебск, Багародзіцкая, Базылянскі (XIX).jpg|300px|]] |арыгінал = |міжназва= |ранейшае = |дэвіз = |заснавана = 1806 |канфесія = Праваслаўе |царква = [[Беларуская Праваслаўная Царква]] |рэктар = |студэнты = |бакалаўрыят = |магістратура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі= |размяшчэнне = |адрас = |сайт = https://vitds.by/ }} '''Віцебская духоўная семінарыя імя святых роўнаапостальных Кірыла і Мяфодзія''' — вышэйшая спецыяльная навучальная ўстанова [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускай Праваслаўнай Царквы]] ў горадзе [[Віцебск]]у. == Гісторыя == У адпаведнасці з указам імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]], падпісаным 16 снежня 1806 года, у горадзе Полацку прадпісвалася адкрыць «[[Полацкая духоўная семінарыя|Беларускую духоўную семінарыю]]». З 1856 года семінарыя знаходзіцца ў горадзе Віцебску. 2 мая 1918 года ў Віцебскай духоўнай семінарыі адбыўся апошні выпуск, пасля чаго семінарыя была закрыта. У 1996 годзе згодна рашэнню [[Сінод Беларускай праваслаўнай царквы|сінода Беларускай Праваслаўнай Царквы]] было адроджана Віцебскае духоўнае вучылішча, якое рыхтавала рэгентаў-псаломшчыкаў. У 1997 годзе пры вучылішчы адкрыта багаслоўска-педагагічнае аддзяленне. У 2001 годзе пры Віцебскім духоўным вучылішчы было адкрыта багаслоўска-пастырскае аддзяленне, асноўнай мэтай якога стала падрыхтоўка будучых святароў. У 2011 годзе рашэннем Свяшчэннага Сінода (журнал № 59 ад 30 мая) багаслоўска-пастырскае аддзяленне Віцебскага духоўнага вучылішча было пераўтворана ў духоўную семінарыю. Статут семінарыі зарэгістраваны Упаўнаважаным па справах рэлігій і нацыянальнасцяў Рэспублікі Беларусь (№ 185 ад 15 ліпеня 2011 года)<ref>[http://www.church.by/by/organizacii/vitebskaja-duhovnaja-seminarija ВІЦЕБСКАЯ ДУХОЎНАЯ СЕМІНАРЫЯ]</ref>. == Рэктары == * [[Арсень (Івашчанка)]] (1871—1872) * [[Канстанцін (Булычоў)]] (1896—1900) * [[Дзімітрый (Драздоў)]] (с 30 мая 2011) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Духоўныя семінарыі Рускай праваслаўнай царквы}} {{Адукацыя ў Віцебскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Віцебская духоўная семінарыя| ]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1996 годзе]] [[Катэгорыя:1996 год у Віцебску]] [[Катэгорыя:Духоўныя навучальныя ўстановы Беларусі]] s49hykyykiokcv8o3lz7k9nkbmw72nt Ганна Барысаўна Шарыгіна 0 634906 5211118 5176835 2026-10-03T20:34:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211118 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}} {{Асоба}} '''Ганна Барысаўна Шарыгіна''' (нар. 1978) — украінская феміністка і актывістка [[ЛГБТ]].<ref>{{Cite web|url=https://upogau.org/eng/inform/campaign/history-copy_3125.html|title=Story no.11. Anna Sharyhina|website=Gay-Alliance Ukraine|language=en-GB|access-date=2020-03-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stophomophobie.com/tag/anna-sharyhina/|title=Archives des Anna Sharyhina|last=Gr|first=Chanelle|website=Association STOP HOMOPHOBIE {{!}} Information&nbsp;— Prévention&nbsp;— Aide aux victimes|language=fr-FR|access-date=2020-03-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://day.kyiv.ua/en/article/society/freedom-equality-sisterhood|title=Freedom, equality, sisterhood|last=Desiateryk|first=Dmytro|date=30 Maret 2016|access-date=2020-03-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://izolyatsia.org/en/project/coming-out-of-isolation/lgbt-movement/|title=Lecture LGBT movement in Ukraine: From homonationalism to queer anarchism|website=IZOLYATSIA|language=en|access-date=2020-03-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonblade.com/2017/03/23/lgbt-activists-ukraine-visit-d-c/|title=LGBT activists from Ukraine visit D.C.|last=March 24|first=TimCA|last2=am|first2=2017 at 8:52 am EDT at 8:52|date=2017-03-23|website=Washington Blade: Gay News, Politics, LGBT Rights|language=en-US|access-date=2020-03-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://maidan.org.ua/en/2016/04/anna-sharyhina-pro-dyskusiyu-na-temu-gender-sex/|title=Anna Sharyhina про дискусію на тему "Gender & Sex"|date=2016-04-16|website=Maidan Website|language=en-US|access-date=8 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824060929/http://maidan.org.ua/en/2016/04/anna-sharyhina-pro-dyskusiyu-na-temu-gender-sex/|archive-date=24 жніўня 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://europeanlesbianconference.org/speakers/anna-sharyhina/|title=Anna Sharyhina « EuroCentralAsian Lesbian* Community|website=europeanlesbianconference.org|access-date=2020-03-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://sphere.org.ua/en/vidverta/|title=О нас - Харьковское Женское Объединение "Сфера"|website=Жіноче об'єднання Сфера|language=uk-EN|access-date=2020-03-14|archive-date=22 сакавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322230325/http://sphere.org.ua/en/vidverta/|url-status=dead}}</ref>. Сузаснавальніца жаночай асацыяцыі «Сфера», лесбійскай фемінісцкай арганізацыі ў [[Харкаў|Харкаве]] і грамадскай арганізацыі «Кіеўскі прайд», аргкамітэта па гей-параду ў [[Кіеў|Кіеве]].<ref name="LSTW">{{Cite web|lang=en-US|url=https://lezspreadtheword.com/en/anna-sharyhina-ukraine-la-foi-en-lavenir/|title=Anna Sharyhina – Ukraine, Hope for the Future|website=Lez Spread the Word|access-date=2026-07-23|archive-date=14 сакавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200314154146/https://lezspreadtheword.com/en/anna-sharyhina-ukraine-la-foi-en-lavenir/|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.opendemocracy.net/en/odr/anna-sharyhina-interview-en/|title=“When we compromise, it’s as if we admit we’re not equal”: Anna Sharyhina on feminism and LGBT rights in Ukraine|website=openDemocracy|access-date=2020-03-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.prostir.ua/?jobs=hromadska-orhanizatsiya-kyjivprajd-zaproshuje-do-roboty-v-orhanizatsijnomu-komiteti-kyjivprajd2017|title=Громадська Організація “КиївПрайд” запрошує до роботи в Організаційному комітеті КиївПрайд2017 {{!}} Громадський Простір|website=www.prostir.ua|language=uk|access-date=8 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107232607/https://www.prostir.ua/?jobs=hromadska-orhanizatsiya-kyjivprajd-zaproshuje-do-roboty-v-orhanizatsijnomu-komiteti-kyjivprajd2017|archive-date=7 лістапада 2020|url-status=dead}}</ref> == Біяграфія == Ганна Шарыгіна нарадзілася ў 1978 годзе. У 2006 годзе скончыла школу правоў чалавека Docudays, прайшла практыку на Расійскім лесбійскім форуме «Волга», пасля чаго працягвала праводзіць псіхалагічныя кансультацыі на партале ўкраінскага фемінізму ў супрацоўніцтве з Лаймаю Гейдар<ref name="лесбийка">{{Cite web|title=Анна Шаригіна: “Чекаю, коли в Україні можна буде безпечно сказати “я – лесбійка”|url=https://zmina.info/articles/anna_sharigina_chekajiu_toj_den_koli_v_ukrajini_na_pobutovomu_rivni_mozhna_bezpechno_skazati_jia__lesbijka-2/|access-date=2017-06-15|language=uk|last=zmina}}</ref>. Ганна Шарыгіна і яе партнёрка Вера Чэмігіна ўдзельнічаюць ва ўкраінскай суполцы ЛБГТ і лесбійскіх арганізацыях ужо больш за дзесяць гадоў.<ref name="LSTW" /> Яны арганізавалі першую публічную прагулку роўнасці ў Кіеве. Разам з аднадумцамі яны заснавалі арганізацыя лесбіянак «Сфера» ў Харкаве. Ганна Шарыгіна скончыла аспірантуру Харкаўскага нацыянальнага ўніверсітэта, прадметам яе даследаванняў з’яўляецца — гендэрная ідэнтычнасць і сексуальная арыентацыя<ref name="лесбийка"/>. Першы парад адбыўся ў Кіеве ў 2013 годзе, а потым у 2014 годзе адбыўся перапынак<ref>{{Cite web|lang=uk-UA|url=https://hromadske.radio/persons/anna-sharyhina|title=Анна Шаригіна|website=Громадське радіо|access-date=2026-07-23}}</ref>. Другая такая прагулка па вуліцах Кіева па роўнасці, якая адбылася ў 2015 годзе, суправаджала міліцыя і яе падтрымаў шэраг грамадскіх дзеячаў. Аднак марш працягваўся ўсяго 15 хвілін з-за надзвычай масавага гвалту над удзельнікамі акцыі.<ref name="LSTW"/> Таксама ў гэтым годзе ўпершыню да публічнай акцыі «Кіеў Прайд» далучыліся тры [[Дрэг квін|дрэг-квін]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://womo.ua/ru/ganna-sharigina-navit-ditini-zrozumilo-v-yakiy-gomofobniy-krayini-mi-zhivemo/|title=Анна Шаригіна: "Навіть дитині зрозуміло, в якій гомофобній країні ми живемо"|first=Галина|last=Ковальчук|website=WoMo — видання для дивовижних жінок|date=2017-06-23|access-date=2026-07-23}}</ref>. Дзесяць чалавек, у тым ліку супрацоўнікі міліцыі, якія ахоўвалі інцыдэнт, атрымалі раненні.<ref name="KyivPost">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.kyivpost.com/lifestyle/kyiv-pride-week-events-to-raise-awareness-defend-lgbtq-rights.html|title=Kyiv Pride week events to raise awareness, defend LGBTQ rights - Jun. 08, 2018|first=Illia|last=Ponomarenko|website=Kyiv Post|date=2018-06-08|access-date=2026-07-23}}</ref> Для гэтага вялікае значэнне мелі заканадаўчыя змены. 12 лістапада 2015 года з трэцяй спробы дэпутаты Вярхоўнай Рады Украіны прынялі новы Закон Украіны «Аб унясенні змяненняў у Працоўны кодэкс Украіны аб гарманізацыі заканадаўства ў сферы прадухілення і барацьбы з дыскрымінацыяй з законам Еўрапейскага Саюза» (законапраект № 3442)<ref>[ Проект Закону про внесення змін до Кодексу законів про працю України (щодо гармонізації законодавства у сфері запобігання та протидії дискримінації із правом Європейського Союзу)]</ref>. Ён забараняе любую дыскрымінацыю ў сферы працы, у прыватнасці: парушэнне прынцыпу роўнасці правоў і магчымасцей, прамое ці ўскоснае абмежаванне правоў працоўных у залежнасці ад расы, колеру, палітычных, рэлігійных і іншых перакананняў, полу, гендэрнай ідэнтычнасці, сексуальнай арыентацыі, этнічнай, сацыяльнай і замежнага паходжання, узросту, стану здароўя, інваліднасці, падазрэнняў або наяўнасці ВІЧ / СНІДу, сямейнага і маёмаснага стану, сямейных абавязкаў, месца жыхарства, членства ў прафсаюзе ці іншай грамадскай асацыяцыі, удзелу ў забастоўцы, звароты або намеры звароту ў суд або іншыя органы за абаронай сваіх правоў або прадастаўленні падтрымкі іншым работнікам у абароне іх правоў, па моўных або іншых прыкметах, не звязаных з характарам працы або ўмовамі яе выканання.<ref>{{Cite web|url=https://news.dtkt.ua/labor/labor-relations/36308|title=Рада прийняла Закон про недискримінацію в сфері праці|first=ДЕБЕТ-КРЕДИТ. Бухгалтерські новини. |website=news.dtkt.ua|language=ua|access-date=2020-04-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hrc.org/blog/ukrainian-lgbtq-advocates-visit-hrc-to-discuss-challenges-and-opportunities/|title=Ukrainian LGBTQ Advocates Visit HRC|last=Campaign|first=Human Rights|website=Human Rights Campaign|language=en|access-date=2020-04-08}}</ref> У той жа час гэты закон выклікаў пэўны супраціў ва ўкраінскім грамадстве. У прыватнасці, прадстаўнікі ўкраінскіх цэркваў прызналі гэтыя змены ў заканадаўстве незбалансаванымі.<ref>{{Cite web|url=https://old.irs.in.ua/index.php?option=com_content&view=article&id=1642%3A1&catid=34%3Aua&Itemid=61&lang=uk |title=Новий законопроект про недискримінацію стривожив релігійну спільноту|first=Інтитут релігійної свободи |website=old.irs.in.ua |language=ua|access-date=2020-04-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://old.irs.in.ua/ |title=Резолюція Круглого столу щодо становлення справедливості в Україні|first=Інтитут релігійної свободи |website=old.irs.in.ua |language=ua|access-date=2020-04-08}}</ref> У наступным 2016 годзе марш гонару ў Кіеве прайшоў практычна без праблем. Гэта дасягненне для ЛГБТ-супольнасці ва Украіне. Таму, што летась, на захадзе быў гвалт.<ref>{{Cite web|url=https://www.voanews.com/europe/ukraine-lgbt-activists-worry-about-future|title=Ukraine LGBT Activists Worry About Future {{!}} Voice of America&nbsp;— English|website=www.voanews.com|language=en|access-date=2020-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225051029/https://www.voanews.com/europe/ukraine-lgbt-activists-worry-about-future|archive-date=25 лютага 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://khpg.org/en/index.php?id=1465758145|title=Ukraine did it! LGBT Equality March passes without major problems|website=Human Rights in Ukraine|access-date=2020-03-14}}</ref>. З кожным годам колькасць удзельнікаў павялічваецца. Так, у 2018 годзе ў ім прынялі ўдзел 3 500 удзельнікаў.<ref name="Напад на відвідувачів">[ Напад на відвідувачів події «КиївПрайду»: що кажуть у поліції]</ref> Фемінісцкая дзейнасць Ганны Шарыгінай ва Украіне суправаджаецца пастаяннай апазіцыяй. Калі яна чытала лекцыю аб руху ЛГБТ у харкаўскай кнігарні, сустрэчу давялося перанесці двойчы: спачатку ў прэс-цэнтр «Накіпела» ў Харкаве, а потым у цэнтр «Ізаляцыя» ў Кіеве.<ref>Ganna Grytsenko, [https://www.opendemocracy.net/en/odr/the-real-barriers-to-freedom-of-assembly-in-ukraine/ What are the real barriers to freedom of assembly in Ukraine?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200212161709/https://www.opendemocracy.net/en/odr/the-real-barriers-to-freedom-of-assembly-in-ukraine/|date=12 лютага 2020}}, [[openDemocracy]], May 16, 2018.</ref>. Грамадскі цэнтр [[Прайд-Хаб]] у Харкаве падвергся нападу невядомых людзей у масках з дымавымі гранатамі ў ліпені 2018 года. Пазней будынак быў у размаляваны графіці і пакрыты крыві жывёл. Хоць скаргі былі накіраваны ў РУУС і, у прыватнасці, больш за 1000 зваротаў, накіраваных на імя міністра ўнутраных спраў Арсена Авакова, ніхто не быў пакараны за такія злачынствы.<ref name="Аваков">{{Cite web|website=www.ukrinform.ua|title=Кров та написи на стінах: харківські ЛГБТ-активісти звернулися до Авакова|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-regions/2843938-krov-ta-napisi-na-stinah-harkivski-lgbtaktivisti-zvernulisa-do-avakova.html|access-date=2019-12-23|language=uk}}</ref><ref name="Nemtsova">Anna Nemtsova, [https://www.thedailybeast.com/mike-pompeo-snubs-ukraines-embattled-lgbtq-community Mike Pompeo Snubs Ukraine’s Embattled LGBTQ Community], ''[[The Daily Beast]], Jan 31, 2020.''</ref><ref name="Wakefield">Lily Wakefield, [https://www.pinknews.co.uk/2020/02/01/mike-pompeo-us-secretary-of-state-lgbt-activists-ukraine-donald-trump-impeachment-trial/ US Secretary of State Mike Pompeo refuses to meet with LGBT activists in Ukraine], ''[[Pink News]]'', February 1, 2020.</ref> Актывіст адзначае, што ўкраінская лесбіянка пакутуе ад патройнай дыскрымінацыі <ref name="лесбийка22">{{Cite web|title=Анна Шаригіна: «В парі бути не соромно, соромно бути в гомосексуальній парі» (відео, частина перша)|url=http://krona.org.ua/anna-sharugina-int1.html|access-date=2017-06-15|language=uk|last=Крона. Гендерно-інформаційний центр|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225182847/http://www.krona.org.ua/anna-sharugina-int1.html|archive-date=25 лютага 2020|url-status=dead}}</ref>: як жанчына, як гомасексуальная жанчына, так і з-за ўнутранай дыскрымінацыі ў ЛГБТ-русі: {{цытата|«Дыскрымінацыя гомасэксуальных жанчын адрозніваецца ад дыскрымінацыі гомасэксуальных мужчын. Як правіла, мужчыны варожа настроены да агрэсіўнасці, фізічнай агрэсіўнасці і могуць іх збіваць. Ва ўкраінскім грамадстве існуе іерархія ўсяго, а таксама іерархія дыскрымінацыі. Так што калі вас збілі, гэта лічыцца злачынствам і дыскрымінацыяй. Але калі вас не ўспрымаюць сур'ёзна? Калі вы не заўважылі, калі з вамі жартуюць, то гэта ... нічога»<ref name="лесбийка">{{Cite web|title=Анна Шаригіна: “Чекаю, коли в Україні можна буде безпечно сказати “я – лесбійка”|url=https://zmina.info/articles/anna_sharigina_chekajiu_toj_den_koli_v_ukrajini_na_pobutovomu_rivni_mozhna_bezpechno_skazati_jia__lesbijka-2/|access-date=2017-06-15|language=uk|last=zmina}}</ref>.}} У сакавіку 2019 года Ганна Шарыгіна была адной з тых, хто ў першы тыдзень сакавіка правёў Тыдзень жаночай салідарнасці ў Харкаве: {{цытата|«Мэта мерапрыемства - вярнуцца да першапачатковай сутнасці Міжнароднага дня жанчын, калі жанчыны збіраюцца, каб змагацца за свае правы. Гэта дзень жаночай салідарнасці, а не букеты і прысмакі. Тыдзень жаночай салідарнасці - гэта перш за ўсё адукацыйны праект, і мы аб'яднаны не дзеля ўсяго, а дзеля развіцця жанчын, жаночых супольнасцей і ўсяго грамадства».<ref>Natalia Ivanova, [https://kharkivobserver.com/international-womens-day-breaking-stereotypes/ International Women’s Day: Breaking Stereotypes] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200311223955/http://kharkivobserver.com/international-womens-day-breaking-stereotypes/ |date=11 сакавіка 2020 }}, ''[[Kharkiv Observer]]'', March 8, 2019.</ref>.}} Кіеў Прайд — 2019 доўжыўся ў Кіеве з 16 чэрвеня па 22 чэрвеня 2019 года. Традыцыйны фінал Кіеў Прайд — Марш роўнасці прайшоў 23 чэрвеня. У мерапрыемствах прыняло ўдзел да 8000 чалавек.<ref name="Напад на відвідувачів"/><ref>[ В Киеве прошел ЛГБТ-прайд]</ref><ref>[ «Наша традиція&nbsp;— це свобода!»: у Києві відбувся Марш Рівності-2019]</ref><ref>[ Час і місце. Як потрапити на Марш рівності-2019&nbsp;— всі подробиці]</ref>. Таксама ў снежні актывістка ініцыятывы выпусціла каляндар на 2020 год з гісторыямі 13 ЛГБТ.<ref>[ 366 днів видимості: «КиївПрайд» випустив календар з історіями ЛГБТ-українців]</ref> У студзені 2020 года Ганна Шарыгіна крытыкавала [[Майк Пампеа|Майка Помпеа]], якой под час наведванне Украіны, не знайшоў часу сустрэцца з украінскімі ЛГБТ-лідарамі.<ref name="Nemtsova"/><ref name="Wakefield"/> Ганна Шарыгіна таксама скептычна настроена да стварэння ў Вярхоўнай Радзе Украіны міжфракцыйнага аб’яднання «Каштоўнасці, годнасць, сям’я», у склад якога ўваходзіць больш за 300 народных дэпутатаў. Мэтай межфракцыйнага парламенцкага аб’яднання з’яўляецца «абарона вечных каштоўнасцей украінскага грамадства і процідзеянне спробам разбурыць асноўны прыродны закон дзеля палітычнага ладу».<ref name="Nemtsova" /><ref name="Wakefield" /><ref name="родина">{{Cite web|title=ЛГБТ-активістка Шаригіна про об'єднання "Цінності, гідність, родина" в Раді: Поки що не впадаю в паніку. Напевно, до першого закону проти абортів|url=https://gordonua.com/ukr/news/politics/-lgbt-aktivistka-sharigina-pro-ob-jednannja-tsinnosti-gidnist-sim-ja-v-radi-poki-ne-vpadaju-v-paniku-napevno-do-pershogo-zakonu-proti-abortiv-1483555.html|access-date=2020-01-20|language=uk|last=Гордон}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://alturi.org/news_items/us-secretary-of-state-mike-pompeo-refuses-to-meet-with-lgbt-activists-in-ukraine/|title=US Secretary of State Mike Pompeo refuses to meet with LGBT activists in Ukraine|date=2020-02-02|website=Alturi|language=en-US|access-date=2020-03-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kyivpost.com/article/opinion/op-ed/anna-nemtsova-mike-pompeo-snubs-ukraines-embattled-lgbtq-community.html|title=Anna Nemtsova: Pompeo snubs Ukraine’s embattled LGBTQ community {{!}} KyivPost&nbsp;— Ukraine's Global Voice|website=KyivPost|access-date=2020-03-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.newsbreak.com/news/0O0QnZlQ/mike-pompeo-snubs-ukraines-embattled-lgbtq-community|title=Mike Pompeo Snubs Ukraine’s Embattled LGBTQ Community|website=News Break|language=en|access-date=2020-03-14}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ebar.com/news/news//287815|title=Mumbai Pridegoers arrested for speaking out against Indian government|website=The Bay Area Reporter / B.A.R. Inc.|language=en|access-date=2020-03-14}}</ref> У 2020 годзе ў Кіеве ў нядзелю, 21 чэрвеня, першапачаткова планавалася правесці сакавіка 2020 года. Дэвізам прагулкі стала «Разам па-іншаму».<ref>[ Стала відома дата KyivPride-2020]</ref><ref>[ КиевПрайд-2020: стали известны дата и тема самого масштабного ЛГБТ-события Украины]</ref><ref>Стало известно, когда пройдет Марш Равенства-2020 в поддержку ЛГБТ-сообщества</ref><ref>[ ЗА ТОЛЕРАНТНОСТЬ: СТАЛО ИЗВЕСТНО, КОГДА В КИЕВЕ ПРОЙДЕТ МАРШ РАВЕНСТВА]</ref><ref>[ Стала известна дата проведения ЛГБТ-парада-2020 в Киеве]</ref><ref>[ «КиївПрайд-2020»: оголосили дату та тему події]</ref><ref>[ «Бути різними добре разом»: стала відома дата проведення Маршу рівності&nbsp;— 2020 в Києві]</ref>. Аднак з-за распаўсюджвання каранавіруса, увядзення карантына і надзвычайных сітуацый у Кіеве і Кіеўскай вобласці, Кіеў Прайд — 2020 адкладвае «Роўныя магчымасці» і «PrideMonth» на 2020 год на нявызначаны тэрмін. Новая дата стане вядомая пасля таго, як каранцін афіцыйна скончыцца.<ref>[ «КиївПрайд-2020» перенесли через коронавірус]</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://upogau.org/eng/inform/campaign/history-copy_3125.html Гісторыя №.11.] [https://upogau.org/eng/inform/campaign/history-copy_3125.html Ганна Шарыхіна] , ''Gay Alliance Ukraine'', 25 лістапада 2015 г. * Шанэль Гранд, [https://www.stophomophobie.com/portrait-anna-sharyhina-militante-et-directrice-de-la-marche-de-la-fierte-lgbt-en-ukraine/ партрэт: Ганна Шарыхіна, баявік і дырэктар ЛГБТ-ЛГБТ у Украіне], STOP Homophobie, 5 кастрычніка 2015 года. * Ганна Сакалова, [https://www.opendemocracy.net/en/odr/ anna-sharyhina-interview-en / «Калі мы ідзем на кампраміс, гэта ўсё роўна, калі мы прызнаем, што мы не роўныя»: Ганна Шарыхіна пра фемінізм і правы ЛГБТ ва Украіне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210327004638/https://www.opendemocracy.net/en/odr/ |date=27 сакавіка 2021 }}, openDemocracy, 22 мая 2019 года. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шарыгіна Ганна Барысаўна}} [[Катэгорыя:Постаці фемінізму]] [[Катэгорыя:Актывісты ЛГБТ-руху]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Украіны]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] j5v19ay48uqv4ixbhjqrsfozvbd2rm3 Полацкі кадэцкі корпус 0 634918 5210984 5087235 2026-10-03T14:54:58Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5210984 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Полацкі кадэцкі корпус |выява = Połacak, Rynak, Jezuicki. Полацак, Рынак, Езуіцкі (1910).jpg |подпіс = [[Касцёл Святога Стэфана (Полацк)|Свята-Мікалаеўскі сабор]] і будынкі Полацкага кадэцкага корпуса (1910) |дэвіз = Жыццё — Айчыне. Душа — Богу. Сэрца — людзям. Гонар — нікому. |заснаваны = 1835 |зачынены = 1918 |тып = [[кадэцкі корпус]] |студэнты = 400 |размяшчэнне = будынкі колішняй [[Полацкая езуіцкая акадэмія|Полацкай езуіцкай акадэміі]] |Commons = Cadet Corps in Polatsk |nocat = 1 }} '''Полацкі кадэцкі корпус''' — сярэдняя ваенная навучальная ўстанова закрытага тыпу ў горадзе [[Полацк]]у, якая існавала ў 1835—1918 гадах. Заснавана для падрыхтоўкі да вайсковай службы дваранскіх дзяцей з [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Смаленская губерня|Смаленскай]] губерняў. Знаходзілася на [[Плошча Свабоды (Полацк)|Корпуснай плошчы]]{{efn-ua|да 1830 года — Парадная плошча, цяпер Плошча Свабоды}}, у будынках колішняй [[Полацкая езуіцкая акадэмія|езуіцкай акадэміі]]. == Гісторыя == Гісторыя стварэння Полацкага кадэцкага корпуса непасрэдна звязана з [[Полацкая езуіцкая акадэмія|Полацкай езуіцкай акадэміяй]]. Рашэнне аб адкрыцці ў Полацку езуіцкай акадэміі было прынята ў студзені 1812 года і праіснавала да 1820 года, калі была забаронена дзейнасць [[Езуіты|ордэна езуітаў]]. Пасля гэтага на месцы езуіцкай акадэміі было створана [[Полацкае вышэйшае піярскае вучылішча|Вышэйшае піярскае вучылішча]]<ref name = "ref2"/>. 3 мэтай ''«правядзення на Заходнім краі ідэі рускай асветы, рускага патрыятызму і рускай справы»'' царскі ўрад 26 красавіка 1830 года прыняў рашэнне аб заснаванні на месцы піярскага вучылішча Полацкага кадэцкага корпуса. Афіцыйнае адкрыццё корпуса адбылося ў дзень нараджэння імператара [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]] 25 чэрвеня 1835 года. Акрамя агульных правіл прыёму для дваранства [[Паўночна-Заходні край|беларускіх губерняў]] існавалі некаторыя абмежавaннi: у адпаведнасці з загадам Мікалая I у Полацкі кадэцкі корпус было забаронена прымаць тых дваранскіх дзяцей, чые бацькі ўдзельнічалі ў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанні 1830—1831 гадоў]], але былі памілаваны. Такіх падлеткаў было рэкамендавана накіроўваць у навучальныя ўстановы, якія знаходзіліся ўнутры імперыі<ref>[https://www.psu.by/be/universitet/279-spadchyna-polatskaj-zyamli/10573-polatski-kadetski-korpus-1835-1918-gg Полацкі кадэцкі корпус (1835—1918 гг.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200808235515/https://www.psu.by/be/universitet/279-spadchyna-polatskaj-zyamli/10573-polatski-kadetski-korpus-1835-1918-gg |date=8 жніўня 2020 }}. — Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт. {{ref-be}}</ref>. У 1857 годзе былі створаны двухгадовыя спецыяльныя класы, пасля заканчэння якіх кадэты атрымлівалі [[афіцэр]]скае званне i накіроўваліся ва ўсе віды [[Сухапутныя войскі|сухапутных войскаў]]. У 1859—1863 гадах выпускнікамі спецыяльных класаў сталі 172 афіцэры. У 1863 годзе гэтыя класы былі закрыты, i кадэты пасля паспяховага заканчэння навучання накіроўваліся ў Канстанцінаўскае ваеннае вучылішча ў Пецярбургу. У сувязі з ваеннай рэформай, якая пачалася ў 1862 годзе, замест Полацкага кадэцкага корпуса ў 1865 годзе была створана Полацкая ваенная гімназія з шасцігадовым курсам вучобы (з 1873 года — сямігадовым) i штатам у 350 выхаванцаў. Курс ваеннай гімназіі быў набліжаны да курса рэальнага вучылішча, але перавышаў яго па колькасці гадзін на вывучаемыя дысцыпліны. 22 чэрвеня 1882 года Полацкая ваенная гімназія зноў была рэарганізавана ў кадэцкі корпус, які праіснаваў пад першапачатковай назвай да 1917 года. Поўны курс навучання складаў 7 гадоў. Пасля заканчэння вучобы большая частка выхаванцаў накіроўвалася ў ваенныя вучылішчы. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] корпус знаходзіўся ў эвакуацыі. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] ў жніўні 1917 года перайменаваны ў Полацкую гімназію ваеннага ведамства. Згодна з новымі правіламi прыёму, у гімназіі ваеннага ведамства дазвалялася прымаць дзяцей ваеннаслужачых (генералаў, афіцэраў, салдат, ваенных чыноўнікаў), якія загінулі на фронце або cтaлі інвалідамі<ref name = "ref1"/>. У 1918 годзе гімназія ваеннага ведамства была закрыта. У 1919—1920 гадах рэшткі кадэцкіх корпусаў (у тым ліку Полацкага) былі аб’яднаны ў Крымскі i Феадасійскі кадэцкія карпусы. У 1920 годзе яны былі вывезены за мяжу. == Структура == Складаўся з чатырох рот: грэнадзёрскай, неранжырнай і 2 [[Мушкет|мушкецёрных]], якія ўтваралі батальён. Полацкі кадэцкі корпус быў разлічаны на 400 навучэнцаў, прымаліся хлопчыкі ва ўзросце 9—11 гадоў. Належаў да ліку губернскіх кадэцкіх карпусоў, а гэта азначала, што ў ім былі толькі падрыхтоўчыя (2 гады) i агульныя (4 гады) курсы. Пасля заканчэння курса навук полацкія кадэты пераводзіліся ў [[Пецярбург]] у Дваранскі полк, дзе працягвалі адукацыю. Згодна з правіламі прыёму навучэнцы кадэцкага корпуса падзяляліся на 2 катэгорыі: інтэрнаў (штатныя i звышштатныя) i экстэрнаў (прыходзячыя вучні). У сваю чаргу інтэрны падзяляліся на казённакоштных (утрымліваліся за дзяржаўныя сродкі), сваякоштных (утрымліваліся за кошт бацькоў) і стыпендыятаў, якія вучыліся на стыпендыі дваранства, арганізацый, прыватных асоб<ref name = "ref2">''Шайкоў, В.'', ''[[Андрэй Міхайлавіч Лукашэвіч|Лукашэвіч, А.]]'' Полацкі кадэцкі корпус і яго выхаванцы / В. Шайкоў, А. Лукашэвіч // Беларускі гістарычны часопіс. — 1999. — № 4. — С. 45–51.</ref>. У корпусе выкладаліся Закон Божы, руская, нямецкая i французская мовы, руская i агульная гісторыі, геаграфія, матэматыка ([[арыфметыка]], алгебра, геаметрыя, [[трыганаметрыя]], аналітычная геаметрыя), фізіка, хімія, законазнаўства, чарчэнне, мінералогія, фізіялогія, батаніка, касмаграфія, маляванне, музыка, спевы, танцы. Шмат yвaгi надавалася страявым заняткам, плаванню, гімнастычным практыкаванням, фехтаванню. Сярод ваенных навук выкладаліся тактыка, артылерыя, ваенная гісторыя i фартыфікацыя<ref name = "ref1">[http://polotsk.museum.by/be/node/41147 Полацкі кадэцкі корпус] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250125002142/http://polotsk.museum.by/be/node/41147 |date=25 студзеня 2025 }}. — Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік. {{ref-be}}</ref>. == Дырэктары == * [[Павел Кесаравіч Хвашчынскі]] (1834—1842). * [[Фёдар Максімавіч Арэвус]] (1842—1852). * [[Усевалад Мікалаевіч Лермантаў]] (1852—1854). * [[Павел Пятровіч Кіновіч]] (1854—1858). * [[Дзмітрый Міхайлавіч Паўлоўскі]] (1858—1864). * [[Рыгор Паўлавіч Кузьмін-Караваеў]] (1864—1867). * [[Пётр Пятровіч Глотаў]] (1867—1878). * [[Аляксей Пятровіч Тыртаў]] (1878—1888). * [[Канстанцін Мікалаевіч Анчуцін]] (1888—1891). * [[Георгій Іванавіч Ялчанінаў]] (1891—1897). * [[Яўген Сымонавіч Гутар]] (1897—1905). * [[Андрэй Мікалаевіч Ваулін]] (1905—1908). * [[Мадэст Рыгоравіч Чыгір]] (1908—1918). == Выпускнікі == {{Асноўная катэгорыя|Выпускнікі Полацкага кадэцкага корпуса}} За час існавання Полацкі кадэцкі корпус падрыхтаваў больш за 3 тысяч афіцэраў<ref>{{Крыніцы/БелЭн|12к}} С. 463</ref>. == Заўвагі == {{notelist-ua}} {{зноскі}} == Літаратура == * ''[[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Арлоў, У.]]'' Гісторыя Беларусі: год за годам (1835 г. Адкрыццё Полацкага кадэцкага корпуса) / У. Арлоў, [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Г. Сагановіч]] // [[Архівы і справаводства|Беларуская мінуўшчына]]. — 1996 — № 2 — С. 19-20. * ''Арлоў, У.'' Полацкія кадэты / У. Арлоў // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. — 1993. — № 1. — С. 28-40. * ''[[Андрэй Міхайлавіч Лукашэвіч|Лукашэвіч, А.]]''. {{Крыніцы/БелЭн|12|Полацкі кадэцкі корпус}} * ''Лукашэвіч, А.''. {{Крыніцы/ЭГБ|5|Полацкі кадэцкі корпус}} {{Адукацыя ў Віцебскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1835 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Полацкі кадэцкі корпус| ]] [[Катэгорыя:Плошча Свабоды (Полацк)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1835 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1918 годзе]] [[Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Полацку]] s7sbm9p8v8ag9i9t3b18wezyb56dzca Пастаўская цэнтральная раённая бальніца 0 635366 5210946 4338499 2026-10-03T13:59:14Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ арфаграфія 5210946 wikitext text/x-wiki {{Бальніца |Назва= Талачынская ЦРБ |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Размяшчэнне = |Падпарадкаванне = |Тып =Цэнтральная раённая бальніца |Форма = |Профіль = |Заснавана= |Ранейшыя назвы= |Пасада кіраўніка= |ПІБ кіраўніка= |База = |Карпусоў = |Аддзяленняў = |Участкаў = |Супрацоўнікі = |Урачы = |Медработнікі = |Вядомыя = |Насельніцтва = |Коек = |Абслужана = |Адрас= [[Віцебская вобласць]], [[Пастаўскі раён]], г. [[Паставы]], вуліца Савецкая, д. 73. |Сайт= }} '''[[Установа аховы здароўя|УАЗ]] «Пастаўская цэнтральная раённая бальніца»''' — комплекс лячэбна-прафілактычных устаноў Пастаўскага раёна. Будынак ЦРБ знаходзіцца ў [[Паставы|Паставах]]. == Гісторыя == У 1940 годзе ў Паставах была адкрыта раённая бальніца на 45 ложкаў. У 1944 годзе пасля [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]] раённая бальніца аднавіла сваю працу. На сённяшні дзень у сучасную структуру ўстановы аховы здароўя «Пастаўская цэнтральная раённая бальніца» ўваходзіць 6 бальніц, 27 ФАПаў і 3 аддзяленні хуткай медыцынскай дапамогі<ref>[http://pridvinie.vlib.by/index.php/medytsynskiya-stanovy/3259-pasta-skaya-rajonnaya-tsentralnaya-balnitsa-uaz-pasta-ski-rajon-g-pastavy Пастаўская раённая цэнтральная бальніца]</ref>. Ахову здароўя насельніцтва ў раёне забяспечваюць 102 лекары і 327 медработнікаў сярэдняга звяна<ref>[http://pridvinie.vlib.by/index.php/pasta-ski-rajon/195-rajony-voblastsi/pasta-ski-rajon/3258-medytsyna-pasta-ski-rajon Медыцына. Пастаўскі раён]</ref>. == Спіс лекава-прафілактычных устаноў == У сістэме аховы здароўя раёна 7 бальніц на 308 ложкаў: * УАЗ «Пастаўская цэнтральная раённая больніца» (кругласутачны стацыянар — 197 ложкаў, дзённы стацыянар на 35 ложкаў, хатні стацыянар на 10 ложкаў, цэнтральная раённая паліклініка, хуткая медыцынская дапамога на 2,5 паста, аддзяленне неадкладнай дапамогі пры паліклініцы); * УАЗ «Варапаеўская раённая бальніца» (кругласутачны стацыянар — 50 ложкаў, паліклініка, дзённы стацыянар на 5 ложкаў, хатні стацыянар на 2 ложкі, хуткая медыцынская дапамога на 1 пост, пункт неадкладнай дапамогі пры паліклініцы); * УАЗ «Дунілавіцкая ўчастковая бальніца» (кругласутачны стацыянар — 18 ложкаў; амбулаторыя ўрача агульнай практыцы, дзённы стацыянар на 3 ложкі); * УАЗ «Камайская ўчастковая бальніца» (кругласутачны стацыянар — 18 ложкаў, амбулаторыя ўрача агульнай практыцы, дзённы стацыянар на 3 ложкі, хатні стацыянар на 2 ложкі); * УАЗ «Лынтупская ўчастковая бальніца» (кругласутачны стацыянар — 10 ложкаў, амбулаторыя ўрача агульнай практыцы, дзённы стацыянар на 3 ложкі, хатні стацыянар на 2 ложкі, хуткая медыцынская дапамога на 0,5 паста); * УАЗ «Парыжская бальніца сястрынскага догляду» (ложкі сястрынскага догляду — 15, амбулаторыя ўрача агульнай практыцы, дзённы стацыянар на 3 ложкі, хатні стацыянар на 2 ложкі); * УАЗ «Навасёлкаўская амбулаторыя ўрача агульнай практыцы» (амбулаторыя ўрача агульнай практыцы, дзённы стацыянар на 3 ложкі). == Галоўныя ўрачы == * Г. І. Трэпель * [[Леанід Вікенцьевіч Аўдзей|Л. В. Аўдзей]] * В. П. Малы * А. П. Шашкель (1989—1991) * А. С. Караткевіч (1992—1995) * [[Уладзімір Мікалаевіч Чакавы|У. М. Чакавы]] (з 1995) {{зноскі}} == Літаратура == * Чаплинская, Г. Н. Поставский район / Г. Н. Чаплинская // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. / редкол.: Т. В. Белова [и др.]. — Минск : БелЭн імя П. Броўкі, 2011. — Т. 2 : Витебская область : в 2 кн. — Кн. 2. — С. 362—365. == Спасылкі == * [http://test.postcrb.by// Сайт Пастаўскай цэнтральнай раённай бальніцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200319185359/http://test.postcrb.by/ |date=19 сакавіка 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паставы]] [[Катэгорыя:Пастаўскі раён]] [[Катэгорыя:Бальніцы Беларусі]] jqdfisg6v181s455s9gp5wsfqnt7ngy Генрых Іпалітавіч Семірадскі 0 673568 5211163 5143089 2026-10-04T01:36:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211163 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Семірадскі}} {{Мастак}} '''Генрых Іпалітавіч Семірадскі''' (пры нараджэнні '''Генрык Гектар Семірадскі''' ({{Lang-pl|Henryk Hektor Siemiradzki}}); {{OldStyleDate2|24|кастрычніка|1843|12}}, [[Пэчэнігы|Нова-Белгарад]], [[Харкаўская губерня]] — [[23 жніўня]] [[1902]], Стшалкова, [[Петракоўская губерня]]) — беларускі, польскі і рускі<ref>{{cite web|title=Obrazy Henryka Siemiradzkiego w Muzeum Śląskim|url=http://www.muzeumslaskie.pl/obrazy--henryka-siemiradzkiego-w-muzeum-slaskim-.php|date=2009|publisher=Muzeum Śląskie|accessdate=2016-09-09|language=pl|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160311215258/http://muzeumslaskie.pl/obrazy--henryka-siemiradzkiego-w-muzeum-slaskim-.php|archivedate=2016-03-11|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=Ewa Micke-Broniarek|title=Henryk Siemiradzki|url=http://culture.pl/en/artist/henryk-siemiradzki|date=December 2004|work=Adam Mickiewicz Institute|publisher=Culture.pl|accessdate=2016-09-09|language=en}}</ref><ref>{{кніга|загаловак=[[Вялікая савецкая энцыклапедыя#Трэцяе выданне|Большая советская энциклопедия]]|частка=Семирадский, Генрих Ипполитович|месца=М.|выдавецтва=Советская энциклопедия|год=1976|выданне=3-е изд.|том=23: Сафлор — Соан|старонкі=239—240|старонак=640|слупкі=705—706}}</ref> мастак, адзін з найбуйнейшых прадстаўнікоў позняга [[акадэмізм]]у. Вучыўся ў [[Харкаў|Харкаве]] і [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]], але большую частку актыўнага творчага жыцця правёў у [[Рым]]е. Найбольш вядомы манументальнымі палотнамі на сюжэты з гісторыі [[Антычнасць|антычных Грэцыі і Рыма]]; таксама паспяхова працаваў у жанры камернай ідыліі, [[пейзаж]]у і партрэта. Займаўся афармленнем тэатраў і прыватных інтэр’ераў. Акадэмік і прафесар [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскай Акадэміі мастацтваў]], акадэмій жывапісу [[Берлін]]а, [[Стакгольм]]а, [[Рым]]а, [[Турын]]а, член-карэспандэнт [[Акадэмія вытанчаных мастацтваў (Францыя)|французскай Акадэміі вытанчаных мастацтваў]]. Творы ў асноўным рассеяны па музеях [[Польшча|Польшчы]], [[Украіна|Украіны]] і Расіі, а таксама прыватных зборах еўрапейскіх краін. Персанальныя выстаўкі мастака праходзілі ў Польшчы ў 1903, 1939, 1968 і 1980 гадах; ў 2017—2018 гадах у [[Дзяржаўны Рускі музей|Дзяржаўным Рускім музеі]] праходзіла энцыклапедычная выстаўка «Генрых Семірадскі і калонія рускіх мастакоў у Рыме». Многія работы мастака страчаны, напрыклад роспісы [[Храм Хрыста Збавіцеля|храма Хрыста Збавіцеля]] ў [[Масква|Маскве]]. == Паходжанне. Станаўленне (1843—1864 гады) == Род Семірадскіх герба «[[Траска (герб)|Траска]]» згадваецца ў архіўных дакументах з [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]], аднак звесткі вельмі адрывачныя і скупыя. У літаратуры, прысвечанай Семірадскаму, бытуе сцвярджэнне, што яго сям’я была з [[Сандамірскае ваяводства (Рэч Паспалітая)|Сандамірскага ваяводства]], прозвішча паходзіць ад назвы вёскі Семярад ({{нп5|Семірадз (Мазавецкае ваяводства)|Семірадз|uk|Семірадз (Мазовецьке воєводство)}}) каля [[Радам]]а{{Sfn|Лебедева|2006|с=7}}. Быццам бы адзін з Семірадскіх у сярэдзіне XVII стагоддзя быў пісарам муніцыпалітэта ў [[Сандомеж|Сандамір]], а іншы ў пачатку XVIII стагоддзя — канонікам у [[Кракаў|Кракаве]]. А адна з галін сям’і абгрунтавалася ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Літве]], у [[Навагрудак|Наваградку]], — гэта і былі продкі Г. Семірадскага{{Sfn|Dużyk|1986|с=7}}. Але даводзячы сваё шляхецтва ў [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]], Семірадскія з Мінскай губерні сцвярджалі, што іх продак Сяміградскі перабраўся ў Вялікае Княства Літоўскага з украінскага [[Падолле|Падолля]]. Падолле з’яўляецца сумежным рэгіёнам з [[Сяміграддзе]]м, таму не выключана, што продкі мастака паходзяць адтуль, а не з Сандамірскага ваяводства<ref name="kultura">{{cite web|author = [[Зміцер Юркевіч]]|last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 2022-08-28|url = https://kultura-info.by/view/76|title = Генрых Семірадскі, або Час перапісаць гісторыю|format = |work = |publisher = «Культура і Мастацтва»|accessdate = 2023-04-30|language = be|postscript = |archive-date = 30 красавіка 2023|archive-url = https://web.archive.org/web/20230430070425/https://kultura-info.by/view/76|url-status = dead}}</ref>. У судовых дакументах [[Новагародскае ваяводства|Новагародскага ваяводства]] Вялікага Княства Літоўскага, першапачатковы варыянт напісання прозвішча ''Сяміградскія'' саступіў месца ''Семірадскім'' недзе ў 1740-х гадах<ref name="kultura"/>. У пачатку XVII стагоддзя Мацей Сяміградскі займаў урад лідскага стольніка. Значна больш звестак пра Самуэля Сяміградскага-Рамашкевіча, земяніна Менскага ваяводства, які быў харужым у харугве троцкага ваяводы [[Марцін Агінскі|Марціна Агінскага]]. У 1674 годзе ён набыў за 650 коп літоўскіх грошаў маёнтак Люцін (блізу [[Люцінка|Люцінкі]]). Меў двух сыноў, ад якіх пайшлі дзве галіны роду. Генрых з’яўляецца нашчадкам Гераніма (жонка з роду [[Данейкі (род)|Данейкаў]]). Ян, сын Гераніма ажаніўся з прадстаўніцай старога берасцейскага роду [[Курчы (род)|Курчаў]], яго сын Міхал з [[Керсноўскія|Керсноўскай]]. Наваградскіх Керсноўскіх згадвае ў сваіх успамінах [[Францішак Міцкевіч|Францішак]], брат Адама Міцкевіча. Бо з імі ўскосна звязана гісторыя знакамітай бойкі ў маі 1811 года навагрудскіх шкаляроў з жаўнерамі расійскага драгунскага палка, у выніку якой Францішка адлічылі са школы. А галоўнага віноўцу канфлікта, нейкага ''«паручніка маларасіяніна Сяміградскага»'', звольнілі са службы (відаць за тое, што быў пабіты школьнікам)<ref name="kultura"/>. Сын Міхала Элеўтэрый (дзед мастака) ажаніўся з Розай [[Есьманы (род)|Есьман]], пляменніцай [[Тадэвуш Рэйтан|Тадэвуша Рэйтана]]. Элеўтэрый ведаў мастака [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]], быў асістэнтам на хросце дачкі Рустэмаў<ref name="kultura"/>. Згодна з сямейным паданнем, [[Адам Міцкевіч]], малюючы ў паэме «[[Пан Тадэвуш]]» свет [[Шляхта|шляхецкай]] даўніны, выкарыстаў запіскі Юзэфа Семірадскага, «[[падкаморы]]я з Навагрудка»{{Sfn|Stolot|2001|с=9}}. Хросным бацькам брата Г. Семірадскага — Станіслава — быў брат А. Міцкевіча — Аляксандр (прафесар {{нп5|Імператарскі Харкаўскі ўніверсітэт|Харкаўскага ўніверсітэта|uk|Императорский Харьковский университет}}), а хроснай маці іншага брата, Міхаіла, — Тэрэза Міцкевіч{{Sfn|Dużyk|1986|с=2}}. Генрых Семірадскі нарадзіўся 24 кастрычніка 1843 года ў слабадзе Нова-Белгарад (цяпер пасёлак [[Пэчэнігы|Печанегі]]) каля [[Харкаў|Харкава]], дзе быў раскватараваны<ref name="kultura"/> {{нп5|Драгуны (войска)|драгунскі|ru|Драгуны}} полк царскай арміі, у якім служыў ягоны бацька ротмістр Іпаліт Семірадскі{{Sfn|Карпова|2008|с=8}}, землеўладальнік [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага павета]]<ref name="kultura"/>. У 1850 годзе І. Семірадскі быў удастоены [[Расійскае дваранства|патомнага дваранства]]{{Sfn|Карпова|2008|с=222}}. Маці, Міхаліна Прушынская, была сястрой [[Ганна Цюндзявіцкая|Ганны Цюндзявіцкай]] (1803—1850), вядомай аўтаркі кнігі па дамаводстве «[[Літоўская гаспадыня]]»<ref>''Ciundziewicka Anna''. [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent2?id=16514 Gospodyni litewska czyli Nauka utrzymywania porządnie domu i zaopatrzenia go we wszystkie przyprawy, zapasy kuchenne, apteczkowe i gospodarskie tudzież hodowania i utrzymywania bydła, ptastwa i innych żywiołów, według sposobów wyprobowańszych i najdoświadczeńszych, a razem najtańszych i najprostszych] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250501012404/https://polona.pl/dlibra/doccontent2?id=16514 |date=1 мая 2025 }}. — Wilno: Drukiem Józefa Zawadzkiego, 1856.</ref>. З нейкай прычыны, [[хрост]] першынца адбыўся толькі 5 (17) красавіка 1844 года. Хроснымі Генрыха сталі генерал-маёр таго самага палка [[Гектар Прушынскі]] (дзядзька Міхаліны і [[Слуцкі павет|слуцкі]] абшарнік) і Тарэза Лапцева, жонка ротмістра<ref name="kultura"/>. Сям’я захоўвала [[Каталіцтва|каталіцкае]] веравызнанне і польскія нацыянальныя традыцыі і мову ў побыце. У 1871 годзе І. Семірадскі выйшаў у адстаўку ў чыне генерала і перабраўся на сталае жыхарства ў [[Варшава|Варшаву]]{{Sfn|Карпова|2008|с=8}}. [[Файл:Сельская_идиллия.JPG|злева|міні|Вясковая ідылія. {{нп5|Львоўская галерэя мастацтва||ru|Львовская галерея искусств}}. ''Праца часоў навучання ў Акадэміі мастацтваў, як мяркуецца, 1860-х гадоў'']] Першыя ўрокі малявання Семірадскі атрымаў падчас навучання ў Другой Харкаўскай гімназіі ў {{нп5|Дзмітрый Іванавіч Бязперчы|Дзмітрыя Іванавіча Бязперчага|ru|Безперчий, Дмитрий Иванович}} (1825—1913) — вучня [[Карл Паўлавіч Брулоў|Карла Брулова]]. Пад уплывам Бязперчага сфармаваліся густы і вызначыліся прыхільнасці Семірадскага ў мастацтве — [[Акадэмізм|акадэмічны класіцызм]]<ref>''Волошкина С.'' Дмитрий Безперчий — харьковский учитель Семирадского // Вісник Харківської державної академії дизайну і мистецтв. — 2005. — № 8. — С. 34.</ref>. Бацька Семірадскага ўхваляў мастацкія заняткі сына, але лічыў, што мастацтва не можа быць спосабам заробку для паважаючага сябе чалавека, і прадракаў Генрыху навуковую кар’еру{{Sfn|Зорина|2008|с=6—7}}. У 1860 годзе, саступіўшы волі бацькі, Генрых Семірадскі паступіў на натуральнае аддзяленне Харкаўскага ўніверсітэта (фізіка-матэматычны факультэт). У 1864 годзе ён скончыў яго са ступенню {{нп5|Кандыдат універсітэта|кандыдата|ru|Кандидат университета}}, абараніўшы выпускную работу на тэму «Аб інстынктах насякомых». У студэнцкія гады Семірадскі сабраў багатую калекцыю матылькоў і да канца жыцця захаваў цікавасць да гэтых насякомых{{Sfn|Карпова|2008|с=10—11}}. Паспяхова займаючыся ва ўніверсітэце, Семірадскі працягваў мець зносіны з Д. І. Бязперчым і браць у яго ўрокі. З вучнёўскіх работ яго захавалася толькі некалькі графічных лістоў, якія па шэрагу прычын Семірадскі захоўваў у рымскай майстэрні. У 1979 годзе спадчыннікі мастака перадалі іх у калекцыю [[Нацыянальны музей у Кракаве|Нацыянальнага музея ў Кракаве]]{{Sfn|Карпова|2008|с=11}}. У асноўным гэта жанравыя замалёўкі, самы ранні захаваны ўзор датуецца 1860 годам{{Sfn|Карпова|2008|с=11}}. Жывапісныя працы харкаўскага перыяду страчаны{{Sfn|Карпова|2008|с=12}}. У верасні 1864 Г. Семірадскі супраць волі бацькоў адправіўся ў Санкт-Пецярбург паступаць у [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Акадэмію мастацтваў]]. Спыніўшыся па дарозе ў Маскве, Семірадскі быў захоплены тэатрам, у асноўным — балетамі [[Марыус Іванавіч Петыпа|М. Петыпы]] і [[Артур Сен-Леон|А. Сен-Леона]]. У {{нп5|Румянцаўскі музей|Маскоўскім публічным музеі|ru|Румянцевский музей}} ён вывучаў карціну [[Аляксандр Андрэевіч Іванаў|А. Іванова]] «{{нп5|З'ява Хрыста народу||ru|Явление Христа народу}}», але яна яго адштурхнула. У лістах да родных ён заяўляў, што яе каларыт «імглісты», а таксама паказваў на памылкі ў перспектыве і «адсутнасць адвагі пэндзля». Ён угледзеў у гэтым «нямецкі ўплыў», які выявіўся ў падрабязнай дэталізацыі і рацыянальнасці задумы. Ухваліў ён толькі аголеныя фігуры; у далейшым малюнак аголеных фігур у апранутым натоўпе будзе сустракацца ў творчасці самога Семірадскага{{Sfn|Карпова|2008|с=13}}. == Акадэмія мастацтваў (1864—1871 гады) == [[Файл:Семирадский_Диоген.JPG|міні|Дыяген, які разбівае чару. ''1868 год. Прыватны збор'']] У Акадэмію мастацтваў Генрых Семірадскі паступіў {{нп5|Вольны слухач|вольным слухачом|ru|Вольнослушатель}}, паколькі па статуце асобы, узрост якіх перавышаў 20 гадоў, не маглі вучыцца там на агульных падставах. Залічаны ў Акадэмію ён быў 13 кастрычніка 1864 года{{Sfn|Зорина|2008|с=8}}. Статус вольнага слухача не толькі вымушаў платнага навучання (25 рублёў у год), але і не дазваляў удзельнічаць у конкурсе на залаты медаль, якая дае права на 6-гадовую {{нп5|Пенсіянер (Акадэмія мастацтваў)|пенсіянерскую|ru|Пенсионер (Академия художеств)}} паездку ў Еўропу{{Sfn|Карпова|2008|с=14}}{{Sfn|Лебедева|2006|с=11}}. Акрамя жывапісу, шмат часу ў Семірадскага адымала музыка — ён быў сталым наведвальнікам канцэртаў і музычнага тэатра. У лістах да родных (сябрамі ў Пецярбургу ён так і не абзавёўся{{Sfn|Климов|2001|с=6}}) Семірадскі апісваў ўражанні ад опер, а таксама дэкарацый да іх. У 1865 годзе ён быў ганараваны малым сярэбраным медалём за эскіз «Анёл смерці збівае усіх першынцаў Егіпта». У студзені гэтага года ён упершыню наведаў Варшаву. У 1866 годзе ён падаў прашэнне аб пераводзе з вольнаслухачоў у вучні, Саветам Акадэміі яно было задаволена 13 верасня{{Sfn|Лебедева|2006|с=12}}. Семірадскі быў залічаны ў натурны клас, дзе яго выкладчыкамі сталі {{нп5|Багдан Паўлавіч Вілевальдэ|Б. Вілевальдэ|ru|Виллевальде, Богдан Павлович}} і {{нп5|Карл Багданавіч Веніг|К. Веніг|ru|Вениг, Карл Богданович}}. На восеньскім экзамене 1866 года ён быў удастоены адразу двух срэбных медалёў за малюнак з натуры і натурны эцюд. У 1868—1869 гадах тры яго эцюды былі адзначаны грашовымі прэміямі (двойчы па 100 рублёў) і падзякамі Савета Акадэміі{{Sfn|Карпова|2008|с=17}}, захоўваліся як узорныя і нават былі рэпрадукаваны ў часопісе «Мастацкі аўтограф»{{Sfn|Зорина|2008|с=12}}. Нягледзячы на поспехі, Семірадскі жыў у вялікай беднасці, у дадатак, ён саромеўся прасіць дапамогі ў бацькоў. Для заробкаў Семірадскі пісаў з фатаграфій мініяцюрныя партрэты на [[Слановая косць|слановай косці]], а таксама браўся за самыя разнастайныя заказы{{Sfn|Карпова|2008|с=24}}. У гады навучання ў Акадэміі круг зносін Семірадскага быў вузкі, як па замкнёнасці яго характару (ён цяжка сыходзіўся з людзьмі), так і па прычыне вялікай эрудыцыі, якой было цяжка адпавядаць. Таварышам Семірадскага з часам зрабіўся яго зямляк [[Ілья Яфімавіч Рэпін|Ілья Рэпін]]{{Sfn|Зорина|2008|с=8—9}}. У 1868 годзе Семірадскі ўдзельнічаў у конкурсе на малы залаты медаль, для якога выбраў тэму «Дыяген, які разбівае чару». Ён быў настолькі захоплены працай, што на летнія вакацыі застаўся ў Пецярбургу. Постаць [[Дыяген Сінопскі|Дыягена Сінопскага]] Семірадскі пісаў са старога натуршчыка Тараса, які пазіраваў яшчэ Брулову. Пры папярэднім аглядзе «Дыягена» рэктарам Акадэміі [[Фёдар Антонавіч Бруні|Ф. А. Бруні]] прафесар {{нп5|Пётр Васілевіч Басін|П. В. Басін|ru|Басин, Пётр Васильевич}} крытычна выказаўся аб пейзажы, лічачы яго «занадта натуралістычным», на што Семірадскі пярэчыў, што хацеў ажывіць «школьны» класіцызм прышчэпкай рэалізму{{Sfn|Карпова|2008|с=17—19}}. Не занадта цёпла паставіўся да карціны і К. Веніг, які адзначыў, што нягледзячы на пэўныя задаткі, карціна Семірадскага хутчэй слабая. Канкурэнтам Генрыха Іпалітавіча ў той жа праграме быў І. Рэпін, але ён не змог выказаць моманту разбівання чары і ў рэшце рэшт спаліў няўдалы эцюд. У працах Рэпіна таго часу можна ўбачыць несумнеўны ўплыў манеры Семірадскага{{Sfn|Зорина|2008|с=9}}. 12 верасня Савет прысудзіў Семірадскаму малы залаты медаль, які давала магчымасць удзельнічаць у конкурсе на суісканне пенсіянерскай паездкі{{Sfn|Карпова|2008|с=17—19}}. Малы залаты медаль Акадэміі азначаў таксама прысуджэнне звання [[Класны мастак|мастака 2-га класа]], што ў «[[Табель аб рангах|Табелі аб рангах]]» адпавядала [[Губернскі сакратар|губернскому сакратару]]. Тым не менш Семірадскі не быў у захапленні ад парадкаў, што пануюць у Акадэміі, адкрыта называючы яе ў лістах да родных «фабрыкай», а Савет — «кольцам старых ідыётаў»{{Sfn|Карпова|2008|с=19}}. [[Файл:Семирадский_Художник.JPG|злева|міні|Французскі мастак часоў Людовіка XV піша партрэт маркізы. ''Каля 1868 году. [[Ташкент]]'', {{нп5|Дзяржаўны музей мастацтваў Узбекістана||ru|Государственный музей искусств Узбекистана}}]] Акрамя абавязковых акадэмічных заданняў на [[Біблія|біблейскія]] і антычныя сюжэты, Семірадскі ў Пецярбургу спрабаваў пісаць на самастойна выбраныя тэмы. Карціна «Людовік XIV пасля падпісання смяротных прысудаў» страчаная, некаторае ўяўленне аб яе стылі можна скласці па іншай працы Семірадскага — «Французскі мастак часоў Людовіка XV піша партрэт маркізы» (належала вялікаму князю {{нп5|Мікалай Канстанцінавіч|Мікалаю Канстанцінавічу|ru|Николай Константинович}}). Семірадскі працаваў старанна: падбіраў матэрыял у [[Расійская нацыянальная бібліятэка|Публічнай бібліятэцы]], асаблівую ўвагу надаючы побыту, касцюмам і мэблі «{{нп5|Галантны век|Галантнага веку|ru|Галантный век}}». Аднак куртуазная культура падалася яму «занадта легкаважнай», пазбаўленай станоўчага этычнага ідэалу, што для Семірадскага, схільнага да маралізатарства, было істотным{{Sfn|Карпова|2008|с=19—21}}. Спрабаваў ён сябе і ў жанравым жывапісе, але мастацкія вартасці гэтых яго прац невялікія; у акадэмічных праграмах на зададзеную тэму ён дэманстраваў зусім іншы ўзровень прафесіяналізму. Тым не менш жанравыя сцэны на ўкраінскія сюжэты прадаваліся і нават выстаўляліся ў Таварыстве заахвочвання мастакоў{{Sfn|Карпова|2008|с=21—22}}. [[Файл:Siemiradzki-Nimfa.jpg|міні|Німфа. ''18''69 год. {{нп5|Львоўская галерэя мастацтва||ru|Львовская галерея искусств}}]] Характэрным прыкладам творчасці Семірадскага пецярбургскага перыяду была «Німфа» (1869), якая фактычна была варыяцыяй на тэму «Купальшчыцы» {{нп5|Цімафей Андрэевіч Неф|Ц. Нефа|ru|Нефф, Тимофей Андреевич}}. Кампазіцыя і тэхніка дэманструюць скончанасць, пры гэтым аголенае цела намалявана падкрэслена ідэальным, «парцалянавым». Артыстызм мастака выражаны ў нядбайнасці да другарадных дэталяў. Характэрны для Нефа эратызм — але ў рамках прыстойнасцяў — таксама быў цалкам засвоены Семірадскім{{Sfn|Карпова|2008|с=217}}.У другой палове 1860-х гадоў Семірадскі пагрузіўся ў дэпрэсію, яго пераследавалі сумневы ва ўласным таленце. У красавіку 1867 года ён пісаў бацькам: {{Пачатак цытаты}}…Я адзін з першых у Акадэміі, але калі я параўноўваю свае працы з працамі вялікіх майстроў <…> яны мне здаюцца нікчэмнымі… Нейкі голас нашэптвае мне атрутна: «Ты так зрабіць не зможаш»{{Sfn|Dużyk|1986}}.{{Канец цытаты}} У 1870 годзе ў Пецярбургу паўстаў гурток літаратараў, мастакоў і акцёраў, заснавальнікам якога быў {{нп5|Міхаіл Пятровіч Клот|М. П. Клот|ru|Клодт, Михаил Петрович}}. Там жа прымалі ўдзел [[Мікалай Мікалаевіч Гэ|М. М. Гэ]], {{нп5|Міхаіл Пятровіч Клот|М. П. Клот|ru|Клодт, Михаил Петрович}}, з музыкантаў — [[Мікалай Рыгоравіч Рубінштэйн|М. Р. Рубінштэйн]], [[Аляксандр Мікалаевіч Сяроў|А. М. Сяроў]]. Семірадскага ў гэтым таварыстве прыцягвалі, галоўным чынам, музыканты. Дзякуючы кружку Семірадскі завёў знаёмства ў асяроддзі пецярбургскай інтэлігенцыі, яшчэ ў 1869 годзе пазнаёміўся з {{нп5|Васіль Пятровіч Верашчагін|В. П. Верашчагіным|ru|Верещагин, Василий Петрович}}, які толькі вярнуўся з пенсіянерскай паездкіў Італію. У гасцях у [[Марк Мацвеевіч Антакольскі|М. М. Антакальскага]] ён пазнаёміўся з [[Ілья Яфімавіч Рэпін|І. Я. Рэпіным]]{{Sfn|Карпова|2008}}. Ва ўспамінах Рэпіна апісана спрэчка вучняў Акадэміі з ужо масцітым у тыя часы крытыкам [[Уладзімір Васільевіч Стасаў|У. В. Стасавым]], якая адбылася 13 верасня 1869 года. Семірадскі, мяркуючы па ўсім, «саліраваў» у гэтай спрэчцы, у чым яму дапамагалі выдатная адукацыя і сацыяльны статус{{Sfn|Карпова|2008}}. Стасаў тады захапіўся скульптурай Антакольскага «Яўрэй, які ўсоўвае нітку ў іголку», на што Семірадскі з іроніяй сказаў: {{Пачатак цытаты}}Я ў першы раз чую …, што стварэнням чалавечага генія, які творыць з вобласці вышэйшага свету — сваёй душы, падабаюцца звычайныя з’явы паўсядзённага жыцця. Гэта значыць: творчасці вы аддаеце перавагу копіі з натуры — паўсядзённай пошласці жыццёвай?<ref>''Репин И. Е.'' Далёкое близкое. — М.: Искусство, 1953. — С. 191—192.</ref>{{Канец цытаты}} [[Файл:Henryk_Siemiradzki_006.jpeg|злева|міні|Давер Аляксандра Македонскага лекару Філіпу. ''1870 год. [[Мінск]], [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]]'']] Для Стасава старадаўняе — і паслядоўнае яму класіцыстычнае — мастацтва з’яўляецца ілжывым, «кастрыраваным», пазбаўленым праўды. Семірадскі апаніраваў тым, што акадэмічнае мастацтва «вышэй праўды». Падчас спрэчкі Рэпін быў на баку Семірадскага, але неўзабаве стаў яго непрымірымым апанентам, заявіўшы, што Семірадскі глыбока чужы і яму асабіста, і рускаму рэалістычнаму мастацтву{{Sfn|Карпова|2008|с=29}}. Стасаў захаваў недабразычлівае стаўленне да Семірадскага да канца жыцця. Ва ўспамінах Рэпіна захаваліся наступныя яго словы: «''…[Семірадскі] таленавіты чалавек. Толькі шкада — гэта безнадзейны класік — будучы прафесар. Італьяншчына яго заела''»{{Sfn|Зорина|2008|с=10}}. У 1870 годзе Семірадскі прадставіў праграму «Давер Аляксандра Македонскага лекару Філіпу». Па словах [[Алена Генадзеўна Зорына|А. Зорынай]], ён прадэманстраваў веданне анатоміі, маляўнічае і кампазіцыйнае майстэрства. Тут упершыню выявіліся якасці ўсёй будучай творчасці мастака — мяккія, «цякучыя» сілуэты, выразнасць дэталяў і праца са святлом; бездакорнае тэхнічнае выкананне{{Sfn|Зорина|2008|с=13—14}}. Журы Акадэміі 4 лістапада аднадушна прысудзіла яму вялікі залаты медаль і права замежнай паездкі за казённы кошт{{Sfn|Карпова|2008|с=26}}. Характэрна, што [[Уладзімір Васільевіч Стасаў|У. В. Стасаў]] заўважыў карціну на акадэмічнай выстаўцы і даў ёй падрабязны разбор, у якім, у прыватнасці, заявіў, што «''г-н Семірадскі не належыць натоўпу''»{{Sfn|Лебедева|2006|с=14}}. У жніўні 1871 года мастак пакінуў Пецярбург і накіраваўся ў [[Мюнхен]] праз Кракаў{{Sfn|Лебедева|2006|с=15}}. == Пенсіянер Акадэміі (1871—1878 гады) == [[Файл:Henryk_Siemiradzki_004.jpeg|міні|Рымская оргія бліскучых часоў цезарызму ''1872 год. [[Санкт-Пецярбург]], [[Дзяржаўны Рускі музей]]'']] Семірадскі адправіўся для пачатку ў Мюнхен, які быў тады адным з найбуйнейшых у Еўропе мастацкіх цэнтраў, аднак ніколі не аргументаваў свайго рашэння{{Sfn|Лебедева|2006|с=16}}. Яго прыцягнула майстэрня {{нп5|Карл Тэадор фон Пілоці|Карла фон Пілоці|ru|Пилоти, Карл Теодор фон}}, вучнем якога Семірадскага часта называюць без усялякіх падстаў{{Sfn|Лебедева|2006|с=16}}. З сабой мастак вёз эскізы вялікага палатна «Рымская оргія бліскучых часоў цезарызму», сюжэт якога быў заснаваны на антычным рамане [[Петроній Арбітр|Гая Петронія]] «{{нп5|Сатырыкон (раман)|Сатырыкон|ru|Сатирикон (роман)}}». Гэта было першае шматфігурнае палатно Семірадскага{{Sfn|Карпова|2008|с=29}} і першае, якое было прысвечана жыццю Старажытнага Рыма{{Sfn|Зорина|2008|с=15}}. У 1872 годзе палатно было паказана на выстаўцы Мюнхенскага мастацкага таварыства, а далей яно было адпраўлена на акадэмічную выстаўку ў Пецярбург. На выстаўцы карціна была набыта Акадэміяй за 2000 рублёў і перапрададзена вялікаму князю Аляксандру Аляксандравічу (будучаму [[Аляксандр III (імператар расійскі)|імператару]]){{Sfn|Климов|2001|с=7}}. Гэта акалічнасць адыграла сваю ролю ў жыцці і творчым лёсе Семірадскага: у асобе спадкаемца ён знайшоў заказчыка і заступніка, які набываў у далейшым практычна ўсе маштабныя палотны мастака. Пасля калекцыя вялікага князя стане ядром [[Дзяржаўны Рускі музей|Рускага музея]]. Продаж «Рымскай оргіі» таксама вырашыў усе фінансавыя праблемы мастака і дазволіла яму адправіцца ў Італію{{Sfn|Карпова|2008|с=30}}. У лютым 1872 года Семірадскі паехаў у [[Дрэздэн]]: Акадэмія мастацтваў замовіла яму копію «{{нп5|Сіксцінская мадона|Сіксцінскай мадоны|ru|Сикстинская мадонна}}» [[Рафаэль Санці|Рафаэля]]. Бацькам ён пісаў, што ўпаў у меланхолію, бо сусветна вядомая карціна «не зрабіла ў ім ніякага ўзрушэння». Копію таксама не ўдалося зняць, паколькі [[Галерэя старых майстроў|Дрэздэнская галерэя]] як раз тады зачынялася на рамонт{{Sfn|Лебедева|2006|с=17}}.У адрозненне ад большасці сваіх аднакашнікаў па Акадэміі, Семірадскі імкнуўся працаваць у Італіі, а не ў Францыі. Менавіта ў Італіі адбываецца канчатковае фарміраванне круга сюжэтаў мастака: [[антычнасць]] і [[ранняе хрысціянства]]. Большую частку актыўнага жыцця Семірадскі правёў у Італіі, ненадоўга прыязджаючы па справах у Пецярбург і Варшаву, а лета праводзячы ў польскім маёнтку. Спачатку Семірадскі разлічваў пасяліцца ў [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]], дзе ўжо зняў студыю, аднак, прачытаўшы ў газетах пра пачатак вывяржэння [[Везувій|Везувія]], адправіўся ў [[Неапаль]]. Агледзеўшы гару (вывяржэнне аказалася непрацяглым), руіны [[Пампеі|Пампей]] і востраў [[Капры]], на зваротным шляху ў Фларэнцыю мастак прыехаў у [[Рым]]. Аказалася, што ў Рыме лёгка зняць майстэрню, пасля чаго мастак вырашыў абгрунтавацца там і пазней неаднаразова заяўляў, што можа жыць і працаваць толькі ў гэтым горадзе{{Sfn|Лебедева|2006}}. Менавіта рымскія помнікі і жыхары стануць крыніцай эстэтычных уражанняў мастака, менавіта ў Рыме аформілася і прыйшла ў сістэму яго эстэтычная канцэпцыя. па выразе {{нп5|Таццяна Львоўна Карпава|Т. Л. Карпавай|ru|Карпова, Татьяна Львовна}}: {{Пачатак цытаты}}Рым <…> надасць яго працам манументальнасць і высакароднасць вялікага стылю, выхавае ў ім пачуццё дэкаратывізму; паветра і прырода поўдня Італіі ачысцяць яго каларыт ад «музейных» карычняватых тонаў…{{Sfn|Карпова|2008}}{{Канец цытаты}} Прыехаўшы ў Рым у маі 1872 года, Семірадскі зняў студыю на {{нп5|віа Маргута||ru|Виа Маргутта}}, 53, недалёка ад [[Іспанская лесвіца|Іспанскай лесвіцы]], дзе традыцыйна сяліліся мастакі, а таксама збіраліся патэнцыйныя натуршчыкі і натуршчыцы{{Sfn|Лебедева|2006|с=20}}. У гэтай майстэрні ён прапрацаваў да 1883 года. Дадатковым фактарам было тое, што побач размяшчаўся кветкавы рынак, якім Семірадскі не раз захапляўся, апісваючы яго ў лістах бацькам{{Sfn|Dużyk|1986|с=206}}. Семірадскі апынуўся ў цэнтры вялікай калоніі рускіх і польскіх мастакоў, у яго асяроддзе ў Рыме ўваходзілі скульптары [[Марк Мацвеевіч Антакольскі|М. Антакольскі]], {{нп5|Мацвей Апанасавіч Чыжоў|М. Чыжоў|ru|Чижов, Матвей Афанасьевич}}, {{нп5|Пій Адамавіч Веліёнскі|Пій Веліёнскі|ru|Велионский, Пий Адамович}}, {{нп5|Віктар Пятровіч Бродзкі|В. Бродзкі|ru|Бродзкий, Виктор Петрович}}, палякі Свяшэўскі і Станкевіч. Пастаянным месцам іх сустрэч было «{{Не перакладзена 5|Кафэ Грека|||Antico Caffè Greco}}», у якім цяпер захоўваецца малюнак Семірадскага на біблейскую тэму<ref>''Прожогин Н.'' Из Петербурга в Вечный город. Генрих Семирадский в Риме // Родина. — 2003. — № 7. — С. 57.</ref>. === «Грэшніца» === Першай карцінай, завершанай Семірадскім у Рыме, была «{{нп5|Грэшніца (карціна Семірадскага)|Грэшніца|ru|Грешница (картина Семирадского)}}». Яна была напісана па замове таварыша прэзідэнта Акадэміі мастацтваў (і яе будучага прэзідэнта) вялікага князя {{нп5|Уладзімір Аляксандравіч|Уладзіміра Аляксандравіча|ru|Владимир Александрович}}, сюжэт — паэма «Грэшніца» [[Аляксей Канстанцінавіч Талстой|А. К. Талстога]] — быў зададзены заказчыкам яшчэ ў Мюнхене{{Sfn|Климов|2001|с=7—8}}. Паэма і карціна створаны на аснове [[апокрыф]]а, дадзены сюжэт адсутнічае ў кананічных [[Евангелле|Евангеллях]]: пад уздзеяннем сілы асобы [[Ісус Хрыстос|Хрыста]] адбываецца духоўнае перараджэнне прыгажуні-блудніцы. Кампазіцыя карціны выразна дзеліцца на дзве часткі: злева Хрыстос і [[апосталы]] ў строгіх белых адзеннях, справа — шыкоўна разадзетая куртызанка з натоўпам бяздзейных мужчын і жанчын. Семірадскі стараўся не адступаць ад тэксту Талстога, выпісваючы галоўную гераіню і паведамляючы ёй залішняе «багацце красы»{{Sfn|Карпова|2008|с=35}}. У перапісцы А. К. Талстога з [[Іван Сяргеевіч Аксакаў|І. С. Аксакавым]] задоўга да стварэння палатна Семірадскага ўсплыла тэма эстэтычнай блізкасці вобразаў паэмы з мастацтвам акадэмізму, а паэт натхняўся вобразамі [[Паала Веранезэ|Веранезэ]]. Несумненна і ўплыў Веранезэ і {{нп5|Джавані Баціста Цьепала|Цьепала|ru|Тьеполо, Джованни Баттиста}} на Семірадскага; ці размаўлялі мастак і паэт — невядома{{Sfn|Карпова|2008|с=35—36}}. [[Файл:Semiradsky_Christ_and_Sinner.jpg|цэнтр|міні|550x550пкс|Грэшніца. ''1873 год. Санкт-Пецярбург, Дзяржаўны Рускі музей'']] Карцінай «Грэшніца» Семірадскі адкрыў у сваёй творчасці тэму супрацьстаяння хрысціянства і паганства, на гэтым канфлікце заснавана драматургія яго асноўных палотнаў. У «Грэшніцы» Семірадскі свядома не рабіў выбару на карысць хрысціянства, паказваючы сваю прыгажосць у прадстаўнікоў абодвух светаў{{Sfn|Карпова|2008|с=38}}. Таксама ён упершыню ў рускім жывапісе злучыў маштабнасць гістарычнага сюжэту і {{нп5|Пленэр|пленэрныя|ru|Пленэр}} эфекты{{Sfn|Карпова|2008|с=53}}. У 1873 годзе карціну дэманстравалі ў [[Вена|Вене]], дзе на Сусветнай выстаўцы яна была ўдастоена Залатога медаля — гэта была першая замежная экспазіцыя Семірадскага. Далей карціну перавезлі на акадэмічную выстаўку ў Пецярбург, дзе яе чакаў шумны поспех; палатно было набыта цэсарэвічам за 10 000 руб. Семірадскі ганараваўся тытулам акадэміка [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскай Акадэміі Мастацтваў]]{{Sfn|Карпова|2008|с=38—40}}.Адначасова Семірадскі сутыкнуўся з непрыманнем і крытыкай. [[Іван Мікалаевіч Крамской|Крамской]] ядавіта пісаў у прыватным лісце: {{Пачатак цытаты}}…З часу Брулова, кажуць, не было такой карціны. Тым часам Хрыстус — такая нікчэмная асоба, што для яго ні адна грэшніца не раскаецца, ды і сама грэшніца не з тых, якія кідаюць разгульнае жыццё. А між тым ад карціны сходзяць з розуму … Не, мы ўсё яшчэ варвары. Нам падабаецца бліскучая і шумная цацка больш, чым сапраўдная чалавечая асалода<ref>Переписка И. Н. Крамского. В 2 тт. — М.: Искусство, 1954. — Т. 2. — С. 216.</ref>.{{Канец цытаты}} [[Уладзімір Васільевіч Стасаў|У. В. Стасаў]] у артыкуле, спецыяльна прысвечаным «Грэшніцы», неаднаразова паўтараў тэрміны, якія потым будуць суправаджаць характарыстыку творчасці Семірадскага: «эфекты» і «віртуознасць». Гэтым ён падкрэсліваў, што знешнія эфекты другарадныя, а карціна Семирадского пазбаўленая сапраўднага псіхалагізму і глыбіні. У артыкуле «Дваццаць пяць гадоў рускага мастацтва» Стасаў называў грэшніцу — «сучаснай парыжскай какоткай Афенбаха», а таксама заяўляў, што «Хрыстос і апосталы складаюцца з аднаго касцюма». І. Я. Рэпін адкрыта назваў Семірадскага «шарлатанам» і заявіў, што «Грэшніца» — «легкаважная, альбомная рэч, хоць і велічэзная па памеры»{{Sfn|Карпова|2008|с=41—42}}. Такім чынам, у лексіконе [[Таварыства перасоўных мастацкіх выставак|перасоўнікаў]] імя Семірадскага стала намінальным, а яго творчасць стала свайго роду «пудзілам», як галоўная ўдарная сіла коснай Акадэміі, да якой аднак па непаразуменні належаць густы шырокай публікі; з ім трэба было весці бескампрамісную барацьбу{{Sfn|Климов|2001|с=9}}. Кантрастам выглядала на гэтым фоне адабрэнне аўстрыйскага крытыка Лемана, які пісаў: «''Яго (Семірадскага) спосаб трактавання біблейскага матэрыялу ва ўсіх адносінах новы і, быць можа, адзіна прыдатны для еўрапейскіх карцін''»{{Sfn|Нестерова|2004|с=107}}. Сам Семірадскі ў гэтыя спрэчкі не ўвязваўся{{Sfn|Карпова|2008|с=43}}. Поспех «Грэшніцы» прывёў да канфлікту паміж Семірадскім і Рэпіным: яны адначасова былі вылучаны на званне акадэміка жывапісу (Рэпін — за карціну «{{нп5|Бурлакі на Волзе||ru|Бурлаки на Волге}}»). Усё вырашыла пазіцыя былога рэктара Акадэміі [[Фёдар Антонавіч Бруні|Ф. Бруні]], які назваў карціну Ільі Яфімавіча «вялікай прафанацыяй жывапісу», і вялікага князя {{нп5|Уладзімір Аляксандравіч|Уладзіміра Аляксандравіча|ru|Владимир Александрович}}, які замовіў Семірадскаму копію «Грэшніцы» [[сепія]]й. Хоць І. Я. Рэпін атрымаў залаты медаль «За экспрэсію», ён ад засмучэння захварэў і з тых часоў нязменна супрацьпастаўляў «праўду» ў жывапісе яе «прыгажосці», крытыкуючы Семірадскага{{Sfn|Зорина|2008|с=21—22}}. === Жаніцьба. Працы 1873—1876 гадоў === У 1873 годзе ў Варшаве 30-гадовы Семірадскі абвянчаўся са сваёй 18-гадовай кузінай Марыяй Прушыньскай. Яна вырасла ў глухмені тагачаснай [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], але змагла хутка адаптавацца да артыстычнага асяродка мужа, асвоіла італьянскую мову і заняла «годнае месца» ў яго жыцці{{Sfn|Зорина|2008|с=23—25}}. Пазней у мужа і жонкі нарадзілася трое сыноў — Баляслаў (нарадзіўся ў 1874 годзе), Лявон (нарадзіўся ў 1875 годзе), Казімір (нарадзіўся ў 1876 годзе, памёр у гадавалым узросце) — і дачка Ванда (нарадзілася ў 1878 годзе){{Sfn|Dużyk|1986|с=246}}. Пасля жаніцьбы мастак запланаваў вялікае падарожжа па [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і Францыі, аднак неўзабаве перапыніў паездку і вярнуўся ў Рым. Прычыны ён патлумачыў у лісце канферэнц-сакратару Акадэміі [[Пётр Фёдаравіч Ісееў|П. Ф. Ісееву]] ў верасні 1873 года: задумаўшы новую вялікую працу на антычны сюжэт, ён меў патрэбу ў музеях, руінах і нават людзях Італіі, якія, паводле яго слоў, «надзвычай блізкія па тыпу да старажытнарымскіх»{{Sfn|Климов|2001|с=10}}. У 1873 годзе Семірадскі зблізіўся ў Рыме з баталістам {{нп5|Павел Восіпавіч Кавалеўскі|Паўлам Кавалеўскім|ru|Ковалевский, Павел Осипович}}, які знаходзіўся ў пенсіянерскай паездкі — сынам знакамітага [[Восіп Міхайлавіч Кавалеўскі|польскага ўсходазнаўца]]. Ён пакінуў некаторыя ўспаміны, у тым ліку аб творчым метадзе Генрыха Семірадскага: падчас вячэрніх прагулак па {{нп5|Пінча (пагорак)|Пінчыа|ru|Пинчо (холм)}} той мог спыніцца ў прывабным для сябе месцы і кінуць на брук аскепак мармуру, каляровы шматок або металічную [[Цацанкі|цацанку]], якія насіў з сабой. Пасля гэтага ён фіксаваў на {{нп5|Мальберт|эцюдніку|ru|Мольберт}} эфекты вячэрняга асвятлення і тое, як закатнае святло падае на прадметы{{Sfn|Зорина|2008}}. [[Файл:Семирадский_гонители_христиан.jpg|міні|Ганіцелі хрысціян ля ўваходу ў катакомбы. ''Масква, прыватны збор'']] На штогадовую выстаўку Акадэміі 1874 года Семірадскі даслаў з Рыма палатно «Ганіцелі Іхрысціян ля ўваходу ў катакомбы». Карціна была напісана па замове пецярбургскага калекцыянера А. А. Івашава, прычым сюжэт па кантракце заставаўся на меркаванне мастака. [[Павел Пятровіч Чысцякоў|П. П. Чысцякоў]], які ўбачыў на выстаўцы «Ганіцеляў», пісаў [[Васіль Дзмітрыевіч Паленаў|В. Д. Паленаву]]: «''Спрытна, ярка, брудна, крыва, коса і па-дурному, па-дурному надмерна…''»<ref>''Чистяков П.П''. Письма, записные книжки, воспоминания. — М.: Искусство, 1953. — С. 75.</ref> Публіка і крытыкі апынуліся не гатовыя прыняць экспрэсіўную мастацкую манеру ў вялікім палатне. Нязвыклым здалося і перанясенне цэнтра цяжару кампазіцыі ў пейзаж, якое ў далейшым стане ў Семірадскага пастаянным і будзе даваць яго палотнам жыццёвую дакладнасць. За карціну акадэмік Семірадскі атрымаў ад Савета Акадэміі афіцыйную вымову, якая моцна яго зачапіла. Па думку Ю. П. Клімава, «''Семірадскі адзін з першых стаў на шлях разбурэння старой акадэмічнай сістэмы, унёс у аналітычнае, „галаўное“ у сваёй аснове рускае мастацтва стыхійны, маляўнічы пачатак''»{{Sfn|Климов|2001|с=11}}. Нядзіўна, што пасля 1874 года сляды карціны губляюцца, і да 2001 года яна лічылася згубленай, пакуль не з’явілася ў адным з антыкварных салонаў Масквы{{Sfn|Карпова|2008|с=65}}. Тым не менш неўзабаве Савет Акадэміі абвясціў Семірадскаму падзяку за карціну «Прадавец кудменяў» і хадайнічаў аб прысуджэнні [[Ордэн Святога Станіслава (Расійская імперыя)|ордэна св. Станіслава]] 3-й ступені, які ён атрымаў у жніўні 1875 года{{Sfn|Климов|2001|с=12}}. === «Светачы хрысціянства» === Новая вялікая праца Семірадскага была заснавана на сюжэце, выкладзеным у «[[Аналы (Тацыт)|Аналах]]» [[Публій Карнелій Тацыт|Тацыта]]: імператар [[Нерон]] абвінаваціў у [[Вялікі пажар Рыма|вялікім пажары Рыма]] першых хрысціян і асудзіў іх на пакутлівае пакаранне. Гэтая праца атрымала назву «{{нп5|Светачы хрысціянства. Паходні Нерона||ru|Светочи христианства. Факелы Нерона}}». Семірадскі, аднак, не жадаў ілюстрацыйнасці, а змясціў сюжэт Тацыта ў шырокі філасофскі і гістарычны кантэкст. Гэта выявілася ў тым, што намаляваная лесвіца {{нп5|Залаты дом Нерона|Залатога палаца Нерона|ru|Золотой дом Нерона}} перпендыкулярная вераніцам слупоў з прывязанымі пакутнікамі-хрысціянамі, утвараючы кампазіцыйны цэнтр карціны — крыж. Крыж, акрамя ўсяго іншага, сімвалізуе скрыжаванне двух шляхоў развіцця свету — старога паганскага, які загразнуў у загане, і хрысціянскага свету, які нараджаецца ў пакутах . Аптычная вось, на якой размешчаны фігуры Нерона і атачэння, упіраецца ў шэраг ахвярных слупоў, утвараючы тупік. Слупоў на карціне 13, яны прама сімвалізуюць лік апосталаў і Хрыста{{Sfn|Карпова|2008|с=70}}. Семірадскі выступіў у звычайным для сябе амплуа мастака-гісторыка і эрудыта. Адукаваную публіку ў карціне прыцягнулі і дакладныя археалагічныя дэталі; мастак засноўваўся на манаграфіі {{нп5|Луіджы Каніна||ru|Канина, Луиджи}} «Будынкі антычнага Рыма» (1848—1856), а таксама ўласных уражаннях ад раскопак [[Пампеі|Пампей]]. На эмацыйнае ўспрыманне эпохі Семірадскім магла паўплываць аповесць [[Юзаф Крашэўскі|Ю. Крашэўскага]] «Рым пры Нероне», апублікаваная ў 1866 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]]. Мастак пісаў родным, просячы выслаць яму ў Рым кнігі Крашэўскага, а ў пачатку працы над карцінай нават паехаў у [[Дрэздэн]], каб сустрэцца з пісьменнікам, якія жыў там{{Sfn|Stolot|2001|с=16}}. [[Файл:Siemiradski_Fackeln.jpg|цэнтр|міні|600x600пкс|«{{нп5|Светачы хрысціянства. Паходні Нерона||ru|Светочи христианства. Факелы Нерона}}». ''[[Нацыянальны музей у Кракаве]]'']] Праца над манументальным палатном запатрабавала ў выніку чатырох гадоў працы. За гэты час была створана вялікая серыя графічных накідаў і як мінімум тры эскізы асноўнай кампазіцыі, якія экспанаваліся на выстаўцы ў Варшаве ў 1939 годзе{{Sfn|Карпова|2008|с=74}}. Карціна стала вядомая ў Рыме яшчэ да свайго заканчэння, Семірадскі з гонарам пісаў у Пецярбург, што ў 1876 годзе яго наведаў [[Лоўрэнс Альма-Тадэма|Альма-Тадэма]], а, акрамя таго, яго абралі ў журы штогадовай выстаўкі [[Акадэмія Святога Лукі|Рымскай Акадэміі жывапісу Св. Лукі{{Sfn|Карпова|2008|с=79}}]]. У Рымскай акадэміі «Светачы хрысціянства» былі ўпершыню прадстаўлены яшчэ да адпраўкі ў Пецярбург. Студэнты Акадэміі увянчалі Семірадскага лаўровым вянком, а кароль Італіі ўзнагародзіў яго {{нп5|Ордэн Кароны Італіі|ордэнам Кароны|ru|Орден Короны Италии}}. Па падліках, толькі ў апошні дзень выстаўкі карціну ўбачылі 5000 чалавек{{Sfn|Карпова|2008|с=80}}. На шляху ў Пецярбург карціна была выстаўлена ў Мюнхене і Вене, а ў 1878 годзе была адпраўлена ў Парыж на [[Сусветная выстаўка (1878)|Сусветную выстаўку]], дзе Семірадскі быў удастоены Залатога медаля, а ўрад узнагародзіў яго кавалерствам [[Ордэн Ганаровага легіёна|Ордэна ганаровага легіёна]]{{Sfn|Карпова|2008|с=81}}. Семірадскі быў абраны ганаровым членам Акадэмій жывапісу ў Берліне, Стакгольме і ў Рыме, а [[Уфіцы|Галерэя Уфіцы]] замовіла мастаку яго аўтапартрэт, што лічыцца асаблівым гонарам{{Sfn|Карпова|2008|с=81}}. Поспех «Светачаў хрысціянства» моцна ўскладніў адносіны Семірадскага з Імператарскай Акадэміяй мастацтваў. Пенсіянер парушыў правіла, згодна з якім камандзіраваныя ў Еўропу мастакі не мелі права ўдзельнічаць у замежных выстаўках{{Sfn|Карпова|2008|с=82}}. У Пецярбургу карціну выставілі ў асобнай зале, і яна зноў выклікала жорсткія спрэчкі публікі і крытыкаў. Адмоўныя рэцэнзіі напісалі [[Уладзімір Васільевіч Стасаў|У. В. Стасаў]] і {{нп5|Усевалад Міхайлавіч Гаршын|У. М. Гаршын|ru|Гаршин, Всеволод Михайлович}}. [[Павел Пятровіч Чысцякоў|П. П. Чысцякоў]], які марыў напісаць карціну на той жа сюжэт, гараваў, што Семірадскі яго «сапсаваў». Яшчэ больш бязлітаснымі былі польскія крытыкі, так, [[Станіслаў Ігнацы Віткевіч|С. Віткевіч]] абвінаваціў Семірадскага ў тым, што трагічны сюжэт паўстаў пад яго пэндзлем як ледзь ці не свята{{Sfn|Карпова|2008|с=86}}. Тым не менш Савет Акадэміі удастоіў Семірадскага звання прафесара і афіцыйна заявіў, што «''яго дзейнасць прыносіць гонар Акадэміі і рускаму мастацтву''»{{Sfn|Карпова|2008|с=83}}. «Светачы хрысціянства» паслужылі адпраўным пунктам і крыніцай для напісання рамана [[Генрык Сянкевіч|Г. Сянкевіча]] «{{нп5|Quo vadis||ru|Камо грядеши (роман)}}». У 1890 годзе, знаходзячыся ў Рыме, пісьменнік спыняўся ў доме Семірадскага, і той служыў яму гідам, паказаўшы, у прыватнасці, царкву {{нп5|Домінэ-Кво-Вадзіс|Domine quo vadis|ru|Домине-Кво-Вадис}}. Па матывах працы Семірадскага стварыў сваё палатно «Смерць Пятронія» [[Канстанцін Ягоравіч Макоўскі|Канстанцін Макоўскі]]. Ужо ў пачатку XXI стагоддзя {{нп5|Ежы Кавалеровіч||ru|Кавалерович, Ежи}} пры пастаноўцы {{нп5|Quo vadis (фільм, 2001)|фільма па матывах рамана|ru|Камо грядеши (фильм, 2001)}} скарыстаўся карцінамі Семірадскага для пабудовы {{нп5|Мізансцэна|мізансцэн|ru|Мизансцена}} і кампазіцыі кадра. Грым {{нп5|Міхал Баёр|Міхала Баёра|ru|Байор, Михал}}, які выканаў ролю [[Нерон]]а, дакладна ўзнаўляў тыпаж імператара на больш познім палатне Семірадскага «{{нп5|Хрысціянская Дырцэя ў цырку Нерона||ru|Христианская Дирцея в цирке Нерона}}»{{Sfn|Нестерова|2004|с=111}}. За карціну «Светачы хрысціянства» Семірадскі прызначыў цану 40 000 рублёў, аднак процідзеянне лідара перадзвіжнікаў [[Іван Мікалаевіч Крамской|І. М. Крамской]] перашкодзіла імператарскаму двару набыць яе{{Sfn|Карпова|2008|с=88}}{{Sfn|Лебедева|2006|с=36}}. Паколькі да 1879 года карціна так і не была прададзеная, Семірадскі падарыў яе [[Кракаў|Кракаву]], дзе рыхтавалася адкрыццё [[Нацыянальны музей у Кракаве|польскага нацыянальнага мастацкага музея]], прымеркаванае да 50-годдзя [[Юзаф Крашэўскі|Ю. Крашэўскага]]. Аднак у 1879 годзе карціна адправілася ў міжнароднае турнэ, экспануючыся ва [[Львоў|Львове]], [[Познань|Познані]], [[Прага|Празе]], [[Цюрых]]у, [[Лондан]]е, [[Дрэздэн]]е, [[Стакгольм]]е і [[Амстэрдам]]е, і ў [[Кракаў]] прыбыла толькі ў 1881 годзе{{Sfn|Карпова|2008|с=91}}. Паколькі карціна пакінула Расію, вядомы мецэнат {{нп5|Дзмітрый Пятровіч Боткін|Д. П. Боткін|ru|Боткин, Дмитрий Петрович}} замовіў Семірадскаму паменшаную аўтарскую копію, якая доўга знаходзілася ў прыватным зборы ў Маскве{{Sfn|Карпова|2008}}, а ў 1921 годзе была вывезена ў Берлін і неаднаразова перапрадавалася. У 2004 годзе яна была прададзеная на аўкцыене ''{{нп5|Bonhams||ru|Bonhams}}'' у [[Лондан]]е за 292 650 [[Фунт стэрлінгаў|фунтаў]]<ref>{{Cite web|url=http://www.bonhams.com/auctions/10810/lot/44/|title=44: Henryk Siemiradzki (Polish 1843-1902) Nero's torches|work=[[Bonhams]]|accessdate=17.09.2012-09-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Boxhb3pv?url=http://www.bonhams.com/auctions/10810/lot/44/|archivedate=2012-10-31|lang=en}}</ref>. === Роспісы храма Хрыста Збавіцеля === [[Файл:Alexander_Nevskiy_receiving_papal_legates_by_Siemiradzki_(sketch,_Russian_museum).jpg|міні|Аляксандр Неўскі прымае папскіх легатаў. ''Эскіз. Санкт-Пецярбург, Дзяржаўны Рускі музей'']] У 1877—1878 гадах мастак атрымаў заказ на чатыры кампазіцыі з {{нп5|Аповесць пра жыццё Аляксандра Неўскага|жыцця святога Аляксандра Неўскага|ru|Повесть о житии Александра Невского}} ў паўночнай частцы [[Храм Хрыста Збавіцеля|храма Хрыста Збавіцеля]] ў Маскве, а пасля смерці {{нп5|Цімафей Андрэевіч Неф|Ц. Нефа|ru|Нефф, Тимофей Андреевич}} — [[Прастол|запрастольны]] абраз [[Тайная вячэра|Апошняй вячэры]] для таго ж храма{{Sfn|Карпова|2008|с=224}}. Заказы былі з энтузіязмам успрыняты Семірадскім, паколькі давалі магчымасць эксперыментаваць, «пісаць карціны, не шкадуючы сродкаў і не асабліва разлічваючы на іх збыт»{{Sfn|Зорина|2008|с=25}}. Кардоны, напісаныя мастаком, былі найвысока зацверджаны ў сакавіку 1877 года, у красавіку ён прыбыў у Маскву і прыступіў да працы. Па папярэдніх эскізах Семірадскі выканаў працу ў храме ўсяго за 15 дзён{{Sfn|Карпова|2008|с=104}}, аднак ужо ў 1900 годзе [[фрэска]], намаляваная алейнымі фарбамі на тынкоўцы, моцна пацярпела ад вільгаці. Аўтар прапанаваў перапісаць пацярпелыя працы на металічным лісце, але ўзгадненні ішлі доўга, і да смерці мастака ў 1902 годзе так нічога зроблена не было{{Sfn|Лебедева|2006|с=90}}. У 1931 годзе храм Хрыста Збаўцы быў узарваны савецкімі ўладамі, аб роспісах Семірадскага можна меркаваць па захаваных фатаграфіях і падрыхтоўчых эскізах. Мастацкая інтэлігенцыя Расіі паставілася да размалёвак Семірадскага вельмі адмоўна, самую рэзкую крытыку выклікаў сюжэт «Аляксандр Неўскі прымае папскіх легатаў». У газеце «[[Санкт-Петербургские ведомости]]» ад 31 кастрычніка 1877 года асуджалася адсутнасць у карціне рэлігійнага зместу. Сам мастак, працуючы над храмавымі роспісамі, адштурхоўваўся ад італьянскай традыцыі эпохі Адраджэння, таму з пункту гледжання праваслаўнага канону дапусціў мноства вольнасцяў, але здолеў настаяць на сваім{{Sfn|Зорина|2008|с=28—29}}. Нягледзячы на крытыку, [[Алена Генадзеўна Зорына|А. Зорына]] прызнае «Тайную вячэру» адным з лепшых твораў Семірадскага. Ён падзяліў кампазіцыю на дзве візуальна роўныя часткі — паўкупал з глыбокай аконнай нішай наверсе і ніжнюю частку са сталом-пасадам, за якім і адбываецца дзеянне. «Семірадскі знайшоў залатую сярэдзіну паміж класічным спакоем і моцным рухам»{{Sfn|Зорина|2008|с=29}}. Працы працягнуліся ў 1878 годзе, калі вясной — летам Семірадскі падрыхтаваў эскізы «Хрышчэння Гасподняга» і «Уезду Ісуса Хрыста ў Іерусалім» для хорных вокнаў паўночнага і паўднёвага прыдзелаў храма. У «Хрышчэнні» вялікую ролю адыгрываў пейзаж, вытрыманы ў карычнева-зеленаватых танах. Архітэктоніка кампазіцыі вызначалася арачнай формай, што дазволіла мастаку паказаць зліццё сіл нябесных і зямных. Ва «Уездзе» арачнае афармленне дазволіла выказаць ідэю яднання Месіі з народам праз рытмічны паўтор ўзыходных і сыходных ліній. Тут жа выкарыстана інтэнсіўнае святлопаветранае асяроддзе, як і ў «Грэшніцы», калі прыцемнены пярэдні план, а задні — вельмі светлы. Гэтыя кампазіцыі выклікалі захапленне нават у Рэпіна, які назваў іх, нягледзячы на «італьяншчыну», — «адзіным аазісам ў храме Спаса»{{Sfn|Зорина|2008|с=29, 32—33}}. == Творчасць 1880—1890-х гадоў == [[Файл:Дом_Семирадского_в_Риме.JPG|злева|міні|Дом Семірадскага ў Рыме. Фота 1896 года]] [[Файл:Мастерская_Семирадского1.JPG|міні|Майстэрня Семірадскага ў Рыме. Бачная карціна «{{нп5|Хрысціянская Дырцэя ў цырку Нерона||ru|Христианская Дирцея в цирке Нерона}}»]] [[Файл:Мастерская_Семирадского2.JPG|міні|Яшчэ адзін выгляд майстэрні. Добра бачныя пад’ёмнікі для маштабных палотнаў]] Барацьба меркаванняў вакол «Светачаў хрысціянства», рэзкая крытыка з боку дэмакратычнай інтэлігенцыі і калег-мастакоў прывялі да таго, што Семірадскі ў пачатку 1880-х гадоў прыняў рашэнне канчаткова пасяліцца ў Рыме. Тым не менш, ён не адмовіўся ад падданства Расійскай імперыі, рэгулярна пасылаў свае працы на акадэмічныя выстаўкі ў Пецярбург, пастаянна прыязджаў на радзіму ў Польшчу. З 1879 года мастак стаў праводзіць лета з сям’ёй у маёнтку [[Радомска (гміна)|Стшалкова]] пад [[Радомска|Нова-Радамскам]] каля [[Чэнстахова]], які купіў у 1884 годзе{{Sfn|Карпова|2008|с=225—226}}. Аднак ён арганічней адчуваў сябе ў еўрапейскім акадэмічным асяроддзі, тады як у Расіі яго творчасць, пры практычна безумоўным ухваленні Акадэміі мастацтваў, пастаянна падвяргалася крытыцы дэмакратычнай інтэлігенцыі{{Sfn|Карпова|2008|с=94}}. У 1880 годзе мастак пачаў пабудову ўласнага дома ў Рыме, на віа Гаэта, які хацеў бачыць свайго роду сховішчам, аднак ён адразу апынуўся занесены ў даведнікі Рыма як славутасць{{Sfn|Лебедева|2006|с=6}}. Семірадскі прымаў у сябе гасцей толькі па серадах і нядзелях і, як пісаў {{нп5|Барыс Канстанцінавіч Білінскі|Б. Білінскі|ru|Билинский, Борис Константинович}}: «''ставіў сябе па-над сваёй эпохай і звязанымі з ёю пытаннямі, дамагаўся свабоды творчасці, але губляў сувязь з рэальным жыццём''»{{Sfn|Карпова|2008|с=95}}. Архітэктарам быў Ф. Азури, але мастак прымаў самы актыўны ўдзел у праектаванні і афармленні вілы (як называў яе ўладальнік). Пабудова была двухпавярховай, прычым майстэрня мастака дзялілася на парадную частку, дзе захоўваліся гатовыя творы мастацтва і рэквізіт для жывапісных работ (тут жа прымалі наведвальнікаў), і рабочую. Уласна рабочая студыя на другім паверсе была абсталявана пад’ёмнікамі для перамяшчэння вялікіх палотнаў. Дом быў абліцаваны [[Карарскі мармур|карарскім мармурам]] і ўпрыгожаны [[Іанічны ордар|іанічным]]<nowiki/>і [[пілястра]]мі; яго акружаў прасторны сад, дзе былі прадстаўлены разнастайныя экзатычныя расліны{{Sfn|Климов|2001|с=14}}. У 1938 годзе ён быў знесены, на яго месцы знаходзіцца будынак дырэкцыі фірмы «{{нп5|Pirelli||ru|Pirelli}}» і часткова — {{нп5|Пасольства Расіі ў Італіі|расійскай амбасады|ru|Посольство России в Италии}}{{Sfn|Карпова|2008|с=112}}. У 1882 годзе Семірадскі атрымаў заказ для [[Дзяржаўны гістарычны музей (Масква)|Гістарычнага музея]] ў Маскве — карціны «Пахаванне руса ў Булгары» і «Трызна дружыннікаў Святаслава пасля бою пад Дарастолам». Прызначаліся яны для залы X стагоддзя і павінны былі наглядна паказваць жорсткасць нораваў да [[Хрышчэнне Русі|прыняцця на Русі хрысціянства]]. Сюжэты былі прапанаваны мастаку графам {{нп5|Аляксей Сяргеевіч Увараў|А. С. Уваравым|ru|Уваров, Алексей Сергеевич}}А. С. Уваровым, які і распрацоўваў ідэалогію экспазіцыі{{Sfn|Карпова|2008|с=118}}. Захавалася іх перапіска, у якой Семірадскі настойваў на ўвядзенні фігуры сляпца-{{нп5|Рапсод|рапсода|ru|Рапсод}} ў цэнтры кампазіцыі, а таксама адстойваў тры фігуры плакальшчыц справа{{Sfn|Карпова|2008|с=119}}. Семірадскі сур’ёзна падышоў да сваёй працы — у Рым яму дасылаліся замалёўкі зброі, упрыгажэнняў, арнаментаў і касцюмаў; акрамя таго, мастак пабудаваў макет, каб узгадніць памеры і кампазіцыю карцін з маштабам і афармленнем залы. Гэта зноў выклікала незадаволенасць рускіх мастакоў: «касмапаліт-паляк» нібыта быў не здольны пранікнуцца духам рускай гісторыі і перадаць яго на палатне{{Sfn|Карпова|2008|с=124}}. Паралельна з гіганцкімі шматфігурнымі кампазіцыямі, Семірадскі шмат працаваў з камернымі палотнамі, пераважна на сюжэты з антычнага жыцця, такія працы былі папулярныя ў сучаснікаў. Яскравым прыкладам такой працы з’яўляецца карціна 1878 года «{{нп5|Ваза ці жанчына|Жанчына або ваза?|pl|Wazon czy kobieta}}». Сюжэт гэтага твора павучальны: пажылому патрыцыю трэба зрабіць выбар паміж прыгажуняй-рабыняй і кітайскай вазай. Багаты рымлянін знаходзіцца ў роздуме, ён перапоўнены ўсякімі асалодамі. Намаляваны побач сын патрыцыя з захапленнем глядзіць на цела нявольніцы, не падзяляючы бацькавых цяжкасцяў з выбарам. Такім чынам, карціна з’яўляецца алегорыяй маладосці і старасці, тут на першы план вынесена тэма каштоўнасцяў і прыярытэтаў. Характэрна, што за спіной патрыцыя мастак намаляваў [[Кентаўры|кентаўра]] з калекцыі рымскага [[Капіталійскія музеі|Капіталійскага музея]], які сам па сабе з’яўляецца алегорыяй старасці{{Sfn|Карпова|2008|с=128}}. На думку [[Алена Уладзіміраўна Несцерава|А. Несцеравай]], дадзеная карціна паказвае, што «''Для Семірадскага людзі і прадметы аднолькава неадухаўлённыя ці, дакладней, адухаўлённыя аднолькава''»{{Sfn|Нестерова|2004|с=115}}. Карціна дэманстравалася ў Расіі на персанальнай выстаўцы Семірадскага ў 1890 годзе{{Sfn|Карпова|2008|с=131}}. [[Файл:1881_Siemiradzki_Tanz_der_Schwerter_anagoria.JPG|злева|міні|{{нп5|Танец сярод мячоў||ru|Танец среди мечей}}. ''[[Масква]], [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя]]'' ''Паменшаная аўтарская копія са страчанага арыгінала'']] [[Файл:1881_Orgie_zu_Zeiten_des_Tiberius_anagoria.JPG|міні|{{нп5|Оргія часоў Тыберыя на востраве Капры||ru|Оргия времён Тиберия на острове Капри}}. ''Масква, Дзяржаўная Траццякоўская галерэя'']] У далейшым Семірадскі перанясе дзеянне сваіх антычных карцін на {{нп5|пленэр||ru|Пленэр}}, змяшчаючы персанажаў у пейзажное асяроддзе{{Sfn|Климов|2001|с=16}}. Гэты прыём стаў асновай яго аўтарскай інтэрпрэтацыі жанру «антычнай ідыліі». Аднак мастак жыў і фармаваўся ў эпоху рэалізму, таму яго антычныя фантазіі мелі цалкам рацыянальны падмурак. Так, у карціне «{{нп5|Танец сярод мячоў||ru|Танец среди мечей}}» сумешчаныя пейзажны вобраз італьянскага {{нп5|Паўднёвая Італія|Поўдня|ru|Южная Италия}} і матывы, верагодна, навеяныя балетам «[[Дон Кіхот (балет)|Дон Кіхот]]» у пастаноўцы [[Марыус Іванавіч Петыпа|М. Петыпа]], які Семірадскі бачыў у абедзвюх рэдакцыях 1869 і 1871 гадоў. Адметна тое, што пастава танцоркі на карціне амаль у дакладнасці паўтарае антычную фрэску пампейскай «[[Віла Містэрый|Вілы містэрый]]», якая была адкрыта толькі пасля смерці мастака. Верагодна, ён мог сустракаць падобныя матывы ў антычным вазапісу{{Sfn|Карпова|2008|с=131}}. Люстраной парай да «Танца сярод мячоў» з’яўляецца дакладна такога ж фармату і з аднолькавай формай рамы карціна 1881 года «{{нп5|Оргія часоў Тыберыя на востраве Капры||ru|Оргия времён Тиберия на острове Капри}}»{{Sfn|Карпова|2008|с=149}}. Антычнасць паўставала ў Семірадскага як {{нп5|Нараджэнне трагедыі з духа музыкі|ніцшэанскае супрацьпастаўленне|ru|Рождение трагедии из духа музыки}} двух пачаткаў — сонечнага апаланійскага і начнога дыянісійскага{{Sfn|Карпова|2008|с=147}}. Начныя сцэны ў спадчыне Семірадскага займалі істотнае месца яшчэ і таму, што мастак сур’ёзна захапляўся [[акультызм]]ам і праводзіў у сябе дома {{нп5|Спірытычны сеанс|спірытычныя сеансы|ru|Спиритический сеанс}}, што не перашкаджала яму быць вернікам каталіком, рэгулярна наведваюць [[касцёл]]{{Sfn|Карпова|2008|с=150}}. Сонечныя ідыліі Семірадскага былі формай кампенсацыі, за якой хаваліся пастаянныя дэпрэсіі і сумневы ў значнасці ўласнага таленту. Яны ж служылі прычынай містычных настрояў{{Sfn|Dużyk|1986|с=71}}{{Sfn|Карпова|2008|с=150—151}}. Начныя карціны Семірадскага публіцы не падабаліся і часцяком з цяжкасцю знаходзілі сабе пакупнікоў. Так, карціна «Ісаўрыйскія піраты, якія прадаюць здабычу» ў 1880 годзе была ўдастоена Залатога медаля на Сусветнай выстаўцы ў [[Мельбурн]]е, але, мяркуючы па фатаграфіях, у 1890-я гады ўсё яшчэ знаходзілася ў майстэрні мастака. Цяпер яна захоўваецца ў {{нп5|Харкаўскі мастацкі музей|Харкаўскім мастацкім музеі|ru|Харьковский художественный музей}}{{Sfn|Карпова|2008|с=153}}. У 1886 годзе Семірадскі скончыў палатно «Хрыстос у Марфы і Марыі», прызначанае для акадэмічнай выстаўкі ў Берліне. Традыцыйна мастак экспанаваў яго спачатку ў Акадэміі св. Лукі, дзе на аглядзе пабывала {{нп5|Маргарыта Савойская (каралева)|каралева Маргарыта|ru|Маргарита Савойская (королева)}}{{Sfn|Лебедева|2006|с=63}}. У 1887 годзе карціна была прадстаўлена на Акадэмічнай выстаўцы ў Пецярбургу, прычым адначасова з працай [[Васіль Дзмітрыевіч Паленаў|Паленава]] «{{нп5|Хрыстос і грэшніца||ru|Христос и грешница}}», паказанай на Перасоўнай выстаўцы. Рэцэнзенты адразу сталі разглядаць абедзве карціны ў комплексе, Семірадскі ганараваўся станоўчымі водгукамі за пейзажна-архітэктурны антураж і лірычнасць{{Sfn|Лебедева|2006|с=65}}. Урад Расіі купіў карціну для музея Імператарскай Акадэміі мастацтваў{{Sfn|Климов|2001|с=18}}.<center> <gallery heights="160" widths="240" caption="Гістарычныя і жанравыя працы Семірадскага 1880-1890-х гадоў"> Файл:Funeral of russian noble by Siemiradzki.jpg|Пахаванне руса ў Булгары. ''[[Масква]]. [[Дзяржаўны гістарычны музей]]'' Файл:Henryk Siemiradzki - Wazon czy kobieta?.jpg|Жанчына або ваза? (Складаны выбар). ''[[Музей Фабержэ ў Санкт-Пецярбургу]]'' Файл:Henryk Siemiradzki 007.jpeg|Ісаўрыйскія піраты, якія прадаюць здабычу. ''[[Харьковский художественный музей|Харкаўскі мастацкі музей]]'' Файл:Semiradsky Christ Martha Maria.jpg|Хрыстос у Марфы і Марыі. ''[[Санкт-Пецярбург]], [[Дзяржаўны Рускі музей]]'' </gallery> </center> === «Фрына на свяце Пасейдона ў Элеўзіне» === [[Файл:Henryk_Siemiradzki,_Frine_alle_feste_di_Poseidone_a_Eleusi,_1889,_dettaglio_1.jpg|міні|282x282пкс|Фрына са служанкамі (дэталь карціны)]] На мяжу 1880-1890-х гадоў прыпадае найвышэйшы пік папулярнасці Семірадскага, які нязменна атрымліваў узнагароды на акадэмічных выстаўках у Пецярбургу. Публіка ў жывапісу Семірадскага шанавала захапляльнасць і занімальнасць сюжэтаў. Нават назвы палотнаў, па выразе А. Несцеравай, "гучаць як загалоўкі жаночых раманаў, б’юць, напэўна, і паразяць сэрца абывацеляў, якія прагнуць прыгод "{{Sfn|Нестерова|2004|с=113—115}}. У гэты перыяд быў створаны адзін з найбольш вядомых яго твораў — «{{нп5|Фрына на свяце Пасейдона ў Элеўзіне||ru|Фрина на празднике Посейдона в Элевзине}}»{{Sfn|Карпова|2008|с=163}}. Задума гіганцкага па памерах палатна (390 × 763,5 см) ставіцца да 1886 года, калі Семірадскі думаў аб удзеле ў будучай [[Сусветная выстаўка (1889)|Сусветнай выстаўцы ў Парыжы ў 1889 годзе]]. Адначасова ён звярнуўся да працы [[Жан-Леон Жэром|Ж.-Л. Жэрома]] «{{нп5|Фрына перад арэапагам|Фрына перад суддзямі|ru|Фрина перед ареопагом}}» (1861), якога публіка абвінаваціла ў смакаванні аголенасці. Семірадскі хацеў стварыць пачуццёвы твор, які, аднак, будучы эратычным, застанецца ў рамках прыстойнасцяў{{Sfn|Нестерова|2004|с=115—116}}. Для напісання пейзажу Семірадскі спецыяльна ездзіў у Грэцыю — у {{нп5|Элефсіс|Элеўзін|ru|Элефсис}}, дзе некалі ладзіліся [[Элеўсінскія містэрыі|антычныя містэрыі]]{{Sfn|Карпова|2008|с=166}}. Карціна стала галоўным экспанатам выстаўкі Семірадскага ў Акадэміі мастацтваў 1889 года; яе наведала каля 30 000 чалавек{{Sfn|Карпова|2008|с=168}}. Для найбольшай эфектнасці Семірадскі распарадзіўся прыцьміць выставачную залу, а карціна асвятлялася электрычнымі лямпамі {{нп5|Свечка Яблачкава|Яблачкава|ru|Свеча Яблочкова}}{{Sfn|Карпова|2008|с=172}}. Прама з персанальнай выстаўкі «Фрына» была набытая імператарам [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандрам III]], прычым яго вялікасць упершыню заявіў пра намер стварыць у Пецярбургу музей рускага мастацтва. [[Рыгор Рыгоравіч Мясаедаў|Р. Р. Мясаедаў]] пры гэтым абурана пісаў Стасаву: «Хіба гэта руская карціна?» — і называў Семірадскага «чартапалохам»{{Sfn|Карпова|2008|с=173}}. Спецыялісты ацэньваюць куплю «Фрыны» як элемент імперскай прапаганды дзяржаўнага прыярытэту над нацыянальным, а роўна і ўкаранення класічнай адукацыі ў Расіі — «педагагічнага класіцызму»{{Sfn|Карпова|2008|с=173—175}}. Еўрапейскія экспазіцыі «Фрыны» дадалі Семірадскаму ўзнагарод: ён стаў членам Турынскай акадэміі і членам-карэспандэнтам [[Акадэмія вытанчаных мастацтваў (Францыя)|Французскай Акадэміі вытанчаных мастацтваў]]<ref>[[Сомов, Андрей Иванович|А. И. Сомов]]. [[wikisource:ru:ЭСБЕ/Семирадский, Генрих Ипполитович|Семирадский, Генрих Ипполитович]] // [[Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]]. T. XXIX, кн. 57. — СПб., 1900. — С. 456.</ref>. == Позні перыяд == [[Файл:Семирадский_Портрет_римлянки.jpg|міні|Партрэт маладой рымлянкі. Эскіз да карціны «Фрына на свяце Пасейдона ў Элеўзіне». ''Масква, прыватны збор'']] Антычныя працы Семірадскага аб’ядноўваюць з творчай спадчынай такіх мастакоў, як {{нп5|Фёдар Андрэевіч Броннікаў|Ф. А. Броннікаў|ru|Бронников, Фёдор Андреевич}}, {{нп5|Сцяпан Уладзіслававіч Бакаловіч|С. У. Бакаловіч|ru|Бакалович, Степан Владиславович}}, {{нп5|Васіль Сяргеевіч Смірноў (мастак)|В. С. Смірноў|ru|Смирнов, Василий Сергеевич (художник)}}, браты {{нп5|Павел Аляксандравіч Свядомскі|П. А.|ru|Сведомский, Павел Александрович}} і {{нп5|Аляксандр Аляксандравіч Свядомскі|А. А. Свядомскія|ru|Сведомский, Александр Александрович}}, у асаблівы кірунак акадэмічнага класіцызму — стыль «{{нп5|неагрэк||ru|Неогрек}}». Аднак Семірадскі вылучаецца тэматычнай і жанравай разнастайнасцю, так, у яго ёсць камерны цыкл, прысвечаны італьянскім манастырам. Пазнейшыя антычныя ідыліі 1890-х гадоў сведчаць, што Семірадскі спрабаваў збольшага адаптаваць дасягненні французскага [[імпрэсіянізм]]у, што прыкметна ў карціне «Загадка» (1896, прыватны збор). Арганічнага сінтэзу не атрымалася — пейзаж другога плана з напрыскамі чырвоных кропак-кветак, блізкі да рашэнняў [[Клод Манэ|Клода Манэ]] і [[П’ер Агюст Рэнуар|Рэнуара]], успрымаецца як незавершанасць{{Sfn|Карпова|2008|с=189}}. Для Семірадскага некаторыя жанры былі, хутчэй, дапаможнымі і нават выконвалі функцыі «творчай лабараторыі». Такія яго партрэты, якія дазвалялі адпрацоўваць новыя прыёмы, а таксама служылі крыніцай для фундаментальных твораў. Напрыклад, «Партрэт маладой рымлянкі» 1889 года быў выкарыстаны ў кампазіцыі «Фрыны» — мадэль змешчана ў цені ў цэнтральнай частцы карціны{{Sfn|Карпова|2008|с=192—193}}. Для партрэтаў Семірадскі любіў выбіраць фон з кветкавым малюнкам. Круг мадэляў не вычэрпваўся «грачанкамі» і «рымлянкамі» — мастак стварыў у 1880-я — 1890-я гады шэраг партрэтаў сучаснікаў, у тым ліку сваіх бацькоў і сыноў. Яны адзначаны псіхалагізмам, увагай да характару, узросту, унутранаму свету адлюстраваных людзей{{Sfn|Карпова|2008|с=193}}. [[Файл:Siemiradzki_Martyrdom_of_Saints_Timothy_and_Maura.jpg|злева|міні|Пакутніцтва св. Цімафея і яго жонкі Маўры. ''[[Варшава]], [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальны музей]]'']] Жанр драмы тым не менш быў недаступны Семірадскаму. Па думку {{нп5|Таццяна Львоўна Карпава|Т. Карпавай|ru|Карпова, Татьяна Львовна}}, рашэнне супярэчнасці паміж «выдатным і жахлівым» — гэта наогул невырашальная праблема для акадэмічнага мастацтва{{Sfn|Карпова|2008|с=156}}. Характэрная для Семірадскага ўвага да дэталяў, у прыватнасці, гістарычнай бутафорыі, ураўнаважанасці кампазіцыі глушыць эмацыйнае ўздзеянне карціны і нівеліруе псіхалогію галоўных дзеючых асоб. Напісаная ў 1885 годзе карціна «Пакутніцтва св. Цімафея і яго жонкі Маўры» на сюжэт адной з самых драматычных [[Агіяграфія|агіяграфій]] ранняга хрысціянства — падчас ганенняў на хрысціян муж і жонка апынуліся раскрыжаваны адзін насупраць аднаго, — апынулася вельмі няўдалай, «''ператварылася ў бутафорскую тэатральную сцэну''»{{Sfn|Карпова|2008|с=157—159}}. У 1890-я гады, паралельна са [[Станковае мастацтва|станковымі кампазіцыямі]], Семірадскі браўся за афармленне дэкаратыўных пано для інтэр’ераў. Ён напісаў плафон для {{нп5|Палац Пжэбяндоўскіх (Варшава)|палаца графаў Завішаў|pl|Pałac Przebendowskich w Warszawie}} у [[Варшава|Варшаве]], а таксама карціну «Апафеоз Каперніка» для {{нп5|Бібліятэка Варшаўскага ўніверсітэта|бібліятэкі Варшаўскага універсітэта|pl|Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie}} (страчаная). У пачатку 1900-х гадоў ён распісаў бакавыя сцены эстрады {{нп5|Варшавская філармонія|Варшаўскай філармоніі|pl|Filharmonia Narodowa}}, а таксама заключыў дагавор на роспіс Залы антычнасці [[Дзяржаўны музей выяўленчых мастацтваў імя А. С. Пушкіна|Музея вытанчаных мастацтваў]] у Маскве — [[Фрыз (архітэктура)|фрыз]] з выявай руінаў Рыма, але ўжо не паспеў яго выканаць{{Sfn|Карпова|2008|с=194}}. У 1894 і 1900 гадах мастак выканаў роспіс [[Тэатральная заслона|курцін]] — заслонаў {{нп5|Курціна тэатра Юліуша Славацкага ў Кракаве|Кракаўскага|pl|Kurtyna Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie}} і [[Львоўскі нацыянальны акадэмічны тэатр оперы і балета імя Саламіі Крушальніцкай|Львоўскага]] тэатраў{{Sfn|Карпова|2008|с=195}}. У гэтых працах Семірадскі звяртаецца да шырокіх абагульненняў, у прыватнасці, уводзячы алегорыі Святла і Цемры. Курціны выклікалі неадназначную ацэнку, паколькі ў стагоддзе [[мадэрн]]а здаваліся у стылявым дачыненні архаічнымі. Заслона тэатра ў Львове выклікала наступную рэакцыю крытыка: «''…заслона г-на Семірадскага — паўсталы з магілы прывід блажэннай памяці акадэмічнага мастацтва''»<ref>''Д. Г. Н.'' Живопись в Варшаве // [[Искусство и художественная промышленность]]. — 1901. — № 6. — С. 179.</ref>. Гэта заслона захавалася і цяпер з’яўляецца славутасцю Львова, якую выкарыстоўваюць вельмі нячаста{{Sfn|Карпова|2008|с=201}}. Апошняя буйная кампазіцыя Семірадскага — «{{нп5|Хрысціянская Дырцэя у цырку Нерона||ru|Христианская Дирцея в цирке Нерона}}», пачатая яшчэ ў 1885 годзе, была завершана ў 1897 годзе і паказана на акадэмічнай выставе ў Пецярбургу і Маскве ў 1898 годзе. Крытыка і гледачы прынялі яе холадна, пры жыцці мастака яна так і не была прададзеная. У карціне адсутнічалі звыклыя для Семірадскага пленэрные эфекты і з’явы паўднёвай прыроды, недарэчнай здавалася і аголенасць распятай паміж рагоў быка хрысціянкі. Кампазіцыя карціны як бы распадалася на часткі і выглядала «вымучанай», хоць вобраз Нерона адносілі да поспехаў мастака{{Sfn|Карпова|2008|с=202}}. Крытыкі нават заявілі, што карціна ўяўляе сабой ілюстрацыю да рамана [[Генрык Сянкевіч|Г. Сянкевіча]] «{{нп5|Quo vadis||ru|Камо грядеши (роман)}}», што надзвычай знервавала Семірадскага, ён быў вымушаны даваць тлумачэнні ў друку{{Sfn|Лебедева|2006|с=89—90}}. [[Файл:Siemiradzki-Skalka.jpg|злева|міні|Саркафаг Семірадскага ў Крыпце заслужаных]] [[Файл:Похороны_Семирадского.JPG|міні|Пахаванне Семірадскага. Фота з ''Tygodnik illustrowany''. No 2, 1902 год. S. 597]] З восені 1901 года Семірадскі захварэў надзвычай пакутлівай хваробай — {{нп5|Рак языка|ракам языка|pl|Rak języka}}{{Sfn|Карпова|2008|с=204}}. Лета 1902 года выдалася ў Рыме гарачым, хворага мастака было вырашана перавезці на радзіму ў Польшчу. 20 жніўня 1902 года датавана яго завяшчанне, у якім ён пакідаў жонцы маёнтак Стшалкова, дом у ваколіцах Варшавы і дом у Рыме з усёй маёмасцю і творамі мастацтва (уся маёмасць мастака ацэньвалася ў 400 тыс. руб.{{Sfn|Климов|2001|с=19}}), а кожнаму з дзяцей — па 60 000 руб.{{Sfn|Карпова|2008|с=221}} Ён памёр 23 жніўня 1902 года ў маёнтку Стшалкова і быў пахаваны ў Варшаве побач з магіламі бацькі і маці. Аднак 26 верасня 1903 года яго прах быў перанесены ў [[Кракаў]], у [[Крыпта заслужаных на Скалцы|Крыпту заслужаных]] ў [[Базіліка Святога Арханёла Міхаіла (Кракаў)|царкве святога Станіслава]]{{Sfn|Карпова|2008|с=205}}. == Спадчына == Некралог, апублікаваны ў газеце «{{нп5|Петербургский листок||ru|Петербургский листок}}», быў азагалоўлены «Вялікі класік». Ананімны аўтар артыкула назваў Семірадскага «Вялікім Панам», абыграўшы як любоў мастака да сюжэтаў з антычнай гісторыі, так і яго польскае паходжанне{{Sfn|Зорина|2008}}. Па словах {{нп5|Таццяна Львоўна Карпава|Т. Л. Карпавай|ru|Карпова, Татьяна Львовна}}, некралогі Семірадскага былі аднадушныя ў тым, што «памёр апошні класік рускага мастацтва»{{Sfn|Карпова|2008}}. У прыватнасці, яна піша: {{Пачатак цытаты}} У рускім мастацтве, зусім не багатым на бліскучых салонных жывапісцаў, Семірадскі застаўся свайго роду дзіўным «рарытэтам», віртуозам-штукаром, высокай пробы рамеснікам, творы якога да гэтага часу захавалі здольнасць захапляць і захапляць{{Sfn|Карпова|2008}} {{Канец цытаты}} У пачатку XX стагоддзя ў асяроддзі мастакоў [[мадэрн]]у імя Семірадскага карысталася значна вялікай павагай, чым у коле перасоўнікаў. [[Міхаіл Аляксандравіч Урубель|М. А. Урубель]] у рускім мастацтве прызнаваў толькі [[Аляксандр Андрэевіч Іванаў|А. А. Іванава]], [[Архіп Іванавіч Куінджы|А. І. Куінджы]] і Семірадскага{{Sfn|Карпова|2008|с=208}}. [[Леон Бакст]], чытаючы субратам па «{{нп5|Свет мастацтва (аб'яднанне)|Свету мастацтва|ru|Мир искусства (объединение)}}» лекцыі, тэмай для першых з іх абраў менавіта творчасць Семірадскага. Для членаў аб’яднання Семірадскі з яго панэстэтызмам і ўвагай да формы ўвасабляў заклік да ўспрымання эстэтыкі формы і адначасова увазе да фармальных уласцівасцяў мастацтва{{Sfn|Карпова|2008|с=208}}. [[Файл:Chopin_concert.jpg|злева|міні|Шапэн, які грае на фартэпіяна ў салоне князя Радзівіла. ''Прыватны збор'']] [[Файл:StrzalkowDwor1.jpg|міні|Дом у маёнтку Семірадскага Стшалкова. ''Фота 2012 года'']] [[Аляксандр Мікалаевіч Бенуа|Аляксандр Бенуа]] ў манаграфіі «Руская школа жывапісу» (1904) пісаў, што ў некаторым дачыненні Семірадскі «''мог бы сысці за наватара''». Аднак, у агульным, негатыўнае стаўленне да мастака перамагло. Збольшага гэта адбывалася з-за касмапалітычнасці мастака і яго пагарды да праблем сучаснасці: у эпоху, заклапочанасці нацыянальнай ідэяй, ён успрымаўся чужынцам як у рускай нацыянальнай школе, так і польскай. Так, [[Павел Міхайлавіч Траццякоў]] прынцыпова не купляў палотнаў Семірадскага, адмаўляючы яму ў праве называцца рускім мастаком{{Sfn|Климов|2001}}. Пры ўсёй захопленай увазе шэрагу сучаснікаў Семірадскі быў чужы менавіта польскаму нацыянальнаму асяроддзю, і нават яго працы ў Кракаве і Львове за мінімальныя ганарары не змянілі да яго адносіны{{Sfn|Карпова|2008}}. Адзінай маляўнічай працай Семірадскага на польскую тэму з’яўляецца карціна «Шапэн у князя Радзівіла» (1887)<ref>{{cite web|url=http://www.centre.smr.ru/win/artists/semirad/biogr_semirad.htm|title=Генрих Ипполитович Семирадский|accessdate=2016-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191104223040/http://www.centre.smr.ru/win/artists/semirad/biogr_semirad.htm|archivedate=4 лістапада 2019|url-status=dead}}</ref>. Сустракаюцца, зрэшты, і меркаванні, што творчасць Семірадскага ўкаранёна ў польскім нацыянальна-вызваленчым руху: {{Пачатак цытаты}} Гэта ў Расіі «Ганіцелі ў хрысціян ля ўваходу ў катакомбы» і «[[Светачы хрысціянства (Паходні Нерона)|Паходні Нерона]]» ўспрымаліся як нешта прыгожа-антычнае ў духу [[Лоўрэнс Альма-Тадэма|Лоўрэнса Альма-Тадэмы]]. Тады як польскія патрыёты цудоўна разумелі, наколькі блізкі Генрык Семірадскі Генрыку Сянкевічу з яго «[[Quo vadis (раман)|Quo vadis]]», і атаясамлялі сябе з хрысціянскімі пакутнікамі часоў неронаўскай імперыі, і верылі, што ўсеўладдзе Расійскай імперыі не вечна<ref>{{cite web|url=http://195.68.141.180/doc/1176794|title=Художественный патриотизм. «Символ и форма» в ГМИИ имени Пушкина|author=Анна Толстова|publisher=Журнал «Коммерсантъ Weekend». — 2009. — № 21 (117)|accessdate=2016-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306052506/http://195.68.141.180/doc/1176794|archivedate=2016-03-06|url-status=dead}}</ref>. {{Канец цытаты}} У перыяд росквіту [[авангард]]у Семірадскі быў забыты. Музеі перасталі купляць тыя яго творы, што засталіся, мноства рэчаў былі страчаны або рассеяны па прыватных зборах Германіі, Польшчы, [[Беларусь|Беларусі]], Украіны і Расіі. Авангардыстаў Семірадскі раздражняў ужо не касмапалітызмам, а непраяўленасцю аўтарскага «Я» і бясстрастнасцю{{Sfn|Карпова|2008}}. Доўгія гады адзінай працай аб ім заставалася манаграфія яго сябра — скульптара {{нп5|Станіслаў Левандоўскі|С. Левандоўскага|ru|Станіслав Левандовський}}, апублікаваны на польскай мове ў Варшаве ў 1904 годзе<ref>''Stanisław Lewandowski''. Henryk Siemiradzki. — Warszawa: Gebethner & Wolff, 1904. — 125 s.</ref>. Стаўленне да Семірадскага, і да акадэмічнага і салоннага мастацтва наогул, стала мяняцца толькі ў апошняй чвэрці XX стагоддзя. У 2002 годзе на Украіне ў гонар 100-годдзя скону мастака прайшлі навуковыя канферэнцыі, прысвечаныя яго творчасці, тады ж на месцы яго нараджэння — у [[Пэчэнігы|Печанегах]] — быў адкрыты помнік, выліты {{нп5|Сейфадзін Алі аглы Гурбанаў|С. Гурбанавым|ru|Гурбанов, Сейфаддин Али оглы}}{{Sfn|Зорина|2008}}. У кастрычніку 2004 года ў Траццякоўскай галерэі адкрылася выстаўка «Палонныя прыгажосці. Рускае акадэмічнае і салоннае мастацтва 1830-1910-х гадоў», дзе былі прадстаўлены «Фрына» і некаторыя іншыя працы Семірадскага<ref>{{Cite web|url=http://magazines.russ.ru/znamia/2006/1/mu21.html|title=В поисках красоты|author=Я. Муратова|publisher=Знамя. — 2006. — № 1|accessdate=2016-02-12}}</ref>. У 2004 годзе была апублікавана манаграфія [[Алена Уладзіміраўна Несцерава|А. У. Несцеравай]] пра салонным і акадэмічным мастацтве, чатыры працы, прысвечаныя непасрэдна Семірадскаму, выйшлі ў 1997—2006 гадах. У 2008 годзе пабачыў свет альбом-каталог {{нп5|Таццяна Львоўна Карпава|Т. Л. Карпавай|ru|Карпова, Татьяна Львовна}} — куратара выстаўкі «Палонныя прыгажосці». З 20 снежня 2017 па 2 красавіка 2018 года ў {{нп5|Корпус Бенуа|корпусе Бенуа|ru|Корпус Бенуа}} [[Дзяржаўны Рускі музей|Дзяржаўнага Рускага музея]] праходзіла энцыклапедычная выстаўка «Генрых Семірадскі і калонія рускіх мастакоў у Рыме», прымеркаваная да 175-годдзя з дня нараджэння акадэміста<ref>{{Cite web|url=http://www.rusmuseum.ru/benois-wing/exhibitions/henri-semiradzki-and-the-colony-of-russian-artists-in-rome-to-the-175th-anniversary-of-henry-semirad/|title=Генрих Семирадский и колония русских художников в Риме|author=|publisher=Государственный Русский музей|accessdate=2018-03-24}}</ref>. Пасля адраджэння цікавасці да салонна-акадэмічнага мастацтва, працы Семірадскага цэняцца на антыкварным рынку. У 2011 годзе аўтарская копія карціны «{{нп5|Танец сярод мячоў||ru|Танец среди мечей}}» была прададзеная на аўкцыёне Sotheby’s у [[Нью-Ёрк]]у за 2 млн. 098 тысяч [[Долар ЗША|долараў]] (пры пачатковай ацэнцы ў 600—800 тысяч долараў) — гэта рэкордны [[аўкцыён]]ны кошт для карцін Семірадскага<ref name="rbk_sothebys">{{Cite web|title=За русское искусство платят миллионы|work=|author=|publisher=РБК daily — www.rbcdaily.ru|url=http://www.rbcdaily.ru/2011/04/14/lifestyle/562949980063302|date=|format=HTML|accessdate=13.09.2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bol4PX9Q?url=http://www.rbcdaily.ru/2011/04/14/lifestyle/562949980063302|archivedate=2012-10-31}}</ref>. У кастрычніку 2015 года ў [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|Харкаўскім універсітэце]] на будынку бібліятэкі была ўрачыста адкрыта мемарыяльная дошка Г. Семірадскага. Памятны знак быў створаны скульптарам {{нп5|Аляксандр Мікалаевіч Рыдны|Аляксандрам Рыдным|ru|Рідний Олександр Миколайович}}. Таксама паведамлялася, што ў гонар Семірадскага ў будынку ўніверсітэта была адкрыта карцінная галерэя<ref>{{Cite web|author=Марина Шевченко|title=В Харькове открыли мемориальную доску известному художнику|url=http://www.sq.com.ua/rus/news/obschestvo/27.10.2015/v_harkove_otkryli_memorialnuyu_dosku_izvestnomu_hudozhniku/|date=27.10.2015|publisher=Status quo|accessdate=2016-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|author=Юлия Жукова|title=Мемориальная доска и именная галерея. В Харькове увековечили память Генриха Семирадского|url=http://www.objectiv.tv/271015/120338.html|date=27 октября 2015|publisher=Медиа группа «Объектив», Харьков|accessdate=2016-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|title=Торжественные мероприятия, посвященные выдающемуся художнику, воспитаннику университета Генриху Семирадскому|url=http://www.univer.kharkov.ua/ru/general/univer_today/announce?news_id=1685|date=27 октября 2015|publisher=Харьковский национальный университет имени В. Н. Каразина|accessdate=2016-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030164641/https://www.univer.kharkov.ua/ru/general/univer_today/announce?news_id=1685|archive-date=30 кастрычніка 2020|url-status=dead}}</ref>. == Творы == * {{нп5|Спіс карцін Генрыха Семірадскага||ru|Список картин Генриха Семирадского}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Зорина Е.|загаловак=Семирадский|месца=М.|выдавецтва=Белый Город|год=2008|старонак=48|isbn=978-5-7793-1431-2|ref=Зорина}} * {{кніга | аўтар = [[Таццяна Львоўна Карпава|Карпова Т. Л.]] | загаловак = Генрих Семирадский: Альбом | выдавецтва = {{СПб.}}: Золотой век | год = 2008 | старонак=400 | ref = Карпова }} * {{кніга | аўтар = Климов П. Ю. | загаловак = Генрих Семирадский | выдавецтва = {{М.}}: Арт-родник | год = 2001 | старонак=72 | старонкі= | ref = Климов }} * {{кніга | аўтар = Лебедева Д. Н. | загаловак = Генрих Семирадский | выдавецтва = {{М.}}: Арт-родник | год = 2006 | старонак=96 | старонкі= | ref = Лебедева }} * {{кніга | аўтар = Нестерова Е. В. | загаловак = Поздний академизм и Салон: Альбом | выдавецтва = {{СПб.}}: Аврора; Золотой век | год = 2004 | старонак=472 | старонкі= | ref = Нестерова }} * {{кніга | аўтар = Józef Dużyk. | загаловак = Siemiradzki. Opowieść biograficzna | выдавецтва = Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza | год = 1986 | старонак=613 | старонкі= | ref = Dużyk }} * {{кніга | аўтар = Franciszek Stolot. | загаловак = Henryk Siemiradzki | выдавецтва = Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie | год = 2001 | старонак=79 | старонкі= | ref = Stolot }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Семирадский, Генрих Ипполитович}} * {{кніга|аўтар=С. Н. Кондаков|частка= |спасылка частка= |загаловак=Юбилейный справочник Императорской Академии художеств. 1764-1914|арыгінал= |спасылка=https://dlib.rsl.ru/viewer/01004180464#?page=183 |адказны=|выданне= |месца= Спб.|выдавецтва=Товарищество Р.Голике и А.Вильборг|год= 1915|том=2 |старонкі=178 |старонак=454|серыя= |isbn=|тыраж=|ref=Справочник Императорской Академии художеств}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{Cite web|url=http://www.centre.smr.ru/win/artists/semirad/biogr_semirad.htm|title=Биография|accessdate=2015-06-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191104223040/http://www.centre.smr.ru/win/artists/semirad/biogr_semirad.htm|archivedate=4 лістапада 2019|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://gallerix.ru/album/Semiradsky|title=Галерея картин Генриха Семирадского|accessdate=2015-06-25}} * {{Cite web|url=http://www.pinakoteka.zascianek.pl/Siemiradzki/Index.htm|title=Галерея работ|accessdate=2015-06-25}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Семірадскі Генрых}} [[Катэгорыя:Перапахаваныя]] [[Катэгорыя:Мастакі Польшчы]] [[Катэгорыя:Мастакі Расіі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пенсіянеры Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Семірадскія|Генрых Іпалітавіч]] 3zz3qwxy4a1aft6l1asqf2qy5glra00 Няхама Файнштэйн-Пухачэўская 0 675385 5211237 5187609 2026-10-04T11:19:33Z Pabojnia 135280 афармленне 5211237 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} {{цёзкі2|Файнштэйн}} '''Няхама Файнштэйн-Пухачэўская''' ({{Lang-he|נחמה פוחצ'בסקי}}), (дзявочае прозвішча '''Файнштэйн''', па мужу '''Пухачэўская (у Расіі — Пахачэўская)'''; [[23 сакавіка]] [[1869]] год, [[Брэст]], [[Расійская імперыя]], — [[21 мая]] [[1934]] года, [[Рышон-ле-Цыён]], [[Брытанскі мандат у Палесціне|Падмандатная Палесціна]]) — [[паэт]]ка і пісьменніца, [[Суфражысткі|суфражыстка]], суддзя. == Біяграфія == === Маладыя гады === Няхама Файнштэйн-Пухачэўская нарадзілася ў 1869 годзе ў Брэсце, на паўднёвым-захадзе сучаснай [[Беларусь|Беларусі]], у заможнай хасідскай сям’і Ёны Цві і Блюмы (Мільхікер) Файнштэйнаў. У дзевяцігадовым узросце яна пераехала разам з сям’ёй у горад [[Валгаград|Царыцын]] на поўдні Расіі. У старэйшых класах гімназіі Няхаму пакахаў сын рускіх арыстакратаў, яна стала блізкая да рускіх моладзевых і рэвалюцыйных колаў. Бацька Няхамы баяўся гэтай сувязі і таксама пярэчыў супраць ўплыву на дачку рускай культуры, таму забраў яе з гімназіі і наняў рэпетытара-яўрэя, які вучыў яе ў тым ліку [[іўрыт]]у. У юнацтве яна перапісвалася са {{нп3|Леў Восіпавіч Гардон|Львом Восіпавічам Гардонам|ru|Гордон, Лев Осипович}}, чые творы аказалі на яе моцны ўплыў, сябравала з [[Іосіф Віткін|Іосіфам Віткіным]]. Праз некаторы час Няхама пачала сама пісаць на іўрыце і пасылаць артыкулы ў газету «{{нп3|Ха-Меліц||ru|Ха-Мелиц}}», якая выдавалася ў Расіі. Сярод найбольш значных работ на гэтым раннім этапе быў артыкул «Яшчэ пра пытанні дачок» (1889 год, апублікаваны ў «{{нп3|Ха-Меліц||ru|Ха-Мелиц}}»), у якой прапагандавалася яўрэйская адукацыя для дзяўчынак. Іншыя важныя артыкулы ўключалі адказ, апублікаваны ў часопісе «{{нп3|Ха-шылаях||he|השילוח (כתב עת)}}» (1908 год), на супярэчлівы артыкул [[Іцхак Эпштэйн|Іцхака Эпштэйна]] аб набыцці арабскіх зямель у Палесціне. У 17 гадоў Файнштэйн-Пухачэўская вярнулася ў Брэст і далучылася да сіянісцкага руху «[[Хавевей Цыён|Хібат Цыён]]». У [[1889]] годзе яна выйшла замуж за {{нп3|Ехіэль Залман Пухачэўскі|Ехіэля (Міхеля) Залмана Пухачэўскага|he|יחיאל_מיכל_פוחצ'בסקי}}, таксама ўраджэнца Брэста і актывіста «Хібат Цыён». Ён быў адным з першых шасці сельскагаспадарчых інструктараў («мадрыхаў», ({{Lang-he|מדריך}})), дасланых баронам {{нп3|Эдмон дэ Ротшыльд||ru|Ротшильд, Эдмон де}} у Палесціну для заняткаў вінаградарствам і садоўніцтвам. Няхама здзейсніла {{нп3|Алія (тэрмін)|алію|ru|Алия (термин)}} разам з мужам у «{{нп3|Машава|машаву|ru|Мошава}}» Рышон-ле-Цыён. У 1896 годзе яна вярнулася ў Брэст са сваім малалетнім сынам Асаэлем. У Расіі Няхама правяла паўтара года, пасля чаго вярнулася да мужа. === Літаратурная творчасць === Пражываючы ў Палесціне, Файнштэйн-Пухачэўская працягнула пісаць апавяданні з жыцця краіны на іўрыце, стаўшы першай іўрытамоўнай пісьменніцай. Яе дом быў другім домам у Рышон-ле-Цыёне (пасля дома {{нп3|Давыд Юдэлевіч|Давыда Юдэлевіча|he|דוד_יודילוביץ}}, дзе размаўлялі толькі на [[Іўрыт|іўрыце]]. Ён стаў месцам сустрэч яўрэйскай моладзі і літаратараў, якія пішуць на іўрыце. Яе працы (больш эсэ, чым апавяданні) наўпрост звязаны з нацыянальным сіянісцкім праектам, але жаночыя персанажы ў яе творах паказваюць, наколькі крытычна Пухачэўская ацэньвала жаночае жыццё ў {{нп3|Ішуў|ішуве|ru|Ишув}}. C аднаго боку, жанчыны былі раўнапраўнымі партнёрамі ў працы па стварэнні новай краіны яўрэяў, але, з іншага, яны былі выключаныя з рэальнага партнёрства ў паўсядзённых справах супольнасці, яго інтэлектуальнага жыцця і працэсаў прыняцця рашэнняў<ref>{{артыкул|спасылка=http://humanities1.tau.ac.il/segel/lubin/files/2012/08/lubin_nehama.pdf|аўтар=Orly Lubin|загаловак=The Alibi ofthe Arbitrary|год=2008|выданне=JEWISH WOMEN IN PRE-STATE ISRAEL: Life History, Politics, and Culture|старонкі=231—243|archive-date=18 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418014045/http://humanities1.tau.ac.il/segel/lubin/files/2012/08/lubin_nehama.pdf}}</ref>. Першы зборнік апавяданняў Пухачэўскай «У Новай [[Іўдзея|Іўдзеі]]» быў апублікаваны ў 1911 годзе. Першыя пяць апавяданняў прысвечаныя яўрэйскаму земляробчаму жыццю ў Палесціне; апошнія пяць — малююць еменскую суполку ў Рышон-ле-Цыёне. Некаторыя з гісторый закранаюць пытанні фемінізму, уключаючы пытанні эканамічнай незалежнасці жанчын у «Ха-Аведот» («Страты»ת ({{Lang-he|האבדות}})), несправядлівасці яўрэйскага закона аб разводзе ў «Паамаім» («Двойчы») і статусе бясплодных жанчын у яўрэйскім жыцці ў дыяспары. Гэтая тэма таксама была закранутая ў больш познім аповядзе «Асона шэль Афія» («Бядотнае становішча Афіі», 1925ת ({{Lang-he|אסונה של אפיה}})). Сучасныя крытыкі надалі гэтаму выданню мала ўвагі, за выключэннем двух рэцэнзентаў, якія катэгарычна пярэчылі супраць паўтаральных катастроф і бедстваў, апісаных у кнізе. «Там, дзе чытач спадзяецца сустрэць шмат жыцця, — піша [[Якаў Зрубовел]], — ён на кожным кроку спатыкаецца аб трупы». У другім зборніку Пухачэўскай «Бакфар у-ва-авода: Сіпурым» (У вёсцы і на працы, 1930ת ()) шмат фемінісцкіх матываў, у тым ліку некалькі ўрыўкаў, полемизирующих супраць абясцэньвання жаночага працы ў камуне. Самая паспяховая навэла ў зборніку — «Бі-вдидут» («У адзіноце»ת ({{Lang-he|בבדידות}})), напісаная ў форме дзённікавых запісаў, у якой распавядаецца гісторыя саракагадовай жанчыны, якая жыве і працуе на ферме са сваім братам-жанчынанянавіснікам. У апошнія гады жыцця Пухачэўская напісала неапублікаваны раман «Ба-Мідрон» («На схіле», ({{Lang-he|במדרון : רומן ארצישראלי}})), які распавядае пра хранічна няўдачлівага яўрэйскага фермера па імені Хаім Зельцберг. === Грамадскае жыццё === Няхама Файнштэйн-Пухачэўская была членам мясцовага савета Рышон-ле-Цыён, членам камітэта школ, суддзёй у грамадзянскім судзе. Яна заснавала касу беспрацэнтных крэдытаў для маючых патрэбу, брала на часовае выхаванне дзяўчынак-сірот. У 1909 годзе, калі ў Рышон-ле-Цыён прыехалі {{нп3|Еменскія яўрэі|еменскія|ru|Йеменские евреи}} сем’і, Пухачэўская дапамагала ім адаптавацца. Яны называлі яе «маці еменцаў»<ref>יפה ברלוביץ, '''אעברה נא בארץ: מסעות אנשי העלייה הראשונה''', משרד הבטחון, 1992, עמ' 297</ref>. Файнштэйн-Пухачэўская заснавала таксама «Таварыства Лінат-Цэдэк» (({{Lang-he|חברת לינת-צדק}})), якое займалася размяшчэннем у спецыяльна пабудаваным пансіёне падарожнікаў і бедных рабочых. Гэта таварыства ператварылася ў буйную дабрачынную арганізацыю для пацярпелых і хворых. Файнштэйн-Пухачэўская з’яўлялася заснавальніцай «Асацыяцыі вывучэння іўрыту для жанчын „Двора“» (({{Lang-he|אגודת דבורה ללימודי עברית לנשים}})) і адной са стваральніц «Саюза яўрэйскіх жанчын за роўныя правы ў Эрэц-Ісраэль», які быў заснаваны ў 1919 годзе для правядзення кампаніі за выбарчае права жанчын у Палесціне. У 1919 годзе на агульным сходзе калоніі Рышон-ле-Цыён было вырашана даць еменцам і жанчынам права голасу. Першыя дзве жанчыны, якія набралі найбольшую колькасць галасоў, павінны былі ўключацца ў савет («ваад», ({{Lang-he|ועד}})) — мясцовы орган улады — незалежна ад колькасці галасоў, якія атрымаюць мужчыны. Вынік быў нечаканым, паколькі больш за ўсё галасоў набрала Няхама Файнштэйн-Пухачэўская, апярэдзіўшы з вялікім адрывам ўсіх абіраемых мужчын. Згодна са статутам, член савета, які набраў найбольшую колькасць галасоў, прызначаўся старшынёй, і таму Няхама Пухачэўская павінна была стаць першай жанчынай, якая ўзначаліла савет, што кіраваў Рышон-ле-Цыёнам. Аднак яна вымушаная была пакінуць пасаду кіраўніка і пагадзіцца на месца паўнапраўнага члена савета. Афіцыйная прычына заключалася ў тым, што ва ўмовах пачатку брытанскага праўлення, c ўладамі [[Брытанскі мандат у Палесціне|Падмандатнай Палестыны]] стаялі цяжкія перамовы. Яе адстаўка адбылася пры ўмове, што Файнштэйн-Пухачэўская вырашыць, хто яе заменіць. На гэтую пасаду быў абраны кандыдат-мужчына, які заняў трэцяе месца ў спісе пасля Файнштэйн-Пухачэўскай і Адзіны Каханскай, якая заняла на выбарах другое месца. На выбарах у {{нп3|Заканадаўчы сход Брытанскай Палесціны||ru|Законодательное собрание Британской Палестины}}, якія адбыліся 19 красавіка 1920 года, яна была абраная адным з пяці дэпутатаў ад «Саюза яўрэйскіх жанчын за роўныя правы ў Эрэц-Ісраэль». Пайшла з жыцця Няхама Файнштэйн-Пухачэўская ў [[1934]] годзе ва ўзросце 64 гадоў, пахаваная пад смакоўніцаю на ўзгорку старых могілак Рышон ле-Цыён. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://jwa.org/encyclopedia/article/pukhachewsky-nehamah-feinstein Nehamah Pukhachewsky] The Encyclopedia of Jewish Women * [http://rehes.org/avtor2/sister_aliy1.html Канферэнцыя, прысвечаная 130-годдзю Першай аліі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150717044257/http://rehes.org/avtor2/sister_aliy1.html |date=17 ліпеня 2015 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Файнштэйн-Пухачэўская}} [[Катэгорыя:Яўрэйскія паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Ізраіля]] [[Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] gtzfevph3vb60t4l937cma4enxaukio Магілёўская мужчынская гімназія 0 675490 5211023 4737565 2026-10-03T16:28:23Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5211023 wikitext text/x-wiki {{Школа | Назва = Магілёўская мужчынская гімназія | Краіна = Беларусь | Выява = Mahiloŭ, Vietranaja. Магілёў, Ветраная (M. Fischmann, 1907-17) (2).jpg | Апісанне = Магілёўская мужчынская гімназія ў пачатку XX ст. | Дэвіз = | Заснаваны = | Дырэктар = | Тып = гімназія | Навучэнцаў = | Адрас = [[Магілёў]], вул. Ветраная (сучасная [[Ленінская вуліца (Магілёў)|вул. Ленінская]], 41) | Сайт = | Назва дадатковага поля = | Значэнне дадатковага поля = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = }} '''Магілёўская мужчынская гімназія''' (Магілёўская мужчынская гімназія імя імператара Аляксандра I Віленскай навучальнай акругі<ref>{{cite web| url =http://fk.archives.gov.by/fond/58586/| title =Могилевская мужская гимназия им. императора Александра I Виленского учебного округа| work =Информация о фонде| publisher =[[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|НИАБ]]| accessdate =2012-12-27| archiveurl =https://www.webcitation.org/6DwZo1oh8?url=http://fk.archives.gov.by/fond/58586/| archivedate =2013-01-25| url-status =live}}</ref>) — сярэдняя навучальная ўстанова ў [[Магілёў|Магілёве]] ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Пасля [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыі 1917 года]] гімназія была ператворана ў школу 2-й ступені. У 1920-х гадах яна была беларускай, з 1928 года — яўрэйскай, з 1938 гадоў — ізноў беларускай, але з рускай мовай навучання. == Гісторыя == Да ўваходжання магілёўскіх зямель у склад Расійскай імперыі (1772) тут не было дзяржаўных школ; яны належалі або праваслаўнай, або каталіцкай царкве. Першай казённай навучальнай установай стала, адкрытае ў 1789 годзе, Галоўнае народнае вучылішча. 15 верасня 1809 года Магілёўскае Галоўнае народнае вучылішча было ўрачыста ператворана ў мужчынскую гімназію з 3-х класаў. Амаль усе настаўнікі і вучні вучылішча ўвайшлі ў склад гімназіі: памяшканне засталося ранейшае — тры старыя будынкі, якія належалі гораду. Першы выпуск гімназіі адбыўся ў 1814 годзе: ён складаўся з аднаго вучня — Якава Бышэўскага; на наступны год выпускнікоў было двое: [[Кандрат Іванавіч Грум-Гржымайла|Кандрат Грум]] (Кандрат Іванавіч Грум-Гржымайла) — будучы ўрач, выдавец медыцынскай газеты «[[Друг здоровья]]», аўтар шэрагу кніг па доглядзе здароўя дзіцяці, і Аляксандр Рагунскі. У 1819 годзе гімназію скончыў [[Міхаіл Паўлавіч Врончанка|Міхаіл Врончанка]]. У 1825 годзе ў гімназіі дзевяць настаўнікаў навучалі ўсяго 34 чалавекі. З пераўтварэннем гімназіі па Статуце 1828 года апекуном новай навучальнай акругі былі ўзбуджаны ўзмоцненыя хадайніцтвы перад ваенным міністрам аб перадачы гімназіі будынка Галоўнай кватэры 1-й Арміі, пераведзенай у пачатку 1830 года ў [[Кіеў]]. У выніку, у канцы лета 1830 года гімназія перасялілася ў саступленыя ёй будынкі — двухпавярховы мураваны дом і дзевяць драўляных флігеляў, на лепшай гарадской вуліцы, у цэнтры горада<ref>[[Будынак Магілёўскай мужчынскай гімназіі|Будынак]] па [[Ленінская вуліца (Магілёў)|вул. Ленінскай]] (былая вул. Ветраная), займала школа № 3.</ref>. Разам з ёю ў гэтых жа будынках размясціліся [[павятовае вучылішча]] і ланкастэрская школа. Гімназія стала сямікласнай і колькасць навучэнцаў пачала рэзка расці: у 1836 годзе ў ёй навучалася ўжо 292 чалавекі, а ў 1846 годзе — 462; галоўным чынам гэта былі дзеці дваран. Акрамя таго, у 1838 годзе пры гімназіі быў адкрыты пансіён для навучэнцаў-дваран. Аднак у 1844 годзе ў выпуску быў ізноў адзін навучэнец — Адам Віскоўскі. З выпускнікоў гэтага перыяду вядомасць атрымалі [[Васіль Сцяпанавіч Бардоўскі|Васіль Бардоўскі]] (вып. 1826), [[Іван Паўлавіч Лазарэвіч|Іван Лазарэвіч]] (вып. 1846) і [[Канстанцін Мікалаевіч Гартынскі|Канстанцін Гартынскі]] (вып. 1847), а таксама тайныя саветнікі — [[Мікалай Пятровіч Маскальскі|Мікалай Маскальскі]] (вып. 1850) і Станіслаў Мілер (вып. 1855). [[Файл:Mahiloŭ, Vietranaja. Магілёў, Ветраная (1928).jpg|міні|злева|Гімназія ў 1928 годзе]] [[Паўстанне 1863 года]] захапіла і Магілёўскую гімназію. Рапарты дырэктара таго перыяду, якія захаваліся ў архіве, поўныя роспачы, бяссілля навесці хоць які-небудзь парадак. Гімназія была часова закрыта, частка настаўнікаў звольнена, частка арыштавана. Новы дырэктар гімназіі ўзмацніў нагляд за вучнямі. У той час тут вучыліся: рэвалюцыянер-народнік [[Сяргей Піліпавіч Кавалік|Сяргей Кавалік]] (вып. 1865) і сенатар [[Іван Якаўлевіч Файніцкі|Іван Файніцкі]] (вып. 1864, з залатым медалём), будучы першы прэзідэнт сената [[Гаваі|Тэрыторыя Гаваі]] [[Мікалай Канстанцінавіч Судзілоўскі|Мікалай Судзілоўскі]] і астраном [[Дзмітрый Іванавіч Дубяга|Дзмітрый Дубяга]] (абодва скончылі гімназію з залатымі медалямі ў 1868 годзе). == Навучэнцы гімназіі == У Магілёўскай гімназіі вучыліся таксама будучыя выдаўцы шматтомнага [[Энцыклапедычны слоўнік Гранат|энцыклапедычнага слоўніка]] браты [[Аляксандр Навумавіч Гранат|Аляксандр]] і [[Ігнацій Навумавіч Гранат|Ігнацій]] Гранат, медыкі [[Ерафей Васільевіч Касценіч|Ерафей Касценіч]] і [[Мікалай Мацвеевіч Стальмаховіч|Мікалай Стальмаховіч]] (абодва — вып. 1876), генералы [[Міхаіл Рыгоравіч Чарняеў|Міхаіл Чарняеў]] і [[Дружына-Арцёмавіч, Іван Ігнацьевіч|Іван Дружына-Арцёмавіч]] (вып. 1874), рознабаковы навуковец і даследчык [[Крайняя Поўнач|Поўначы]] [[Ота Юльевіч Шміт|Ота Шміт]], геолагі [[Аляксандр Мікалаевіч Карнажыцкі|Аляксандр Карнажыцкі]] (вып. 1885, з залатым медалём) і [[Міхаіл Аляксандравіч Грамыка|Міхаіл Грамыка]] (вып. 1885), матэматык [[Іосіф Аркадзевіч Лур'е|Айзік Лур’е]] (вып. 1886, з сярэбраным медалём), юрыст [[Мікалай Мікалаевіч Краўчанка|Мікалай Краўчанка]]<ref>Гл. «[http://albookerk.ru/g/vitrum/grabar'_v_eh__materialy_k_istorii_literatury_mezhdunarodnogo_prava_v_ross___9.html Материалы к истории литературы международного права в России (1647—1917)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304212808/http://albookerk.ru/g/vitrum/grabar%27_v_eh__materialy_k_istorii_literatury_mezhdunarodnogo_prava_v_ross___9.html |date=4 сакавіка 2016 }}»</ref> (вып. 1899), рэвалюцыянеры [[Рыгор Пракопавіч Ісаеў|Рыгор Ісаеў]] (вып. 1876) і [[Панцеляймон Мікалаевіч Лепяшынскі|Панцеляймон Лепяшынскі]] (вып. 1886), а таксама бацька [[Леў Давыдавіч Ландау|Л. Д. Ландау]] — Давыд Львовіч Ландау (вып. 1884, з залатым медалём) і бацька [[Мікалай Мікалаевіч Красцінскі|М. М. Красцінскага]] — заслуж. выкладчык [[Віленскія мужчынскія гімназіі|2-й Віленскай гімназіі]] М. Красцінскі, [[Сяргей Львовіч Вайцяхоўскі|С. Л. Вайцяхоўскі]] (1912—1915). == Дырэктары == * 1808—1815 [[Сампсон Васілевіч Цвяткоўскі]] * 1815—1819 [[Ермалай Васілевіч Грыневіч]] (да 1816 года выкладаў у гімназіі ўсеагульную гісторыю, а таксама геаграфію і статыстыку) * 1819—1825 [[Герасім Марцінавіч Кутневіч]] (адначасова выкладаў польскую літаратуру) * 1825—1833 [[Пётр Мікалаевіч Кашко]] * 1833—1844 [[Васіль Васілевіч Кіслоў]] * 1834—1837 [[Ірадзіён Якаўлевіч Вятрынскі]] * 1837—1839 [[Павел Восіпавіч Скарабелі]]<ref>[http://familyface.com/homo/pr/view/id/4036 Павел Іосіфавіч Скарабелі (Скарабелі)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161127024707/http://familyface.com/homo/pr/view/id/4036 |date=27 лістапада 2016 }}</ref> * 1839—1850 [[Веніямін Сцяпанавіч Пакроўскі]] * 1850—1851 [[Міхаіл Кірылавіч Івашчанка]] * 1851—1853 [[Васіль Аляксеевіч Мадэстаў]] * 1853—1857 [[Акім Герасімавіч Андрыеўскі]] * 1857—1861 [[Міхаіл Максімавіч Богаяўленскі]] * 1861—1862 [[Пётр Мікалаевіч Яніш]] * 1862—1867 [[Андрэй Іванавіч Глушыцкі]] * 1867—1872 [[Мікалай Міхайлавіч Арнольд]] * 1872—1876 [[Іван Васілевіч Каленка]] * 1876—1886 [[Мацвей Васілевіч Фурсаў]] * 1886—1891 [[Мікалай Андрэевіч Ада]] * 1891—1896 [[Аляксандр Фаўставіч Пігулеўскі]] * 1896 — жнівень 1918 [[Іван Уладзіміравіч Свірэлін]] {{зноскі}} == Спасылкі == * ''Скворцов И.'' [https://web.archive.org/web/20091203144514/http://mogilevhistory.narod.ru/articles/gimnazia.htm История Могилёвской мужской гимназии] * [http://www.petergen.com/history/moggim.shtml Выпускнікі Магілёўскай гімназіі (1814—1909)] * [https://web.archive.org/web/20161127084913/https://mogy3.schools.by/pages/galereja-direktorov Гімназія № 3 г. Магілёў. Галерэя дырэктараў] {{Адукацыя ў Магілёўскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Магілёва]] [[Катэгорыя:Магілёўская мужчынская гімназія| ]] [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] osnrinxeakpq958fkpgcpg1n4omz33w Віленская медыка-хірургічная акадэмія 0 686047 5210976 5195576 2026-10-03T14:39:05Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ вікіфікацыя 5210976 wikitext text/x-wiki {{Універсітэт}} '''Віленская медыка-хірургічная акадэмія''' — [[вышэйшая навучальная ўстанова]], якая існавала ў [[Вільня|Вільні]] ў 1832—1842 гадах. Створана на базе медыцынскага факультэта [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], які быў закрыты ў 1831 годзе. Акадэмія рыхтавала спецыялістаў па [[Медыцына|медыцыне]], [[Ветэрынарыя|ветэрынарыі]] і [[Фармацыя|фармацыі]]. Выкладанне вялося на [[лацінская|лацінскай]], [[руская|рускай]] і [[польская|польскай]] мовах. Навучанне доўжылася ад трох да пяці гадоў. У першы год працы акадэміі налічвалася 580 студэнтаў, у 1833 годзе — 642. Скончыла акадэмію каля 700 чалавек. У ёй было абаронена 20 доктарскіх дысертацый па медыцыне. У акадэміі працавала 15 [[прафесар]]аў і 10 [[ад'юнкт]]аў. Прафесары акадэміі: [[А. Абіхт]], [[А. Адамовіч]], [[С. Горскі]], [[Ф. Джавінскі]], [[Ю. Каранеўскі]], [[І. Лабойка]], [[К. Парцянка]], [[І. Якавіцкі]] і інш. Рэктарамі (прэзідэнтамі) былі: [[Мікалай Мацвеевіч Мяноўскі|Мікалай Мяноўскі]] (1832—1833), [[Фама Карпавіч Кучкоўскі|Томаш Кучкоўскі]] (1833—1840), [[Юзаф Мяноўскі]] (1840—1842). Акадэміі належалі клінікі акушэрства, хірургіі і тэрапіі (кожная з іх на 20 коек), бальніца для студэнтаў і працаўнікоў акадэміі, ветэрынарная лячэбніца, анатамічны, хімічны, фізічны, заалагічны і іншыя кабінеты, батанічны сад, аптэка, бібліятэка. Студэнты акадэміі працягвалі традыцыі [[філаматы|філаматаў]] і [[філарэты|філарэтаў]]. У 1836—1838 гадах тут існавала тайная арганізацыя «[[Дэмакратычнае таварыства]]» на чале з [[Францішак Савіч|Францішкам Савічам]], разгром якой вызначыў лёс акадэміі — у 1842 годзе яна закрыта распараджэннем [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]]. Рашэнне пра закрыццё было прынята яшчэ ў 1840 годзе, як адзін з апошніх актаў 10-годдзя рэпрэсіўнай палітыкі пасля падаўлення [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]. Указам Мікалая I ад 27 красавіка 1840 году было вызначана: «… Виленскую медико-хирургическую академию передать из министерства внутренних дел в министерство народного просвещения». Імператарскім рэскрыптам на імя Міністра народнай асветы ад 29 красавіка 1840 года было загадана: «… Вам предоставлено сделать распоряжение о присоединении этой академии по преобразовании ея в медицинский факультет к Университету святого Владимира, когда довершится воздвигаемое в Киеве для него здание»<ref>Вадим Шипулін. [http://nmu.ua/nmu-175/pershe-prymishhennya-medychnogo-fakultetu/ Перше приміщення медичного факультету] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170509102818/http://nmu.ua/nmu-175/pershe-prymishhennya-medychnogo-fakultetu/ |date=9 мая 2017 }}</ref>. Бібліятэка акадэміі (больш за 20 тыс. тамоў), кабінеты, [[гербарый|гербарыі]] перавезены ў [[Кіеўскі ўніверсітэт]], дзе на іх базе ў 1841 годзе створаны {{нп5|Медыцынскі факультэт Кіеўскага ўніверсітэта|медыцынскі факультэт|ru|Медицинский факультет Киевского университета}}. Дзейнасць акадэміі на 10 гадоў падоўжыла навуковыя і педагагічныя традыцыі, закладзеныя Віленскім універсітэтам. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|4|Віленская медыка-хірургічная акадэмія|[[В. Ф. Шалькевіч]]}} * {{кніга|аўтар=|частка=Вильнюсская медико-хирургическая академия|загаловак= Литва. Краткая энциклопедия|том=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Вильнюс|выдавецтва= Главная редакция энциклопедий|год=1989|старонкі=181|старонак= 672|серыя=|isbn=|тыраж=50000}} {{Медыцына ў Віленскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Віленская медыка-хірургічная акадэмія| ]] [[Катэгорыя:Медыцынскія вышэйшыя навучальныя ўстановы]] [[Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Расійскай імперыі]] g17wr51erwbntdo30lrxi5njwcpn2at 5211049 5210976 2026-10-03T16:47:59Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5211049 wikitext text/x-wiki {{Універсітэт}} '''Віленская медыка-хірургічная акадэмія''' — [[вышэйшая навучальная ўстанова]], якая існавала ў [[Вільня|Вільні]] ў 1832—1842 гадах. Створана на базе медыцынскага факультэта [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], які быў закрыты ў 1831 годзе. Акадэмія рыхтавала спецыялістаў па [[Медыцына|медыцыне]], [[Ветэрынарыя|ветэрынарыі]] і [[Фармацыя|фармацыі]]. Выкладанне вялося на [[лацінская|лацінскай]], [[руская|рускай]] і [[польская|польскай]] мовах. Навучанне доўжылася ад трох да пяці гадоў. У першы год працы акадэміі налічвалася 580 студэнтаў, у 1833 годзе — 642. Скончыла акадэмію каля 700 чалавек. У ёй было абаронена 20 доктарскіх дысертацый па медыцыне. У акадэміі працавала 15 [[прафесар]]аў і 10 [[ад'юнкт]]аў. Прафесары акадэміі: [[А. Абіхт]], [[А. Адамовіч]], [[С. Горскі]], [[Ф. Джавінскі]], [[Ю. Каранеўскі]], [[І. Лабойка]], [[К. Парцянка]], [[І. Якавіцкі]] і інш. Рэктарамі (прэзідэнтамі) былі: [[Мікалай Мацвеевіч Мяноўскі|Мікалай Мяноўскі]] (1832—1833), [[Фама Карпавіч Кучкоўскі|Томаш Кучкоўскі]] (1833—1840), [[Юзаф Мяноўскі]] (1840—1842). Акадэміі належалі клінікі акушэрства, хірургіі і тэрапіі (кожная з іх на 20 коек), бальніца для студэнтаў і працаўнікоў акадэміі, ветэрынарная лячэбніца, анатамічны, хімічны, фізічны, заалагічны і іншыя кабінеты, батанічны сад, аптэка, бібліятэка. Студэнты акадэміі працягвалі традыцыі [[філаматы|філаматаў]] і [[філарэты|філарэтаў]]. У 1836—1838 гадах тут існавала тайная арганізацыя «[[Дэмакратычнае таварыства]]» на чале з [[Францішак Савіч|Францішкам Савічам]], разгром якой вызначыў лёс акадэміі — у 1842 годзе яна закрыта распараджэннем [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]]. Рашэнне пра закрыццё было прынята яшчэ ў 1840 годзе, як адзін з апошніх актаў 10-годдзя рэпрэсіўнай палітыкі пасля падаўлення [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]. Указам Мікалая I ад 27 красавіка 1840 году было вызначана: «… Виленскую медико-хирургическую академию передать из министерства внутренних дел в министерство народного просвещения». Імператарскім рэскрыптам на імя Міністра народнай асветы ад 29 красавіка 1840 года было загадана: «… Вам предоставлено сделать распоряжение о присоединении этой академии по преобразовании ея в медицинский факультет к Университету святого Владимира, когда довершится воздвигаемое в Киеве для него здание»<ref>Вадим Шипулін. [http://nmu.ua/nmu-175/pershe-prymishhennya-medychnogo-fakultetu/ Перше приміщення медичного факультету] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170509102818/http://nmu.ua/nmu-175/pershe-prymishhennya-medychnogo-fakultetu/ |date=9 мая 2017 }}</ref>. Бібліятэка акадэміі (больш за 20 тыс. тамоў), кабінеты, [[гербарый|гербарыі]] перавезены ў [[Кіеўскі ўніверсітэт]], дзе на іх базе ў 1841 годзе створаны {{нп5|Медыцынскі факультэт Кіеўскага ўніверсітэта|медыцынскі факультэт|ru|Медицинский факультет Киевского университета}}. Дзейнасць акадэміі на 10 гадоў падоўжыла навуковыя і педагагічныя традыцыі, закладзеныя Віленскім універсітэтам. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|4|Віленская медыка-хірургічная акадэмія|[[В. Ф. Шалькевіч]]}} * {{кніга|аўтар=|частка=Вильнюсская медико-хирургическая академия|загаловак= Литва. Краткая энциклопедия|том=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Вильнюс|выдавецтва= Главная редакция энциклопедий|год=1989|старонкі=181|старонак= 672|серыя=|isbn=|тыраж=50000}} {{Медыцына ў Віленскай губерні}} {{Адукацыя ў Віленскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Віленская медыка-хірургічная акадэмія| ]] [[Катэгорыя:Медыцынскія вышэйшыя навучальныя ўстановы]] [[Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Расійскай імперыі]] p8mupt827vq3j30auick0uw0c33tj87 Віктар Гаральд Крулак 0 688234 5210914 5056594 2026-10-03T12:10:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210914 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = |арыгінал імя = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |Перыяд жыцця = |выява = |подпіс = |герб = |подпіс герба = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = {{Сцяг|ЗША}} [[ЗША]] |гады службы = 1934—1968 |званне = [[File:US-O9 insignia.svg|22px]] [[генерал-лейтэнант]] |род войскаў = [[Файл:Seal of the United States Marine Corps.svg|22px]] [[Корпус марской пяхоты ЗША]] |камандаваў = |частка = |бітвы = [[Другая сусветная вайна]]<br>[[Карэйская вайна]]<br>[[Вайна ў В’етнаме]] |узнагароды = |Commons = |Rodovid = |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = }} '''Віктар Гаральд Крулак''' ({{lang-en|Victor Harold Krulak}}; 7 студзеня 1913 — 29 снежня 2008) — [[генерал-лейтэнант]] [[Корпус марской пяхоты ЗША|корпуса марской пяхоты ЗША]], удзельнік [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай]], [[Карэйская вайна|Карэйскай]] і [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай]] войнаў, кавалер мноства ўзнагарод, бацька 31-га [[Камендант корпуса марской пяхоты ЗША|каменданта]] корпуса марской пяхоты [[Чарлз Чандлер Крулак|Чарлза Крулака]]. Аўтар працы «First to Fight: An Inside View of the U. S. Marine Corps», за якую таварышы па корпусе лічылі яго празорцам<ref>{{cite web |url = http://www.mclm.com/tohonor/biography.html |title = Prominent Marines |publisher = Marine Corps Legacy Museum |access-date = 2006-07-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060710181554/http://www.mclm.com/tohonor/biography.html |archive-date = 2006-07-10 |url-status = dead }}</ref>. Пазней працаваў у СМІ<ref>{{cite web|url=http://www.ratical.org/ratville/JFK/USO/appD.html|title=Letter from Victor H. Krulak to Mr. Fletcher Prouty, March 15, 1985.}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў г. [[Дэнвер]] (штат [[Каларада]]). Паходзіў з яўрэйскай сям’і Морыса і Бэс (Заль) Крулак. Пазней ён адмаўляў сваё яўрэйскае паходжанне і заяўляў, што быў выхаваны ў традыцыі [[Епіскапальная царква|Епіскапальнай царквы]]<ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2010/11/10/books/10book.html?src=dayp | work=The New York Times | first=Dwight | last=Garner | title=Robert Coram's ‘Brute' Recalls Gen. Victor Krulak – Review | date=2010-11-09}}</ref>. === Пачатак ваеннай кар’еры === Па заканчэнні [[Ваенна-марская акадэмія ЗША|ваенна-марской акадэміі ЗША]] 31 мая 1934 года Крулак атрымаў прызначэнне ў корпус марской пяхоты ў званні [[Другі лейтэнант|другога лейтэнанта]]. Службу пачаў на борце лінкора «[[USS Arizona (BB-39)|Арызона]]», затым у складзе шостага палка марской пяхоты ў [[Сан-Дыега]] і чацвёртага палка ў [[Кітай|Кітаі]] (1937—39). У 1940 годзе Крулак скончыў школу для малодшага каманднага складу ў [[Куантыка]] (штат [[Віргінія]]) і атрымаў прызначэнне ў 1-ю брыгаду марской пяхоты ў складзе сіл марской пяхоты флоту, пазней ператвораную ў [[1-я дывізія корпуса марской пяхоты (ЗША)|1-ю дывізію марской пяхоты]]. Будучы назіральнікам у [[Шанхай|Шанхаі]] падчас [[Япона-кітайская вайна (1937—1945)|Другой япона-кітайскай вайны]] ў 1937-м Крулак засняў на фотастужку высадку японскага дэсанта з дэсантнага судна з нахільнай рампай. Усвядоміўшы патэнцыял такога віду суднаў для [[Узброеныя сілы ЗША|УС ЗША]] Крулак адправіў дэталёвае апісанне і фатаграфіі ў [[Вашынгтон]]. Праз гады ён знайшоў, што яго матэрыялы былі пахаваны ў архіве з паметкай «пустыя выдумкі з Кітая». Крулак распрацаваў мадэль японскага судна і абмеркаваў прыладу рампы з суднабудаўніком Эндру Хігінсам, які выкарыстаў яго ідэі пры праектаванні [[Дэсантныя катары тыпу LCVP|дэсантнага катара тыпу LCVP]] або т. зв. «лодкі Хігінса», якая адыграла важную ролю падчас [[Высадка ў Нармандыі|высадкі]] ў [[Нармандыя|Нармандыі]] і механізаваных высадак на Ціхім акіяне<ref name=NYTObit/>. === Другая сусветная вайна === У пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] капітан Крулак служыў ад’ютантам у генерала [[Холанд Сміт|Холанда М. Сміта]], камандуючага механізаваным дэсантным корпусам Атлантычнага флоту. Крулак добраахвотна паступіў на парашутную падрыхтоўку і па яе заканчэнні атрымаў прызначэнне на Ціхі акіян камандзірам 2-га парашутнага батальёна 1-га механізаванага корпуса марской пяхоты. Баявое хрышчэнне ён атрымаў на востраве [[Велья-Лавелья]] ў складзе 2-й новазеландскай брыгады. У 1943-м падпалкоўнік Крулак узнагароджаны [[Ваенна-марскі крыж (ЗША)|Ваенна-марскім Крыжом]] і [[Пурпурнае сэрца (медаль)|Пурпурным сэрцам]] за дыверсійны рэйд на востраў Шуазэль, дзе яго батальён на працягу тыдня выконваў рэйд, прыкрываючы тым самым [[Бугенвільская кампанія|уварванне]] на востраў [[Бугенвіль (востраў)|Бугенвіль]]<ref name=NYTObit>Goldstein, Richard. [https://www.nytimes.com/2009/01/05/obituaries/05krulak.html "Victor H. Krulak, Marine Behind U.S. Landing Craft, Dies at 95 "], ''[[The New York Times]]'', January 4, 2009. Retrieved January 5, 2009.</ref>. Пазней ён далучыўся да новастворанай [[6-я дывізія корпуса марской пяхоты (ЗША)|6-й дывізіі]] марской пяхоты і прыняў удзел у [[Бітва за Акінаву|Акінаўскай кампаніі]], стаў сведкам капітуляцыі японскіх войскаў на тэрыторыі Кітая. За службу ён атрымаў ордэн «[[Ордэн «Легіён пашаны»|Легіён пашаны]]» з літарай «V» за доблесць і [[Бронзавая зорка (ЗША)|Бронзавую зорку]]. Па заканчэнні аперацыі прымаў удзел у эвакуацыі на катэры PT-59 ВМС ЗША, капітанам якога быў [[Джон Фіцджэральд Кенэдзі|Джон Ф. Кенэдзі]]. У знак падзякі Крулак паабяцаў Кенэдзі бутэльку віскі, але выканаў сваё абяцанне толькі праз дваццаць гадоў, калі Кенэдзі ўжо быў [[Прэзідэнт ЗША|прэзідэнтам ЗША]]<ref name="Liewer, Steve 2009">Liewer, Steve, "'Brute' Krulak Commemorated", ''San Diego Union-Tribune'', January 9, 2009.</ref>. === Пасляваенны час === Пасля вайны Крулак вярнуўся ў ЗША і служыў на пасадзе намесніка дырэктара старэйшай школы на базе марской пяхоты Куантыка, пазней камандзірам [[5-ы полк марской пяхоты (ЗША)|5-га палка]] марской пяхоты на [[База марской пяхоты Кэмп-Пендлтан|базе Кэмп-Пендлтан]]. Падчас пачатку [[Карэйская вайна|Карэйскай вайна]] Крулак займаў пасаду намесніка начальніка штаба (G-3) сіл марской пяхоты флоту на Ціхім акіяне. Пасля ён служыў у Карэі кіраўніком штаба [[1-я дывізія корпуса марской пяхоты (ЗША)|1-й дывізіі]] марской пяхоты, за што ўзнагароджаны другім ордэнам «Легіёна пашаны» з баявой літарай «V» і [[Паветраны медаль (ЗША)|Паветраным медалем]]. З 1951 па 1955 Крулак служыў у галоўным штабе марской пяхоты ваенным сакратаром (па сутнасці, старшы саветнік каменданта корпуса), затым заняў пасаду кіраўніка штаба сіл марской пяхоты флоту на Ціхім акіяне. У ліпені 1956 ён выраблены ў брыгадныя генералы і быў прызначаны намеснікам камандзіра [[3-я дывізія корпуса марской пяхоты (ЗША)|3-й дывізіі]] марской пяхоты на востраве [[Акінава (прэфектура)|Акінава]]. З 1957 па 1959 служыў дырэктарам адукацыйнага цэнтра марской пяхоты ў Куантыка. У лістападзе 1959 Крулак быў выраблены ў генерал-маёры і на наступны месяц прыняў камандаванне над базай падрыхтоўкі рэкрутаў корпуса ў [[Сан-Дыега]] (штат [[Каліфорнія]]). === Вайна ў В’етнаме === [[File:Lt. Gen. Victor Krulak at Camp Pendleton tactical test exercise.jpg|thumb|Генерал-лейтэнант Крулак на вучэннях у Кэмп-Пендлтане, 7 мая 1964 года.]] [[File:Victor_H._Krulak_in_1965.jpg|thumb|upright|left|Крулак на інспекцыі марской пяхоты ў першай роце сувязі ўзбраення ваенна-марской авіяцыі на Гаваях, красавік 1965 года.]] З 1962 па 1964 ён служыў на пасадзе спецыяльнага памочніка па антыпартызанскіх дзеяннях у [[Аб’яднаны камітэт начальнікаў штабоў (ЗША)|Аб’днаным камітэце начальнікаў штабоў]], за гэтую службу ён атрымаў трэці ордэн «Легіён пашаны» ад старшыні камітэта генерала [[Максвел Тэйлар|Максвела Тэйлара]]. У гэты перыяд амерыканскія [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенныя саветнікі]] дапамагалі рэжыму [[Паўднёвы В’етнам|Паўднёвага В’етнама]] весці ваенныя дзеянні супраць [[В’етконг|НФВПВ]]. У верасні 1963 генерал-маёр Крулак і дыпламат Джозеф Мендэнхал распачалі паездку, каб ацаніць ваенныя перспектывы. Крулак заявіў, што сітуацыя выдатная, але Мендэнхал выказаў супрацьлеглае меркаванне, што заахвоціла Кенэдзі задаць сваё знакамітае пытанне: ці ездзілі яны абодва ў адну і тую ж краіну? У канцы снежня 1963 года новаабраны прэзідэнт [[Ліндан Джонсан]] загадаў зборнай групе (з розных дэпартаментаў) пад кіраўніцтвам Крулака вывучыць аперацыю OPLAN 34A (цалкам сакрэтная аперацыя па нанясенні удараў па [[Паўночны В’етнам|Паўночным В’етнаме]]) і выбраць аб’екты, па якіх ЗША могуць нанесці ўдар з мінімальнай рызыкай для насельніцтва ў сувязі з палітыкай адміністрацыі Джонсана па ціску на Паўночны В’етнам<ref>McMaster, H.R. Dereliction of Duty: Lyndon Johnson, Robert McNamara, The Joint Chiefs of Staff, and the Lies that Led to Vietnam. — New York, NY: HarperCollins, 1997. — ISBN 0-06-018795-6.</ref>. 1 сакавіка 1964 Крулак быў прызначаны на пасаду камандуючага сіламі марской пяхоты флоту на Ціхім акіяне і атрымаў званне генерал-лейтэнанта. У наступныя чатыры гады Крулак адказваў за ўсе падраздзяленні марской пяхоты на Ціхім акіяне, распачаў 54 паездкі на в’етнамскі тэатр. Многія аўтары уключаючы Корама (2010) лічаць, што база Чу Брэх, будаўніцтва якой было пачата ў маі 1965, была названа ў гонар Крулака (паводле кітайскага варыянту яго імя)<ref>Willis, Bud ''Marble Mountain: A Vietnam Memoir'' 2010 Page 359 "Krulak named Chu Lai after himself, having been the General who first flew over the area and selected the site. There were no towns nearby, just a wide open area, so he called it Chu Lai, which means Krulak in Mandarin Chinese. (From the book Brute by Robert Coram 2010)"</ref>. З пачаткам амерыканскага ўмяшання ў В’етнаме ён высунуў тэорыю «пашырэння чарнільных плям», г.зн. пашырэння дзеянняў невялікіх часцей, улагоджваючы адну вёску за адной, у той час як буйныя варожыя атрады павінны былі натыкнуцца на вышэйшую агнявую моц сіл генерала [[Уільям Уэстморленд|Уэстморленда]]. Крулак таксама заклікаў да інтэнсіўных бамбардзіровак Паўночнага В’етнама і мініравання Хайфонскага заліва. Яго планы былі адпрэчаны, паколькі Уэстморленд меркаваў, што праціўніка можна зламаць праўзыходнай агнявой моцай, а адміністрацыя Джонсана лічыла, што неаслабныя бамбардзіроўкі Паўночнага В’етнама могуць справакаваць [[СССР]] і [[КНР]] на ўмяшанне<ref>Crocker(2006): 365.</ref>. Крулак выступаў супраць арганізацыі базы марской пяхоты ў [[Кхешань|Кхешані]]<ref name="Perry, Tony 2008">Perry, Tony, "Victor H. Krulak, 1913 – 2008", ''Los Angeles Times'', December 31, 2008, p. B6.</ref>. Крулак спадзяваўся стаць наступным камендантам корпуса, але прэзідэнт Ліндан Джонсан у 1967 годзе абраў на гэтую пасаду генерал-лейтэнанта [[Леанард Чэпмэн|Леанарда Чэпмена]]. У выніку Крулак сышоў у адстаўку 1 ліпеня 1968, атрымаўшы флоцкі медаль «[[Медаль «За выдатную службу» (ВМС ЗША)|За выдатную службу]]»<ref name="Perry, Tony 2008"/>. Ваенны гісторык Роберт Корам меркаваў, што на выбар прэзідэнта паўплывала крытыка Крулакам абмежаванняў ваенных аперацый у В’етнаме<ref name="Liewer, Steve 2009"/>. Крулак першапачаткова быў прыхільнікам выкарыстання верталётаў як прылад нападу, таксама ўнёс уклад у развіццё лодак Хігінса, з якіх адбывалася высадка людзей і матэрыялаў на пляжы падчас Другой сусветнай вайны<ref>{{cite news | url=https://online.wsj.com/article/SB123093700626550109.html | title=Military Innovator Who Sought New Approach to Battle in Vietnam | first=Stephen | last=Miller | work=Wall Street Journal | date=2009-01-03}}</ref>. === У адстаўцы === [[Файл:Retired Lt. General Victor Krulak on April 1, 2005 (cropped).jpg|міні|У 2005 годзе.]] Пасля сыходу ў адстаўку Крулак працаваў у арганізацыі «Copley Newspapers», служыў на пасадзе прэзідэнта навінавай службы Copley News Service і віцэ-прэзідэнтам «Copley Press». У 1977 Крулак пакінуў «Copley», хоць працягнуў супрацоўніцтва з навінавай службай арганізацыі<ref name=UnionTribune_Gonzalez_20081230>{{cite news |access-date=2009-01-03 |url=http://www3.signonsandiego.com/stories/2008/dec/30/n27313165445-bn30krulak/?zIndex=29867 |work=San Diego Union-Tribune |date=2008-12-30 |title=Marine Corps legend Gen. Victor Krulak dies at 95 |first=Blanca |last=Gonzalez }} {{Cite web |url=http://www3.signonsandiego.com/stories/2008/dec/30/n27313165445-bn30krulak/?zIndex=29867 |title=Архіўная копія |access-date=28 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090120044820/http://www3.signonsandiego.com/stories/2008/dec/30/n27313165445-bn30krulak/?zIndex=29867 |archive-date=20 студзеня 2009 }}</ref>. Ён таксама напісаў некалькі кніг, уключаючы партрэтную гісторыю корпуса марской пяхоты «First to Fight»<ref name=LAT_Perry_20081231/>. Знаходзячыся ў адстаўцы Крулак удзельнічаў у грамадскіх арганізацыях, у дзейнасці корпуса марской пяхоты. Ён быў старшынёй і членам праўлення заалагічнага таварыства Сан-Дыега<ref name=UnionTribune_Gonzalez_20081230/>. Крулак памёр 29 снежня 2008 года ва ўзросце 95 гадоў у Сан-Дыега, Каліфорнія<ref name=LAT_Perry_20081231> {{cite news|access-date=2008-12-31 |url=http://www.latimes.com/news/printedition/california/la-me-krulak31-2008dec31,0,3033208.story |work=Los Angeles Times |title=Victor H. Krulak dies at 95; retired Marine lieutenant general |first=Tony |last=Perry | date=2008-12-31}}</ref><ref name=MCT_20081231>{{cite news |access-date = 2008-12-31 |url = http://www.marinecorpstimes.com/news/2008/12/ap_krulak_obit_123108/ |title = Marine legend Lieutenant General Victor Krulak dies |agency = Associated Press |work = Marine Corps Times |date = 2008-12-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120223222156/http://www.marinecorpstimes.com/news/2008/12/ap_krulak_obit_123108/ |archive-date = 2012-02-23 }} {{Cite web |url=http://www.marinecorpstimes.com/news/2008/12/ap_krulak_obit_123108/ |title=Архіўная копія |access-date=28 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120223222156/http://www.marinecorpstimes.com/news/2008/12/ap_krulak_obit_123108/ |archive-date=23 лютага 2012 |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.marinecorpstimes.com/news/2008/12/ap_krulak_obit_123108/ |title=Архіўная копія |access-date=28 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120223222156/http://www.marinecorpstimes.com/news/2008/12/ap_krulak_obit_123108/ |archive-date=23 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref>. Пахавальная служба прайшла 8 студзеня 2009 года ў капліцы на базе марской пяхоты MCAS Miramar, цела было пахавана на нацыянальных могілках Форт-Роўзкранс<ref name=UnionTribune_Gonzalez_20081230/>. == Сям’я == У 1936 годзе ажаніўся з Эмі Чандлер — памерла ў 2004 годзе<ref name="Perry, Tony 2008"/>. У іх было трое сыноў<ref>[http://www.encyclopedia.com/article-1G2-3436600324/krulak-victor-harold.html Krulak, Victor Harold | Encyclopedia.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> — генерал Чарлз, камендант корпуса марской пяхоты (1995—1999); Віктар, камандуючы корпусам капеланам флоту, Уільям, палкоўнік марской пяхоты. Таксама меў чацвёра ўнукаў і дзесяць праўнукаў. == Апублікаваныя працы == * First to Fight: View of the U.S. Marines. — Simon & Schuster, 1991. — ISBN 0-671-73012-6. * Panama: An Assessment. — U.S. Strategic Institute, 1990. — ISBN 0-913187-03-8. * Organization for National Security: A Study. — U.S. Strategic Institute, 1983. — ISBN 0-913187-00-3. == Зноскі == {{Reflist|2}} == Літаратура == *{{cite book|last = Crocker|first = H.W.|year = 2006|title = Don't Tread on me: A 400-year history of America at War, from Indian Fighting to Terrorist Hunting|publisher = Crown Forum|isbn = 1-4000-5363-3|url = https://archive.org/details/donttreadonme40000croc}} *Krulak, Victor H. (1983). ''Organization for National Security'', Cambridge, Massachusetts: United States Strategic Institute. {{ISBN|0-913187-00-3}}. *Krulak, Victor H. (1984). [https://www.amazon.com/dp/0870217852 ''First to Fight: An Inside View of the U.S. Marine Corps''], Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. {{ISBN|0-87021-785-2}}. This book is on the Chief of Naval Operations' Professional Reading List and the Commandant of the Marine Corps' Reading List. *{{cite web|url=http://www.nps.gov/wapa/indepth/extContent/usmc/pcn-190-003141-00/sec3.htm|title=Diversionary Landings|work=Top of the Ladder: Marine Operations in the Northern Solomons|author=Chapin, Captain John C., USMCR (Retired)|year=1997|publisher=Marines in World War II Commemorative Series, Marine Corps Historical Center, United States Marines Corps|access-date=July 11, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20041216082937/http://www.nps.gov/wapa/indepth/extContent/usmc/pcn-190-003141-00/sec3.htm|archive-date=16 снежня 2004|url-status=dead}} *{{cite book|last=Coram|first=Robert|year=2010|title=Brute: The Life of Victor Krulak, U.S. Marine|publisher=Little, Brown & Co|isbn=978-0-316-75846-8|url-access=registration|url=https://archive.org/details/brutelifeofvicto0000cora}} *{{cite book |last=Hove |first=Duane T. |year=2003 |title=American Warriors: Five Presidents in the Pacific Theater of World War II |publisher=Burd Street Press |isbn=1-57249-307-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/americanwarriors0000hove }} *{{cite news|access-date=January 3, 2009|url=https://www.wsj.com/articles/SB123093700626550109|first=Stephen |last=Miller |date=January 3, 2009|title=Military Innovator Who Sought New Approach to Battle in Vietnam (Victor H. Krulak 1913–2008)|work=Wall Street Journal}} == Спасылкі == *{{cite web|url=https://slsp.manpower.usmc.mil/GOSA/Biographies/rptBiography.asp?PERSON_ID=469&PERSON_TYPE=General|title=Lieutenant General Victor H. Krulak, Sr. – Deceased|work=USMC General Officer & Senior Executives Biographies|publisher=United States Marine Corps|access-date=28 верасня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20111001035036/https://slsp.manpower.usmc.mil/GOSA/Biographies/rptBiography.asp?PERSON_ID=469&PERSON_TYPE=General|archive-date=1 кастрычніка 2011|url-status=dead}} *{{cite web|url=http://www.tecom.usmc.mil/HD/Whos_Who/Krulak_VH.htm|title=Lieutenant General Victor H. Krulak, USMC (Deceased)|work=Who's Who in the Marine Corps History|publisher=History Division, United States Marine Corps|access-date=28 верасня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516223203/http://www.tecom.usmc.mil/HD/Whos_Who/Krulak_VH.htm|archive-date=16 мая 2011|url-status=dead}} *{{cite news |url=http://www.marines.mil/units/mciwest/mcasmiramar/Pages/MarineCorpslegendBruteKrulakpassesatage95.aspx |title=Marine Corps legend 'Brute' Krulak passes away at age 95 |last=Rholes |first=LCpl Ryan |date=January 8, 2009 |work=Marine Corps Air Station Miramar Public Affairs |publisher=United States Marine Corps |access-date=January 23, 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116151659/http://www.marines.mil/units/mciwest/mcasmiramar/Pages/MarineCorpslegendBruteKrulakpassesatage95.aspx |archive-date=January 16, 2009 }} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090116151659/http://www.marines.mil/units/mciwest/mcasmiramar/Pages/MarineCorpslegendBruteKrulakpassesatage95.aspx |date=16 студзеня 2009 }} [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны ў В’етнаме]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны ў Карэі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты]] [[Катэгорыя:Генералы ЗША]] eut2gju4fzcd72w76h1mxe1ogknm16i Яўген Паўлавіч Крылатаў 0 694792 5211166 5005278 2026-10-04T05:09:10Z StarDeg 16311 5211166 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |Імя = Яўген Паўлавіч Крылатаў |Імя (арыгінал) = {{lang-ru|Евгений Павлович Крылатов}} |Фота = Eugene Krylatov.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Імя пры нараджэнні = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Прафесія = |Грамадзянства = [[Расія]] |Гады актыўнасці = |Напрамак = |Узнагароды = [[Дзяржаўная прэмія СССР]] |imdb_id = 0472977 |Сайт = [http://www.krylatov.ru/ www.krylatov.ru] }} '''Яўге́н Па́ўлавіч Крыла́таў''' (23 лютага 1934, [[Лысьва]], [[Свярдлоўская вобласць]], [[РСФСР]] — 8 мая 2019, [[Масква]], [[Расія]]<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/ru/node/159263 |title=Памёр кампазітар Яўген Крылатаў |access-date=29 лістапада 2021 |archive-date=14 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514133513/http://zviazda.by/ru/node/159263 |url-status=dead }}</ref>) — [[СССР|савецкі]] і [[Расія|расійскі]] [[кампазітар]]. Напісаў [[Музыка|музыку]] болей чым да 120 [[фільм]]аў і [[мультфільм]]аў. Член [[Саюз кампазітараў Расіі|Саюза кампазітараў]], [[Саюз кінематаграфістаў Расіі|Саюза кінематаграфістаў]] і [[Саюз тэатральных дзеячаў Расіі|Саюза тэатральных дзеячаў]] Расіі. Жыў і працаваў у [[Масква|Маскве]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 23 лютага 1934 года ў горадзе Лысьва Свярдлоўскай вобласці. Бацька — Павел Крылатаў (1908 г. нар.), маці — Зоя Крылатава (1912 г. нар.). Калі Яўгену было 2 рокі, сям’я пераехала ў Матавіліху — рабочае прымесце [[Перм|Пярмі]], дзе ягоныя бацькі працавалі на заводзе. Скончыў Матавіліхінскую музычную школу, Пермскае музычнае вучылішча. У 1953—1959 — у [[Маскоўская дзяржаўная кансерваторыя імя П. І. Чайкоўскага|Маскоўскай кансерваторыі]] па класе сачынення ў прафесара [[М. І. Чулакі]] і па класе фартэпіяна. Сярод ягоных дыпломных прац — фартэпіянны канцэрт, «Памірскае капрычыё», балет «Цветик-семицветик». Працаваў у драматычным тэатры, ягоныя творы пачынаюць гучаць па радыё. Яўген Крылатаў пісаў музыку да спектакляў Малога тэатра, Рыжскага тэатра рускай драмы, ТЮЗа і інш. Пачаткам яго шырокай кампазітарскай вядомасці стала музыка да мультыплікацыйных фільмаў «Умка» (1965) і «Дзед Мароз і лета»; кінафільмаў «Пра каханне» (1970), «Здабытак рэспублікі» (1971), «Вох ужо гэтая Наста» (1971). Напісаў музыку да мастацкіх карцін «И тогда я сказал — нет…» (1973), «Ищу человека» (1973), «Не болит голова у дятла» (1974), «Смятение чувств» (1977), «И это всё о нём» (1977), «С любимыми не расставайтесь» (1979), «Приключения Электроника» (1979), «Гостья из будущего» (1985), «Лиловый шар» (1987), «Не покидай…» (1989), «Первый мост» (1995), «Дети понедельника» (1997), мультыплікацыйнай трылогіі «Трое из Простоквашино» і шматлікіх іншых. З’яўляецца аўтарам музыкі да болей чым 140 фільмаў — дакументальных, мастацкіх і мультыплікацыйных. == Сям’я == Жонка — Сявіль Крылатава (1936 г. нар.), юрыст. Сын — Павел Крылатаў (1958 г. нар.), кінасцэнарыст, аўтар сцэнарыяў да фільмаў «Бабнік», «Паварот ключа» і інш. Дачка — Марыя Крылатава (1965 г. нар.) — музыказнаўца паводле адукацыі, прысвяціла сябе вывучэнню хрысціянства. == Узнагароды == * 1982 — Лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўнай прэміі СССР]] * 1984 — Лаўрэат [[Прэмія Ленінскага камсамола|прэміі Ленінскага камсамола]] * 1994 — [[Народны артыст Расіі]] * 2003 — Лаўрэат прэміі імя Масквы * 2004 — Ганаровы грамадзянін Пермскай вобласці {{зноскі}} == Літаратура == * Кино: Энциклопедический словарь. М., 1987.&nbsp;— С.217; * Музыка: Большой Энциклопедический словарь. М.. 1998.&nbsp;— С.280. == Спасылкі == * [http://www.krylatov.ru Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150603201751/http://www.krylatov.ru/ |date=3 чэрвеня 2015 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Крылатаў Яўген Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пермскім краі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі СССР]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Ленінскага камсамола]] [[Катэгорыя:Народныя артысты Расіі]] [[Катэгорыя:Кампазітары СССР]] [[Катэгорыя:Кампазітары Расіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскай кансерваторыі]] 6frd2k8wuqs4jc0457z8wjdfbzem4ti Віталь Васілевіч Скурко 0 701832 5210999 5053264 2026-10-03T15:16:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210999 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Скурко}} '''Віталь Васілевіч Скурко́'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|23|9|1933}} — {{ДС|12|5|2000}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Механіка|механікі]] і [[педагог]], [[кандыдат тэхнічных навук]] (1968), [[прафесар]] (1993). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Ойцінава]] ([[Валожынскі раён]], [[Мінская вобласць]] [[Беларусь|Беларусі]]). У 1956 годзе скончыў горна-механічны факультэт (тарфяны) [[БНТУ|Беларускага політэхнічнага інстытута]]. У 1956—1973 гадах працаваў інжынерам-канструктарам, галоўным канструктарам, галоўны механікам аддзела механізацыі, намеснікам галоўнага інжынера па навукова-даследчай рабоце ў Беларускім комплексным праектна-тэхналагічным і канструктарска-даследчым інстытуце тарфяной прамысловасці (Белдзіпраторф)<ref name="НББ">{{bis.nlb.by|172682|Скурко Віталь Васілевіч, кандыдат тэхнічных навук}}</ref><ref name="БДУІР">[https://www.bsuir.by/ru/kaf-inzh-komp-graf/istoriya-kafedry Кафедра инженерной графики. История кафедры.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220224101041/https://www.bsuir.by/ru/kaf-inzh-komp-graf/istoriya-kafedry |date=24 лютага 2022 }} {{ref-ru}} // Сайт [[БДУІР]]</ref>. У 1966 годзе скончыў [[Аспірантура|аспірантуру]] пры [[Інстытут прыродакарыстання НАН Беларусі|Інстытуце торфу]] [[НАНБ|Акадэміі навук БССР]]<ref name="НББ" />. З 1973 года В. В. Скурко працаваў у [[БДУІР|Беларускім дзяржаўным універсітэце інфарматыкі і радыёэлектронікі]] старшым выкладчыкам на кафедры інжынернай графікі, пасаду загадчыка якой займаў у 1975—2000 гадах. == Навуковая дзейнасць == Аўтар навуковых прац па механізацыі здабычы [[торф]]у, удасканаленню методыкі выкладання начартальнай геаметрыі і інжынернай графікі ў вышэйшых навучальных установах радыёэлектроннага профілю. Шэраг машын і механізмаў, створаных пад кіраўніцтвам В. В. Скурко, укаранёныя ў прамысловасці. Прымаў удзел у [[ВДНГ СССР]]<ref name="БДУІР" />. Мае 7 аўтарскіх пасведчанняў на [[Вынаходства|вынаходствы]]<ref name="БДУІР" />. Сярод апублікаванга: * Исследование движения по торфяной поверхности колёсного ходового устройства с арочными шинами: автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата технических наук, специальность 179 Машины для добычи и транспортирования торфа / Министерство высшего и среднего специального образования БССР, Белорусский политехнический институт, 1968. * Составление учебных чертежей и эскизов деталей радиотехнических и электронных изделий. // В. В. Скурко, В. Н. Куценко. — Мн.: МРТИ, 1982. * Злучэнні дэталей у прыборах РЭА і ЭВА: альбом. вучэбных чарцяжоў. / Беларус. дзярж. ун-т інфарматыкі і радыёэлектронікі, Каф. інж. графікі. [В. В. Скурко і інш.] Пад рэд. В. В. Скурко, М. В. Місько. — Мн. : БДУІР, 1996. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Скурко Віталь Васілевіч|[[Аляксандр Іванавіч Болсун|Болсун А. І.]]|483}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|141739|Скурко Віталь Васілевіч}} * {{bis.nlb.by|172682|Скурко Віталь Васілевіч, кандыдат тэхнічных навук}} * [https://www.bsuir.by/ru/kaf-inzh-komp-graf/istoriya-kafedry Кафедра инженерной графики. История кафедры.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220224101041/https://www.bsuir.by/ru/kaf-inzh-komp-graf/istoriya-kafedry |date=24 лютага 2022 }} {{ref-ru}} // Сайт [[БДУІР]] * [https://patentdb.ru/author/952742 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Скурко Віталь Васілевіч}} [[Катэгорыя:Механікі СССР]] [[Катэгорыя:Механікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі СССР]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БНТУ]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУІР]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі праектных інстытутаў Беларусі]] cev6hwiqq4a0vlgbja6pvbwf97ljqlg Шаблон:Вуліцы Мінска:Заводскі 10 707225 5211233 5198263 2026-10-04T11:12:52Z Андрэй 2403 Б 152769 5211233 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Вуліцы Мінска:Заводскі |state = {{{state|autocollapse}}} |клас_цела = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Спіс вуліц Мінска|Вуліцы Мінска]]: [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |выява = [[Выява:Coat of arms of Minsk.svg|80px]] |стыль_загалоўкаў = |загаловак1 = Асноўныя магістралі |спіс1 = * [[Вуліца Ванеева (Мінск)|Ванеева]] * [[Вуліца Галадзеда (Мінск)|Галадзеда]] * [[Даўгабродская вуліца (Мінск)|Даўгабродская]] * [[Вуліца Кабушкіна (Мінск)|Кабушкіна]] * [[Вуліца Крупскай (Мінск)|Крупскай]] * [[Вуліца Куляшова (Мінск)|Куляшова]] * [[Вуліца Машынабудаўнікоў (Мінск)|Машынабудаўнікоў]] * [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскі прасп]] * [[Вуліца Пляханава (Мінск)|Пляханава]] * [[Радыяльная вуліца (Мінск)|Радыяльная]] * [[Свіслацкая вуліца (Мінск)|Свіслацкая]] * [[Смілавіцкі тракт (Мінск)|Смілавіцкі тракт]] * [[Ташкенцкая вуліца (Мінск)|Ташкенцкая]] * [[Вуліца Убарэвіча (Мінск)|Убарэвіча]] |загаловак2 =Плошчы |спіс2 = * [[Плошча Ванеева (Мінск)|Ванеева]] |загаловак3 = Вуліцы і завулкі |спіс3 = * [[Вуліца Агарова (Мінск)|Агарова]] * [[Адэская вуліца (Мінск)|Адэская]] * [[Адэскі завулак (Мінск)|Адэскі зав]] * [[Адэскі праезд (Мінск)|Адэскі праезд]] * [[Завулак Айвазоўскага (Мінск)|Айвазоўскага зав]] * [[Вуліца Айвазоўскага (Мінск)|Айвазоўскага]] * [[Вуліца Алеся Бачылы (Мінск)|Алеся Бачылы]] * [[Алтайская вуліца (Мінск)|Алтайская]] * [[Алтайскі завулак (Мінск)|Алтайскі зав]] * [[Вуліца Амельянюка (Мінск)|Амельянюка]] * [[Ангарская вуліца (Мінск)|Ангарская]] * [[Ангарскі завулак (Мінск)|Ангарскі зав]] * [[Вуліца Арджанікідзэ (Мінск)|Арджанікідзэ]] * [[1-ы завулак Арцёма (Мінск)|Арцёма 1-ы зав]] * [[1-ы праезд Арцёма (Мінск)|Арцёма 1-ы праезд]] * [[Вуліца Арцёма (Мінск)|Арцёма]] * [[Асенняя вуліца (Мінск)|Асенняя]] * [[Аўтазаводская вуліца (Мінск)|Аўтазаводская]] * [[Аўтазаводскі завулак (Мінск)|Аўтазаводскі зав]] * [[Вуліца Аўэзава (Мінск)|Аўэзава]] * [[Ахоцкая вуліца (Мінск)|Ахоцкая]] * [[Ахоцкі завулак (Мінск)|Ахоцкі зав]] * [[Байкальская вуліца (Мінск)|Байкальская]] * [[Вуліца Балотнікава (Мінск)|Балотнікава]] * [[Завулак Балотнікава (Мінск)|Балотнікава зав]] * [[Барвовая вуліца (Мінск)|Барвовая]] * [[Барвовы завулак (Мінск)|Барвовы зав]] * [[Завулак Бехцерава (Мінск)|Бехцерава зав]] * [[Вуліца Бехцерава (Мінск)|Бехцерава]] * [[Брацкі завулак (Мінск)|Брацкі зав]] * [[Вуліца Будаўнікоў (Мінск)|Будаўнікоў]] * [[Варвашэні вуліца (Мінск)|Варвашэні]] * [[1-ы завулак Васняцова (Мінск)|Васняцова 1-ы зав]] * [[2-і завулак Васняцова (Мінск)|Васняцова 2-і зав]] * [[Вуліца Васняцова (Мінск)|Васняцова]] * [[Праезд Весніна (Мінск)|Весніна праезд]] * [[Водазаборная вуліца (Мінск)|Водазаборная]] * [[Волжская вуліца (Мінск)|Волжская]] * [[Волжскі праезд (Мінск)|Волжскі праезд]] * [[Праезд Галадзеда (Мінск)|Галадзеда праезд]] * [[Вуліца Герасіменкі (Мінск)|Герасіменкі]] * [[Гродзенская вуліца (Мінск)|Гродзенская]] * [[1-ы завулак Грэкава (Мінск)|Грэкава 1-ы зав]] * [[2-і завулак Грэкава (Мінск)|Грэкава 2-і зав]] * [[Вуліца Грэкава (Мінск)|Грэкава]] * [[Грыбны завулак (Мінск)|Грыбны зав]] * [[1-ы Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 1-ы зав]] * [[2-і Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 2-і зав]] * [[3-і Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 3-і зав]] * [[Вуліца Дзяжнёва (Мінск)|Дзяжнёва]] * [[Дняпроўская вуліца (Мінск)|Дняпроўская]] * [[Дняпроўскі завулак (Мінск)|Дняпроўскі завулак]] * [[Дняпроўскі праезд (Мінск)|Дняпроўскі праезд]] * [[Ельніцкая вуліца (Мінск)|Ельніцкая]] * [[1-ы Енісейскі завулак (Мінск)|Енісейскі 1-ы зав]] * [[2-і Енісейскі завулак (Мінск)|Енісейскі 2-і зав]] * [[Енісейскі праезд (Мінск)|Енісейскі праезд]] * [[Вуліца Жылуновіча (Мінск)|Жылуновіча]] * [[Зарэчная вуліца (Мінск)|Зарэчная]] * [[1-ы Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 1-ы зав]] * [[2-і Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 2-і зав]] * [[3-і Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 3-і зав]] * [[Зарэчны тупік (Мінск)|Зарэчны тупік]] * [[1-ы Зімні завулак (Мінск)|Зімні 1-ы зав]] * [[2-і Зімні завулак (Мінск)|Зімні 2-і зав]] * [[Зімняя вуліца (Мінск)|Зімняя]] * [[Ілімская вуліца (Мінск)|Ілімская]] * [[Інжынерная вуліца (Мінск)|Інжынерная]] * [[Інжынерны завулак (Мінск)|Інжынерны зав]] * [[Іркуцкая вуліца (Мінск)|Іркуцкая]] * [[Іркуцкі завулак (Мінск)|Іркуцкі зав]] * [[Вуліца Іскаліева (Мінск)|Іскаліева]] * [[Завулак Кабушкіна (Мінск)|Кабушкіна зав]] * [[Вуліца Карзюкі|Карзюкі]] * [[Капыльская вуліца (Мінск)|Капыльская]] * [[Вуліца Карыцкага (Мінск)|Карыцкага]] * [[Вуліца Катоўскага (Мінск)|Катоўскага]] * [[Клецкая вуліца (Мінск)|Клецкая]] * [[Вуліца Лазарава (Мінск)|Лазарава]] * [[Вуліца Лазо (Мінск)|Лазо]] * [[Завулак Лазо (Мінск)|Лазо зав]] * [[Летняя вуліца (Мінск)|Летняя]] * [[Вуліца Віктара Лівенцава (Мінск)|Лівенцава]] * [[Вуліца Лізы Чайкінай (Мінск)|Лізы Чайкінай]] * [[Магнітная вуліца (Мінск)|Магнітная]] * [[Вуліца Міхаіла Мармулёва (Мінск)|Міхаіла Мармулёва]] * [[Вуліца Мічурына (Мінск)|Мічурына]] * [[Народная вуліца (Мінск)|Народная]] * [[Вуліца Несцерава (Мінск)|Несцерава]] * [[1-ы завулак Несцерава (Мінск)|Несцерава 1-ы зав]] * [[2-і завулак Несцерава (Мінск)|Несцерава 2-і зав]] * [[Падшыпнікавы праезд (Мінск)|Падшыпнікавы праезд]] * [[1-ы Падшыпнікавы завулак (Мінск)|Падшыпнікавы 1-ы зав]] * [[2-і Падшыпнікавы завулак (Мінск)|Падшыпнікавы 2-і зав]] * [[Вуліца Пажарскага (Мінск)|Пажарскага]] * [[Вуліца Паўлоўскага (Мінск)|Паўлоўскага]] * [[Прамысловая вуліца (Мінск)|Прамысловая]] * [[Прамысловы завулак (Мінск)|Прамысловы зав]] * [[Працоўная вуліца (Мінск)|Працоўная]] * [[Вуліца Пржавальскага (Мінск)|Пржавальскага]] * [[2-я вуліца Пржавальскага (Мінск)|Пржавальскага 2-я]] * [[Вуліца Ротмістрава (Мінск)|Ротмістрава]] * [[Сацыялістычная вуліца (Мінск)|Сацыялістычная]] * [[Сацыялістычны завулак (Мінск)|Сацыялістычны зав]] * [[Свіслацкі завулак (Мінск)|Свіслацкі зав]] * [[Вуліца Сечанава (Мінск)|Сечанава]] * [[Вуліца Сурыкава (Мінск)|Сурыкава]] * [[Завулак Сурыкава (Мінск)|Сурыкава зав]] * [[Праезд Сурыкава (Мінск)|Сурыкава праезд]] * [[Сустрэчная вуліца (Мінск)|Сустрэчная]] * [[Сустрэчны завулак (Мінск)|Сустрэчны зав]] * [[Вуліца Сядова (Мінск)|Сядова]] * [[Вуліца Сяліцкага (Мінск)|Сяліцкага]] * [[Ташкенцкі праезд (Мінск)|Ташкенцкі праезд]] * [[Томская вуліца (Мінск)|Томская]] * [[Вуліца Тухачэўскага (Мінск)|Тухачэўскага]] * [[Вуліца Ушакова (Мінск)|Ушакова]] * [[Завулак Ушакова (Мінск)|Ушакова зав]] * [[Вуліца Філатава (Мінск)|Філатава]] * [[Вуліца Фучыка (Мінск)|Фучыка]] * [[Вуліца Фядотава (Мінск)|Фядотава]] * [[Завулак Фядотава (Мінск)|Фядотава зав]] * [[Хабараўская вуліца (Мінск)|Хабараўская]] * [[Цэнтральная вуліца (Мінск)|Цэнтральная]] * [[Вуліца Чакаліна (Мінск)|Чакаліна]] * [[Вуліца Чалюскінцаў (Мінск)|Чалюскінцаў]] * [[Вуліца Чырвоная Слабада (Мінск)|Чырвоная Слабада]] * [[Чырвонаслабодская вуліца (Мінск)|Чырвонаслабодская]] * [[Вуліца Шабаны (Мінск)|Шабаны]] * [[Шасэйная вуліца (Мінск)|Шасэйная]] * [[Вуліца Шчотаўка (Мінск)|Шчотаўка]] * [[Вуліца Шышкіна (Мінск)|Шышкіна]] * [[Энергетычны праезд (Мінск)|Энергетычны]] * [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкая]] * [[1-ы Юнацкі завулак (Мінск)|Юнацкі 1-ы зав.]] * [[2-і Юнацкі завулак (Мінск)|Юнацкі 2-і зав.]] * [[Вуліца Яна Райніса (Мінск)|Яна Райніса]] * [[Вуліца Яўгена Міркоўскага (Мінск)|Яўгена Міркоўскага]] |стыль_унізе = |унізе = * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Заводскі|Заводскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Кастрычніцкі|Кастрычніцкі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Ленінскі|Ленінскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Маскоўскі|Маскоўскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Партызанскі|Партызанскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Першамайскі|Першамайскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Савецкі|Савецкі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Фрунзенскі|Фрунзенскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Цэнтральны|Цэнтральны]] }}<includeonly>[[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]]</includeonly><noinclude> {{collapsible option}} [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Вуліцы Мінска|Заводскі раён]] </noinclude> 0s4pmokk9t11bzwcx8ajadofec2ko6c Магілёўская жаночая гімназія 0 715452 5211024 4759822 2026-10-03T16:30:03Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5211024 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mahiloŭ, Škłoŭskaja-Bułyčaŭ. Магілёў, Шклоўская-Булычаў (1912).jpg|thumb|Магілёўская жаночая гімназія ў 1912 годзе]] '''Магілёўская жаночая (Марыінская) гімназія''' — колішняя навучальная ўстанова ў [[Магілёў|Магілёве]]. == Гісторыя == Магілёўская жаночая (Марыінская) гімназія з невялікім [[пансіён]]ам на 30 дзяўчынак адкрыта 1 студзеня 1865 г. Першапачаткова знаходзілася за горадам, на правым беразе Дняпра на дачы [[Піпенберг]] (паміж сучаснымі заводам штучнага валакна імя Куйбышава і п. [[Буйнічы]]). У 1872 г. гімназія набыла [[Будынак былой прыватнай жаночай гімназіі (Магілёў)|аднапавярховы мураваны будынак]] па [[Дняпроўскі праспект (Магілёў)|Дняпроўскім праспекце]] ў Магілёве. Пазней дабудаваны яшчэ два паверхі і ў 1877 г. 2-павярховы флігель для лазні, пральні і памяшканняў для [[аканом]]кі, кашталяншы і [[фельчар]]а. Пазней яны былі аб’яднаны ў адзін будынак<ref name="kropki">{{Cite web |url=http://kropki.by/ |title=kropki.by — інтэрактыўная мапа Магілёва |access-date=5 жніўня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220910164129/http://kropki.by/ |archivedate=10 верасня 2022 |url-status=dead }}</ref>, які набыў форму літары П<ref name="library"/>. Гімназія знаходзілася ў ведамстве імператрыцы [[Марыя (імператрыца расійская)|Марыі]], адсюль і яе назва — Марыінская<ref name="library"/>. Вучэбныя праграмы зацвярджаліся навучальнай праграмай ведамства<ref name="kropki"/>. Асноўная ўвага ўдзялялася [[Гуманітарныя навукі|гуманітарным навукам]]. Сістэма адзнак была 12-бальная, самым старэйшым лічыўся першы клас, самым малодшым — сёмы. Навучанне было платным. Існаваў строга абмежаваны прыём на вучобу «па саслоўных прызнаках: вучыцца маглі толькі дочкі дастаткова забяспечаных людзей». Выпускніцы 7-класнай гімназіі мелі права на званне «хатняя настаўніца», а пазней і на выкладанне ў пачатковай школе. Штогод абучаліся 500—600 навучэнцаў, працавалі 30—40 педагогаў<ref name="library"/>. Да канца [[ХІХ ст.]] гэта была адзіная ў губерні навучальная ўстанова для жанчын<ref name="library"/>. На 1 студзеня 1884 г. у гімназіі налічвалася 410 вучаніц і пансіянерак. З іх 230 [[праваслаўныя|праваслаўн]]ых, 65 [[каталікі|каталі]]чак, 7 [[лютэране|лютэран]]ак і 108 [[габрэй|габрэяк]]. У 1908 г. быў адкрыты педагагічны клас з двума аддзяленнямі — славесным і матэматычным<ref name="kropki"/>. === Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі === Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года]] пераўтворана ў Магілёўскую працоўную школу № 1—5 першай ступені (з 8 да 13 гадоў). З 1919 г. стала 9-гадовай працоўнай школай агульнага навучання. З лютага 1921 г. — «1-ая Магілёўская Савецкая школа імя Энгельса». Выкладанне вялося на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. У 1920-х—30-х гг. уваходзіла ў лік узорна-паказальных школ рэспублікі. Імёны многіх выпускнікоў увайшлі ў гісторыю — [[Таццяна Карпінская]], [[Леанід Лорчанка]], [[Анатоль Задушэўны]], [[Лізавета Еўдакіменка]]<ref name="library"/>, [[Іосіф Гусакоўскі]], [[Тамара Талахадзэ]]<ref name="kropki"/> і інш. У гады акупацыі будынак школы выкарыстоўваўся пад [[шпіталь]] для ваеннапалонных. Пасля [[вызваленне Магілёва|вызвалення Магілёва]] заняткі пачаліся 1 верасня 1944 г. У 1964 г. прысвоена імя падпольшчыцы Таццяны Карпінскай<ref name="library">{{Cite web |url=http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogreglib/mogilev_female_gimnaz.htm |title=Магілёўская жаночая (Марыінская) гімназія |access-date=5 жніўня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220805060034/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogreglib/mogilev_female_gimnaz.htm |archivedate=5 жніўня 2022 |url-status=dead }}</ref>. У 1980-я гады ў школе фарміруецца сістэма дыферэнцыйнага навучання, ствараюцца клубы, гурткі па інтарэсах, пазнавальныя і навукова-пазнавальныя творчыя аб’яднанні; працуюць профільныя класы: фізіка-матэматычныя, хіміка-біялагічныя, гуманітарныя, спартыўныя. Школа з’яўлялася эксперыментальнай пляцоўкай па апрацоўцы мадэлі шматпрофільнай школы<ref name="library"/>. У 1990-я гады праходзілі апрабацыю новыя падыходы дыферэнцыяцыі і індывідуалізацыі навучальнага працэса, укараненне навучальнай мадэлі «Шаг за шагом»<ref name="library"/>. Зараз у школе створаны ўсе ўмовы для развіцця і навучання: арганізавана два профільных дзесятых класа — фізіка-матэматычны і хіміка-біялагічны, працягвае работу беларускамоўны клас на 1-й ступені навучання і выхавання, больш за 80 факультатыўных заняткаў, працуюць гурткі, спартыўныя секцыі<ref name="library"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Магілёўская вобласць / АН БССР, Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; галоўны рэдактар С. В. Марцэлаў. — Мінск, 1986. — С. 65 : фота. * Кирдяшкина, Е. Первая и старейшая / Екатерина Кирдяшкина // Веснік Магілёва. — 2013. — 27 сентября. — С. 10 : фото. * Краткая записка о пятидесятилетнем существовании Могилевской женской гимназии (1865—1915 гг.) [Электронный ресурс] / Национальная библиотека Беларуси. — Электронные текстовые, графические данные (1, 30 Гб). — Могилев на Днепре : Губернская типография, 1915. — 6 с. — Минск : Национальная библиотека Беларуси, [2009]. — 1 электронный оптический диск (CD-ROM) : 12 см. — Отдельные оттиски из газеты «Могилевский вестник» от 10 января 1915 г. № 7. — Заглавие сформулировано на основе анализа электронного ресурса. — Диск помещен в контейнер 14, 5х12, 5х1 см. * Могилев : энциклопедический справочник / редактор И. П. Шамякин. — Минск, 1990. — С. 128—129. * Науменко, В. В. Очерки истории образования Могилевщины / В. В. Науменко, В. С. Богданов, А. Г. Агеев ; Управление образования Могилевского областного исполнительного комитета. — Могилев, 2012. — С. 129—143 : фото. * Старосвецкая, Н. 139 лет уроков / Н. Старосвецкая // Могилевская правда. — 2005. — 21 января. — С. 20 : фото. {{Адукацыя ў Магілёўскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Школы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Першамайская вуліца (Магілёў)]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Магілёва]] [[Катэгорыя:Гімназіі Беларусі]] [[Катэгорыя:1865 год у Магілёве]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1865 годзе]] encl1ai8p62dz1bily5fm51xeqrrz1c Гомельская мужчынская гімназія 0 715513 5211021 5065990 2026-10-03T16:26:30Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя, афармленне 5211021 wikitext text/x-wiki '''Гомельская мужчынская гімназія''' — колішняя навучальная ўстанова ў [[Гомель|Гомелі]]. Заснавана ў [[1866]] на базе 3-класнага вучылішча як 4-класная [[прагімназія]], з 1877 — 6-класная. У 1897 пераўтворана ў поўную 8-класную [[гімназія|гімназію]] з падрыхтоўчым класам (1—4-ы класы паралельныя). Падпарадкоўвалася [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акрузе]]. Утрымлівалася за кошт дзяржаўных сродкаў і платы за навучанне. Вучыліся пераважна дзеці [[мяшчане|мяшчан]], [[дваране|дваран]], [[чыноўнік]]аў і заможных [[сяляне|сялян]]. У 1909 — каля 30 выкладчыкаў, 471 навучэнец. == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|5|Гомельскія гімназіі|[[Г. Сянькевіч]]}} {{Адукацыя ў Магілёўскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:1897 год у Гомелі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Гомеля]] [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] mu63eehj287elmk6yp1x5nnyqkk8xmv Віленская навучальная акруга 0 715692 5210981 5206187 2026-10-03T14:54:25Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ вікіфікацыя 5210981 wikitext text/x-wiki '''Ві́ленская навуча́льная акру́га''' ({{lang-ru|Виленский учебный округ}}) — тэрытарыяльная адзінка кіравання навучальнымі ўстановамі ведамства [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]], якая ахоплівала некалькі губерняў на захадзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] (на тэрыторыі сучасных [[Беларусь|Беларусі]], [[Літва|Літвы]], [[Украіна|Украіны]], а таксама [[Латвія|Латвіі]]) у 1803—1832 і 1850—1917 гадах. Адміністрацыйны цэнтр — [[Вільня]]<ref name="БРЭ">{{БРЭ|артыкул=Учебные округа|спасылка=https://bigenc.ru/education/text/4703893}}</ref>. == Гісторыя == === 1803—1832 гады === Віленская навучальная акруга створана ў ліку першых шасці навучальных акруг указам імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]] ад [[24 студзеня]] [[1803]] года<ref>Именной указ от 24 января 1803 г. «Об учреждении учебных округов, с назначением для каждого особых губерний». // ПСЗ. Т. 27. № 20598.</ref><ref name="РПЭ_УО">''Коротков Ю. Н.'' Учебные округа // [http://www.otrok.ru/teach/enc/txt/20/page36.html Российская педагогическая энциклопедия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170925080824/http://www.otrok.ru/teach/enc/txt/20/page36.html |date=25 верасня 2017 }} / гл. ред. Давыдов В. В. — М.: Научн. изд. «Большая Российская энциклопедия», 1993. — 608 с. — ISBN 5-85270-140-8.</ref>. Пры стварэнні акруга аб’яднала навучальныя ўстановы васьмі губерняў: [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]], [[Валынская губерня|Валынскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Кіеўская губерня|Кіеўскай]] і [[Падольская губерня|Падольскай]]. Навучальным і адміністрацыйным цэнтрам акругі была вызначана [[Галоўная віленская школа]], ператвораная ўказам ад [[4 красавіка]] [[1803]] года ў [[Віленскі ўніверсітэт|Імператарскі Віленскі ўніверсітэт]]. Першым папячыцелем акругі стаў князь [[Адам Ежы Чартарыйскі|А. А. Чартарыйскі]] (1803—1823), які сумяшчаў гэту пасаду з пасадамі таварыша міністра, а потым і міністра замежных спраў Расіі і іншымі дзяржаўнымі справамі. Адукацыя на тэрыторыі Віленскай акругі напярэдадні яе стварэння была прадстаўлена вучылішчамі, якія знаходзіліся ў распараджэнні каталіцкага і ўніяцкага духавенства (у іх лік уваходзілі ў тым ліку былыя школы [[Эдукацыйная камісія|Эдукацыйнай камісіі]], якія былі перададзеныя пад кіраванне духавенства пасля апошняга [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|падзелу Рэчы Паспалітай]] у [[1795]] годзе, але заставаліся свецкімі навучальнымі ўстановамі), а таксама [[Галоўнае народнае вучылішча|галоўныя]] і [[Малое народнае вучылішча|малыя народныя вучылішчы]], адкрытыя на землях Усходняй Беларусі паводле ўказу [[1786]] года. У 1803 годзе, на тэрыторыі акругі ў галоўных і малых народных вучылішчах навучалася 767 вучняў, у школах, якія кіраваліся каталіцкім і ўніяцкім духавенствам — 5820<ref>''Ильюшин И. М., Умрейко С. А.'' Народное образование в БССР. — Мн., 1961</ref>. Паводле статута [[1804]] былі арганізаваны чатырохкласныя павятовыя вучылішчы, аднакласныя і двухкласныя прыхадскія вучылішчы<ref name="Сергеенкова">{{артыкул|аўтар= Сергеенкова В. В., Ершова О. И., Гулюк М. А., Шараева Е. И.|загаловак= Виленский учебный округ: политика российского правительства в области образования (вторая половина XIX — начало XX в.)|спасылка= http://www.rsijournal.net/page.php?id=4|выданне= Российские и славянские исследования.|тып= Научн. сб|месца= Минск|выдавецтва= БГУ|год= 2008|выпуск= 3|старонкі= 57 — 75|archive-date= 23 снежня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20241223064116/http://www.rsijournal.net/page.php?id=4}}</ref>. А. Чартарыйскі перавёў на [[Польская мова|польскую мову]] выкладанне ў некаторых навучальных установах акругі, якія былі першапачаткова рускамоўнымі. Усялякую падтрымку яму аказваў [[рэктар]] Віленскага ўніверсітэта [[Еранім Страйноўскі|І. Страйноўскі]]. У перыяд апякунства [[Адам Ежы Чартарыйскі|Чартарыйскага]] ў акрузе актыўна развівалася нацыянальная адукацыя, падтрымлівалася навучанне польскай мове. Адваротным бокам стала развіццё ў навучальных установах, у першую чаргу ва ўніверсітэце патрыятычных арганізацый, часта антырасійскіх. Справа адной з такіх арганізацый — [[Філаматы|таварыства філаматаў]] прывяла да адстаўкі Чартарыйскага з пасады папячыцеля і скончылася маштабным судовым працэсам. Пасаду папячыцеля заняў [[Мікалай Мікалаевіч Навасільцаў|М. М. Навасільцаў]] (1823—1831), які праводзіў расследаванне па справе. У [[1826]] годзе акруга была рэарганізавана. Навучальныя ўстановы [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] губерняў былі перададзены [[Санкт-Пецярбургская навучальная акруга|Санкт-Пецярбургскай навучальнай акрузе]] (у [[1829]] годзе яны былі пераведзены ў ізноў утвораную [[Беларуская навучальная акруга|Беларускую навучальную акругу]]). Праведзеная ў [[1828]] годзе рэформа змяніла сістэму пачатковай і сярэдняй адукацыі. З гэтага часу пачатковыя навучальныя ўстановы былі прадстаўленымі прыхадскімі і павятовымі вучылішчамі, а сярэднія — [[гімназія]]мі. [[Паўстанне 1830—1831 гадоў]] прывяло да сур’ёзнага павароту ў адукацыйнай палітыцы Расійскай імперыі. У паўстанні бралі ўдзел многія студэнты і нават выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта. У гэтых умовах навучальная акруга была падвергнута далейшай рэарганізацыі. Указам ад [[12 студзеня]] [[1831]] года навучальныя ўстановы [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] былі перададзены [[Беларуская навучальная акруга|Беларускай]], а [[Валынская губерня|Валынскай]] і [[Падольская губерня|Падольскай]] губерняў — [[Харкаўская навучальная акруга|Харкаўскай навучальнай акрузе]]. [[1 мая]] [[1832]] года [[Віленскі ўніверсітэт]] быў зачынены і разам з ім расфарміравана Віленская навучальная акруга. Навучальныя ўстановы, якія заставаліся ў яго распараджэнні, былі ўключаны ў [[Беларуская навучальная акруга|Беларускую навучальную акругу]], цэнтр якога некаторы час працягваў знаходзіцца ў [[Віцебск]]у, а ў [[1836]] годзе быў перанесены ў [[Вільня|Вільню]]. === 1850—1917 гады === У [[1850]] годзе [[Беларуская навучальная акруга]] была скасавана, а на яго месцы адноўлена Віленская. У адноўленую Віленскую акругу былі ўключаны навучальныя ўстановы [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Ковенская губерня|Ковенскай]] (вылучанай з заходняй часткі Віленскай губерні ў [[1846]] годзе) губерняў. Навучальныя ўстановы [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] губерняў ізноў былі далучаны да [[Пецярбургская навучальная акруга|Санкт-Пецярбургскай навучальнай акругі]]. Яшчэ ў [[1835]] годзе ўніверсітэты былі вызвалены ад кіраўніцтва навучальнымі ўстановамі, гэта функцыя была перададзена апякунскім саветам на чале з папячыцелямі навучальных акруг, падпарадкаваным непасрэдна [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрству народнай асветы]]. Але пры аднаўленні Віленскай акругі, улічваючы складанае становішча з нацыянальным рухам, вырашылі пайсці далей і ліквідаваць пасаду папячыцеля акругі, з перадачай абавязкаў па кіраванні навучальнымі ўстановамі [[віленскі генерал-губернатар|віленскаму генерал-губернатару]], якім у [[1850]] годзе быў [[Ілья Гаўрылавіч Бібікаў|І. Г. Бібікаў]]. Аднак, праз некалькі гадоў такі вопыт быў прызнаны няўдалым і Віленскую акругу зноў узначаліў папячыцель, якім стаў [[Ягор Пятровіч Урангель|Я. П. Урангель]] (1855—1861). Далей у XIX стагоддзі папячыцелямі былі [[Аляксандр Прахоравіч Шырынскі-Шыхматаў|А. П. Шырынскі-Шыхматаў]] (1861—1864), [[Іван Пятровіч Карнілаў|І. П. Карнілаў]] (1864—1868), [[Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў|П. М. Бацюшкаў]] (1868—1869), [[Мікалай Аляксандравіч Сергіеўскі (сенатар)|М. А. Сергіеўскі]] (1869—1899), які займаў гэту пасаду рэкордныя 30 гадоў, і былы папячыцель [[Казанская навучальная акруга|Казанскай навучальнай акругі]] [[Васіль Аляксандравіч Папоў (тайны саветнік)|В. А. Папоў]] (1899—1908). У [[1855]] годзе ў Віленскай, Гродзенскай, Мінскай, Магілёўскай і Віцебскай губернях налічвалася 19 пяцікласных і 8 трохкласных павятовых вучылішчаў, 89 прыхадскіх вучылішчаў МНА і 89 — Міністэрства дзяржаўных маёмасцей, 7 вучылішчаў пры цэрквах замежных спавяданняў, 3 жаночыя школы. Існавалі таксама школы, падведамныя [[Найсвяцейшы Сінод|Найсвяцейшаму Сіноду]]. За ўдзел у [[паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні 1863—1864 гадоў]] у [[1864]] годзе папячыцель акругі ў 1864—1868 гадах [[Іван Пятровіч Карнілаў|І. П. Карнілаў]] звольніў практычна ўсіх настаўнікаў-палякаў і каталікоў, выплаціўшы ім дараванне за год наперад. Быў зачынены і [[Віленскі дваранскі інстытут]], які вёў выкладанне на польскай мове. Папячыцелем акругі І. П. Карнілавым пры падтрымцы генерал-губернатара [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. М. Мураўёва]] на патрэбы народнай адукацыі былі вылучаны 25 000 руб. з агульнай сумы 10 %- збору з памешчыкаў, якія ўдзельнічалі ў паўстанні. Цыркулярам ад 1 студзеня 1864 года Мураўёў прадпісаў кіраўніцтву паветаў, паліцыі і [[Міравы пасрэднік|міравым пасрэднікам]] назіраць за выпадкамі «недазволенага навучання». Без дазволу адміністрацыі не дапушчаліся да выкладання ксяндзы і навучанне на польскай мове. Каталікам [[Закон Божы (дысцыпліна)|Закон Божы]] выкладаўся асобна і на «мясцовай гаворцы»<ref>Русское дело в Северо-западном крае. Материалы для истории Виленского учебного округа, преимущественно в Муравьевскую эпоху. — СПб., 1901</ref>. Акрамя палякаў, беларусаў і літоўцаў, навучэнцамі з’яўляліся і [[яўрэі]]. Да [[1882]] годзе ў сярэдніх навучальных установах акругі займалася 1703 яўрэі, што ў сярэднім складала 25 % ад агульнай колькасці навучэнцаў. У [[Ковенская гімназія|Ковенскай гімназіі]] колькасць яўрэяў дасягала 44 %. Афіцыйным выданнем Віленскай навучальнай акругі з’яўляўся «[[Цыркуляр па кіраванні Віленскай навучальнай акругай]]», які выходзіў штомесяц у [[Вільня|Вільні]] з [[1862]] па [[1915]] год. 12 студзеня 1918 года Пастановай народнага камісара па асвеце [[А. В. Луначарскі]]м Віленская навучальная акруга была ліквідавана<ref>{{Cite web|url=http://istmat.info/node/28347|title=Об упразднении Виленского учебного Округа.|website=Исторические материалы|access-date=7 жніўня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190317082454/http://istmat.info/node/28347|archive-date=17 сакавіка 2019|url-status=dead}}</ref>. == Тэрыторыя == === 1803—1832 гады === {| class="wikitable sortable" |- ! Губерня (вобласць) !! Раней уваходзіла!! Год уваходжання !! Год выхаду !! Пазней уваходзіла |- | [[Кіеўская губерня]] | — || 1803 || 1818 || [[Харкаўская навучальная акруга]] |- | [[Віцебская губерня]] | — ||1803 || 1826 || [[Санкт-Пецярбургская навучальная акруга]] |- | [[Магілёўская губерня]] | — || 1803 || 1826 || [[Санкт-Пецярбургская навучальная акруга]] |- | [[Валынская губерня]] | — || 1803 || 1831 || [[Харкаўская навучальная акруга]] |- | [[Падольская губерня]] | — || 1803 || 1831 || [[Харкаўская навучальная акруга]] |- | [[Мінская губерня]] | — || 1803 || 1831 || [[Беларуская навучальная акруга]] |- |[[Віленская губерня]] | — ||1803 || 1832 || [[Беларуская навучальная акруга]] |- | [[Гродзенская губерня]] | — || 1803 || 1832 || [[Беларуская навучальная акруга]] |- | [[Беластоцкая вобласць (Расійская імперыя)|Беластоцкая вобласць]] | увайшла ў склад Расіі || 1807 || 1832 || [[Беларуская навучальная акруга]] |} === 1850—1917 гады === {| class="wikitable sortable" |- ! Губерня !! Раней уваходзіла !! Год уваходжання !! Год выхаду !! Пазней уваходзіла |- | [[Віленская губерня]] | [[Беларуская навучальная акруга]] || 1850 || 1917 || — |- |[[Гродзенская губерня]] | [[Беларуская навучальная акруга]] || 1850 || 1917 || — |- | [[Ковенская губерня]] | [[Беларуская навучальная акруга]] || 1850 || 1917 || — |- | [[Мінская губерня]] | [[Беларуская навучальная акруга]] || 1850 || 1917 || — |- |[[Віцебская губерня]] | [[Санкт-Пецярбургская навучальная акруга]] || 1864 || 1917 || — |- | [[Магілёўская губерня]] | [[Санкт-Пецярбургская навучальная акруга]] || 1864 || 1917 || — |} == Склад навучальнай акругі == У 1803 годзе на тэрыторыі Беларусі 25 сярэдніх і няпоўных сярэдніх і каля 130 пачатковых школ. У пачатку 1820-х гадоў многіх выкладчыкаў-каталікоў вымусілі сысці. == Навучальная акруга ў пачатку XX стагоддзя == <!-- Да студзеня [[1915]] года ў Віленскай навучальнай акрузе 7312 навучальных устаноў, у тым ліку пачатковых вучылішчаў і школ 7066, мужчынскіх гімназій 31, жаночых гімназій і прагімназій 42, рэальных вучылішчаў 11. УДАКЛАДНІЦЬ КРЫНІЦУ. ТАБЛІЦА НІЖЭЙ ПА СТАТСБОРНИКУ ЦСК--> Станам на [[1915]] год Віленская навучальная акруга налічвала 11,967 устаноў усіх тыпаў, у якіх навучалася ўвогуле 685,526 якія вучацца, у тым ліку пачатковых школ 9,636 з колькасцю навучэнцаў 575,272. У размеркаванні па адміністрацыйна-тэрытарыяльных складніках акруга: * Віленская губерня: навучальных устаноў — 1,086, навучэнцаў — 63,039. * Віцебская губерня: навучальных устаноў — 1,710, навучэнцаў — 91,669. * Гродзенская губерня: навучальных устаноў — 2,434, навучэнцаў — 130,781. * Ковенская губерня: навучальных устаноў — 833, навучэнцаў — 56,269. * Мінская губерня: навучальных устаноў — 2,919, навучэнцаў — 180,933. * Магілёўская губерня: навучальных устаноў — 2,985, навучэнцаў — 162,835. Размеркаванне навучэнцаў па тыпах навучальных устаноў (у лічніку — колькасць навучэнцаў, у назоўніку дробу — колькасць навучальных устаноў). {| class="standard" |- |+ '''Віленская навучальная акруга ў [[1915]] годзе''' !Тып установы !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 |-bgcolor=#F5F5F5 align="center" |colspan="8"|'''Сярэднія навучальныя ўстановы''' |- align="right" | align="left"|Гімназіі, прагімназіі, інстытуты і ліцэі |<u>2,975</u><br />5 |<u>2,510</u><br />5 |<u>6,299</u><br />21 |<u>3,410</u><br />13 |<u>8,837</u><br />29 |<u>7,144</u><br />24 |  |- align="right" | align="left"|Рэальныя вучылішчы |<u>531</u><br />1 |<u>464</u><br />1 |<u>1,179</u><br />5 |<u>440</u><br />1 |<u>892</u><br />3 |<u>796</u><br />3 |  |- align="right" | align="left"|Духоўныя |<u>689</u><br />5 |<u>885</u><br />5 |<u>157</u><br />1 |<u>246</u><br />2 |<u>1,074</u><br />6 |<u>923</u><br />6 |  |- align="right" | align="left"|Педагагічныя |<u>319</u><br />3 |<u>147</u><br />1 |<u>918</u><br />12 |<u>198</u><br />3 |<u>664</u><br />9 |<u>1,235</u><br />15 |  |- align="right" | align="left"|Медыцынскія |  |  |<u>76</u><br />1 |  |  |  |  |- align="right" | align="left"|Ваенныя |<u>540</u><br />1 |<u>401</u><br />1 |  |  |  |  |  |- align="right" | align="left"|Лясныя і сельскагаспадарчыя |  |  |  |<u>40</u><br />1 |<u>93</u><br />1 |<u>629</u><br />6 |  |- align="right" | align="left"|Тэхнічныя і рамесныя |<u>388</u><br />4 |<u>326</u><br />5 |<u>73</u><br />4 |<u>78</u><br />1 |<u>376</u><br />5 |<u>582</u><br />5 |  |- align="right" | align="left"|Камерцыйныя, гандлёвыя і прамысловыя |<u>803</u><br />2 |<u>725</u><br />4 |<u>927</u><br />3 |<u>475</u><br />2 |<u>947</u><br />3 |<u>611</u><br />3 |  |- align="right" | align="left"|Мастацкія |<u>91</u><br />2 |  |<u>31</u><br />1 |  |  |  |  |- align="right" | align="left"|Межавыя, таксатарскія і тапаграфічныя |  |  |  |  |  |<u>182</u><br />1 |  |- align="right" | align="left"|Прафесійныя |<u>?</u><br />1 |  |<u>?</u><br />5 |  |  |<u>160</u><br />1 |  |- align="right" | align="left"|Прыватныя навучальныя ўстановы і пры цэрквах замежных спавяданняў |<u>5,130</u><br />44 |<u>3,919</u><br />23 |<u>5,372</u><br />37 |<u>3,753</u><br />53 |<u>8,935</u><br />54 |  |  |-bgcolor=#F5F5F5 align="center" |colspan="8"|'''Іншыя навучальныя ўстановы''' |- align="right" | align="left"|Вучылішчы сляпых і глуханямых |  |<u>14</u><br />1 |  |  |  |  |  |- align="right" | align="left"|Рэлігійныя нехрысціянскія |<u>4,726</u><br />379 |<u>1,560</u><br />94 |<u>8,957</u><br />464 |<u>656</u><br />6 |<u>9,757</u><br />476 |<u>5,989</u><br />458 |  |-bgcolor=#F5F5F5 align="center" |colspan="8"|'''Пачатковыя навучальныя ўстановы''' |- align="right" | align="left"|Ніжэйшыя |<u>46,847</u><br />639 |<u>80,718</u><br />1,570 |<u>106,792</u><br />1,880 |<u>46,973</u><br />751 |<u>149,358</u><br />2,333 |<u>144,584</u><br />2,463 |  |} Заўвага. Лічбамі ў слупках табліцы пазначаны адміністрацыйна-тэрытарыяльныя складнікі навучальнай акругі: * 1 — Віленская губерня * 2 — Віцебская губерня * 3 — Гродзенская губерня * 4 — Ковенская губерня * 5 — Мінская губерня * 6 — Магілёўская губерня * 7 — Холмская губерня (даныя ўключаны ў статыстыку губерняў, з частак якіх яна незадоўга да гэтага ўтворана) == Папячыцелі Віленскай навучальнай акругі == === 1803—1832 гады === * [[Адам Ежы Чартарыйскі]] (1770—1861), папячыцель з [[24 студзеня]] [[1803]] года па [[1823]] год. * [[Мікалай Мікалаевіч Навасільцаў]] (1761—1838), папячыцель у 1824—1831 гадах. === 1850—1917 гады === * [[Ілья Гаўрылавіч Бібікаў]] — віленскі генерал-губернатар, у 1850—1855 гадах абавязкі па кіраванні навучальнымі ўстановамі акругі былі ўскладзены на генерал-губернатара, пасада папячыцеля ў Віленскай навучальнай акрузе адсутнічала. * [[Ягор Пятровіч Урангель]] — са снежня [[1855]] года па 30 жніўня [[1861]] года. * [[Аляксандр Прахоравіч Шырынскі-Шыхматаў]] — з 30 жніўня [[1861]] года па студзень [[1864]] года. * [[Іван Пятровіч Карнілаў]] — са студзеня [[1864]] года па [[1868]] год. * [[Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў]] — у 1868—1869 гадах. * [[Мікалай Аляксандравіч Сергіеўскі (сенатар)|Мікалай Аляксандравіч Сергіеўскі]] — з 24 кастрычніка [[1869]] года па 25 чэрвеня [[1899]] года. * [[Васіль Аляксандравіч Папоў (тайны саветнік)|Папоў, Васіль Аляксандравіч]] — у 1899—1906 гадах. * [[Барыс Эдуардавіч барон фон Вольф]] — у 1906—1908 гадах. * [[Рыгор Васільевіч Лявіцкі]] (1852—1917) — у 1908—1911 гадах. * [[Аляксей Андрэевіч Астравумаў]] (1853—?) — у 1911—1914 гадах. * [[Вісарыён Рыгоравіч Аляксееў]] (1866—1943) — з 23 верасня [[1914]] года па 15 чэрвеня [[1915]] года. * [[Мікалай Дзмітрыевіч Чачулін]] (1863—1927) — у 1915—1917 гадах. {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Ильюшин И. М., Умрейко С. А.'' Народное образование в БССР. — Мн., 1961. * Сборник материалов для истории просвещения. — Вильна, 1893. * Сборник сведений о средних учебных заведениях Виленского учебного округа. — Вильна : Типография Ф. М. Ромма, 1873. — 376 с. * Русское дело в Северо-Западном крае. Материалы для истории Виленского учебного округа, преимущественно в Муравьевскую эпоху. — СПб., 1901. * ''Rukša A.'' Lietuvos universitetų istorija // Lietuvos Universitetas. 1579—1803 — 1922. — Chicago, 1972. * История Вильнюсского университета, 1579—1979. — Вильнюс, 1979. * ''Aleksandravičius E., Kulakauskas A.'' Carų valdžioje: XIX amžiaus Lietuva. — Vilnius, 1996. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.ruthenia.ru/document/542913.html Павел Лавринец. Пушкин в сочинениях гимназистов Литвы и Белоруссии (1838) // Пушкинские чтения в Тарту. 4: Пушкинская эпоха: проблемы рефлексии и комментария. Tartu: Tartu Ülikooli Kirjastus, 2007. ISSN 1736—2318. ISBN 978-9949-11-706-2. С. 138—151.] * [http://nicolaev.livejournal.com/1423420.html Археографический сборник документов к истории Северо-Западной Руси] {{Адукацыя ў Віцебскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Украіны (1795—1917)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Літвы]] [[Катэгорыя:Віленскі ўніверсітэт]] [[Катэгорыя:1803 год у Вільні]] dq5qw5490o0uh6dnisvxrnquzkhyh6u 5211005 5210981 2026-10-03T16:08:42Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5211005 wikitext text/x-wiki '''Ві́ленская навуча́льная акру́га''' ({{lang-ru|Виленский учебный округ}}) — тэрытарыяльная адзінка кіравання навучальнымі ўстановамі ведамства [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]], якая ахоплівала некалькі губерняў на захадзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] (на тэрыторыі сучасных [[Беларусь|Беларусі]], [[Літва|Літвы]], [[Украіна|Украіны]], а таксама [[Латвія|Латвіі]]) у 1803—1832 і 1850—1917 гадах. Адміністрацыйны цэнтр — [[Вільня]]<ref name="БРЭ">{{БРЭ|артыкул=Учебные округа|спасылка=https://bigenc.ru/education/text/4703893}}</ref>. == Гісторыя == === 1803—1832 гады === Віленская навучальная акруга створана ў ліку першых шасці навучальных акруг указам імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]] ад [[24 студзеня]] [[1803]] года<ref>Именной указ от 24 января 1803 г. «Об учреждении учебных округов, с назначением для каждого особых губерний». // ПСЗ. Т. 27. № 20598.</ref><ref name="РПЭ_УО">''Коротков Ю. Н.'' Учебные округа // [http://www.otrok.ru/teach/enc/txt/20/page36.html Российская педагогическая энциклопедия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170925080824/http://www.otrok.ru/teach/enc/txt/20/page36.html |date=25 верасня 2017 }} / гл. ред. Давыдов В. В. — М.: Научн. изд. «Большая Российская энциклопедия», 1993. — 608 с. — ISBN 5-85270-140-8.</ref>. Пры стварэнні акруга аб’яднала навучальныя ўстановы васьмі губерняў: [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]], [[Валынская губерня|Валынскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Кіеўская губерня|Кіеўскай]] і [[Падольская губерня|Падольскай]]. Навучальным і адміністрацыйным цэнтрам акругі была вызначана [[Галоўная віленская школа]], ператвораная ўказам ад [[4 красавіка]] [[1803]] года ў [[Віленскі ўніверсітэт|Імператарскі Віленскі ўніверсітэт]]. Першым папячыцелем акругі стаў князь [[Адам Ежы Чартарыйскі|А. А. Чартарыйскі]] (1803—1823), які сумяшчаў гэту пасаду з пасадамі таварыша міністра, а потым і міністра замежных спраў Расіі і іншымі дзяржаўнымі справамі. Адукацыя на тэрыторыі Віленскай акругі напярэдадні яе стварэння была прадстаўлена вучылішчамі, якія знаходзіліся ў распараджэнні каталіцкага і ўніяцкага духавенства (у іх лік уваходзілі ў тым ліку былыя школы [[Эдукацыйная камісія|Эдукацыйнай камісіі]], якія былі перададзеныя пад кіраванне духавенства пасля апошняга [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|падзелу Рэчы Паспалітай]] у [[1795]] годзе, але заставаліся свецкімі навучальнымі ўстановамі), а таксама [[Галоўнае народнае вучылішча|галоўныя]] і [[Малое народнае вучылішча|малыя народныя вучылішчы]], адкрытыя на землях Усходняй Беларусі паводле ўказу [[1786]] года. У 1803 годзе, на тэрыторыі акругі ў галоўных і малых народных вучылішчах навучалася 767 вучняў, у школах, якія кіраваліся каталіцкім і ўніяцкім духавенствам — 5820<ref>''Ильюшин И. М., Умрейко С. А.'' Народное образование в БССР. — Мн., 1961</ref>. Паводле статута [[1804]] былі арганізаваны чатырохкласныя павятовыя вучылішчы, аднакласныя і двухкласныя прыхадскія вучылішчы<ref name="Сергеенкова">{{артыкул|аўтар= Сергеенкова В. В., Ершова О. И., Гулюк М. А., Шараева Е. И.|загаловак= Виленский учебный округ: политика российского правительства в области образования (вторая половина XIX — начало XX в.)|спасылка= http://www.rsijournal.net/page.php?id=4|выданне= Российские и славянские исследования.|тып= Научн. сб|месца= Минск|выдавецтва= БГУ|год= 2008|выпуск= 3|старонкі= 57 — 75|archive-date= 23 снежня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20241223064116/http://www.rsijournal.net/page.php?id=4}}</ref>. А. Чартарыйскі перавёў на [[Польская мова|польскую мову]] выкладанне ў некаторых навучальных установах акругі, якія былі першапачаткова рускамоўнымі. Усялякую падтрымку яму аказваў [[рэктар]] Віленскага ўніверсітэта [[Еранім Страйноўскі|І. Страйноўскі]]. У перыяд апякунства [[Адам Ежы Чартарыйскі|Чартарыйскага]] ў акрузе актыўна развівалася нацыянальная адукацыя, падтрымлівалася навучанне польскай мове. Адваротным бокам стала развіццё ў навучальных установах, у першую чаргу ва ўніверсітэце патрыятычных арганізацый, часта антырасійскіх. Справа адной з такіх арганізацый — [[Філаматы|таварыства філаматаў]] прывяла да адстаўкі Чартарыйскага з пасады папячыцеля і скончылася маштабным судовым працэсам. Пасаду папячыцеля заняў [[Мікалай Мікалаевіч Навасільцаў|М. М. Навасільцаў]] (1823—1831), які праводзіў расследаванне па справе. У [[1826]] годзе акруга была рэарганізавана. Навучальныя ўстановы [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] губерняў былі перададзены [[Санкт-Пецярбургская навучальная акруга|Санкт-Пецярбургскай навучальнай акрузе]] (у [[1829]] годзе яны былі пераведзены ў ізноў утвораную [[Беларуская навучальная акруга|Беларускую навучальную акругу]]). Праведзеная ў [[1828]] годзе рэформа змяніла сістэму пачатковай і сярэдняй адукацыі. З гэтага часу пачатковыя навучальныя ўстановы былі прадстаўленымі прыхадскімі і павятовымі вучылішчамі, а сярэднія — [[гімназія]]мі. [[Паўстанне 1830—1831 гадоў]] прывяло да сур’ёзнага павароту ў адукацыйнай палітыцы Расійскай імперыі. У паўстанні бралі ўдзел многія студэнты і нават выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта. У гэтых умовах навучальная акруга была падвергнута далейшай рэарганізацыі. Указам ад [[12 студзеня]] [[1831]] года навучальныя ўстановы [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] былі перададзены [[Беларуская навучальная акруга|Беларускай]], а [[Валынская губерня|Валынскай]] і [[Падольская губерня|Падольскай]] губерняў — [[Харкаўская навучальная акруга|Харкаўскай навучальнай акрузе]]. [[1 мая]] [[1832]] года [[Віленскі ўніверсітэт]] быў зачынены і разам з ім расфарміравана Віленская навучальная акруга. Навучальныя ўстановы, якія заставаліся ў яго распараджэнні, былі ўключаны ў [[Беларуская навучальная акруга|Беларускую навучальную акругу]], цэнтр якога некаторы час працягваў знаходзіцца ў [[Віцебск]]у, а ў [[1836]] годзе быў перанесены ў [[Вільня|Вільню]]. === 1850—1917 гады === У [[1850]] годзе [[Беларуская навучальная акруга]] была скасавана, а на яго месцы адноўлена Віленская. У адноўленую Віленскую акругу былі ўключаны навучальныя ўстановы [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Ковенская губерня|Ковенскай]] (вылучанай з заходняй часткі Віленскай губерні ў [[1846]] годзе) губерняў. Навучальныя ўстановы [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] губерняў ізноў былі далучаны да [[Пецярбургская навучальная акруга|Санкт-Пецярбургскай навучальнай акругі]]. Яшчэ ў [[1835]] годзе ўніверсітэты былі вызвалены ад кіраўніцтва навучальнымі ўстановамі, гэта функцыя была перададзена апякунскім саветам на чале з папячыцелямі навучальных акруг, падпарадкаваным непасрэдна [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрству народнай асветы]]. Але пры аднаўленні Віленскай акругі, улічваючы складанае становішча з нацыянальным рухам, вырашылі пайсці далей і ліквідаваць пасаду папячыцеля акругі, з перадачай абавязкаў па кіраванні навучальнымі ўстановамі [[віленскі генерал-губернатар|віленскаму генерал-губернатару]], якім у [[1850]] годзе быў [[Ілья Гаўрылавіч Бібікаў|І. Г. Бібікаў]]. Аднак, праз некалькі гадоў такі вопыт быў прызнаны няўдалым і Віленскую акругу зноў узначаліў папячыцель, якім стаў [[Ягор Пятровіч Урангель|Я. П. Урангель]] (1855—1861). Далей у XIX стагоддзі папячыцелямі былі [[Аляксандр Прахоравіч Шырынскі-Шыхматаў|А. П. Шырынскі-Шыхматаў]] (1861—1864), [[Іван Пятровіч Карнілаў|І. П. Карнілаў]] (1864—1868), [[Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў|П. М. Бацюшкаў]] (1868—1869), [[Мікалай Аляксандравіч Сергіеўскі (сенатар)|М. А. Сергіеўскі]] (1869—1899), які займаў гэту пасаду рэкордныя 30 гадоў, і былы папячыцель [[Казанская навучальная акруга|Казанскай навучальнай акругі]] [[Васіль Аляксандравіч Папоў (тайны саветнік)|В. А. Папоў]] (1899—1908). У [[1855]] годзе ў Віленскай, Гродзенскай, Мінскай, Магілёўскай і Віцебскай губернях налічвалася 19 пяцікласных і 8 трохкласных павятовых вучылішчаў, 89 прыхадскіх вучылішчаў МНА і 89 — Міністэрства дзяржаўных маёмасцей, 7 вучылішчаў пры цэрквах замежных спавяданняў, 3 жаночыя школы. Існавалі таксама школы, падведамныя [[Найсвяцейшы Сінод|Найсвяцейшаму Сіноду]]. За ўдзел у [[паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні 1863—1864 гадоў]] у [[1864]] годзе папячыцель акругі ў 1864—1868 гадах [[Іван Пятровіч Карнілаў|І. П. Карнілаў]] звольніў практычна ўсіх настаўнікаў-палякаў і каталікоў, выплаціўшы ім дараванне за год наперад. Быў зачынены і [[Віленскі дваранскі інстытут]], які вёў выкладанне на польскай мове. Папячыцелем акругі І. П. Карнілавым пры падтрымцы генерал-губернатара [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. М. Мураўёва]] на патрэбы народнай адукацыі былі вылучаны 25 000 руб. з агульнай сумы 10 %- збору з памешчыкаў, якія ўдзельнічалі ў паўстанні. Цыркулярам ад 1 студзеня 1864 года Мураўёў прадпісаў кіраўніцтву паветаў, паліцыі і [[Міравы пасрэднік|міравым пасрэднікам]] назіраць за выпадкамі «недазволенага навучання». Без дазволу адміністрацыі не дапушчаліся да выкладання ксяндзы і навучанне на польскай мове. Каталікам [[Закон Божы (дысцыпліна)|Закон Божы]] выкладаўся асобна і на «мясцовай гаворцы»<ref>Русское дело в Северо-западном крае. Материалы для истории Виленского учебного округа, преимущественно в Муравьевскую эпоху. — СПб., 1901</ref>. Акрамя палякаў, беларусаў і літоўцаў, навучэнцамі з’яўляліся і [[яўрэі]]. Да [[1882]] годзе ў сярэдніх навучальных установах акругі займалася 1703 яўрэі, што ў сярэднім складала 25 % ад агульнай колькасці навучэнцаў. У [[Ковенская гімназія|Ковенскай гімназіі]] колькасць яўрэяў дасягала 44 %. Афіцыйным выданнем Віленскай навучальнай акругі з’яўляўся «[[Цыркуляр па кіраванні Віленскай навучальнай акругай]]», які выходзіў штомесяц у [[Вільня|Вільні]] з [[1862]] па [[1915]] год. 12 студзеня 1918 года Пастановай народнага камісара па асвеце [[А. В. Луначарскі]]м Віленская навучальная акруга была ліквідавана<ref>{{Cite web|url=http://istmat.info/node/28347|title=Об упразднении Виленского учебного Округа.|website=Исторические материалы|access-date=7 жніўня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190317082454/http://istmat.info/node/28347|archive-date=17 сакавіка 2019|url-status=dead}}</ref>. == Тэрыторыя == === 1803—1832 гады === {| class="wikitable sortable" |- ! Губерня (вобласць) !! Раней уваходзіла!! Год уваходжання !! Год выхаду !! Пазней уваходзіла |- | [[Кіеўская губерня]] | — || 1803 || 1818 || [[Харкаўская навучальная акруга]] |- | [[Віцебская губерня]] | — ||1803 || 1826 || [[Санкт-Пецярбургская навучальная акруга]] |- | [[Магілёўская губерня]] | — || 1803 || 1826 || [[Санкт-Пецярбургская навучальная акруга]] |- | [[Валынская губерня]] | — || 1803 || 1831 || [[Харкаўская навучальная акруга]] |- | [[Падольская губерня]] | — || 1803 || 1831 || [[Харкаўская навучальная акруга]] |- | [[Мінская губерня]] | — || 1803 || 1831 || [[Беларуская навучальная акруга]] |- |[[Віленская губерня]] | — ||1803 || 1832 || [[Беларуская навучальная акруга]] |- | [[Гродзенская губерня]] | — || 1803 || 1832 || [[Беларуская навучальная акруга]] |- | [[Беластоцкая вобласць (Расійская імперыя)|Беластоцкая вобласць]] | увайшла ў склад Расіі || 1807 || 1832 || [[Беларуская навучальная акруга]] |} === 1850—1917 гады === {| class="wikitable sortable" |- ! Губерня !! Раней уваходзіла !! Год уваходжання !! Год выхаду !! Пазней уваходзіла |- | [[Віленская губерня]] | [[Беларуская навучальная акруга]] || 1850 || 1917 || — |- |[[Гродзенская губерня]] | [[Беларуская навучальная акруга]] || 1850 || 1917 || — |- | [[Ковенская губерня]] | [[Беларуская навучальная акруга]] || 1850 || 1917 || — |- | [[Мінская губерня]] | [[Беларуская навучальная акруга]] || 1850 || 1917 || — |- |[[Віцебская губерня]] | [[Санкт-Пецярбургская навучальная акруга]] || 1864 || 1917 || — |- | [[Магілёўская губерня]] | [[Санкт-Пецярбургская навучальная акруга]] || 1864 || 1917 || — |} == Склад навучальнай акругі == У 1803 годзе на тэрыторыі Беларусі 25 сярэдніх і няпоўных сярэдніх і каля 130 пачатковых школ. У пачатку 1820-х гадоў многіх выкладчыкаў-каталікоў вымусілі сысці. == Навучальная акруга ў пачатку XX стагоддзя == <!-- Да студзеня [[1915]] года ў Віленскай навучальнай акрузе 7312 навучальных устаноў, у тым ліку пачатковых вучылішчаў і школ 7066, мужчынскіх гімназій 31, жаночых гімназій і прагімназій 42, рэальных вучылішчаў 11. УДАКЛАДНІЦЬ КРЫНІЦУ. ТАБЛІЦА НІЖЭЙ ПА СТАТСБОРНИКУ ЦСК--> Станам на [[1915]] год Віленская навучальная акруга налічвала 11,967 устаноў усіх тыпаў, у якіх навучалася ўвогуле 685,526 якія вучацца, у тым ліку пачатковых школ 9,636 з колькасцю навучэнцаў 575,272. У размеркаванні па адміністрацыйна-тэрытарыяльных складніках акруга: * Віленская губерня: навучальных устаноў — 1,086, навучэнцаў — 63,039. * Віцебская губерня: навучальных устаноў — 1,710, навучэнцаў — 91,669. * Гродзенская губерня: навучальных устаноў — 2,434, навучэнцаў — 130,781. * Ковенская губерня: навучальных устаноў — 833, навучэнцаў — 56,269. * Мінская губерня: навучальных устаноў — 2,919, навучэнцаў — 180,933. * Магілёўская губерня: навучальных устаноў — 2,985, навучэнцаў — 162,835. Размеркаванне навучэнцаў па тыпах навучальных устаноў (у лічніку — колькасць навучэнцаў, у назоўніку дробу — колькасць навучальных устаноў). {| class="standard" |- |+ '''Віленская навучальная акруга ў [[1915]] годзе''' !Тып установы !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 |-bgcolor=#F5F5F5 align="center" |colspan="8"|'''Сярэднія навучальныя ўстановы''' |- align="right" | align="left"|Гімназіі, прагімназіі, інстытуты і ліцэі |<u>2,975</u><br />5 |<u>2,510</u><br />5 |<u>6,299</u><br />21 |<u>3,410</u><br />13 |<u>8,837</u><br />29 |<u>7,144</u><br />24 |  |- align="right" | align="left"|Рэальныя вучылішчы |<u>531</u><br />1 |<u>464</u><br />1 |<u>1,179</u><br />5 |<u>440</u><br />1 |<u>892</u><br />3 |<u>796</u><br />3 |  |- align="right" | align="left"|Духоўныя |<u>689</u><br />5 |<u>885</u><br />5 |<u>157</u><br />1 |<u>246</u><br />2 |<u>1,074</u><br />6 |<u>923</u><br />6 |  |- align="right" | align="left"|Педагагічныя |<u>319</u><br />3 |<u>147</u><br />1 |<u>918</u><br />12 |<u>198</u><br />3 |<u>664</u><br />9 |<u>1,235</u><br />15 |  |- align="right" | align="left"|Медыцынскія |  |  |<u>76</u><br />1 |  |  |  |  |- align="right" | align="left"|Ваенныя |<u>540</u><br />1 |<u>401</u><br />1 |  |  |  |  |  |- align="right" | align="left"|Лясныя і сельскагаспадарчыя |  |  |  |<u>40</u><br />1 |<u>93</u><br />1 |<u>629</u><br />6 |  |- align="right" | align="left"|Тэхнічныя і рамесныя |<u>388</u><br />4 |<u>326</u><br />5 |<u>73</u><br />4 |<u>78</u><br />1 |<u>376</u><br />5 |<u>582</u><br />5 |  |- align="right" | align="left"|Камерцыйныя, гандлёвыя і прамысловыя |<u>803</u><br />2 |<u>725</u><br />4 |<u>927</u><br />3 |<u>475</u><br />2 |<u>947</u><br />3 |<u>611</u><br />3 |  |- align="right" | align="left"|Мастацкія |<u>91</u><br />2 |  |<u>31</u><br />1 |  |  |  |  |- align="right" | align="left"|Межавыя, таксатарскія і тапаграфічныя |  |  |  |  |  |<u>182</u><br />1 |  |- align="right" | align="left"|Прафесійныя |<u>?</u><br />1 |  |<u>?</u><br />5 |  |  |<u>160</u><br />1 |  |- align="right" | align="left"|Прыватныя навучальныя ўстановы і пры цэрквах замежных спавяданняў |<u>5,130</u><br />44 |<u>3,919</u><br />23 |<u>5,372</u><br />37 |<u>3,753</u><br />53 |<u>8,935</u><br />54 |  |  |-bgcolor=#F5F5F5 align="center" |colspan="8"|'''Іншыя навучальныя ўстановы''' |- align="right" | align="left"|Вучылішчы сляпых і глуханямых |  |<u>14</u><br />1 |  |  |  |  |  |- align="right" | align="left"|Рэлігійныя нехрысціянскія |<u>4,726</u><br />379 |<u>1,560</u><br />94 |<u>8,957</u><br />464 |<u>656</u><br />6 |<u>9,757</u><br />476 |<u>5,989</u><br />458 |  |-bgcolor=#F5F5F5 align="center" |colspan="8"|'''Пачатковыя навучальныя ўстановы''' |- align="right" | align="left"|Ніжэйшыя |<u>46,847</u><br />639 |<u>80,718</u><br />1,570 |<u>106,792</u><br />1,880 |<u>46,973</u><br />751 |<u>149,358</u><br />2,333 |<u>144,584</u><br />2,463 |  |} Заўвага. Лічбамі ў слупках табліцы пазначаны адміністрацыйна-тэрытарыяльныя складнікі навучальнай акругі: * 1 — Віленская губерня * 2 — Віцебская губерня * 3 — Гродзенская губерня * 4 — Ковенская губерня * 5 — Мінская губерня * 6 — Магілёўская губерня * 7 — Холмская губерня (даныя ўключаны ў статыстыку губерняў, з частак якіх яна незадоўга да гэтага ўтворана) == Папячыцелі Віленскай навучальнай акругі == === 1803—1832 гады === * [[Адам Ежы Чартарыйскі]] (1770—1861), папячыцель з [[24 студзеня]] [[1803]] года па [[1823]] год. * [[Мікалай Мікалаевіч Навасільцаў]] (1761—1838), папячыцель у 1824—1831 гадах. === 1850—1917 гады === * [[Ілья Гаўрылавіч Бібікаў]] — віленскі генерал-губернатар, у 1850—1855 гадах абавязкі па кіраванні навучальнымі ўстановамі акругі былі ўскладзены на генерал-губернатара, пасада папячыцеля ў Віленскай навучальнай акрузе адсутнічала. * [[Ягор Пятровіч Урангель]] — са снежня [[1855]] года па 30 жніўня [[1861]] года. * [[Аляксандр Прахоравіч Шырынскі-Шыхматаў]] — з 30 жніўня [[1861]] года па студзень [[1864]] года. * [[Іван Пятровіч Карнілаў]] — са студзеня [[1864]] года па [[1868]] год. * [[Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў]] — у 1868—1869 гадах. * [[Мікалай Аляксандравіч Сергіеўскі (сенатар)|Мікалай Аляксандравіч Сергіеўскі]] — з 24 кастрычніка [[1869]] года па 25 чэрвеня [[1899]] года. * [[Васіль Аляксандравіч Папоў (тайны саветнік)|Папоў, Васіль Аляксандравіч]] — у 1899—1906 гадах. * [[Барыс Эдуардавіч барон фон Вольф]] — у 1906—1908 гадах. * [[Рыгор Васільевіч Лявіцкі]] (1852—1917) — у 1908—1911 гадах. * [[Аляксей Андрэевіч Астравумаў]] (1853—?) — у 1911—1914 гадах. * [[Вісарыён Рыгоравіч Аляксееў]] (1866—1943) — з 23 верасня [[1914]] года па 15 чэрвеня [[1915]] года. * [[Мікалай Дзмітрыевіч Чачулін]] (1863—1927) — у 1915—1917 гадах. {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Ильюшин И. М., Умрейко С. А.'' Народное образование в БССР. — Мн., 1961. * Сборник материалов для истории просвещения. — Вильна, 1893. * Сборник сведений о средних учебных заведениях Виленского учебного округа. — Вильна : Типография Ф. М. Ромма, 1873. — 376 с. * Русское дело в Северо-Западном крае. Материалы для истории Виленского учебного округа, преимущественно в Муравьевскую эпоху. — СПб., 1901. * ''Rukša A.'' Lietuvos universitetų istorija // Lietuvos Universitetas. 1579—1803 — 1922. — Chicago, 1972. * История Вильнюсского университета, 1579—1979. — Вильнюс, 1979. * ''Aleksandravičius E., Kulakauskas A.'' Carų valdžioje: XIX amžiaus Lietuva. — Vilnius, 1996. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.ruthenia.ru/document/542913.html Павел Лавринец. Пушкин в сочинениях гимназистов Литвы и Белоруссии (1838) // Пушкинские чтения в Тарту. 4: Пушкинская эпоха: проблемы рефлексии и комментария. Tartu: Tartu Ülikooli Kirjastus, 2007. ISSN 1736—2318. ISBN 978-9949-11-706-2. С. 138—151.] * [http://nicolaev.livejournal.com/1423420.html Археографический сборник документов к истории Северо-Западной Руси] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Украіны (1795—1917)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Літвы]] [[Катэгорыя:Віленскі ўніверсітэт]] [[Катэгорыя:1803 год у Вільні]] laidhc4rszfcwz35xbakiagppy0wr7c Слонімскае рэальнае вучылішча 0 719895 5211095 4209579 2026-10-03T19:38:15Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ дапаўненне 5211095 wikitext text/x-wiki '''Слонімскае рэальнае вучылішча''' — агульнаадукацыйная сярэдняя навучальная ўстанова ў [[Слонім]]е. Знаходзілася ў складзе [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]]. Існавала ў 1907—1918 гадах. == Гісторыя == Адкрыта 23 жніўня 1907 года як прыватнае. Утрымлівалася за кошт фінансавай дапамогі мясцовага «Грамадства па распаўсюджванню асветы паміж жыхарамі г. [[Слонім]]а і яго [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|павета]]» і збораў за навучанне. 22 жніўня 1911 года рэарганізавана ў дзяржаўнае. Атрымлівала штогадовую грашовую падтрымку з казны. Плата за навучанне складала 100 руб. Мела 7 класаў. У 1911 годзе вучыліся 127 юнакоў, у 1915 годзе — 203. Штат складаўся з дырэктара, 3 закона-настаўнікаў, 12 выкладчыкаў, [[урач]]а і [[дантыст]]а. Сярод выкладчыкаў былі выпускнікі [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]], [[Кіеўская духоўная семінарыя|Кіеўскай]] і [[Разанская духоўная семінарыя|Разанскай духоўных семінарый]], [[1-я Варшаўская гімназія|Варшаўскай 1-й гімназіі]], [[Кіеўскі політэхнічны інстытут|Кіеўскага політэхнічнага інстытута]], [[Строганаўскае мастацка-прамысловае вучылішча|Строганаўскага мастацка-прамысловага вучылішча]] і інш. Выкладаліся: [[Закон Божы]], [[руская]], [[нямецкая]] і [[французская]] мовы, [[геаграфія]], [[прыродазнаўства]], [[гісторыя]], [[матэматыка]], [[фізіка]], [[касмаграфія]], [[маляванне]], [[чарчэнне]], [[музыка]], [[спевы]], [[рамёствы]] і [[гімнастыка]]. Выпускнікі мелі льготы пры паступленні ў вышэйшыя тэхнічныя і сельскагаспадарчыя навучальныя ўстановы, а таксама на фізіка-матэматычныя факультэты ўніверсітэтаў. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], увосень 1915 года, пераведзена ў г. [[Араніенбаўм]] (цяпер Ламаносаў) [[Петраградская губерня|Петраградскай губерні]]. Скасавана ў [[1918]] годзе. == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|6-1|Слонімскае рэальнае вучылішча|аўтар=[[Андрэй Самусік]]}} {{Адукацыя ў Гродзенскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Слоніма]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1907 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1918 годзе]] [[Катэгорыя:Рэальныя вучылішчы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:1907 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] ql5z3kwrqkejgok90aafsojhju0jriu Мазырская жаночая гімназія 0 719999 5211074 4210111 2026-10-03T19:17:25Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ дапаўненне 5211074 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mazyrski zamak. Мазырскі замак (1906).jpg|міні|Будынак гімназіі ў 1906 годзе]] '''Мазырская жаночая гімназія''' — колішняя навучальная ўстанова ў [[Мазыр]]ы. Падпарадкоўвалася [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акрузе]]<ref name="БЭ"/>. Размяшчалася ў [[Будынак жаночай гімназіі (Мазыр)|будынку]], пабудаваным у канцы XIX стагоддзя на [[Плошча Леніна (Мазыр)|Базарнай плошчы (цяпер Леніна)]]. == Гісторыя == Мазырская жаночая гімназія адкрыта ў 1907 годзе на базе жаночага вучылішча, заснаванага ў 1860 годзе. Да 1911 года жаночая гімназія Е. Сапрыноўскай, 29 лістапада 1911 года пераўтворана ў 7-класную жаночую гімназію. Утрымлівалася за дзяржаўны кошт. За навучальнай справай наглядаў дырэктар [[Мазырская мужчынская гімназія|мужчынскай гімназіі]]. У ёй працавалі 3 законанастаўнікі і 12 выкладчыкаў [[Пецярбургскі ўніверсітэт|Пецярбургскага]] і [[Юр'еўскі ўніверсітэт|Юр’еўскага ўніверсітэтаў]], [[Маскоўскія вышэйшыя жаночыя курсы|Маскоўскіх вышэйшых жаночых курсаў]] і інш. Выкладаліся: [[руская мова]] і [[літаратура]], [[гісторыя]], [[матэматыка]], [[фізіка]], [[геаграфія]], [[прыродазнаўства]], [[чыстапісанне]], [[маляванне]], [[Нямецкая мова|нямецкую]] і [[Французская мова|французскую мовы]], [[спевы]]. У 1915 годзе было 269 навучэнак<ref name="БЭ"/>. Існавала да 1917 года, на яе базе створана 7-гадовая агульнаадукацыйная школа<ref name="БЭ">{{крыніцы/БЭ|9|Мазырскія гімназіі|[[В. С. Болбас]] (мужчынская гімназія), [[А. Ф. Самусік]]}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|9|Мазырскія гімназіі|[[В. С. Болбас]] (мужчынская гімназія), [[А. Ф. Самусік]]}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|152651}} {{Адукацыя ў Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Мазыра]] [[Катэгорыя:Гімназіі Беларусі]] [[Катэгорыя:1907 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:1900-я ў Мазыры]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1907 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1917 годзе]] [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] [[Катэгорыя:1860 год у Беларусі]] ozbgt8eh0neawhk2gdvbknnr6un7g9x Мазырская мужчынская гімназія 0 720002 5211079 4223546 2026-10-03T19:20:41Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ дапаўненне 5211079 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mazyr, Śvidoŭskaja, Kianievič. Мазыр, Сьвідоўская, Кяневіч (1901-17) (3).jpg|thumb|Мазырская мужчынская гімназія ў пачатку XX ст.]] '''Мазырская мужчынская гімназія''' — колішняя навучальная ўстанова ў [[Мазыр]]ы. Падпарадкоўвалася [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акрузе]]. == Гісторыя == Мазырская мужчынская гімназія адкрыта ў кастрычніку 1859 года. Спачатку мела 1—3-і класы, у 1860 годзе адкрыты 4—6-ы, у 1861 годзе — 7-ы (выпускны) класы. Больш за 90 % гімназістаў — дзеці [[дваране|дваран]] і [[чыноўнік]]аў. Выкладанне вялося на [[Польская мова|польскай]], з 1864 года — на [[Руская мова|рускай мове]]. З 1865 года класічная гімназія. Выкладаліся: [[Закон Божы]], [[руская мова]] і [[славеснасць]], [[лацінская]], [[грэчаская]], [[французская]], [[нямецкая]] мовы, [[матэматыка]], [[фізіка]], [[прыродазнаўства]], [[гісторыя]], [[геаграфія]], [[чыстапісанне]] і інш. Пры гімназіі з 1864 года існавала [[нядзельная школа]] для навучання [[чытанне|чытанню]], [[пісьмо|пісьму]] і [[арыфметыка|арыфметыцы]] ўсіх гараджан незалежна ад веравызнання і ўзросту. Да 1874 года ў падпарадкаванні дырэкцыі гімназіі быў 4-класны прыватны жаночы [[пансіён]]. У 1874 годзе гімназія пераўтворана ў 4-класную, з 1876 — у 6-класную [[прагімназія|прагімназію]], якая ў 1910 годзе рэарганізавана ў 8-класную гімназію. Падрыхтавана больш за 1000 выпускнікоў. Існавала да 1918 года. == Вядомыя навучэнцы == * [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі]] (1867—1934) — гісторык і этнограф. * {{нп5|Аляксандр Рафаілавіч Кугель||ru|Александр Рафаилович Кугель}} (1864—1928) — рускі і савецкі тэатральны крытык. * [[Сяргей Епіфанавіч Палуян]] (1890—1910) — беларускі публіцыст, празаік, літаратуразнавец. * [[Эдвард Каралевіч Пякарскі]] (1858—1934) — беларускі этнограф, географ, фалькларыст. * [[Фёдар Стравінскі]] (1843—1902) — оперны спявак. == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|9|Мазырскія гімназіі|[[В. С. Болбас]] (мужчынская гімназія), [[А. Ф. Самусік]]}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|152649}} {{Адукацыя ў Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Мазыра]] [[Катэгорыя:Гімназіі Беларусі]] [[Катэгорыя:1859 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:1850-я ў Мазыры]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1859 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1918 годзе]] [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] 070tqgz9p8mkebghlqrq3jso4bqd0zw Мазырская прыватная жаночая прагімназія 0 720004 5211088 4210366 2026-10-03T19:25:27Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ дапаўненне 5211088 wikitext text/x-wiki '''Мазырская прыватная жаночая прагімназія''' — колішняя навучальная ўстанова ў [[Мазыр]]ы. Падпарадкоўвалася [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акрузе]]. == Гісторыя == Мазырская прыватная жаночая прагімназія заснавана 18 ліпеня 1908 года на базе прыватнага жаночага вучылішча 1-га разраду, мела 5 асноўных і 1 падрыхтоўчы класы (у 1909 адкрыты 6-ы, у 1910 — 7-ы класы). Утрымлівалася А. Тадароўскай-Еўдакімавай за кошт платы за навучанне. Працавалі 3 законанастаўнікі і 9 выкладчыкаў з [[Беластоцкі інстытут|Беластоцкага інстытут]]а, [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскай духоўнай семінары]]і, [[Пецярбургскія вышэйшыя жаночыя курсы|Пецярбургскіх]] і [[Маскоўскія вышэйшыя жаночыя курсы|Маскоўскіх вышэйшых жаночых курс]]аў. Выкладаліся: [[руская мова]] і [[літаратура]], [[матэматыка]], [[чыстапісанне]], [[прыродазнаўства]], [[французская]] і [[нямецкая]] мовы, [[рукадзелле]], [[маляванне]], [[спевы]]. У 1908 годзе было 146 навучэнак. Закрыта ў 1913 годзе. == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|9|Мазырскія гімназіі|[[В. С. Болбас]] (мужчынская гімназія), [[А. Ф. Самусік]]}} {{Адукацыя ў Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Мазыра]] [[Катэгорыя:Гімназіі Беларусі]] [[Катэгорыя:1908 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1908 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1913 годзе]] [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] oeanag4od41df44ykhbw5xdirbd6xks 2024 год у гісторыі кіно 0 720818 5211215 4917905 2026-10-04T09:34:57Z Emilia Noah 155537 /* Фільмы */ 5211215 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі кіно|2024}} '''[[2024]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Кінематограф|кінематаграфічных]] падзей. == Лідары праката == == Падзеі == * [[25 студзеня]]: Прэм’ера расійскага фільма «[[Майстар і Маргарыта (фільм, 2024)|Майстар і Маргарыта]]» рэжысёра [[Міхаіл Арнольдавіч Локшын|Міхаіла Локшына]] паводле [[Майстар і Маргарыта|аднайменнага рамана]] [[Міхаіл Афанасьевіч Булгакаў|Міхаіла Булгакава]]. == Фільмы == {{Асноўная катэгорыя|Фільмы 2024 года}} {|class="wikitable sortable" |- !Назва !align="center"|Тып !Рэжысёр(ы) !Краіны-вытворцы !Дата прэм’еры !IMDb |- |[[Зверапошук]] |align="center" style="color:#465560; font-size:90%;"|<span title="мультфільм">мф</span> |Чынцыя Анджэліні, Дэвід Файс |{{сцяг|Вялікабрытанія}} |align="center"|{{дата|1|11|2024}} |align="center"|[https://www.imdb.com/title/tt13176330/ IMDb] |- |[[Мясная лялька]] |align="center" style="color:#465560; font-size:90%;"|<span title="фільм">ф</span> |Эрас Ві |{{сцяг|Вялікабрытанія}} |align="center"|{{дата|10|3|2024}} |align="center"|[https://www.imdb.com/title/tt30835426/ IMDb] |} == Узнагароды == {{Асноўная катэгорыя|Кінапрэміі 2024 года}} == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[28 верасня]] — [[Крыс Крыстоферсан]], амерыканскі кантры-спявак, аўтар песень, акцёр ({{Падказка|нар.|нарадзіўся}} [[1936]]). {{Зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2024 год у культуры і мастацтве|Кіно]] [[Катэгорыя:Гады ў кінематографе]] 8qdnf0ntzd7vk69e9ujrxez9qhrtt24 Гомельская жаночая гімназія 0 728149 5211022 5090363 2026-10-03T16:27:45Z Ciepiersia 162280 афармленне 5211022 wikitext text/x-wiki [[Файл:Homiel, Miljonnaja. Гомель, Мільённая (1890-91).jpg|thumb|Жаночая гімназія ў 1890-я гг.]] [[Файл:Homiel, Miljonnaja. Гомель, Мільённая (1901-17).jpg|thumb|Жаночая гімназія ў пачатку XX ст.]] '''Гомельская жаночая гімназія''' — колішняя навучальная ўстанова ў [[Гомель|Гомелі]]. Заснавана 1 ліпеня 1882 года на базе жаночага [[пансіён]]а як 4-класная [[прагімназія]], у 1897—1899 гадах адкрытыя 5—7-ы класы, у 1909 годзе — 8-ы педагагічны (з верасня 1917 агульна-адукацыйны клас). Падпарадкоўвалася [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акрузе]]. Былі падрыхтоўчы і паралельныя класы. Існавала за кошт платы за навучанне, сродкаў дзяржаўнага, гарадскога бюджэту, таварыства дапамогі бедным навучэнкам, заможных асоб. На 1 студзеня 1917 года было 19 класаў, каля 30 выкладчыкаў, 885 вучаніц. Месцілася ў будынку па [[Мільённая вуліца (Гомель)|Мільённай вуліцы]]. Будынак гімназіі (вул. Білецкага, 6) захаваўся ў перабудаваным выглядзе, станам на 2026 год, у ім размешчаны [[Гомельскі дзяржаўны політэхнічны каледж]] (былы Лесатэхнічны тэхнікум). == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|5|Гомельскія гімназіі|[[Г. Сянькевіч]]}} == Спысылкі == {{Commonscat|Women's gymnasium in Homieĺ}} {{Адукацыя ў Магілёўскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Гомеля]] [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] [[Катэгорыя:1882 год у Гомелі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1882 годзе]] [[Катэгорыя:Вуліца Білецкага (Гомель)]] qms3dho5ijs25z2vydy4o2h7b2vy1vz Прыватная жаночая гімназія В. А. Копіш 0 728150 5211038 5065978 2026-10-03T16:36:07Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5211038 wikitext text/x-wiki '''Прыватная жаночая гімназія В. А. Копіш''' — колішняя навучальная ўстанова ў [[Гомель|Гомелі]]. Адкрыта ў 1907 годзе як 4-класная [[прагімназія]], з 28 красавіка 1908 года — 7-класная гімназія. У 1911 — 23 выкладчыкі, 349 вучаніц. Падпарадкоўвалася [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акрузе]]. Месцілася ў будынку па [[Вуліца Арцёма (Гомель)|Крушэўскай вуліцы]]<ref>[[:Файл:Homiel. Гомель (1913).jpg|Схематический план гор. Гомеля с пригородом за линией железн. дороги и предм. Белицей [на 1913 г.] / Состав. Г. Ханин и А. Месин-Поляков.]] — Аб'ект 57.</ref>. Будынак захаваўся да нашых дзён (вул. Арцёма, 8) — {{ГККРБ 4|313Г000867}} {{Зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|5|Гомельскія гімназіі|[[Г. Сянькевіч]]}} {{Адукацыя ў Магілёўскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Гомеля]] [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] [[Катэгорыя:1907 год у Гомелі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1907 годзе]] k87x99iph8v21xy5ubhlgs289h6pqoa Прыватная яўрэйская мужчынская гімназія А. Е. Ратнера 0 728151 5211041 5065971 2026-10-03T16:36:22Z Ciepiersia 162280 афармленне 5211041 wikitext text/x-wiki {{школа}} '''Прыватная яўрэйская мужчынская гімназія А. Е. Ратнера''' — колішняя навучальная ўстанова ў [[Гомель|Гомелі]]. Адкрыта ў 1907 у складзе 8 класаў. У 1911 годзе — 27 выкладчыкаў, 255 навучэнцаў. Падпарадкоўвалася [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акрузе]]. Будынак гімназіі пабудаваны па праекце архітэктара [[Станіслаў Данілавіч Шабунеўскі|С. Д. Шабунеўскага]] і размяшчаўся на рагу вуліц [[Прабойная вуліца (Гомель)|Прабойнай]] і [[Аляксандраўская вуліца (Гомель)|Аляксандраўскай]]. Будынак моцна пашкоджаны ў час 2-й сусветнай вайны і падчас аднаўленчых работ разабраны<ref name="gomelstreet">{{Cite web |url=https://gomelstreet.by/2015/08/20/zdaniya-gomelya-o-kotoryx-vy-ne-znali-poteri-vremen-velikoj-otechestvennoj-vojny-chast-2/ |title=Здания Гомеля, о которых вы не знали. Потери времен Великой Отечественной войны. Часть 2. 20.08.2015 |access-date=21 снежня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221221164811/https://gomelstreet.by/2015/08/20/zdaniya-gomelya-o-kotoryx-vy-ne-znali-poteri-vremen-velikoj-otechestvennoj-vojny-chast-2/ |archivedate=21 снежня 2022 |url-status=dead }}</ref>. == Вядомыя выпускнікі == * [[Леў Сямёнавіч Выгоцкі]] — навуковец-[[Псіхалогія|псіхолаг]], заснавальнік культурна-гістарычнай тэорыi * [[Ісай Мендэлевіч Пульнер]] — этнограф, бібліёграф, спецыяліст па культуры [[Яўрэі|яўрэяў]] [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|5|Гомельскія гімназіі|[[Галіна Рыгораўна Сянькевіч|Сянькевіч Г.]]}} {{Адукацыя ў Магілёўскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Гомеля]] [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] [[Катэгорыя:1907 год у Гомелі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1907 годзе]] cfdbjg8r0u13wgd6xwhnmgn15imfv49 Прыватная жаночая навучальная ўстанова Л. С. Абалонскай 0 728152 5211039 5065976 2026-10-03T16:36:11Z Ciepiersia 162280 афармленне 5211039 wikitext text/x-wiki '''Прыватная жаночая навучальная ўстанова Л. С. Абалонскай''' — колішняя навучальная ўстанова з правамі [[гімназія|гімназіі]] ў [[Гомель|Гомелі]]. Заснавана ў 1915 годзе як 7-класная, потым адкрыты 8-ы клас. Падпарадкоўвалася [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акрузе]]. == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|5|Гомельскія гімназіі|[[Г. Сянькевіч]]}} {{Адукацыя ў Магілёўскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Гомеля]] [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] [[Катэгорыя:1915 год у Гомелі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1915 годзе]] bdi93n4pnpm9yuioln1eeb5w3xxsq8a Прыватная жаночая прагімназія М. А. Табалевіч-Федароўскай 0 728154 5211040 5065973 2026-10-03T16:36:17Z Ciepiersia 162280 афармленне 5211040 wikitext text/x-wiki [[Файл:Homieĺ, Savieckaja, Lienina, Гомель, Савецкая, Леніна (1930-39).jpg|alt=Будынак былой прагімназіі М. А. Табалевіч-Федароўскай (у цэнтры здымка), 1930 гг.|міні|Будынак былой прагімназіі М. А. Табалевіч-Федароўскай (у цэнтры здымка), 1930 гг. ]] '''Прыватная жаночая прагімназія М. А. Табалевіч-Федароўскай''' — колішняя навучальная ўстанова ў [[Гомель|Гомелі]]. Заснавана ў 1908 годзе як жаночае вучылішча, у 1911 годзе пераўтворана ў 7-класную [[прагімназія|прагімназію]]. Заснавальніца — Марыя Антонаўна Табалевіч-Федароўская (праваслаўная, гімназічная адукацыя)<ref name=":0">Памятная книжка Могилевской губернии на 1914 год. — Могилев губ. : Губернская типография, 1914. — Отд. II. — С. 125.</ref>. Выкладаліся тэорыя і практыка [[замежныя мовы|замежных моў]], [[гімнастыка]] і [[танцы]]. Гімназія мела [[дзіцячы сад]]. Падпарадкоўвалася [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акрузе]]. Месцілася ў будынку па [[Савецкая вуліца (Гомель)|Румянцаўскай вуліцы]] (дом Хрушчова, №43)<ref name=":0" /> між вярхоўем [[Цыганскі яр (Гомель)|Цыганскага яра]] і [[Шпітальная вуліца (Гомель)|вуліцай Каўказскай]]<ref>[[:Файл:Homiel. Гомель (1913).jpg|Схематический план гор. Гомеля с пригородом за линией железн. дороги и предм. Белицей [на 1913 г.] / Состав. Г. Ханин и А. Месин-Поляков.]] — Аб'ект 31.</ref>. Месца прыблізна адпавядае цяперашняму абшару з поўдня будынка [[Гомельскі дзяржаўны цырк|гомельскага цырка]]. Згодна са звесткамі 1914 г. ва ўстанове (уключна з садком) працавалі 22 чалавекі (9 мужчын і 13 жанчын). Апроч выкладчыкаў і класных наглядчыкаў пры ўстанове значыўся ўрач. Заснавальніца працавала адной з класных наглядчыц. Яе муж, Панцеляймон Мікалаевіч Табалевіч, выкладаў гімнастыку і танцы<ref>Памятная книжка Могилевской губернии на 1914 год. — Могилев губ. : Губернская типография, 1914. — Отд. II. — С. 125-126.</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|5|Гомельскія гімназіі|[[Г. Сянькевіч]]}} {{Адукацыя ў Магілёўскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Гомеля]] [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] [[Катэгорыя:1908 год у Гомелі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1908 годзе]] 3b3dyh80eblfh5u70vgaoh4r30spstl Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў 4 728990 5210920 5210837 2026-10-03T12:44:36Z DobryBrat 5701 /* Спроба дэананімізацыі */ запыт закрыты 5210920 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} = Запыты = == Спроба дэананімізацыі == {{закрыта}} Каментарый да [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D1%83%D1%81&diff=5210654&oldid=5210611 гэтай] праўкі ўтрымлівае спробу дэананімізацыі, каментарый мае быць схаваны, а [[Удзельнік:Peisatai]] заблакаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:29, 2 кастрычніка 2026 (+03) :Пан сталкер на мяне падпісаны? Прыемна. Ніякая гэта не спроба, усім усё вядома. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:41, 2 кастрычніка 2026 (+03) :: Шэраг яго наступных каментароў да ўласных правак таксама ўтрымлівае грубіянства і асабістыя выпады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:48, 2 кастрычніка 2026 (+03) :::Сталкер, ты з ім у адной еўразійскай лодцы? Тая мярзота на старонніх медычных рэсурсах ад майго імя публікуе правакацыйныя мярзотныя пытанні, і мне тут з ім раскланьвацца? Зараз жа. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:52, 2 кастрычніка 2026 (+03) :::: Згодна з [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя #Вікіпедыя — не поле бітвы]]. Кожны ўдзельнік павінен паводзіць сябе ветліва, спакойна і ў духу супрацоўніцтва пры кантактах з іншымі ўдзельнікамі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:17, 3 кастрычніка 2026 (+03) ::::Зрэшты, я згодны, каб заблакавалі абодва бакі канфлікту, і баста. Тым больш MocnyBrat і меў бы тое зрабіць датычна таго боку канфлікту - мая скарга была на парушэнне ім адміністратарскага рашэння праз усё лета, ажно MocnyBrat аніяк не зрэагаваў, хоць меў бы. Цяпер вось палез устаўляць правакацыйную інфармацыю на старонку "Алесь Мікус", хоць з мэтай усоўвання гэтага яна і была да 11.09 пастаўленая было пад замок. Няма спакою чалавеку. Лічу, што блакаванне абодвух бакоў было б як Гордзіеў вузел рассекці. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 00:20, 3 кастрычніка 2026 (+03) : Таксама варта вярнуць ахову і на артыкул Алесь Мікус: там працягнулася вайна правак. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:12, 3 кастрычніка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул узяты пад ахову. [[Удзельнік:Peisatai]] за дзеянні па дэананімізацыі заблакаваны на 3 дні (у наступны раз будуць больш суровыя меры), каментарый схаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:06, 3 кастрычніка 2026 (+03) == Увага да крытычнага шаблону == Вітаю. Калі ласка, звярніце ўвагу ну сітуацыю з {{ш|lang}} і новаствораным {{ш|іншамоўны тэкст}}. Першы "lang" ці не ў кожным артыкуле ўжываецца, а "іншамоўны тэкст" стаў цяпер як бы асноўным, да яго перавязалі элемент Вікіданых. Прынамсі варта абараніць гэтыя шаблоны і вырашыць іх існаванне разам або паасобку, калі трэба міграцыя, то каго і куды, каб не выпадковыя ініцыятыўныя ўдзельнікі такое ўчынялі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:00, 18 верасня 2026 (+03) :Зрабіў абарону, перавязаў шаблоны на Вікіданых. Пакуль пра поўную міграцыю на новы шаблон не гаворым, бо там іншая логіка. Новы шаблон можа быць карысным у будучыні, але трэба папрацаваць з размежаваннем ці зліццём шаблонаў пазней. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:13, 18 верасня 2026 (+03) == Вандалізм == {{закрыта}} Калі ласка, звярніце ўвагу {{У|Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя}}, знішчае вычытаныя тэксты і афармленне, ставіць на іх месца затычкі машыннага перакладу. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:30, 8 верасня 2026 (+03) : А я не пабачыў, дзе ён менавіта нешта знішчыў? Бачу толькі, што стварыў некалькі неякасных артыкулаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:44, 11 верасня 2026 (+03) ::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], калі ласачка, свежае за сёння з "Ідывідуялізм" -- пад ранейшую крыніцу [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%86%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%83%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%BC&diff=cur&oldid=5196317 падсунуты тэкст невядомага паходжання], а запыты крыніц прыбраны. З ранейшага ў гэтым артыкуле -- цалкам [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%86%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%83%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%BC&diff=5195113&oldid=4618191 знішчаны тэкст з крыніцай], замест яго не ясна што. З "Рыначная эканоміка" сёння [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%B0&diff=cur&oldid=5196304 прыбраны запыты крыніц], тэкст часткова ўстаўка гэта ж ўдзельніка невядомай аўтарытэтнасці. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:46, 12 верасня 2026 (+03) :::Таксама, відавочна, [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%80%D1%8D%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96&diff=cur&oldid=4802315 творчасць] гэтага ўдзельніка -- правых-левых. Не вайну ж правак учыняць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:07, 12 верасня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Удзельнік атрымаў блакіроўку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:39, 13 верасня 2026 (+03) == Блакіроўка Ne4elovek == {{закрыта}} Просьба заблакаваць удзельніка за вандальныя праўкі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 13:41, 7 верасня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Гэты ўліковы запіс глабальна заблакаваны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:40, 11 верасня 2026 (+03) == Прапанова правіла блакіровак == {{закрыта}} Звяртаю ўвагу адміністратараў на [[Вікіпедыя:Абмеркаванне_правіл/Блакіроўкі|абмеркаванне правіла блакіровак]]. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:04, 12 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Правіла прынятае. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:44, 1 верасня 2026 (+03) == Блакіроўка вандала == Здаецца, наўмысны вандалізм ад {{у|Каталинград}} і арфаграфічны, і расстаўляе няісныя спасылкі на іншыя Вікіпедыі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:24, 23 ліпеня 2026 (+03) :Выдаў пакуль папярэджанне. З 24 ліпеня правак пакуль няма. Як будзе вандалізм, будзе блакіроўка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:36, 27 ліпеня 2026 (+03) == Перанос == Калі ласка, перанясіце [[Размовы:Амбар]] у [[Размовы:Свіран]]. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:07, 12 чэрвеня 2026 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:31, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Санкт-Пецярбург]] == Варта дазволіць праўкі толькі зарэгістраваны удзельнікам, бо час ад часу наведваюцца вандалы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:00, 8 чэрвеня 2026 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:47, 11 чэрвеня 2026 (+03) == Аб'яданне версій == Калі ласка, аб'яднайце версіі [[Лаялізм]] (яго пакінуў як перасылку) і [[Лаялісты]], тэксты фізічна я аб'яднаў, трэба толькі каб праца асобных удзельнікаў не згубілася. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:00, 8 чэрвеня 2026 (+03) : {{Done|Аб'яднаў}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:39, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::Але не бачна гэтага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:04, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::: Дзіўна, бо я гэта рабіў праз [[Адмысловае:MergeHistory]] і нібыта ўсё атрымалася. Паспрабую яшчэ раз. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:12, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::: А зараз не ўдалася. Магчыма @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], альбо @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ведаюць, як гэта зрабіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:14, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::::Не працуе яно. Спачатку выдаляеце "Лаялісты", потым "Лаялізм" пераносіце ў "Лаялісты". Потым зноў выдаляеце "Лаялісты" і адразу аднаўляеце яго, выбіраеце аднавіць усе версіі, у гэтым выпадку, апроч апошняй (з яе крыжык прыбіраеце). -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:14, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::::: А смасл? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:36, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::::::каб была адзіная гісторыя правак [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:07, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::::{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:06, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::::: Дзякуй, бо я не разабраўся як( [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) == Вандалізм з самазванствам == Добрага дня. Упісванне сябе ў "журы" [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8C&action=edit&undoafter= вось тут] удзельнікам {{u|BelRos}}, напэўна, вымагае ацэнкі і прыняцця мер. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:25, 6 чэрвеня 2026 (+03) * Быў глабальна заблакаваны. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:26, 23 ліпеня 2026 (+03) == Дзейнасць удзельніка JerzyKundrat == Паважаныя адміністратары, прашу вас даць ацэнку дзеянням удзельнікая [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], які адмяніў мае праўкі ў наступных артыкулах: * [[Уступленне Украіны ў Еўрапейскі Саюз]] * [[Банкаўская сістэма Беларусі]] Дзякуй, [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 08:39, 5 чэрвеня 2026 (+03) : @[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]], калі вы выдаляеце значны кавал тэксту — гэта выглядае незразумела. Не забывайце дадаваць апісанне да сваіх правак. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], можаце патлумачыць, чаму адкацілі змены? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:07, 5 чэрвеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:MocnyDuham]], гл. [[Размовы з удзельнікам:DenisBorum #Выдаленне інфармацыі]]. Астаняе, гэта з таго ж поля ягады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:34, 5 чэрвеня 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], таксама ўзгадаю, што існуе [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], яно дазваляе не надта разумнічаць пры вырашэнні спрэчак. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:38, 5 чэрвеня 2026 (+03) ::У абодвух выпадках выдалена толькі тое, што састарэла і стала неактуальным. Калі для JerzyKundrat гэта не зразумела, ён мог мне напісаць і спытаць наўпрост (для гэтага, нават магу даць свой [[Telegram]]) [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:56, 5 чэрвеня 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:DenisBorum]], тут не твой персанальны сайт, будзеш выдаляць інфармацыю з аўтарытных крыніц, атрымаеш бан. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:49, 5 чэрвеня 2026 (+03) Яшчэ раз заклікаю адміністратараў прааналізаваць дзейнасць JerzyKundrat, скаргі на яго іншых удзельнікаў і прыняць рашэнне [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 16:17, 5 чэрвеня 2026 (+03) : [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]], калі заклікаеш, стаў на канцы клічнік. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:21, 5 чэрвеня 2026 (+03) JerzyKundrat працягвае гадзіць у беларускай Вікіпедыі, а адміністратары нічога не робяць. Я вымушаны паведаміць, што пакідаю праект. Заставайцеся з гэтым уродам тут без мяне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 08:05, 15 жніўня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:DenisBorum]], калі ласка, прывядзіце прыклады няслушных дзеянняў з боку [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], учыненых у апошні час. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:38, 15 жніўня 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], "не ўрода", будзеце баніць, ці няхай сыходзіць па ціхаму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:52, 15 жніўня 2026 (+03) :::Выглядае, што праз адкат вельмі моцнага аднаразовага скарачэння ў артыкуле "[[Гомель]]". Там і праўда ёсць што скарачаць, рэдактарскай працы вагон, але калі вырублена з пляча, то як разабрацца? Рэзаць лепей паступова, тлумачэнні пакідаць. У DenisBorum шмат такіх выпадкаў, звычайна ён якасна гэта робіць, але часам дужа радыкальна -- выдаляе састарэлую інфармацыю, якая на праўдзе гістарычная і мае энцыклапедычную каштоўнасць. Тое самае з артыкулам "[[Расійскае ўварванне ў Крым]]", адкату не было, а там 107 КБ тэксту адной праўкай выдалена. Артыкул і праўда вымагаў рэдакцыі, але што зроблена падчас зачысткі абсалютна не ясна. Карацей, трэба ўлічваць спецыфіку працы ў Вікіпедыі, што гэта твор многіх удзельнікаў за многія гады, і рэдакцыя пажадана празрыстая. Каб не было крыўды за адкаты гіганцкіх купюр уцёмную. Абразы ж і грубасць, у тым ліку фамільярнасць, з абодвух бакоў непрымальныя. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:53, 15 жніўня 2026 (+03) == Балцкія войны == Удзельнік [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0&diff=prev&oldid=5139811 ізноў выдаляе сцвярджэнні з крыніцамі], перайначвае факты. Я не ведаю, што з гэтым рабіць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:53, 11 мая 2026 (+03) :Калега, не дурыце, гэта аўтаматычна, выпраўляў раздзелы на "Цікавы факт". Без алярму. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:24, 11 мая 2026 (+03) ::Добра. Але раздзел «Цікавыя факты» не вельмі пасуе Вікіпедыі, і калі і ёсць, то дадаюцца ў канцы артыкула. Вярнуў раздзел «Назва» з спасылкай на прозвішча. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:48, 11 мая 2026 (+03) Кантэнт, як ёсць, перанёс сюды: [[Кайка (значэнні)#Прозвішча|Кайка, прозвішча]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:07, 11 мая 2026 (+03) :Тады стаўце спасылку з тапоніма на прозвішча. Каб не пагубілася. Але папярэджваю: калі з'явіцца публікацыя - вашая праца пойдзе крыху намарна, бо ўсё тое будзе вернутае ў раздзел "Назва" ў адпаведных назоўных артыкулах. Таму рацыянальней пакінуць раздзел "Цікавы факт". Бо ў выпадку публікацыі тады проста ён будзе перайменаваны і крыху перафармуляваны. Вам вырашаць, наколькі выдаткоўваць сілы на асобныя старонкі пад прозвішчы. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:27, 11 мая 2026 (+03) :: Спасылка ёсць у раздзеле "Гл. таксама". Наяўнасць раздзела "Цікавыя факты" ў Вікіпедыі не вітаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 11 мая 2026 (+03) :::Добра. Абы была. Бо спасылкі на метрыкі маюць каштоўнасць самі па сабе - у тым ліку і для будучых даследчыкаў. Не хацелася б, каб яны згубіліся ў выніку адкатаў ці выдаленняў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 16:06, 11 мая 2026 (+03) Удзельнік Peisatai вырашыў не мыццём дык катаннем захаваць у энцыклапедыі свае ўласныя даследванні. Толькі калі раней яны ўтрымоўваліся ў раздзеле "Назва", дык цяпер тое ж самае будзе напісана ў раздзеле з найменнем "Цікавыя факты". Што гэта мяняе? Абсалютна нічога. Гэта ж проста здзек: змяніў назву раздзела, а змест застаўся ранейшы. Што, напрыклад, у артыкуле пра вёску Масленікі робіць "цікавы факт" аб тым, што ёсць латышскае прозвішча Maslens? Гэта ён так намекае, што назва вёскі быццам паходзіць ад гэтага прозвішча. Крыніцы, якая б гэта пацвярждала, у яго, зразумела, няма. Карацей кажучы, гэта прафанацыя апошняга рашэння адміністратара. Калі не зрабіць захады, нічога так і не зменіцца.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:33, 11 мая 2026 (+03) : Мне здаецца, ён намякае, што гэтыя прозвішчы ўтварыліся ад назвы вёскі. Прагаласуем? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:00, 11 мая 2026 (+03) :: Мне таксама здаецца, што "Цікавыя факты" не павінны намякаць на сувяць паміж назвай Вёскі і прозвішчам, калі гэта не прапісана ў крыніцах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:03, 11 мая 2026 (+03) :::У кожным разе, гэта часова, будзьце пэўныя. Пакуль можа і патрываць. Вісіць жа багата чаго іншага неправеранага і непадмацаванага. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:56, 12 мая 2026 (+03) :: У любым выпадку, без наяўнасці крыніцы, якая б падцвярждала бы сувязь паміж назвай вёскі і прозвішчам, гэтай інфармацыі ў дадзеным артыкуле не месца, бо паводле аднаго з правіл, Вікіпедыя — не бязладная звалка інфармацыі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:39, 11 мая 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], таксама маеце скасаваць праўку у арт. [[Кайкава]], якая не намякае, а прама кажа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:17, 11 мая 2026 (+03) :::: Варта скасаваць, бо адкуль вядома, што назва вёскі паходзіць менавіта ад прозвішча Кайка? А можа ад прозвішча Кайко, Каёк, Кайкаў, Кайкоў, Кайк і г. д.? А можа, наогул, не ад прозвішча? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:45, 11 мая 2026 (+03) :::::Ды '''ўціхамірся ўжо'''. У мяне таксама яшчэ добрая сотня тапонімаў была на прыкмеце, давядзецца пакуль у стол. Але ''гэты'' этап скончаны, калега. ''Круці не круці трэба памярці'', як пісаў Аляхновіч у газеце "Новы шлях". Калі свярбіць, ну паспрабуй у тг ізноў антырэкламу пусціць, бо даўно ад цябе трафіку не было. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:55, 12 мая 2026 (+03) :::::: "Уціхамірыцца" варта табе. Пішы свае ўласныя даследванні на сваім уласным сайце ці яшчэ дзе-небудзь, чаго ты прычапіўся да вікіпедыі? Ужо дваццаць разоў растлумачылі, што тут артыкулы пішуцца на падстве апублікаваных навуковых крыніц, а не на падставе асабістых прыдумак удзельнікаў праэкта. Інтэрнэт вялікі, няўжо не знайшлося іншых месцаў, каб прапагандаваць свае "адкрыцці"? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:39, 12 мая 2026 (+03) ::::::: Бульбасрач, як ён ёсць. Няўжо для яго няма іншага месца акрамя Вікіпедыі. Пра "навковыя" крыніцы няпраўда, дарэчы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 12 мая 2026 (+03) :::::::Калі гэта не персанальны сталкінг, а шчырае змаганне з аўтарскімі версіямі, дык чаму не кіруешся ў тарашкевіцкую Вікіпэдыю, дзе Барыскевіч (ён жа Казімір Ляхновіч) сваімі германскімі УД напоўніў тысячы артыкулаў пра тапонімы? Ён якраз выйшаў, вам будзе пра што пагаварыць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:34, 13 мая 2026 (+03) :::: [[Удзельнік:Için warum]], як вырашыў адміністратар, тэкст, упісаны да ўчорашняга дня выдаленню не падлягае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:28, 11 мая 2026 (+03) ::::: А як быць з вашымі апошнімі праўкамі ў артыкулах [[Сэрвач]], [[Жлобін (значэнні)]], [[Вір]]?! Яны былі зроблены ўжо пасля таго, як выйшла рашэнне адміністратара: ''паходжанне канкрэтнага тапоніма, гідроніма, назвы паселішча або прозвішча варта падаваць толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект або менавіта гэтае прозвішча ці імя ў адпаведным кантэксце''. Навошта вы выклалі там гэтыя ўласныя даследванні, бо амаль усе крыніцы, якія там выкарастаны, пра дадзеныя назвы нічога не пішуць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 23:12, 13 мая 2026 (+03) == Каментар == {{закрыта}} Каментар да [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96&diff=5135454&oldid=5134502 гэтай праўкі] мае быць схаваны. Уклад удзельніка Için warum падобнымі каментарамі перапоўнены, гэта цягне на пажыццёвую блакіроўку, па цяперашнім часе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:15, 3 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Дзякуй, што звярнуў увагу. Удзельнік заблакіраваны на тыдзень. Наступнае парушэнне [[ВП:НАПА]] прывядзе да блакіроўкі на месяц. Вяртаемся да старой тэмы, што ўдзельнікі без медыяцыі сумесна працаваць эфектыўна не могуць. Канфлікту хутка год. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:51, 4 мая 2026 (+03) : Удзельнікі за гэты час шмат чаго супольна зрабілі, значыць працаваць могуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:04, 4 мая 2026 (+03) :: Каб яны яшчэ прытрымліваліся культуры і не адбіралі энергію ў іншых удзельнікаў – ім цаны бы не было. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:23, 4 мая 2026 (+03) ::: Не наша задача ацэньваць іншых. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:03, 4 мая 2026 (+03) :::: Таксама праўда. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 4 мая 2026 (+03) :::::Панове, а што там быў за каментар?)) Без мяне мяне жанілі. :::::Як на мяне, было б дастаткова проста жорстка сцвердзіць: блакіроўка (прагрэсіўная: дзень - тыдзень - месяц - пажыццёва) за любую абразу і спробу дэананімізацыі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:39, 10 мая 2026 (+03) :::::: Рэпліка змяшчала абразы. Пераказваць іх не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:42, 10 мая 2026 (+03) == Зняццё статуса "Да выдалення" з артыкула == {{закрыта}} Калі ласка, разгледзьце запыт да выдалення гэтага [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)|артыкула]]: [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0% https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%BF%D0%B0_(%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%82)] - [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 17:23, 17 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Абмеркаванне трывае. Трэба чакаць вынік. Адміністратары не могуць нікога прыспяшаць і знімаць статусы без вынікаў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16309-44|&#126;2026-16309-44]] == {{закрыта}} Адміністратары, заблакуйце ўдзельніка. Лаянке не месца ў Вікіпедыі. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16262-28|&#126;2026-16262-28]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-16262-28|размова]]) 21:08, 15 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}}. Блакаванне на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:52, 16 сакавіка 2026 (+03) == [[Удзельнік:Кінапошук]] == Гэты ўдзельнік з 6 праўкамі ўжо назваў сябе адміністратарам. Трэба выпісаць яму папярэджанне. --[[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16154-63|&#126;2026-16154-63]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-16154-63|размова]]) 15:40, 14 сакавіка 2026 (+03) :вынесена папярэджанне [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:34, 14 сакавіка 2026 (+03) == Вандалізм з архівамі == Там нешта {{u|Brangiai}} навандаліў з архівамі і быў глабальна заблакаваны. Трэба паглядзець і адкаціць да часоў, як яно выглядала раней. Я пакуль моцна хварэю і мне цяжка канцэнтравацца на Вікі. Кавідагрыпы гэтыя :( --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 24 лютага 2026 (+03) :а ён спрабаваў падзяліць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023—2024|архіў]] па датах, што і зрабіў нібыта. Па сутнасці нам гэта не трэба, але і не ўпэўнены, наколькі гэта заслугоўвае блакіроўкі... Таксама пытанне, ці выдаляць тады створаныя архівы за [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023|23]] і [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2024|24]] год. Тады трэба будзе яшчэ абнавіць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/Шапка|шапку]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 14 сакавіка 2026 (+03) == Абарона старонкі [[Новая зямля (паэма)]] == Папулярная старонка з статусам добрай, ананімы ўносяць толькі вандальныя праўкі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 01:23, 18 лютага 2026 (+03) :{{зроблена}}, цяпер толькі аўтапацверджаныя толькі могуць правіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 18 лютага 2026 (+03) == Вандал == Серыя вандальных правак ад [[Удзельнік:The Croats]]. Таксама ХВ для створанага ім "[[Асяроддзе]]". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:14, 15 лютага 2026 (+03) :Панове адміністрове, тып вандаліць 24 гадзіны сабе спакойна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:52, 16 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:The Croats]] заблакаваны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:15, 16 лютага 2026 (+03) == Вайна правак [[Алесь Мікус]] == Вайна правак і, здаецца, да кансэнсусу самі удзельнікі не дойдуць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:34, 2 лютага 2026 (+03) :пакуль заблакаваў магчымасць правіць. Калі ўдзельнікам @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і іншым ёсць што сказаць — кажыце, толькі пастарайцеся, калі ласка, без інсінуацый і сцісла, па справе. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:55, 3 лютага 2026 (+03) ::''Вітанні калегам.'' ::А што дадаваць, усё ясна сказана ў абгрунтаванні правак на старонцы, пра якую мова. ::1) Вікіпедыя не месца для спасылак, дзе рэкламуюцца продажы. ::2) Сцвярджэнні павінны быць падмацаваныя, тым больш без спрэчных асабістых ацэначных характарыстык. ::3) Калі музыкнат - або дыскаграфія, або асобныя ("культурна ўплывовыя") трэкі. ::Тым больш гэта падтасоўваецца так, каб з розных бакоў наўмысна дыскрэдытаваць. Тым больш калі робіцца чалавекам прарэжымным пра чалавека, які ў краіне (ну, але гэта ўжо кантэкст). ::Астатняя "лірыка" ад удзельніка Artsiom91 да тэмы не датычыцца і рацыянальнага зерня там няшмат. Па-харошаму гэта трэба вынесці ў асобную галінку. ::Але скажу тут па сутнасці і сцісла: лічу баруканне па назвах паміж намі двума - '''карысным'''. І працу над фармулёўкамі - таксама карыснай. І не толькі для Вікіпедыі, а і ўвогуле. Высвятляюцца слабыя месцы, падкрэсліваюцца моцныя. Некаторыя артыкулы па назвах (як Нёман) робяцца без малога энцыклапедычнымі. Азарт падштурхоўвае да новых '''адкрыццяў '''(гл. Жадзены), якія ніколі б без таго не былі б зробленыя. ::Ці зробіць хто '''афлайн '''такую работу? Перакананы - не. А яна робіцца, не ў малой меры з-за таго напружання, якое (таксама афлайн) мае месца быць. ::Гэта што да ацэнкі '''па вялікім рахунку'''. ::А калі канкрэтна, то ні ў мяне, ні ў майго апанента (якога ўжо я цяпер мушу нібыта бараніць) цяпер бадай ані слоўца адсябяціны, усё абгрунтавана і нярэдка нават вытанчана. ::І не трэба тут "'''шарыкаўшчыны'''", бо маўляў камусь цяжка правяраць і ўвогуле незразумела. Калі цяжка лезці ў крыніцы - сядзіце чытайце або праходзьце міма. Заўсёды хтось кантэнт творыць, а хтось спажывае. ::Апроч таго, рэпрэсіўныя захады (як падкрэсліваў раней JerzyKundrat) не адпавядаюць прынцыпам Вікіпедыі. ::Зараз прапаную вярнуцца да тэмы гэтай галінкі і не расцякацца мысію па дрэве "у агуле". ::''Дзякуй за ўвагу, калегі.'' [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:02, 3 лютага 2026 (+03) Выкажу сваё меркаванне наконт сітуацыі з удзельнікамі. Спачатку коратка пра тое, што адбываецца апошнім часам. Прыведзены ніжэй [[#Праект рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе. Peisatai па факце проста ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча, а Için warum з-за абыякавасці іншых удзельнікаў і бяздзейнасці адміністратараў па рэалізацыі праекта рашэння пайшоў фактычна да асабістых нападак. Па сутнасці, пытанне паходжання назваў хвалюе толькі двух удзельнікаў, Peisatai і Için warum. Астатнія, хоць могуць рабіць дробныя выпраўленні і інтэграваць версіі, у тэматыцы не маюць цікавасці. [[#Адкаты Peisatai|Вялікае абмеркаванне ніжэй]], хоць і прыцягнула многіх удзельнікаў, яны выказвалі меркаванні, аднак па сутнасці іх мэта была прымірыць бакі і навязаць ім нейкае кансэнсуснае рашэнне. Аднак, у першую чаргу, менавіта самі Peisatai і Için warum, як зацікаўленыя, мусяць знайсці згоду паміж сабою і вызначыць кансэнсус. Пасярэднікі з цэлым могуць дапамагчы, аднак калі самі бакі не хочуць мірыцца, то прапановы нейкіх нейтральных версій не маюць сэнсу. Аднак, мірыць бакі мае сэнс у рэальным жыцці. У супольнасці вікіпедыі мусім кіравацца яе прынцыпамі і правіламі. Тут варта памятаць, па-першае, што сама магчымасць правіць без нейкага пацверджання і нават ананімна даецца таму, што мы [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|зыходзім з сумленнасці ўдзельнікаў]] і таго, што яны ставяць за мэту дапамагчы вікіпедыі (а не прасунуць тут свае ўласныя даследаванні, рабіць рэкламу ці падобнае). Калі ж удзельнікі сумленныя, то яны зыходзяць з сумленнасці іншых удзельнікаў, адпаведна пры несупадзенні пунктаў гледжання намагаюцца іх абмеркаваць і знайсці выйсце, якое задаволіць зацікаўленых. Так працуе [[Вікіпедыя:Кансэнсус]]. Трывалае нежаданне шукаць кансэнсус ставіць пад сумнеў сумленнасць і жаданне рэальна дапамагчы вікіпедыі (а не задавіць апанента і прасунуць свой пункт гледжання), адпаведна да такіх удзельнікаў могуць прымацца меры па абмежаванні ўдзелу ў праекце (папярэджанні, блакаванні). Канкрэтна для ўдзельнікаў Peisatai і Için warum мы бачым поўную адсутнасць жадання шукаць кансэнсус. Ніякіх спроб абмеркавання на старонках размоў удзельнікаў, старонках размоў артыкулаў. Яны не лічаць неабходным патраціць час, каб паміж сабою вырашыць якімі крыніцамі варта карыстацца, а якімі не, як лепей афармляць паходжанне назваў у артыкулах. Чаму тады іншыя мусяць траціць свой час і пытацца знайсці гэты кансэнсус за іх, неяк ацэньваць іх аргументы і крыніцы? Маю пэўныя падставы лічыць ([[Special:diff/4995709|запыта да адміністратараў ад Için warum ледзь не першай праўкай]], [[Special:diff/5049888|просьбы ўключыцца з дыскусію]], адсутнасць камунікацыі паміж Için warum і Peisatai у праекце), што асноўную сваю дыскусію ўдзельнікі вядуць па-за межамі вікіпедыі. Не бяруся ацаніць навуковы ўзровень гэтай дыскусіі, але ён відавочна вышэйшы за ўзровень вікіпедыі і яе ўдзельнікаў у гэтым пытанні. У такіх умовах спрэчка Için warum і Peisatai у вікіпедыі выглядае не як спроба палепшыць яе змест, а проста як выкарыстанне праекта як поля бітвы. Скажу пра сваё асабістае стаўленне да тэмы. Мне ад самага пачатку праўкі Peisatai не падабаліся, бо тычыліся вельмі спецыфічнай тэмы, якія цяжка было праверыць. З цягам часу назіраў, як ён часцей стаў зусім не дадаваць крыніц, а праўкі пра паходжанне дадаваць, напрыклад, у артыкулы пра асоб і прозвішчы. Сталі з’яўляцца нейкія аналогіі, падобныя карані. Умяшальніцтва Için warum і іншых удзельнікаў не асабліва палепшыла сітуацыю. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Шынкаўцы_(Гродзенскі_раён) Вось напрыклад артыкул], быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў. Нават калі адзін вучоны яўна сказаў что такая вёска магчыма мае балцкую назву, а іншы што магчыма славянскую — гэта не такая важная інфармацыя пра вёску, а хутчэй пра канцэпцыі паходжання назваў і іх пашыранасць. Трэба прызнаць, што тэма паходжання назваў у цэлым можа мець толькі нейкія гіпотэзы і канцэпцыі, і вельмі багатая на магчымыя ўласныя даследаванні, «прыцягванні за вушы». Падаванне версій паходжання (тым больш не самой назвы, а каранёў і падобных) толькі стварае ўражанне нейкай сур’ёзнасці і навуковасці, што на фоне жахлівага стану артыкулаў пра населеныя пункты быццам выглядае якасна. На мой погляд, трэба пакінуць толькі надзейнае кшталту Полацк ад ракі Палаты, усё астатняе нішчыць. У беларускай вікіпедыі не любяць блакаваць удзельнікаў, звычайна апраўдваюць іх, намагаюцца зыходзіць з сумленнасці і не рэагаваць нават на яўныя парушэнні. Апраўдваюць што вопытныя і карысныя ўдзельнікі, актыўнасць у праекце і так невялікая. Аднак, усё ж трэба мець нейкія межы, і спыняць удзельнікаў калі яны парушаюць правілы — у тым ліку і для таго, каб іншыя разумелі межы дазволенага. Таксама ледзь не агульнапрынятым стала, што любая дададзеная інфармацыя гэта добра, што нельга інфармацыю выдаляць, а толькі перафармуляваць і знайсці ёй месца. Аднак усё ж вікіпедыя гэта энцыклапедыя, якая складаецца з самадастаковых артыкулаў, а не звалка інфрамацыі, дзе трэба нешта размясціць. Зараз інфармацыі ў інтэрнэце шмат, у тым ліку на беларускай мове, і ставіцца да інфармацыі ў вікіпедыі як да нейкай вялікай каштоўнасці — гэта падыход 2000-х гадоў. Нічога страшнага калі выдаліць радок-другі, асабліва калі яны яўна парушаюць [[:ru:Википедия:Взвешенность изложения]]. Мая прапанова па выніку: прызнаць, што ўдзельнікі Peisatai і Için warum выкарыстоўваюць вікіпедыю як поле бітвы, не прымаюць яе прынцыпаў і правілаў (бо ўсяго толькі вядуць навуковую дыскусію, асноўная частка якой па-за межамі вікіпедыі), не жадаюць шукаць кансэнсус паміж сабою і прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў, толькі адцягваюць высілкі іншых і ствараюць таксічную атмасферу. '''Заблакаваць абодвух удзельнікаў бестэрмінова''' ў асноўнай прасторы назваў. Даць магчымасць толькі правіць старонкі размоў. Разглядаць магчымасць разблакавання толькі, калі яны дасягнуць паміж сабою кансэнсусу ў размовах (без аніякага ўмяшання іншых удзельнікаў). Тым часам прыбіраць зусім раздзелы "Назва" з артыкулаў пра вёскі, рэкі і азёры, як апісаў вышэй.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:28, 3 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Artsiom91]], сам сябе заблакуй, тут цішэй стане. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:38, 3 лютага 2026 (+03) ::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], тут не базар і не сценка ў падваротні. Выказвайцеся па тэме размовы і прытрымлівайцеся правіл этычных паводзін у праекце, вам ужо было папярэджанне. Вашыя асабістыя крыўды тут нікога не цікавяць і шкодзяць дыскусіі, прашу вас вынесці гэта за рамкі Вікіпедыі. Калі вы нязгодныя з выказаным вышэй — напішыце па справе. Інакш — прамаўчыце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:22, 3 лютага 2026 (+03) ::: Пра асабістыя крыўды выдумваць не трэба — тут не базар і не падваротня. Спроба распачаць дыскусію пустая, замест буры ў шклянцы вады лепш бы артыкулы правілі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:57, 3 лютага 2026 (+03) : Спадар [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], на дадзены момант мне цалкам не зразумелы прычыны, па якіх Вы прапаноўваеце заблакіраваць удзельніка Için warum. Удзельнік Için warum пагадзіўся з праектам рашэння, прапанаваным MocnyDuham, адпаведна я не згодная з Вашым сцверджаннем, што дадзены ўдзельнік "не жадае прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў". У артыкуле "Алесь Мікус" няма нейкага вандалізма з-за якога варта некага бестэрмінова блакіраваць, акрамя таго праблема з вайной правак у адным артыкуле можа быць цалкам вырашана абмежаваннямі на рэдагаванне дадзенага артыкула. У выпадку, калі Вы бачыце, што ўдзельнік Peisatai "ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча", то можна ўзняць пытанне аб блакіроўцы дадзенага ўдзельніка на нейкі час. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 14:25, 3 лютага 2026 (+03) :пане @[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], дзякуй за меркаванне. Мне здаецца, што ў дадзеным выпадку можна спачатку абысціся пазбаўленнем сцягоў аўтадогляду, каб было прасцей кантраляваць войны правак гэтых двух удзельнікаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:26, 3 лютага 2026 (+03) :: акурат маем размову на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]], трэці месяц ужо. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:09, 3 лютага 2026 (+03) : ''Вось напрыклад артыкул, быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў.'' Тут я з вамі цалкам згодны, у артыкуле "Шынкаўцы" ў раздзеле "Назва" павінна быць толькі інфармацыя з крыніцамі, у якіх гаворка ідзе менавіта аб назве Шынкаўцы. Аднак такую практыку, пісаць усё падрад, завёў не я, а Peisatai. Ён для любога беларускага тапоніма або прозвішча (напрыклад, Маразы, Сабалі) находзіць сугучныя назвы ў Літве, а потым піша: ёсць літоўскае прозвішча такое, ёсць літоўскі тапонім такі... Усё гэта выглядае як нейкая манія. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:43, 3 лютага 2026 (+03) ::Манія - гэта займацца персанальным '''сталкінгам''', калі што. Здаецца, няма яшчэ такога артыкула ў ВП, мо напішаце? А то толькі хвосцікам за мной следуеце, мяцёлачкай падмятаеце :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:02, 4 лютага 2026 (+03) : Artsiom91, а за што мяне блакаваць?! Назавіце хатя б адзін пункт правіл ВП, які я парушыў. Вайна правак пачалася так: Peisatai панапісваў горы ўласных даследванняў аб быццам бы паходжанні тапонімаў і прозвішчаў. Падрабязна, з канкрэтнымі прыкладамі я аб гэтым пісаў яшчэ ў маі летась тут https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Але нажаль, мясцовая супольнасць пераважна абыякава аднеслася да праблемы. Тады я пакрысе стаў выпраўляць ягоныя праўкі, якія не пацвярждаліся паказанымі там крыніцамі або не мелі крыніц увогуле. Аднак Peisatai не супакоіўся і пачаў або адмяняць мае праўкі, або зноў працягваць свае ўласныя даследванне. Я ўжо не раз пісаў і яшчэ паўтаруся: па правілах Вікіпедыі артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі нехта хоча напісаць, што нейкае назва або прозвішча паходзяць ад нейкага слова, хай прывядзе крыніцу, дзе менавіта гэта і будзе напісана. Калі Peisatai будзе трымацца гэтага правіла, вайна правак адразу спыніцца. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:25, 3 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], покуль не дайшло да парушэння правіла трох адкатаў — гэта не вайна правак, а спробы пошуку кансэнсусу. Праўце смела! Але ў каментарах да правак, калі ласка, пазбягайце грубіянства і не пераходзьце на асобы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:38, 3 лютага 2026 (+03) ::Перакручваеце, калега. ::Не адмяняць, а ўзгадняць, бо Вы разам з вадой у шмат якіх выпадках выплёсквалі і дзіцёнка. А таксама наўмысна згрувашчвалі надзейныя і маланадзейныя крыніцы, каб праз іх няможна было прадзерціся, гэта і ёсць Ваша мэта (вунь, Арцёма заблыталі, і просіць не мучыць яго версіямі ўвогуле). ::Пэўныя Вашы заўвагі, кажу ж, небеспадстаўныя, але цягнеце празмерна ў процілеглы бок, і даводзіцца ўзгадняць, каб не было як у брацкую магілу скінуўшы. ::Вайна правак толькі ў выпадку старонкі, пра якую тут мова, у астатніх выпадках збольшага на залатую сярэдзіну памалу выходзім. ::Не драматызуйце, граючы на публіку, тут Вам не тэлеграм. ::Пра артыкул - аргументы вышэй. Дадумванне і стыгматызацыю пакінь(це) для свайго пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03) ::: Нейкі "поток сознания", які не мае ніякага дачынення да нашай дыскусіі: ''пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант''. Адкуль вы ўсё гэта ўзялі, аб чым вы ўвогуле гаворыце? Які тэлеграм, якая лаянка? Вы сябе добра адчуваеце? Яшчэ ў маі мінулага года я прывёў мноства канкрэтных фактаў вашай хлусні https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Вы дагэтуль '''па сутнасці''' так нічога і не адказалі на гэтыя факты, бо вам няма чаго адказаць па сутнасці, няма чаго запярэчыць, толькі нейкая дэмагогія пра нейкі "тэлеграм", "прарэжымны чалавек" і г. д. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:53, 3 лютага 2026 (+03) ::::З Вашай пасільнай дапамогай памалу выпраўляем, хоць і не без цёрак. Працягваем, калега. ::::А Вы ўжо далі сабе рады размяжоўваць час напісання пастоў у тг і рэдагавання артыкулаў у ВП? :) Крута за руку злавілі ў лістападзе. Таму "праведны гнеў" міма, усе ў курсе, праехалі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:29, 4 лютага 2026 (+03) : > ''Прыведзены ніжэй [[#Праект_рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе''<br>Гэта мая віна, што я не дапрацаваў яго (было некалькі правак) і не зацвердзіў "адміністрацыйна". Калі спрэчка датычна зноў той жа тэмы - зраблю гэта на выходных. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:47, 3 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:MocnyDuham]], чакаем рашэнне. Трэба нешта рабіць, зачакаліся ўжо. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 15 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:MocnyDuham]], спрэчка датычна не ''зноў той жа тэмы'', а артыкула [[Алесь Мікус]], так што прыйдзецца табе зусім новыя правілы прыдумляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:59, 3 лютага 2026 (+03) :::Незразумела, якія вікіпедыйныя правілы ўвогуле прапісваюць парадак стварэння такіх "праектаў", іх "адміністрацыйнае" зацвярджэнне і неабходнасць іх трымацца. :::Няхай больш дасведчаныя ўдзельнікі патлумачаць са спасылкамі. :::Здаецца, была мова, што гэта ніяк не рэгламентавана. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:23, 4 лютага 2026 (+03) :::: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. Смела праўце, пераносьце, апрацоўвайце артыкулы, таму што радасць творчасці ў тым, што дасканаласць не патрабуецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:20, 4 лютага 2026 (+03) :::: > ''якія вікіпедыйныя правілы''<br>Прапісвае жаданне не баніць удзельнікаў пасля шматмесячных спрэчак і войн правак. Таму што калі трымацца правіл існуючых - даўно б пайшлі абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:11, 4 лютага 2026 (+03) ::: Калі спрэчка не датычна той тэмы, то ніякіх правіл прыдумляць не трэба. Будзем глядзець хто пачынае вайну правак і рабіць папярэджванні/абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:14, 4 лютага 2026 (+03) :::: Калі не было парушана [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], то радыкальныя абмежавальныя дзееянні адміністратараў не могуць быць прынятыя. А на ўзроўні ''папярэджванні/абмежаванні'' гэта здзейснена ўжо. Не наракайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 4 лютага 2026 (+03) ::::: Я яшчэ не паглыбляўся ў канфлікт, проста вам адказваю на вашыя заўвагі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:49, 4 лютага 2026 (+03) Наконта артыкула Алесь Мікус. Удзельнік Peisatai спрабуе замаўчаць, схаваць інфармацыю, якая менавіта яму не падабаецца. Чаму - здагадайцеся самі. "Аргумент" пра нейкую быццам рэкламу абсурдны: на вокладцы самой кнігі "Вітаўты і Вітарты" напісана, што гэта "Бібліятэка Свайксты". Тое, што ён напісаў гімн батальёна "Данбас" - гэта значны факт і ён можа быць адлюстраваны ў артыкуле. Прынамсі, упартае яго выдаленне з артыкула выглядае як вандалізм або цэнзура. На сайце svajksta.com яшчэ нядаўна большасць артыкулаў была падпісаная іменем Алесь Мікус. Апошнім часам ён сваё імя пад артыкуламі прыбраў. Заява, што я нібы "прарэжымны чалавек" вельмі добра харатарызуе ўдзельніка Peisatai, паказвае, што ён у сваёй дзейнасці ў ВП кіруецца выключна палітычнымі матывамі, у тым ліку і ў сваёй "лінгвістычнай" працы. Я тут яшчэ ні разу нічога не пісаў пра палітыку, а Peisatai ўжо не першы раз аб ёй гаворыць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 3 лютага 2026 (+03) ::: Біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба. Правілы аб гэтым кажуць наўпрост. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 3 лютага 2026 (+03) :::: ''біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба'' У такім выпадку, як быць з тым, што Peisatai піша ўсялякую хрэнь (пардон за маю французскую) пра прозвішчы вядомых людзей? Гэта як, нармальна? Гэта не парушае правілы наконт біяграфій сучаснікаў? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:29, 19 лютага 2026 (+03) :::: Падрабязней гл. [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03) :Гэта ж трэба так маніць. Няма ніякага гімна батальёна Данбас. А на той старонцы - заклікі купляць. Маніпуляцыі як яны ёсць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:56, 3 лютага 2026 (+03) :: <s>гэта частка тэксту схвана</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) Якія яшчэ "заклікі купляць", што за лухта?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 4 лютага 2026 (+03) :: Я не маніў, інфармацыя з украінскай ВП. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:56, 3 лютага 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Için warum]], нагадваю, што Вікіпедыя не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:06, 3 лютага 2026 (+03) :::Паглядзеў, не знайшоў. Скіньце спасылку, бо цікава. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:30, 4 лютага 2026 (+03) Добрага дня ўсім. Па-мойму, праца была ўвайшла ў нармальнае рэчышча, хаця ў апісаннях змен удзельнікі часам рэзка пішуць, але ў межах, як мне здаецца. Палітыкі невыдалення трымаюцца і добра, а рэзка пішуць не адны яны і нічога. Артыкулы дапрацоўваюцца, што толькі пра этымалогію, як заўважае пан Artsiom91, не важна -- вунь belarusenc.by у артыкулы пра вёскі піша толькі пра іх спаленне падчас вайны і фоткі абеліскаў, і нічога. Хто пра што піша, пра тое і добра. Адзінае, як здаецца, месца напружання гэта два артыкулы -- [[Аляксей Валер’евіч Дзермант|Аляксей Дзермант]] і [[Алесь Мікус]] -- чаго раптам, хто іх там ведае, але супольнасці гэта і не важна. Удзельнікаў блакаваць няма за што, але гэтыя артыкулы можна паставіць пад абарону, давесці да стэрыльна нейтральнага стану. Каб следу ідэалагічнага супрацьстаяння там не было, ніякіх тонкіх намёкаў на тоўстыя акалічнасці, ніякіх "Молатаў" і "Данбасаў" -- усё, што можа суб'ектыўна неяк пашкодзіць (бяспецы, рэпутацыі, псіхічнаму здароўю, чаму заўгодна жывога чалавека) парушае [[ВП:Біяграфіі сучаснікаў]]. А іншая праца ўдзельнікаў пазітыўная, што нешта на мяжы народнай этымалогіі, а нешта арыгінальнага даследавання -- выдаткі фармату Вікіпедыі, галоўнае, каб другасныя крыніцы былі і "на мяжы", а не "за мяжой". Часам шыкоўныя падборкі меркаванняў збіраюцца, з іх даволі ясна ўсё робіцца, гэта карысць на маю думку. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 00:19, 4 лютага 2026 (+03) :Па сутнасці '''падтрымліваю''', вышэй у падобным рэчышчы таксама напісаў. :* :Наконт статусаў '''аўтадаглядчыкаў''' - як на мяне, гэта прынцыпова нічога не мяняе, бо абодва, будучы зацікаўленыя, пільнуем, што напісаў другі на старонцы ўкладу, і рэагуем, таму "шыта-крыта" ні ў каго не праканае. :* :Наконт '''суб'ектыўнай шкоды '''рэпутацыі і бяспекі - Вашая рацыя. :Хіба ўздымаю <u>пытанне</u> пра артыкул "'''Дзермант'''", да дасведчаных знаўцаў у галіне вікіпедыйнай тэхнікі. Каб выдаліць пра той "Молат" (рэальнае выданне, калі што), нядаўна там хтось (ну ясна хто, але мова не пра тое) выдаліў а) усе згадкі аўтараў правак і б) змест зробленых імі правак ('''усё выкраслена'''). Як такое магчыма? Што гэта за паўнамоцтвы ў такога рэдагавальніка? :І прычапным вагончыкам пытаннечка - ІчынВарум (ЧамуЧаму - турэцк., нямецк.) у іншай, ранейшай галінцы абмеркавання неяк зрабіў, каб яго '''нік не высвятляўся''', а каментар заставаўся. Таксама, як такое магчыма тэхнічна? Ясна, што чалавек надае значэнне сваёй прысутнасці ў ВП (а з увагі на персаналію, ёсць думкі пра прамы ўдзел у леташняй аблаве на ВП рэдактараў, але гэта без доказу), але цікава - тэхнічная рэалізацыя такога. Прашу патлумачыць (Вас або каго яшчэ). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:46, 4 лютага 2026 (+03) ::Наконт выкрэслення гісторыі, гэта не паўнамоцтвы асобнага ўдзельніка, а статус артыкула -- патэнцыйна небяспечнага для тых, хто рэдагуе. Калісьці яго ў гэты спіс уключылі, да ўсіх халівараў і, здаецца, слушна. Калі ёсць яшчэ такія артыкулы, іх таксама можна ўключыць у спіс (заяўкі на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў|ВП:ЗС]]), гэта незваротна ў сучасных умовах. Як знікаюць подпісы не магу сказаць, трэба бачыць адкуль, можа, проста не націснуў кнопку подпісу, іншых варыянтаў не ведаю. Наконт "Молата", цытаты з яго могуць пагражаць бяспецы Дзерманта, гіпатэтычна? Калі могуць, гэта парушае [[ВП:БС]], да таго ж неправяральна, калі і будзе скан, як яго верыфікаваць, у такім разе таксама глядзіце ВП:БС, нават калі б бяспека была гарантаванай. Таксама з "Данбасам" -- можа пагражаць бяспецы Мікуса, калі, так -- гл.вышэй. У нас тут людзі выдаляюць сваё сяброўства ў [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]], проста бо ліквідаваны, хаця спісы яго адкрытыя. І маюць права. Нават калі перабольшваю, трэба спыніць вось гэта ўсё, мы можам вырашыць гэта па-за ўсімі правіламі, бо пяты слуп -- [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]], якія замінаюць ствараць энцыклапедыю. А звады замінаюць. Для блакіроўкі прычын не бачу, для зняцця сцягоў не бачу. Калі кансэнсус знайсці не выпадае, ніякі стан гэтых двух артыкулаў бакі не задавальняе, можна радыкальна, выдаліць абодва і забараніць стварэнне. Лепей кансэнсус, я супраць радыкалізму. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 4 лютага 2026 (+03) :::<s>тут не поле бітвы, рэпліка схавана</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:55, 4 лютага 2026 (+03) [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:44, 4 лютага 2026 (+03) :::Усё правільна наконт бяспекі. Падтрымліваю, каб без правакацый. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:55, 16 сакавіка 2026 (+03) Дарэчы, а чаму ў артыкуле "Алесь Мікус" выкарыстаны шаблон "навуковец", гэта што, жарт такі або здзек?! Які яшчэ ён навуковец?! Выпраўце хаця б гэта. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) :Пытанне мабыць да таго, хто гэты '''шаблон''' (адпачатна?) прымяніў? :* :<s>Вікіпедыя не поле бітвы</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:18, 5 лютага 2026 (+03) ::А што перашкаджае зараз гэты шаблон змяніць на адпаведны? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03) ::: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D1%83%D1%81&action=history 2 лютага 2026] [[Удзельнік:Plaga med]] змяніў налады абароны для «Алесь Мікус»: Шкодная вайна правак (Правіць=Толькі для адміністратараў, скончыцца 2 сакавіка 2026) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 5 лютага 2026 (+03) ::::змяніў на {{tl|асоба}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:22, 6 лютага 2026 (+03) :* :Яшчэ, Вы выкарыстоўваеце спасылкі на пастаўскага краязнаўца Пракаповіча, які фінскіх моў (наколькі мне вядома) не ведае і навукоўцам не з'яўляецца, - і не маркіруеце гэтых спасылак як '''Неаўтарытэтная крыніца'''. А кніжку "Вітаўты і Вітарты" так рэгулярна маркіруеце. Вы спецыяліст у тэме антрапаніміі? Калі ласка, прад'явіце рэгаліі. Або гэта толькі прыватная думк? Ёсць крыніца - ёсць спасылка. Няхай мяне іншыя калегі паправяць, калі рацыі ў гэтым не маю. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:05, 5 лютага 2026 (+03) ::Таму што сцвярджаць, што Калачы, Маразы, Сабалі, Мазалі, Караткевіч, Карловіч і да т. п. - гэта ўсё нібыта балцкія назвы - маргінальшчына. Увогуле, упартае жаданне прадставіць, быццам у Беларусі няма іншых тапонімаў і прозвішчаў акрамя балцкіх, выглядае як нейкая неадчэпная ідэя, нейкая манія. Пракаповіч зусім не сцвярджае, што ўсе назвы вакол фінскія (некаторыя фінскія, некаторыя балцкія, большасць славянскіх). P. S. Пракаповіч, прынамсі, хаця б не з'яўляецца неаязычнікам. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03) ::: У БелВікі рады вітаць усіх, у тым ліку неаязычнікаў. [[Удзельнік:Pracar]] з гэтым згодны, так думаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:06, 5 лютага 2026 (+03) :::Карацей, ёсць крыніца - ёсць спасылка. Астатняе Вашыя эмацыйныя ацэнкі і жаданне зменшыць вартасць. Будзьце ласкавыя надалей не распачынаць вайны правак з гэтай маркіроўкай. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 03:21, 6 лютага 2026 (+03) ::::Зменшыць вартасць Мікуса? Проста смешна стала - ну якая там яшчэ можа быць вартасць? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:53, 8 лютага 2026 (+03) : Удзельнік, якія дадае сцвярджэнні не падмацаваныя крыніцамі — не мае рацыі. Калі аўтар праекта нідзе не пазначаецца — не трэба гэта дадумляць. Што да тлумачэння тапонімаў, то я цалкам згодны, што часам пошук балцкага кораня пераходзіць межы. Напрыклад, вышукваць славянскія літуанізаваныя прозвішчы і пісаць у артыкулах пра відавочна славянскі тапонім дзеля паказання сувязі з балтамі — лішняе, не трэба так рабіць. Але калі паказваецца на тапонім з сапраўды такім жа коранем – гэта не ўласнае даследаванне, бо ў працах пра тапанімію не прапісваюць кожны населены пункт і гідронім, гэта проста немагчыма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:06, 7 лютага 2026 (+03) Я не зразумеў, на якой падставе [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] двойчы адмяніў маю праўку ў гэтым артыкуле, пасля чаго артыкул зноў быў абаронены?! Я дадаваў інфармацыю са спасылкай на публікацыю на сайце Arche, у чым праблема?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:30, 15 сакавіка 2026 (+03) Выдаленне ўдзельнікам JerzyKundrat двойчы запар маёй праўкі з аўтарытэтнай крыніцай з'яўляецца вандалізмам. Незразумела, чаму [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] перш чым абараняць артыкул, не адмяніў вандальныя дзеянні JerzyKundrat'а і не вярнуў маю праўку? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:34, 17 сакавіка 2026 (+03) :на дадзены момант не маю часу пільна разбірацца, хто мае рацыю, хто не. Вы (кажу пра ўсе бакі канфлікту) не можаце дамовіцца, вытрымліваць нейкі кансэнсус і не зацікаўлены ў гэтым, спробы медыяцыі з боку адміністратараў не дапамаглі. Можаце правіць сваёй падстаронцы пакуль. Гэта ўсё вымагае нямала высілкаў з боку адміністратараў, а мы таксама людзі. Пакуль што прасцей замарозіць канфлікт, каб усе бакі астылі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:55, 18 сакавіка 2026 (+03) == Перанос з выдаленнем і аб'яднаннем версій == {{закрыта}} Калі ласка, перанясіце артыкул [[Оскар Мяшчанінаў]] на [[Оскар Мешчанінаў]], трэба ў працэсе паставіць крыжым на "так, выдаліць". Напісанне праз "я" ў прозвішчы памылковае, у крыніцах не знайшоў такога. У БЭ і БСЭ уласна Оскара няма, у БСЭ ёсць цёзка па прозвішчы і праз "е", у каталогу НББ няма варыянта праз "я", хаця ёсць імя Аскар як варыянт. Варыянт Аскар рэдкі і магчыма паходзіць менавіта з Вікіпедыі, аднак, цяпер ужо яго варта пакінуць перасылкай, што ўжо зрабіў. Пасля пераносу, трэба выдаліць артыкул і потым аднавіць з усімі версіямі, каб унёсак удзельнікаў з 2015 года не быў страчаны. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:18, 31 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 31 студзеня 2026 (+03) == Вандал == {{закрыта}} Выдаленне зместу старонкі ад [[Удзельнік:Руй Пульези]], можа, і назаўсёды варта заблакаваць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 24 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} Зрабілі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:09, 24 студзеня 2026 (+03) == proxy == {{закрыта}} Патрэбен дазвол-выключэння для рэдагавання з публічных проксі. Я так разумею, гэта адміны дзесьці такі сцяжок даюць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:11, 12 снежня 2025 (+03) :трэба разабрацца толькі, дзе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:03, 12 снежня 2025 (+03) :: Магчыма гэта сцяг "IP block exempt" у распараджэннях правамі ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:41, 12 снежня 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] , так. І мне таксама, калі ласка. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:39, 12 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} Зрабіў абодвум. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 14:03, 12 снежня 2025 (+03) == Блакіроўка за вандалізм == {{закрыта}} Вось [[Адмысловае:Contributions/Мацвей|гэтага таварыша]] варта блакануць надзейна, каб болей і ананімна не мог са свайго ip правіць і зарэгістравацца таксама. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:24, 10 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Удзельнік заблакаваны на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:03, 10 снежня 2025 (+03) == Старонкі да хуткага выдалення == Спадарства, ёсць прапанова часцей заглядваць на [[:Катэгорыя:Старонкі да хуткага выдалення]], дзякуй --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 08:03, 30 лістапада 2025 (+03) : {{Done}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:25, 1 снежня 2025 (+03) == Абарона [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] == {{закрыта}} Вітаю. Шмат дзе ўжыты [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] і да яго дацягнулася вандальная рука ўжо, напэўна, варта абараніць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:42, 12 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:09, 12 лістапада 2025 (+03) == Меры абароны ад удзельніка Ohlumon: сістэматычны падлог крыніц == У 2023 годзе Расійская вікіпедыя бестэрмінова заблакавала ўдзельніка Ohlumon за сістэматычны падлог крыніц: https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/2023/04#h-Ohlumon:_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2-20230417174100 Ёсць прапанова распаўсюдзіць гэта і на беларускую Вікіпедыю. Па прыклады падлогу крыніц далёка хадзіць не трэба: у створаным гэтым летам артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] Ohlumon дадаў у спіс літаратуры дзве кнігі (Нецветаев А. «Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Православной Церкви Белоруссии. — Минск: Жировичи, 2003. — 131 с.; Чистяков П. Г. Церковно-краеведческая проблематика епархиальных ведомостей, издававшихся в Беларуси во второй половине XIX, начале XX столетий. — Минск: Жировичи, 2004. — 295 с.). Толькі вось кніг такіх у прыродзе няма (можна спраўдзіць у т.л. у каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Не было ў прыродзе і выдавецтва "Жировичи". Былі, здаецца, неапублікаваныя дысертацыі кандыдатаў багаслоўя, абароненыя ў духоўнай акадэміі. Але нават у іх назвы былі іншымі. Так, дысертацыя Нецвятаева, здаецца, называлася "«Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Белорусской Православной Церкви". І як можна на Вікіпедыі спасылацца на неапублікаваную дысертацыю, у дадатак называючы яе кнігай? Магу паспрачацца, што Ohlumon тую дысертацыю ў вочы не бачыў - дык тым больш як ён можа на яе спасылацца? Або вось яшчэ цікавей: артыкул [[Беларуская карчма]] быў, выглядае, напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі. Ад імя Юзафа Ігнацага Крашэўскага напісаны антысеміцкі абзац, у двукоссях, нібыта цытата, і спасылка ёсць (Kraszewski J. Wspomnienia Polesia. Wolynia і Litwy. Wilno, 1840. S. 82). Праходзім па спасылцы (https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/1502?id=1502), глядзім адпаведную старонку (82). Зразумела, ніякага антысеміцкага пасажу там няма, наогул мова не пра корчмы. Апрача сістэматычнага падлогу крыніц, за ўдзельнікам Ohlumon заўважана, што беларускай мовы ён не ведае, спасылкі, нават калі яны валідныя, афармляе неахайна, выкарыстоўвае аўтаматычны пераклад без пераправеркі, перакладае ў тым ліку і спасылкі (то бок тое, што перакладаць ні ў якім разе не трэба). У артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] папахвае і плагіятам. Праўда, спасылкі на анлайн-выданне "Православной энциклопедии" Ohlumon дае, але ж гэта не дае яму права спісваць адтуль слова ў слова. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 01:58, 10 лістапада 2025 (+01) : Пане @[[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], асабіста я чуў пра сітуацыю ў ру вікі. Але мне здаецца няправільным і нават неадпаведным правілам блакіраваць чалавека за дзейнасць у іншым моўным раздзеле. Было бы нядрэнна прааналізаваць унёсак удзельніка ў гэтым раздзеле, а вы, я так зразумеў, спасылаецеся на адпаведныя артыкулы ў ру вікі. Я асабіста не магу зараз абяцаць, што займуся такім аналізам. Калі нехта можа разабраць, будзе карысна для дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:28, 10 лістапада 2025 (+03) : БелВікі — талерантны праект, няхай усе ахвотныя правяць смела! Блакіроўка — надзвычайная мера, тут падстаў для яе няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 10 лістапада 2025 (+03) ::Апрача блакіроўкі ёсць і іншыя меры. Напрыклад, зняцце сцягу аўтадаглядчыка. Калі аўтар рэгулярна ўпісвае ў Вікіпедыю недаставерную інфармацыю ды яшчэ і распальвае міжнацыянальную варожасць, то варта ягоную творчасць тым ці іншым чынам абмежаваць. Талеранцыя да антыяўрэйскіх стэрэатыпаў - гэта вельмі характэрная для Беларусі рыса. Але хацелася б ствараць іншую Беларусь. Без крывавых наветаў, напрыклад. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:06, 11 лістапада 2025 (+03) :Я спасылаюся на артыкулы ў беларускай вікіпедыі. Усе тыя ж практыкі, за якія ўдзельнік Ohlumon быў забанены ў расійскамоўнай вікіпедыі, ён выкарыстоўвае і ў беларускай. Ён рэгулярна распаўсюджвае антысеміцкую прапаганду: дзесьці пераказвае ці цытуе антысемітаў (без крытычнай дыстанцыі), а дзесьці проста прыдумляе ад сябе нейкую "цытату". Глядзіш у крыніцу - там гэтай цытаты няма. Гэта падлог. І такімі падлогамі Ohlumon займаецца рэгулярна. Што з гэтым рабіць, можна абмяркоўваць. Калі ў адміністратараў і мадэратараў беларускага раздзелу вікі ёсць жаданне і вольны час, каб сядзець і пераправяраць кожны сказ і кожную спасылку ў артыкулах гэтага ўдзельніка, то калі ласка, правярайце, праўце. Але некаторыя "артыкулы" (дэ факта, зборнікі антысеміцкіх стэрэатыпаў, як тая [[Беларуская карчма]]) вісяць гадамі нявыпраўленыя, і гэта, даруйце мне моцны выраз, ганьба для беларускага раздзелу. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:02, 11 лістапада 2025 (+03) :: Шаноўны [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], вы ж можаце гэта выправіць і без звароту да адміністратараў. Адміны маюць ужо на вайну правак рэаагаваць, калі такая раптам распачнецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:08, 11 лістапада 2025 (+03) :::згодзен, давайце лепш працаваць з матэрыялам у нашым раздзеле, выпраўляць калі трэба і ўжо па факце зробленага ў белвікі рэагаваць. Калі выявіцца дакладна і абгрунтавана, што сістэматычна адбываецца нейкі падлог у бел вікі, то будзем рэагаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:24, 12 лістапада 2025 (+03) ::::Я магу весці каталог падлогаў. Колькі выпадкаў будзе дастаткова для рэакцыі з боку адміністратараў? Напрыклад, дзесяць ці сто? Ці штосьці пасярэдзіне? Дзесяць ужо набіраецца. Сто трэба пашукаць, але з часам, баюся, набярэцца. А ў якой форме гэта потым прадстаўляць адміністратарам? Падгружаць у выглядзе файла? На які сервер? (Даруйце, не надта разбіраюся ў тэхнічных асаблівасцях Вікіпедыі). Для даведкі: некаторыя артыкулы Ohlumon публікаваў паралельна ў расійскай і ў беларускай вікіпедыях, там аднолькавыя праблемы. То бок той праблемны змест, за які Ohlumon'а забанілі ў расійскай вікіпедыі, у беларускай вікіпедыі таксама ёсць, хутчэй за ўсё. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:31, 13 лістапада 2025 (+03) ::::: Каталг весці не варта, выпраўленні праблемнага зместу будуць вітацца. Праўце смела! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03) :::Шаноўны [[Удзельнік:JerzyKundrat|Jerzy Kundrat]], я магу нешта выправіць і выпраўляю. Але мне не верыцца, што Вы сур'ёзна лічыце, што беларуская вікіпедыя - адпаведнае месца для антысеміцкай прапаганды. Тут не так істотна, супраць каго мова нянавісці. Істотна, што мова нянавісці. І, па-вашаму, адміны з гэтым нічога рабіць не павінны? [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:23, 13 лістапада 2025 (+03) :::: Намінацыя была за ''сістэматычны падлог крыніц'', зараз прыцягулі іншыя абвінавачанні, дыскусія дзеля дыскусіі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:29, 13 лістапада 2025 (+03) :::::Намінацыя сапраўды была за сістэматычны падлог крыніц. Вы прапаноўваеце адкрыць асобную намінацыю за мову нянавісці? Вікіпедыя, зразумела, не дзяржаўны апарат, але, напрыклад, у судовых ці адміністрацыйных справах новыя акалічнасці звычайна далучаюцца да ўжо адкрытых спраў. Я прашу даць адказ па сутнасці на пытанне пра стаўленне адмінаў да антысеміцкай прапаганды. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03) :::::: Змешваць усё да кучы дакладна не варта. Да антысеміцкай прапаганды ўсе адэкватныя людзі ставяцца адмоўна. Допыт адмінам тут ладзіць не будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:38, 13 лістапада 2025 (+03) У беларускай і рускай Вікіпедыях ёсць яшчэ адзін удзельнік, які займаецца сістэматычным падлогам крыніц - Peisatai. Зрабіў сотні правак, у якіх ёсць пэўнае сцвярджэнне і стаіць спасылка на кнігу ці артыкул вядомага навукоўца. Глядзім крыніцу - а там такого сцвярджэння няма. І таксама ён не толькі не заблакаваны, а нават проста не пазбаўлены сцягу даглядчыка. Маўляў, пішы й далей у такім жа духу. Дзівосна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:37, 15 лістапада 2025 (+03) : пра пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка можна задумацца ў такім разе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:39, 15 лістапада 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], я звярнуўся з адпаведнымі прапановамі на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:54, 15 лістапада 2025 (+03) == Скарга на адмену праўкі == Артыкул [[Андрэй Уладзіміравіч Парубій]] мною быў вычышчаны ад паўтораў і «вады», удакладнена інфармацыя пра замахі на яго жыццё, дададзена інфармацыя пра яго пасмяротнае ўзнагароджанне званнем Героя Украіны. Агульны выгляд артыкула стаў прыдатным для чытання. Пасля чаго ўсе мае праўкі былі адменены ўдзельнікам DobryBrat без тлумачэння прычын. У перапісцы (я чакаў тыдзень) ён мне не адказаў. Прашу адміністратараў прыняць рашэнне пра правамернасць адмены маіх правак, якую зрабіў DobryBrat . Калі магчыма, вярніце маю версію артыкула. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:36, 8 лістапада 2025 (+03) : У прэамбуле даецца найважнейшая інфармацыя пра прадмет артыкула. Яна часта дублюе частку інфармацыі, размешчанай у іншых раздзелах артыкула. У артыкуле, які прапануецца абмеркаваць, гэта інфармацыя была цалкам выдалена, пакінута толькі кароткае вызначэнне (два словы). : Раздзел «Уласныя працы» быў выдалены цалкам (а мог быць перанесены, напрыклад, у раздзел «Спасылкі»). : У раздзеле «Біяграфія» выдалена частка важнай інфармацыі пра асобу. У прыватнасці, выдалена інфармацыя пра арышт у 1989 годзе; пра тое, што арганізоўваў першыя ва Украіне пікеты; у якіх экспедыцыях працаваў; пра тое, што ў Львоўскай абласной радзе быў сакратаром пастаяннай дэпутацкай камісіі па пытаннях моладзі і спорту; па якой спецыяльнасці ў 1994 годзе скончыў Львоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Івана Франко; па якой спецыяльнасці скончыў аспірантуру ў 2001 годзе; пра тое, што ён быў намеснікам старшыні Львоўскай абласной рады; пра тое, што падчас аранжавай рэвалюцыі (падзеі лістапада — снежня 2004 года) быў камендантам Украінскага дома ў Кіеве, а таксама іншая інфармацыя. Пры гэтым ў артыкуле «[[:uk:Парубій Андрій Володимирович|Парубій Андрій Володимирович]]» ва Украінскай Вікіпедыі (бясспрэчна, там да гэтага артыкула надаецца значна больш увагі), гэта інфармацыя існуе. : У артыкул «Андрэй Уладзіміравіч Парубій» была дададзена і новая інфармацыя, але яна шматкротна меньшая за тую, што была выдалена. Аднаўляць выдаленую інфармацыю, вычытваючы, што было выдалена і на што заменена, патрабуе шмат часу і высілкаў ад іншых удзельнікаў. Зроблены ўнёсак пагоршыў артыкул, таму было прынята рашэнне аб адкаце двух правак удзельніка. : Удзельніку была дадзена парада больш акуратна рэдагаваць артыкулы. Свае выдаленні ўдзельнік абгрунтоўвае «выдаленем паўтораў» і тым, што пасля яго правак тэкст стаў «прыемным для чытання». : Галоўная мэта Вікіпедыі — стварэнне якаснага энцыклапедычнага зместу, а не прыгожае афармленне. : Удзельнік DenisBorum даволі часта практыкуе выдаленне інфармацыі ў артыкулах, абгрунтоўваючы «абнаўленнем звестак», «выдаленнем дубляў», «выдаленнем вады», «навядзеннем парадку ў артыкуле». Мае сэнс прагледзець іншыя артыкулы, дзе такім макарам было зроблена выдаленне інфармацыі. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:04, 9 лістапада 2025 (+03) ::У дачыненні да раздзела артыкула «Уласныя працы» ўдзельнік DobryBrat проста здзекуецца: першая «праца» – гэта проста кароткі артыкул ва ўкраінскай газеце на ўкраінскай мове 2013 года (кожны можа паглядзець і ацаніць «значэнне» гэтай «працы»); другая «праца» прызнана экстрэмісцкай у нашай краіне і доступ да гэтай старонкі заблакіраваны. ::Пра раздзел «Біяграфія». DobryBrat пералічвае менавіта нязначныя факты, гл. крыніцу тут: [https://www.rbc.ru/person/68b309b29a794784b703e240|РБК] ::І дарэчы, маю версію сапраўды прыемна чытаць. Ёсць такое паняцце, як «стыль». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 17:40, 9 лістапада 2025 (+03) == Абарона [[Максім Танк]] == {{закрыта}} Статусны артыкул са школьнай праграмы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:31, 3 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:26, 3 лістапада 2025 (+03) == Пагрозы ад JerzyKundrat == [[Вікіпедыя:Кандыдаты ў выдатныя спісы#Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі|Вось тут]] адбылася незразумелая сітуацыя, пасля якой я атрымаў ад удзельніка {{u|JerzyKundrat}} відавочную [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 пагрозу дэанамізацыяй з наступствам паглядзець які я «моцны»]. Такія паводзіны парушаюць [[ВП:НАПА]]. На маёй памяці гэта ўжо не першы раз, калі ўдзельнік востра рэагуе ў размовах, але вось такія пагрозы, здаецца, упершыню. Варта адрэагаваць. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:04, 26 кастрычніка 2025 (+03) : У канфлікце ўдзельнічаюць мінімум два бакі. Важна прыйсці да разумення ўласных памылак у зносінах, старацца з павагай адносіцца адзін да аднаго, не абражаць суразмоўцу і не ігнараваць яго просьбы. Мы ўсе плывём у адной лодцы і жадаючых веславаць няшмат. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, заклікаю вас да ўзаемнай павагі, не трэба пераходзіць на асобы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:41, 27 кастрычніка 2025 (+03) :: Я не пераходзіў на асобы і тым больш не канфліктаваў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:06, 27 кастрычніка 2025 (+03) ::Гэта нейкія неадэкватныя паводзіны, што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049583 першы флэйм-допіс], што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 апошні]. Не бачу, якія два бакі тут ёсць і якія прэтэнзіі могуць быць да MocnyDuham. Remember [[ВП:СУ]]. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 21:25, 27 кастрычніка 2025 (+03) :::падтрымліваю, сітуацыя неадэкватная і тут не бачна віны @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. Але заклікаю не рабіць паспешных высноў з улікам палітычнай кан’юнктуры. Калі сітуацыя будзе мець працяг, тут, відавочна, прыйдзецца ставіць блакіроўкі на ўл. запіс, на вялікі жаль... [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:06, 1 лістапада 2025 (+03) :::: Спадзяюся, пад працягам не маецца на ўвазе, калі мяне ўсёж здэаноняць і спраўдзяць, які я там моцны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:09, 1 лістапада 2025 (+03) ::::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], не пайму дзеля чаго ты тут лямантуеш каторы дзень. Ад каго і што патрабуецца, каб ты супакоіўся? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:28, 1 лістапада 2025 (+03) :::::: За парушэнне [[ВП:НАПА]] вас можна было б адразу заблакаваць і без абмеркаванняў. Я гэтага, вядома, не хачу. Я толькі не разумею, што я вам зрабіў, каб вы мне такое пісалі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:42, 1 лістапада 2025 (+03) ::::::: Упісваеш мой нікнэйм, дзе папала, але я з гэтым змірыўся ўжо не першы дзень як. Чаго й табе жадаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:23, 1 лістапада 2025 (+03) ::::::::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце без інсінуацый і па факце. Калі вы можаце лепш вытлумачыць сітуацыю, што сапраўды адбываецца, то шчыра просім. З боку выглядае як неабгрунтаваныя нападкі на ўдзельніка, без кантэксту. Толькі можна сказаць, што акрамя відавочных пагроз, таксама жываецца вельмі фамільярны, непаважлівы тон размовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:32, 2 лістапада 2025 (+03) :::::::: Дзе і як я ўпісваю ваш нікнэйм? Вы, можа, скажыце, каб я гэтага больш не рабіў. Бо я вас зусім не разумею. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:57, 2 лістапада 2025 (+03) : Напісанае вышэй дыпламатычна некаторыя не зразумелі, пішу прама. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, тое, што паміж вамі адбывалася і адбываецца – гэта канфлікт. У ім удзельнічаюць абодва бакі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], навошта Вы пісалі ў каментарах да заўваг "Заўвагі: reply to JerzyKundrat"? Гэта удзельнікам JerzyKundrat фактычна было расцэнена як пераход на асобы. Калі Вы гэтага дагэтуль не заўважаеце, то гэта або робіцца наўмысна, або з-за недахопу вопыту. У сваю чаргу, прашу Вас, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], быць больш стрыманым у каментарах. Вы таксама пераходзіце на асобы. “Мы ўсе плывём у адной лодцы”. Тое, што ў канфлікце ўдзельнічаюць новы адміністратар і былы адміністратар – гэта на радасць праціўнікаў беларускай Вікіпедыі. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, я паўторна заклікаю вас да ўзаемнай павагі і прашу спыніць канфлікт. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:13, 3 лістапада 2025 (+03) ::Пане @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], дзякуй, што ўдакладнілі. То бок прэтэнзія да аўтаматычна-згенераванага апісання праўкі пры напісанні каментарыя праз гаджэт? Якім чынам гэта можа апраўдваць паводзіны пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] я ўсё яшчэ не разумею. Мяркую, што пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], як і я, як і многія іншыя не звярталі на такія дробязі ўвагі і толькі зараз штосьці пачало праясняцца. Пры ўсёй павазе, я не разумею рэакцыю пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і падазраю, што тут можа быць нешта яшчэ, таму прашу даць дадатковы каментарый па сітуацыі, ад вас нармальнага тлумачэння сітуацыі так і не было. Хоць мы і знаходзімся ў інтэрнэце, і тут звычайна людзі не крыўдуюць на аўтаматычна-згенераваны тэкст, але ж да пагроз, асабліва ў сітуацыі палітычнага напружання, тут не звыкліся, гэта не ерунда. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 3 лістапада 2025 (+03) :: Мой каментар да праўкі згенераваны аўтаматычна, бо для дыялогаў у Вікіпедыі я ўжо шмат гадоў выкарыстоўваю [https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Jack_who_built_the_house/Convenient_Discussions адмысловы гаджэт]. І кожная мая праўка змяшчая перасылку на гэты факт. Калі мы кажам пра [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049527 тое апісанне], якое стала магчымым трыгерам для ўдзельніка – слова "заўвага" з'яўляецца назвай раздзелу, дзе мы абмяркоўвалі артыкул, а не маёй заўвагай да ўдзельніка. Здаецца гэта зразумела, бо слова змяшчае спасылку, якая і вядзе на раздзел... Я заўсёды ставіўся з павагай да ўдзельніка і, вядома, тут не хацеў аніякіх канфліктаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:01, 3 лістапада 2025 (+03) == Адкаты Peisatai == {{закрыта}} Адкаты, якія масава робіць [[Удзельнік:Peisatai]], як напр. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D1%96%D0%BD%D0%B0&diff=5048879&oldid=5035460 тут] — вандалізм. На заўвагі не рэагуе. Варта заблакаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:51, 23 кастрычніка 2025 (+03) :вандалізм гэта ў іншага таварыша, чаму не рэагуем [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:53, 23 кастрычніка 2025 (+03) :: сціранне запытаў крыніц — гэта вандалізм, а не наадварот. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:55, 23 кастрычніка 2025 (+03) :::у чалавека бзік супраць балтаў, ён метадычна павыкрыўляў, паперапісваў тое, што мной напісана, гэта не вандалізм, не? праглядаць усе сотні, што псіх нарабіў? можа паспасылацца на шэраг смеццевых, або даўно абвергнутых, крыніцаў, і яны вартыя згадкі? тут сметніца хіба? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:02, 23 кастрычніка 2025 (+03) :::: [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], не трэба выдаляць са старонак інфармацыю, пацверджаную крыніцамі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 23 кастрычніка 2025 (+03) :''Усім прывітанне!'' :'''Перагібы''' відавочна з абодвух бакоў. :Удзельнік Peisatai нярэдка балансуе '''на мяжы з Уласнымі Даследаваннямі'''. Удзельнік Warum нярэдка балансуе '''на мяжы з вандалізмам'''. :<u>'''Прапановы'''</u>: :1) вызначыцца наконт, таго, '''калі тут УД, а калі не УД'''. Падтрымаю ўдзельніка Bot: калі ёсць канкрэтная спасылка на корань і на ўтваральнік пры ім, тады гэта не УД. Без доўгіх ланцужкоў "лагічных сувязяў", але канкрэтная спасылка. :2) Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту. :3) Удзельніку Peisatai прапаную, потым, '''перагледзець '''заўвагі ўдзельніка Warum і або а) наступіць на горла ўласнай песні і '''прыбраць '''тое, што да ступені змяшэння нагадвае УД, або б) '''перафармуляваць''', каб выглядала больш-менш аб'ектыўна. І ўвогуле, занадта вузкія лінгвістычныя тонкасці спрасціць па магчымасці. :4) Вызначыць '''тэрмін '''для абаіх удзельнікаў разабрацца з гэтым усім масівам - напрыклад, тыдзень, два, месяц. Канкрэтны тэрмін, каб не расцягвалася. :5) Да часу вырашэння сітуацыі '''забараніць '''(вусна) абодвум удзельнікам '''правіць новыя артыкулы '''па назвах. :6) Асобна трэба вырашыцца наконт згаданых удзельнікам Bot '''спрэчных спасылак''' тыпу Жучкевіча, Пракаповіча і г.д. Напрыклад, Пракаповіч, калі паглядзець яго старонку, - правінцыйны літаратар і географ, з вялікай доляй верагоднасці не разумее ў фінскіх мовах. А Жучкевіч, як слушна адзначана, хоць і са сферы акадэмічнай навукі, але пераважна (не заўсёды) прапаноўваў вытлумачэнні з галіны "народнай этымалогіі". Прапаную, з мэтай захавання палітры меркаванняў, не прыбіраць, але рабіць нейкія нейтральныя, але ясныя пазнакі, тыпу "пастаўскі літаратар і географ І. Пракаповіч". :''З павагай,'' [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:11, 24 кастрычніка 2025 (+03) :: > ''Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту.''<br>Я шмат разоў бачыў праўкі Варума падчас догляду і не заўважыў там вандалізму. Ён выдаляў інфармацыю без крыніц і ўстаўляў адпаведны шаблон. Можаце паказаць прыклад вандалізму? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:15, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::Перш чым адказваць на пытанне 2, трэба калегіяльна вызначыцца з пытаннем 1, бо ад яго дастаткова залежыць і пытанне 2. Выкажыцеся вы, і няхай выкажуцца іншыя. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:18, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::: Мне, шчыра кажучы, вельмі цяжка зразумець, што ў гэтым пытанні з'яўляецца УД, бо я не разбіраюся ў тэмах. Дакладна павінны быць спасылкі на крыніцы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:22, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::::Найперш трэба вярнуцца да палітыкі невыдалення. Ёсць іншыя меркаванні -- дапаўняць. Не ўпэўнены, што тут ёсць нават самастойнае вылучэнне кораня і ўтваральніка, бо яны вылучаны даследчыкамі і на гэта ёсць спасылкі. У маі сам спасылаўся на "[[:en:Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material|Synthesis of published material]]" ("[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]"), але якая новая думка тут прасоўваецца? Што Беларусь уся з запасам у зоне балцкай гідраніміі і кожная назва можа быць балцкай -- думка не новая і не спрэчная. Адкаты зробленыя Peisatai не адмяняў бы, а з дыфаў дадаў бы ўрыўкі ўнесеныя Için warum. На нейкія ўрыўкі паставіў бы запыты крыніц, як у Сермежы пра ранейшую даўжыню ракі (думаю, там можна знайсці спасылкі на ранейшыя карты). Жучкевіча нам не ўнікнуць, хоць бы мы і вырашылі яго неаўтарытэтнасць як лінгвіста, ён з кожнага праса будзе лезці. Як Вайтовіч у генеалогіі, назбіраў з дубу вецце, але папулярны і яго пхнуць як крыніцу раз за разам. У нас нават кробізы з крывічаў не выдалены, хаця ў гэтай лухты ад Ластоўскага няма ніякага грунту. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:39, 24 кастрычніка 2025 (+03) [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%87%D0%B0_%28%D0%9B%D1%8F%D1%85%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%91%D0%BD%29&diff=5048905&oldid=4826334 Так] можа быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:10, 23 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] заблававаны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 23 кастрычніка 2025 (+03) Не ўсё так адназначна. Напрыклад, у вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B6&diff=prev&oldid=5048829 такіх выпадках]. Удзельнік [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] выдаліў вялікі кавалак і напісаў "у Ванагаса, Покарнага і Скарджуса Сермеж адсутнічае", але там і не сцвярджалася, што ў іх Сермеж ёсць, там пра "корань" і "пашыральнік" было. Безкрынічны быў адзін абзац, але не мовазнаўчага характару, а гісторыка-геаграфічнага і на яго можна было проста паставіць запыт крыніцы. І такіх выпадкаў багата. То, можа, у такім выпадку гэта якраз адкат вандалізму, ну або выдаленага без разбору. І слушна заўважыў калега JerzyKundrat, чаму не можа быць дзве і тры версіі? То гэта тычыцца ўдзельніка Için warum таксама. У маі толькі сварыліся, а не выпрацоўвалі падыходы, як ставіцца да згадкі каранёў, пашыральнікаў і іншага такога ў артыкулах. Згадаць у артыкуле пра Сермеж, што ў літоўскай ёсць корань -серм- гэта арыгінальнае даследаванне пра Сермеж або проста інфармацыя? Таму спачатку пайшла чыстка ў адзін бок, потым пойдзе ў іншы, а затым і яшчэ куды. У тую ж Сермеж думку Пракаповіча можна было проста дадаць, нічога не выдаліўшы. Пра Жучкевіча і такіх паноў як Пракаповіч наогул ёсць пытанні, ці кваліфікаваныя яны як мовазнаўцы, бо іх версіі часта нагадваюць народную этымалогію. Калі ёсць сістэмная крытыка Жучкевіча, ці нешта іншае "даўно абвергнутае", трэба гэта разгледзець і можа вырашыць не карыстацца гэтым у мовазнаўчых пытаннях. Географам -- геаграфічнае, краязнаўцам -- краязнаўчае, а лінгвістычнае ўсё ж лінгвістам. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:03, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Было б добра разабрацца ў аўтарытэтнасці крыніц з двух бакоў. Я дапушчаю выкарыстанне гэтых тэкстаў у этымалогіі, толькі калі ў іх відавочна атрыбутаваная сувязь паміж аб'ектам і назвамі. Арыгінальныя даследаванні недапушчальныя. Аднак для мяне гэтая тэма занадта далёкая і я не маю вольнага часу паглыбляцца ў літаратуру з двух бакоў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:53, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] для мяне, шкада, таксама далёкая, толькі вельмі агульныя ўяўленні. Адносна Сермежы, што прыкладам вышэй, яна і праўда не згадваецца аўтарамі, якія пішуць пра корань і пашыральнік у літоўскай. Але гэта "бяда" такой літаратуры, поўнага спісу гідронімаў з пэўнымі фармантамі не дае ніхто, абмяжоўваюцца двума-пяццю прыкладамі, а далей "і інш.". Жучкевіч шчодры быў, вытлумачыў усё да чаго рукі дацягнуліся, але яго кваліфікацыя на гэта вельмі сумнеўная. Атрымліваецца, цяпер ускосныя сведчанні прафесіяналаў падмяняюцца на простае сведчанне непрафесіяналаў, якія затое яўна згадалі. Да каго толькі не звяртаўся, каб знайсці экспертызу хоць бы агульную для нашай праблемы, але няма такіх спецыялістаў і тэма вельмі хісткая з навуковага пункту гледжання, усё толькі гіпатэтычнае з адноснай ступенню імавернасці. Як разумею, падыходы навукоўцаў у галіне такія, што ў зоне балцкай гідраніміі, усе гідронімы апрыёрна лічацца балцкімі, пакуль іншае не даведзена асобна. Мы ўжо маем прыклад такой падмены ў іншай беларускай вікіпедыі, дзе імёны, якія апрыёрна ў навуцы лічацца балцкімі, хоць часам і няма адзінага меркавання з якіх пэўна фармантаў складаюцца і што значаць, тлумачацца з адзінай крыніцы, дзе даецца альтэрнатыўнае меркаванне, як германскія. Тая крыніца па фармальных прыкметах для Вікіпедыі аўтарытэтная (значна болей за Жучкевіча), але ў навуцы лічыцца "маргінальнай" (у сэнсе, што на ўскрайку навуковага поля, не адпавядае навуковаму кансэнсусу, ніхто на яе сур'ёзна не спасылаецца, хіба ў аглядзе гісторыі навукі). Тое самае можа быць у нас, толькі з рэкамі. Напэўна, трэба рабіць як з імёнамі зроблена, напрыклад, у артыкуле [[Ягайла]], дзе даюцца меркаванні Юргевіча, Чаропкі, Урбана і Галяка таксама, хаця пэўнае значэнне імя Ягайла нават для літоўскіх спецыялістаў застаецца дыскусійным з часоў рэканструкцыі яго Бугой. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:46, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::Аб'яднаў версіі ў артыкуле [[Нача (прыток Бабра)]], напэўна, так рабіць трэба было адразу, замест выдалення і скарачэння. Яно тады можа і ўзяло б меней часу, цяпер возьме болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:31, 25 кастрычніка 2025 (+03) : У сучаснай беларускай мове слова Сермеж мае корань "Сермеж". Сцверджанне, што корань "Сермеж" утвораны ад кораня "Серм" і пашыральніка "еж" - гэта ўжо этымалогія, то бок гэта павінна быць яўна прапісана ў артыкуле ды павінна быць падмацавана аўтарытэтнымі крыніцамі. Пакуль жа мы маем, што ў артыкуле пра слова з адным коранем слова даецца этымалогія іншага кораня. Адпаведна я падтрымліваю Için warum, што падобную інфармацыю можна выдаляць з артыкула. Як альтэрнатыву хуткаму выдаленню звестак можна ўжываць прастаўленне шаблонаў, напрыклад Шаблон:Праверыць факты. Аднак нават калі ў першакрыніцы згадваецца корань самаго слова, але без згадкі пра канкрэтны аб'ект, то я б усё роўна асцерагалася б прапісваць такое напрамую ў артыкул, таму што і аднолькавыя альбо вельмі падобныя назвы могуць мець рознае паходжанне. Напрыклад, назва Ленін можа быць гістарычнай і быць утворанай ад жаночага імя, а можа быць назва Леніна ўтвораная ад мянушкі савецкага дзеяча. Альбо Дзяржынск і Дзяржынава - этымалагічна гэтыя назвы звязаныя, аднак адно з іх утворана ад прозвішча, якое ў сваю чаргу магчыма ўтворана ад назвы другога. То бок мне бліжэй пазіцыя, што ў артыкул варта дадаваць інфармацыю пра паходжанне назвы, толькі калі ў аўтарытэтнай крыніцы ёсць разбор назвы канкрэтна гэтага геаграфічнага аб'екта. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 00:21, 25 кастрычніка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] , адразу сам болей схіляўся да такой думкі. Але з погляду як гэта робіцца, што прасоўваецца фактычна народная этымалогія, ёсць сумненні што на праўдзе лепей. Сама Сермеж можа не згадвацца, але калі ў крыніцы вядзецца менавіта пра гідронімы і даецца шэраг аналогій з такім коранем, а Сермеж якраз у зоне дзе такая аналогія актуальная, што думаць у такім разе? У маі ўжо пісаў, калі ёсць тлумачэнне менавіта для вялікіх Дзвіны, Дняпра або Дуная, ці можна яго ўжываць для дзясяткаў іншых Дзвін, Дзвінас, Днепрыкаў, Дунаяў і Дунайцаў, ці гэта будзе ўласным даследаваннем? Або можна даць спасылку на ўмоўнага "Пракаповіча", што малая Дзвіна ад "дзівіцца" і лічыць, што гэта крыніца і яна прыярытэтная? Па-мойму, адсылка да гіпатэтычнай прафесійнай аналогіі лепей за прыцягнутую за вушы сугучнасць, якая да гідраніміі ніякім бокам (як гэта з Начай, напрыклад). Гэта ж не тое, што наш ананімны валагодскі этымолаг прыцягвае "аналогіі" з мовы хантаў на ўласнае разуменне. Наконт Леніна ўсё ясна, да гэтага яскравым прыкладам кваліфікацыі Жучкевіча будзе Лунін, які ён выводзіць ад прозвішча Лунь, тым часам як Лунін толькі пазнейшае скажэнне Луліна. І даецца ж Жучкевіч як аўтарытэтная крыніца. Пры тым, пададзеная там Peisatai версія таксама прыцягнута за вушы, нават ускоснай згадкі пра яе нідзе няма, грунтавалася таксама на скажонай назве, таму выдаліць яе было слушна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:13, 25 кастрычніка 2025 (+03) ::: @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], калі Пракаповіч і Жучкевіч не з'яўляюцца лінгвістамі і даюць аматарскія трактоўкі паходжання назваў, то можна альбо выдаляць іх версіі, як неаўтарытэтныя крыніцы, альбо асцярожна фармуліраваць спасылкі на іх на ўзор "Географ Жучкевіч выказаў ідэю, што назва X, паходзіць ад Y, аднак яго працы былі абвергнуты Z, як не адпавядаючыя сучасным лінгвістычным уяўленням". У любым разе наколькі я разумею, то на дадзены момант ніхто і не адстойвае аўтарытэтнасць Жучкевіч і неабходнасць прапісвання яго версій у артыкулах. Мне падаецца нармальным, што паходжанне назвы нейкай ракі ці возера можа быць не даследавана прафесійнымі лінгвістамі, у такім разе я лічу, што лепей у артыкуле не падаваць наогул ніякай версіі аб паходжанні назвы ці падаваць толькі народна-этымалагічную, запісаную прафесійным фалькларыстам. Замена адных аматарскіх версій другімі ды яшчэ і з прастаўленнем пры гэтым спасылак на працы прафесійных лінгвістаў, мне не падаецца вырашэннем праблемы.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:07, 25 кастрычніка 2025 (+03) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] таксама зноў пачаў дадаваць у артыкулы пра людзей версіі пра паходжанне іх прозвішчаў, напрыклад [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі]], [[Сяргей Мікалаевіч Румас]], [[Валянцін Акудовіч]]. Прапаную версіі аб паходжанні прозвішчаў дадаваць у артыкулы аб прозвішчах ці ў артыкулы пра роды. У артыкулах жа пра людзей пра прозвішча распісваць толькі ў выпадках, калі сам чалавек ці яго бліжэйшыя продкі змянілі прозвішча.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 23:36, 23 кастрычніка 2025 (+03) :І праўда, напэўна, для Дастаеўскага і іншых варта пісаць, што прозвішча адтапонімнае, а варыянты паходжання тамоніма ў артыкуле пра Дастоева толькі. Пра гэта мы пісалі і быццам вырашылі адносна этымалогіі ў гарадах, назвы якіх паходзяць ад гідронімаў, што пра паходжанне гідроніма пішам толькі ў артыкула пра яго. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:14, 24 кастрычніка 2025 (+03) Вітаю! Сваю пазіцыю я патлумачыў яшчэ ў маі гэтага года на старонцы Запыты да адміністратараў. Удзельнік Peisatai зрабіў сотні правак, у якіх напісаў свае ўласныя фантазіі аб паходжанні тапонімаў і прозвішчаў, пры гэтым амаль усе ягоныя праўкі або не маюць крыніц, або гэтыя крыніцы сфальсіфікаваныя. Канкрэтныя прыклады я тады прывёў (прычым гэта была толькі частка з таго, што ён панапісваў), паўтарацца тут не буду, хто жадае, можа паглядзець. Правілы вікіпедыі не дазваляюць займацца ўласнымі даследваннямі і падлогам крыніц, атаксама абражаць іншых удзельнікаў. У іншых моўных раздзелах за падобную "творчасць" удзельнікаў блакуюць назаўсёды. Я ў маі на гэта звярнуў увагу супольнасці, аднак на жаль ніякіх практычных крокаў зроблена не было. Пасля гэтага, як мне тут і параілі, я стаў самастойна выпрауляць гэтыя УД. Ніякіх парушэнняў з майго боку няма, ніводнага правіла вікіпедыі я не парушыў. Я паставіў запыты крыніцы там, дзе крыніца адсутнічае, а таксама часткова выдаліў інфармацыю, калі ў паказанай крыніцы яна адсутнічае. У некаторых выпадках выправіў інфармацыю ў адпаведнасці з тым, што насамрэч напісана ў крыніцы. Зараз вышэй пішуць, што Жучкевіч, маўляў, не аўтарытэтная крыніца. Можа і так, а Peisatai з ягонымі фантазіямі - хіба гэта АК? Потым пішуць, быццам калі ёсць корань - гэта ўжо і не УД. А хто вырашыў дзе які корань? Я ўжо не кажу пра значэнне гэтага кораня. Вось напрыклад Peisatai са спасылкай на Тапарова напісаў, што ў назве Няміга корань nem і пашыральнік g, а па Тапарову атрымліваецца, што ў назве корань mig. У назве Обаль і падобных Peisatai піша пра корань ab "рака", а ў Тапарова - абъл/объл "яблыка". І гэтак далей. Потым, вышэй напісана, што ў літаратуры аўтары не даюць поўнага спісу назваў, а абмяжоўваюцца двума-пяццю. Аднак у таго ж Тапарова часта прыводзяцца даволі доўгія спісы назваў, у тым ліку і тых, што на тэрыторыі Беларусі. Навошта тады выдумляць яшчэ ад сябе? Тым больш, калі гаворка ідзе пра больш-менш значны, вядомы аб'ект (горад ці раку). Навукоўцы ж не дурні і умеюць карыстацца картамі, даведнікамі, працамі сваіх калег (Тапароў многія назвы Беларусі браў са слоўніка Жучкевіча). Калі пра дадзены вядомы аб'ект не напісана ў аўтара, можа ён і не лічыў магчымым падобнае яго тлумачэнне? Гэта вельмі тонкая тэма, якая дае вельмі шырокую прастору для асабістых трактаванняў. Таму ў правілах энцыклапедыі і гаворыцца, што кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:45, 26 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Için warum]], дзякуй за рагорнутае меркаванне, у цэлым згаджаюся з вамі. Хацеў бы ўсё ж, каб мы не сыходзілі тут з таго, што ў Вікіпедыі ''кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК'', бо ёсць і шырока вядомыя факты, і відавочныя паралелі можна дапускаць, калі кансэнсус маецца. У нас ужо назапасілася шмат інфармацыі па гідраніміі/тапаніміцы, давайце супольна прывядзем яе калі не да дасканалага, то хоць бы да прмальнага стану. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:44, 26 кастрычніка 2025 (+03) :Удзельнік Варум, як казаў удзельнік JerzyKundrat, '''кідайце прымяраць ролю паліцэйскага'''. Тут камандна ствараюць, і Ваш праведны гнеў выглядае дзіўна. Calm down, Вы як нацягнутая струна :) Чаму, дарэчы, Вам не падабаецца, што ўдзельнік Peisatai так адстойвае '''балцкія версіі'''? Вы прынцыпова супраць? Хацелася б разабрацца, чаму вы так гарачыцеся, перш чым прадметна пераходзіць да тэмы "карані і ўтваральнікі" :) Бо Вы накідваеце '''відавочна "смеццевых" спасылак''' (тыпу Пракаповіча), і складаецца ўражанне, што толькі каб замыліць тэму. Як любіць казаць руская прапаганда, "не ўсё так адназначна". Хіба не так? Вы ж павінны разумець, што правінцыйны літаратар '''Пракаповіч '''- гэта не крыніца? Або што тлумачэнні '''Жучкевіча '''часта не вытрымліваюць крытыкі. Або што '''Рогалеў '''прыдумшчык яшчэ той? '''Патлумачце, калі ласка, што стаіць за Вашай актыўнасцю'''. Бо акрамя таго каб выпраўляць удзельніка Peisatai, Вы, здаецца, больш нічым у Вікіпедыі не займаецеся, а зарэгістраваліся тут, здаецца, толькі для гэтага. Або Вы проста каб усё было "строга ў духу буквы закону"? Праўда, незразумела пакуль што. (Паўтаруся, што, на маю думку, Вы '''балансуеце на мяжы з вандалізмам''', як удзельнік Peisatai балансуе на мяжы з Уласнымі даследаваннямі, і трэба гэтыя два палюсы ўрэшце '''ўзгадніць''' '''і прымірыць'''). [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:13, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::Здаецца, я зразумела абгрунтаваў свае дзеянні. Справа не ў балцкіх версіях (ці нейкіх яшчэ), а ў тым, што па правілах праэкта артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе уласных "адкрыццяў" усіх жадаючых. Калі нехта хоча дадаць у артыкул, напрыклад, што назва Жлобін паходзіць ад літоўскага globti - калі ласка, хто ж супраць, толькі няхай ён знойдзе АК, дзе гэта чорным па беламу будзе напісана. Гэта не я так вырашыў, гэтага патрабуюць правілы вікіпедыі. А калі ён гэта піша і дае крыніцу, у якой насамрэч гэта было сказана не пра Жлобін, а пра нейкую рачулку ў Літве, то гэта ёсць уласнае даследванне і падлог крыніцы. Вось і усё. Меня проста здзівіла, што чалавек за некалькі гадоў столькі ўсяго панапісваў, дадаў горы інфармацыі, і ніхто нават не пацікавіўся, а ці праўда ўсё тое, што ён так упарта піша? Ніхто не знайшоў у інтэрнэце якую-небудзь з гэтых крыніц, не адкрыў яе і не паглядзеў, а што там на самой справе напісана? Хаця адзін ці два разы гэта было, у прыватнасці ў артыкуле пра Прыпяць. Аднак далей на жаль ніхто высновы з той гісторыі так і не зрабіў. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Беларуская вікіпедыя не такая масавая, як напрыклад англійская ці руская, і тут знайшоўся толькі адзін такі Peisatai, а ўявіце сабе калі б іх было пяць, дзесяць, дваццаць, і яны таксама пачкамі пісалі б тут свае фантазіі? Энцыклапедыя пераўтварылася б у сметнік. Што ж датычыцца неаўтарытэтнасці Жучкевіча, Пракаповіча і Рогалева, то я дадаў тое, што змог знайсці (дарэчы, я яшчэ дадаваў Фасмера, Трубачова, Развадоўскага і іншых аўтараў). Калі яны не з'яўляюцца АК, можна і выдаліць, я не спрачаюся, аднак спачатку трэба выдаліць УД ўдзельніка Peisatai, бо гэта тым больш не АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:10, 26 кастрычніка 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Akijan|Akijan]], захоўвайце, калі ласка, ветлівасць у размовах. Пытанне не ў тым маюць нейкія тапонімы/гідронімы балцкае ці афраамерыканскае паходжанне. Асноўнае пытанне ў тым ці можна дадаваць у артыкулы аб тапонімах, гідронімах, прозвішчах, канкрэтных людзях інфармацыю аб этымалогіі кораня слова падобнага да назвы дадзенага аб'екта. А таксама дадаткова ўзнята пытанне, што рабіць, калі звесткі аб паходжанні назвы ёсць, але аўтарытэтнасць іх крыніцы пад сумневам: такую інфармацыю ў артыкул не дадаваць наогул ці дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 12:55, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], датычна другой вашай рэплікі — відавочна ''дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі''. Мы ж не маем патрэбы ў эканоміі паперы, працэсы і з'явы можам паказваць шырока і рознабакова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:59, 26 кастрычніка 2025 (+03) : {{u|Akijan}}, ці маеце вы дадатковыя ўліковыя запісы ў праэкце і чаму вырашылі напісаць у гэты раздзел з менавіта з новага? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:05, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::Папрасілі ўключыцца з дыскусію. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:09, 26 кастрычніка 2025 (+03) Peisatai пачаў дадаваць у артыкулы свае "этымалогіі" са спасылкай на нейкую кніжку А. Мікуса (<nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>). Зразумела, што гэта не аўтарытэтная крыніца ("смеццевая крыніца", як ён сам тут выказваецца). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:55, 27 кастрычніка 2025 (+03) :[[Алесь Мікус|Мікус]] не горай за Жучкевіча або Пракаповіча, прынамсі, ведае літоўскую мову на высокім узроўні. Калі падсумоўваць. Застаецца пастанавіць, што сведчанні пра этымалогію ад неспецыялістаў не прымаем як крыніцы. Калі нехта вызначае паходжанне гідронімаў, то мае быць не проста лінгвістам-славістам, але і балтыстам, а калі і фінаўгрыстам. І практычна ўсё трэба будзе выдаліць. Таксама, што этымалогію для вялікай Дзвіны і іншага мы не прымаем для малых Дзвін і іншага, калі яны яўна асобна не названы ў крыніцы. Ніякія "імёны рэк з -упа імаверна балцкага паходжання", як любяць мовазнаўцы, нам не прыдатныя. Што найболей непрыемна, калі і праўда сістэматычна пазначаліся крыніцы, дзе нічога з чаканага або хоць блізкага да яго не было. Адзінкавыя выпадкі можна зразумець, асабліва калі пасля пазначэння крыніцы было шмат правак. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 27 кастрычніка 2025 (+03) ::''Мікус не горай за Жучкевіча'' Жучкевіч прызнаны спецыяліст ў навуковым свеце, працаваў у БДУ, аўтар некалькіх кніг, артыкулаў у навуковых часопісах, на яго дагэтуль спасылаюцца іншыя навукоўцы. І не трэба яго папракаць тым, што ён географ, бо тапаніміка - гэта не толькі лінгвістыка, але і геаграфія, і гісторыя, і краязнаўства - усё разам. Сапраўднае тапанімічнае даследванне тады, калі даследчык даследуе канкрэтны аб'ект. Калі гэта горад, ён вывучае ягоную гісторыю, хто і калі яго заснаваў, калі гэта рака ці возера, вывучае іх геаграфічныя, гідралагічныя ўласцівасці - каб паспрабаваць зразумець, чым яны вылучаюцца, чаму людзі маглі іх так назваць. А не проста сядзіць сабе ў кабінеце і жангліруе словамі з розных моваў. Знасці падобныя словы можна, а вось ці будуць яны мець нейкае рэальнае дачыненне да дадзенага горада ці ракі? І Жучкевіч пры падрыхтоўцы свайго слоўніка карыстаўся працамі іншых вядомых навукоўцаў, у тым ліку і лінгвістаў: Фасмер, Тапароў, Буга, Развадоўскі, Машынскі, Лер-Сплавінскі і г. д. (спіс літаратуры ён прыводзіць). А Мікус хто такі? Якое дачыненне ён мае да навуковага света ўвогуле і да тапанімікі ў прыватнасці? І пры чым тут яго веданне літоўскай мовы? Яе ведаюць больш за 3 мільёны чалавек, гэта не значыць, што кожны з іх можа пісаць аб тапаніміцы Беларусі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:11, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] на што толькі не спасылаюцца. Гэта можа быць апраўдана, калі транслюецца меркаванне аўтарытэтных мовазнаўцаў, а сам ты не маеш да іх доступу. Цяпер гэта ўсё даступна ў асноўным і пасрэднік не патрэбны. Што да ўласных распрацовак этымалогіі, не геаграфічная гэта справа, чалавек не падрыхтаваны для гэтага часта не бачыць відавочных рэчаў, які б ні быў паважаны і тытулаваны ў сваёй галіне. Вядома, географ можа мець дадаткова і такую кваліфікацыю, але пра Жучкевіча мы гэтага не ведаем. Наогул мы ж бачым яго версію ў "Начы" і такога шмат, сустракаў калі выводзіў свае этымалогіі ён з позніх, скажоных часамі назваў. Я ж і кажу, што ў плане этымалогіі яны роўныя, у Жучкевіча няма кваліфікацыя для яе, а Мікула "вагі" ў тым самым навуковым свеце, хоць кваліфікацыі яўна болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::Заглянуў у артыкул пра [[Лужаснянка|Лужаснянку]] і [[Бабруйка]]. Я думаю, калі чляненне дастаткова відавочнае (і корань, і ўтваральнік вядомыя ў балцкіх назвах), то можна пакідаць, гэта не УД. ::У менш відавочных выпадках трэба прыбіраць. ::Другое. Калі прыводзяцца аналогіі і прыводзіцца спасылка, дзе яны прапісаныя, але там няма канкрэтна пра назву, да якой яны прыводзяцца, то гэта не падлог, а спасылка на аналогіі. Наколькі гэта УД, трэба глядзець у кожным канкрэтным выпадку. ::Трэцяе. Удзельнікам Warum і Peisatai трэба настойліва параіць прыйсці да супрацоўніцтва, калі ўжо абодва столькі сілаў кладуць на тапанімію. Пакінуць лаяць адзін аднаго і тым больш спрабаваць дэананімізаваць, у цяперашніх палітычных варунках. ::Прапаную на гэтым пакрысе гэтую дыскусію завяршаць. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:34, 27 кастрычніка 2025 (+03) :::Для каго ''чляненне дастаткова відавочнае''? Асабіста для вас відавочнае адно, для другога - другое, для трэцяга - трэцяе. Адну й тую ж назву можна "расчляніць" па-рознаму, і вытлумачэнне гэтых часцін можа быць рознае, нават у адной мове (а тут і з мовамі магчымыя варыянты). Гэтым павінны займацца спецыялісты, а не аматары. І з аналогіямі - тое ж самае. Тое, што адна назва ёсць аналагам іншай назвы - гэта павінна быць напісана ў навуковых працах прызнаных спецыялістаў, а не самі ўдзельнікі праэкта будуць самастойна вырашаць, бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а паркан, на якім кожны піша ўсё што хоча. І з этымалогіяй прозвішчаў - тое ж самае. Уявіце сабе, нехта захоча напісаць, што аналагам назвы Мінск (Менск) з'яўляецца назва вострава Мэн, а аналагам назвы беларускага Брэста - назва французскага Брэста, бо яму гэта відавочна... І ўвогуле, чаму абавязкова ў кожным артыкуле пра нейкі населены пункт ці раку/возера, трэба абавязкова пісаць пра этымалагію назвы?! Калі пра нейкі дадзены аб'ект пакуль няма аўтарытатнай крыніцы на гэтую тэму, то можа будзе лепш увогуле нічога не пісаць, чым нешта там выдумляць ад сябе? Каму і навошта гэта трэба? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:20, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::Калегі, думаю, я '''паспяшаўся прыміраць удзельнікаў Peisatai i Warum'''. Калі апошні стаў завочна нападаць на Мікуса, мне стала пакрысе ўсё станавіцца на свае месцы. ::: <nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>. :::Ва ўсякім разе, удзельнік Warum прарабіў тытанічную працу па перапрацоўцы артыкулаў удзельніка Peisatai, які відавочна даў маху і шмат дзе (не ўсюды) перагнуў. Калі Peisatai пад уплывам спасылак ад Warum праробіць '''работу над памылкамі''' ў артыкулах, то гэта будзе сапраўды выпадак, калі па-марксісцку з Тэзіса і Антытэзіса выйдзе не дрэнны Сінтэз. :::Яшчэ хацелася б больш пачуць '''пра славяна-індыйскую гідранімію''' на быццам бы балцкай тэрыторыі, магчыма, трэба было б асобны артыкул пра гэта напісаць, няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:27, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::''няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў'' Калі вы чакаеце ад мяне ўласных даследванняў у стыле Peisatai, то іх зразумела не будзе. Па-першае, гэта забараняюць правілы праэкта, а па-другое, навошта мне тут нешта выдумляць і пісаць горы нейкага флуда? У меня для гэтага няма ніякай матывацыі. А ў яго, відаць, ёсць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:49, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Калі ласка, давайце больш канструктыўна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:51, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Ніякага дачынення ні да якога Дзермана я не маю. Доказы смешныя: за тэрмін, які больш за 5 месяцаў, вы знайшлі аж цэлых 3 супадзенні па часе)) І ўвогуле, не трэба пастаянна ўводзіць дыскусію ў бок. Спрэчка тут не пра балтаў, славян, індыйцаў, Мікуса, Дзермана і г. д., а пра тое, ці можа ў энцыклапедыі чалавек пісаць свае ўласныя здагадкі і меркаванні? Правілы вікіпедыі гавораць, што не, артыкулы тут пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі вам так хочыцца балцкіх версій тапонімаў, то літаратуры на гэтую тэму хапае, той жа Тапароў пра гэта вельмі шмат напісаў. Дадавайце і ніхто супраць не будзе. Але Peisatai нават і балтыста Тапарова перакручвае, ставіць на яго спасылку, а піша нейкую адсябяціну, чаго ў Тапарова зусім няма (прыклады я прыводзіў яшчэ ў маі). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:24, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Ох ужо гэтыя дэаноны :( А якая розніца? Тут да крыніц фармальны падыход і суб'ектыўныя крытэрыі. Справа толькі як мы будзем рабіць, прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі, тады пойдуць і Жучкевіч з іншымі, і Мікус. Або толькі выключна яўных тэматычных лінгвістаў, тады ні Жучкевіч, ні Мікус не пойдуць. Ачышчаем і жывём спакойна. Калі першы варыянт, паўтаруся, трэба вярнуцца і трымацца палітыкі невыдалення. Калі былі выпадкі ўяўнага ўжывання крыніц, так болей не рабіць ні пад якім соусам. Выпрацаваць нейтральныя формы, які будуць адпавядаць стану крыніц, напрыклад, "у балцкіх гідронімах вылучаюць корань y-[зноска] і пашыральнік -x[зноска], але ці яны ў назве гэтай Yx яўна не адзначана". Спыніць канфрантацыю на балцка-славянскай этымалагічнай глебе, у асноўнай масе гэта пэўна ніколі не вызначаць, будуць толькі болей або меней кваліфікаваныя гіпотэзы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:01, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Пане [[Удзельнік:M.L.Bot|Максіме]], канешне ж будзем ''прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі''. Вікіпедыя для таго й прызначана, каб трансляваць веды з розных галін. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:16, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] , тэарэтычна правілы вымагаюць не хоць якіх, а аўтарытэтных крыніц. Але звычайна так катэгарычна пытанне паўстае ў спрэчных выпадках, што ў нас цяпер і ёсць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:03, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::: Маем звычай у БелВікі трактаваць аўтарытэтнасць крыніц таксама шырока, аж да навінных. Узнятая тут бура не нагода для фундаментальных змен. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::: {{u|Akijan}}, я выдаліў частку вашай рэплікі, якая была датычна вашых здагадак датычна асобы іншага ўдзельніка. Па-першае гэта парушае [[ВП:ЭП]], а дакладней парушае "прадузятасць, навешванне «цэтлікаў» на апанентаў". Па-другое, у Вікіпедыі нельга займацца [[доксінг]]ам. Таксама чытайте [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikimedia_Foundation_statement_on_paid_editing_and_outing афіцыйную пазіцыю фонду Вікімедыя] датычна аутынгу іншых асоб. Я вас папярэджваю, што наступным разам за парушэнне [[ВП:ЭП]] ваш доступ да рэдагавання Вікіпедыі можа быць заблакаваны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Удзельнік МоцныБрат, патлумачце ласка, на падставе якіх фармальных правілаў Вікіпедыі Вы выдалілі частку майго паста, у якім я параўнаў час напісання ўдзельнікам Варум тут сваіх пастоў з <nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>.? Дэананімізацыя забароненая толькі калі гэта пагражае пераследам па палітычных, рэлігійных падставах, а Дзермана ў Беларусі ніхто пераследваць не будзе, бо ён на баку ўладаў. Калі ласка, дакладную спасылку на рэгуляцыю. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#c-MocnyDuham-20251028124700-Akijan-20251028112700|гэты]] і [[Размовы з удзельнікам:Akijan#c-MocnyDuham-20251028125100-Папярэджанне|гэты]] каментар. І я зноў выдаліў вашу рэпліку з магчымым дэанонам па гэтых прычынах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:01, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::Добра, прачытаў, пагаджуся, быў раманаў. Але ж паведаміць зацікаўленым асобам, думаю, правілы Вікіпедыі не забараняюць. Бо калі ўдумацца, гэта з глузду з'ехаць што робіцца. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:05, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::: Вы не ведаеце, ці з'яўляецца ўдзельнік той асобай, пра якую кажаце. А калі ён ніяк з ёй не звязаны? Зараз вы ствараеце ціск на ўдзельніка тым, што камусьці пра яго штосьці скажаце. Ваша пагроза "паведаміць зацікаўленым асобам" парушае [[ВП:НАПА]]. Калі ласка, не пагражайце тут нікому. [[ВП:СУ|Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:17, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::Думаю, тады Вам варта з такой жа строгасцю адрэагаваць на спробу дэанону вышэй з боку ўдзельніка Варум ("падазраю, што гэта ён сам і ёсць") і прывесці да балансу. ::::::::Карацей, спадзяюся, нехта ўсё ж возьмецца выпраўляць тое, што тут з ідэалагічных прычын творыць апазнаны ўдзельнік Варум. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:58, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::: Тое самае тычыцца і {{u|Için warum}}, канешне. Не бачыў яго рэпліку. Калі ласка, спыніцеся і пачніце камунікацыю згодна з [[ВП:ВЕТ]]. Галоўнае прыйсці да кансэнсусу і пачаць дапаўняць Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:02, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::::::::: Па-мойму, кансэнсус тут можа быць толькі адзін - выконваць правілы вікіпедыі, там усё прапісана, а не вынаходзіць тут веласіпед. Мне цяжка ўявіць падобную дыскусію ў нейкім іншым моўным раздзеле, напрыклад, у англійскім ці рускім. Дарэчы, Peisatai спрабаваў пісаць свае ўласныя даследванні і ў рускай ВП, аднак відаць не атрымалася, тады ён цалкам пераключыўся на беларускую, і тут, як гаворыцца, "пракаціла". На жаль. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:41, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::::: У іншых моўных раздзелах смецця больш, чым у БелВікі. Не буду тут прыводзіць доказы з уласных даследаванняў на гэты конт. Таксама нагадаю, што Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:46, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::::Чаму Вы не выдалілі ў згаданай рэпліцы спробу дэанону? [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:22, 30 кастрычніка 2025 (+03) :::::::::::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], калі ласка, дазачысціце тое, што можа быць дэанонам, можа, і версіі нейкія можна закрыць для прагляду правамі адміна. Дзякуй. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:12, 3 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Выдаліў! Зараз паспрабую закрыць версіі [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:06, 3 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Здаецца ўсё прыбраў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:09, 3 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Праект рашэння === {{закрыта}} Не хочацца, каб тэма заставалася адкрытай, таму я падрыхтаваў праект рашэння. Калі ён не сустрэне вострай крытыкі, то набудзе моц праз тыдзень. Вітаю дапрацоўку з боку дасведчаных удзельнікаў.<br /><br />Звесткі аб этымалогіі дапускаюцца толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. Неправяраемыя крыніцамі сцвярджэнні выключаюцца і не павінны размяшчацца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі (гл. [[ВП:ПРАВ]]). Фармулёўкі ў пытаннях этымалогіі ў «спрэчных артыкулах» павінны быць прыведзены з відавочнай атрыбуцыяй у тэксце: «па меркаванню X», «згодна з Y», і з дакладнай бібліяграфічнай спасылкай. Указваць паходжанне канкрэтнага тапоніма ці гідроніма варта толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект. Перанос агульных мадэляў «корань/фармант» на назвы, не згаданыя ў аўтара, разглядаецца як ўласнае даследаванне і не дапускаецца. Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя (гл. [[ВП:НУДА]]).<br /><br />Дапускаецца прывядзенне розных версій паходжання, у тым ліку балтыйскіх, славянскіх і іншых, але кожная толькі са спасылкай на надзейную крыніцу, з карэктнай атрыбуцыяй аўтара і ўзважанай падачай без катэгарычнасці там, дзе ў літаратуры няма кансэнсусу. Прыярытэт аддаецца профільным лінгвістам і выданням, якія рэцэнзуюцца. Папулярызатарскія і краязнаўчыя артыкулы магчымы толькі з відавочнай маркіроўкай іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні да профільнай літаратуры.<br /><br />Нагадваю аб недапушчальнасці войн правак. Персанальныя выпады і любыя спробы дэананімізацыі будуць выдаляцца. Пры паўтарэнні магчымы блакіроўкі. Па спрэчных пытаннях прашу адкрываць тэму на старонцы абмеркавання артыкула і весці дыялог там.<br /><br />Абмеркаванне носіць метадалагічны характар, гаворка пра правяральнасць і спосаб падачы, а не пра супрацьстаянне балтыйскіх і славянскіх трактовак. Праект адкрыты для розных навуковых версій пры ўмове акуратнай атрыбуцыі, надзейных крыніц і захавання этыкі зносін. Дзякуй усім удзельнікам за ўклад і канструктыў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:20, 15 лістапада 2025 (+03) : Усё ідзе сваім чарадом, [[Удзельнік:MocnyDuham]] не выдумвай усялякія бздуры. Гэта была ''вострая крытыка'', калі ты не зразумеў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 15 лістапада 2025 (+03) :: "Сваім чарадом" усё ідзе з мая. За гэты час ужо былі блакіроўкі і некалькі вялікіх амберкаванняў. Трэба было ўжо нешта прыдумаць, каб удзельнікі маглі мець магчымасць разам правіць Вікі без сварак. На гэта быў выказаны кансэнсус вышэй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:53, 15 лістапада 2025 (+03) ::: Сам па сваіх правілах і жыві. [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] ''звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03) ::::Пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце нейк сур’ёзней. Правілы і парады адносна паводзін і культуры размоў у Вікіпедыі вы ведаеце. Намагайцеся, калі ласка, не даводзіць да абсурду. Пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] паспрабаваў сфармуляваць кансэнсус, каб улагодзіць канфлікт, які цягнецца даўно. У вашых жа каментарыях я бачу спробы накаліць асабісты канфлікт, каб усе ўдзельнікі гэта незразумела што чыталі... Давайце, калі ласка, па справе. Таксама было б нядрэнна вам адрэагаваць у абмеркаванні вышэй пра вашыя нападкі (як мне гэта бачыцца з таго кантэксту, які я маю) на ўдзельніка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:15, 15 лістапада 2025 (+03) ::::Пры ўсёй павазе: ''кансэнсус '''звычайна''' дасягаецца натуральным шляхам''. Па гары тэксту вышэй відаць, што кансэнсусам і не пахне ўжо даволі даўно. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:04, 16 лістапада 2025 (+03) : @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], што думаеце? Гэты праект з большага тычыцца вашай работы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:14, 18 лістапада 2025 (+03) ::Як паказала практыка, удзельніку @Peisatai абыякава. ::Гісторыя: ::Адносна нядаўна распачалася вайна правак за артыкул [[Вольберавічы]] і [[Янкі]]. З майго боку былі агучаны заўвагі адносна фармуліроўкі тэкстаў і патрабаванне ў пашырэнні крыніц (бо праўкі Peisatai выглядаюць як уласныя даследаванні, пры ўмове, што Peisatai ведае даследчыкаў, на якіх і грунтуецца яго меркаванне, але не запісвае іх ў раздзел Літаратура (артыкулаў). ::Паходжанне назвы Янкі таксама выклікае сумнеў (балцкая версія): аўтар грунтуецца толькі на антрапанімічных версіях паходжання назвы (у свой час я займаўся гэтым артыкулам і дакладна ведаю што тапонім - славянскі, бо паселішча заснавана ўжо пасля асваення славянамі гэтай тэрыторыі). Чаму так напружвае падобная дзейнасць @Peisatai: аўтар не ідзе на кантакт (яго меркаванні грунтуюцца пераважна на лінгвістычным аналізе тапонімаў, ігнаруючы гістарычны кантэкст). Разам з тым, Peisatai не імкнецца пісаць больш дакладна пра сувязь паміж назвай паселішча і версіяй. ::Дайшло да смешнага: як ініцыятары размовы пры "Размовах" артыкула [[Вольберавічы]], я напісаў што праз падобнае, буду вымушаны звяртацца да адміністрацыі, што і раблю зараз. ::Калі ласка, прашу звярнуць увагу на гэта спрэчнае пытанне. Вышэй, у гэтай размове, ужо былі распісаны прыклады таго, як павінны быць распісаны падобныя артыкулы. Нібы падобныя абмеркаванні для Peisatai - пусты гук. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 09:54, 9 мая 2026 (+03) :::Дайшло да смешнага: неяк так атрымалася, што пад час абмеркавання мой асноўны IP - заблакаваны) Гэта пытанне ўжо ў стадыі вырашэння, але здзівіла падобнае супадзенне. Калі ўсё ж такі гэта не супадзенне, то мы маем справу з нейкімі хм ...цікавымі варыянтамі вырашэння такіх пытанняў шляхам кляўз адміністратарам Вікі іншамоўных раздзелаў. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:23, 9 мая 2026 (+03) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03) ::::: Нармальна ўсё, кансэнсуса дасягаем не тут, а ў працэсе рэдактарскай працы. Гэта гара тэксту ні аб чым і ні да чаго. [[Удзельнік:IshaBarnes]], давайце лепш будзем артыкулы правіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:32, 16 лістапада 2025 (+03) :::::: А хто супраць? Я толькі за. Але калі ўжо вынесена гэтая вайна на агульнае абмеркаванне, то трэба неяк вырашаць. Адміны на тое і адміны, каб такімі праблемамі займацца. -- [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:57, 16 лістапада 2025 (+03) ::::::: Вайна скончана, прававеды толькі ніяк не супакояцца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:00, 16 лістапада 2025 (+03) :::::::: {{u|JerzyKundrat}}, прыпыніце тролінг і выконвайце [[ВП:ЭП]]. Грубы стыль зносін з навешваннем цэтлікаў на ўдзельнікаў ніхто доўга цярпець не будзе. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 16 лістапада 2025 (+03) ::::: Сур'ёзней ужо няма куды — не выдумвайце дурасцей. Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. Кансэнэнсус дасягаецца натуральным чынам. Лепш бы кантэнту ў БелВікі дадалі, чым праўнікаў з сябе строіць. — --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:24, 15 лістапада 2025 (+03) :::::: Адным з галоўных прынцыпаў вікіпедыі з'яўляецца тое, што артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе ўласных меркаванняў усіх жадаючых. Бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а сметнік. Калі хтосьці хоча прасоўваць нейкія свае ўласныя ідэі, то для гэтага існуюць іншыя пляцоўкі (блогі, форумы і г. д.). Энцыклапедыя не для гэтага.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:57, 18 лістапада 2025 (+03) :выглядае лагічна, як і мае быць. Можа не заўсёды будзем прыдзірацца да якасці крыніц, але вядома, што ў розных крыніц розная вага. Калі што, можна ўжо абмяркоўваць удакладненні да правіл аўтарытэтнасці крыніц [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:58, 15 лістапада 2025 (+03) :: на хвіга стока букф, не пайму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:01, 15 лістапада 2025 (+03) :Прапанова вырашэння спрэчкі слушная. Аднак не зразумела, чым павінна стаць гэтая прапанова. Застанецца каментаром на старонцы запытаў да адмінаў? У такім выпадку наўрад ці яна будзе мець нейкую сур'ёзную моц. Трэба было б аформіць як [[Вікіпедыя:Правілы#Прызначэнне|рэкамендацыю]] прынамсі. І ў такім выпадку, было б лепей, каб гэтае абмеркаванне вялося шырэй - не толькі на старонцы запытаў да адмінаў, але і на форуме, напрыклад, ці нейкім іншым чынам пашырыць праект. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:20, 16 лістапада 2025 (+03) : Дзякую, Спадар [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], за прапанаванае рашэнне. З майго боку будуць наступныя заўвагі: :: 1) Я прапаную перафармуляваць сказ "Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя". Падзел слова на корань і суфікс - гэта тое, што вывучаецца ў школе і што з'яўляецца ўсё ж такі базавымі ведамі. Калі раптам у артыкуле спатрэбіцца прапісаць, які ў слове суфікс, то я нават не ўпэўнена, што на такое наогул патрэбны хоць нейкія крыніцы. А вось падзел кораня слова на часткі - гэта ўжо этымалогія і тут я цалкам згодная ў неабходнасці спасылак на профільную літаратуру. :: 2) Прапаную таксама дадаць рашэнне наконт магчымасці ці не магчымасці прапісваць у артыкулах аб адных аб'ектах інфармацыю аб паходжанні назваў іншых аб'ектаў. Напрыклад, у артыкулах аб гарадах інфармацыю аб паходжанні назваў рэк, у артыкулах ад адных рэках інфармацыю аб паходжанні назваў іншых рэк, у артыкулах аб людзях інфармацыю аб паходжанні прозвішчаў.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 02:03, 16 лістапада 2025 (+03) ::: [[Удзельнік:Hanylka]], давайце ва не будзеце навязваць іншым, пра што пісаць, а пра што не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:06, 16 лістапада 2025 (+03) Рэальным кейсам зараз ёсць напр. артыкул [[Мёры]], гл. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D1%91%D1%80%D1%8B&action=history вайну правак]. Калі знойдуцца адміны, ласкава запрашаю! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 17 лістапада 2025 (+03) Асабіста я цалкам згодны з праектам рашэння ад MocnyDuham. Ён усё слушна растлумачыў, аргументаваў згодна з правіламі вікіпедыі. Запярэчыць ці нешта дадаць мне няма чаго. Усё правільна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:51, 18 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік=== З улікам таго, што канфлікт у гэтай тэматыцы [[Адмысловае:GoToComment/c-Maksim_L.-20250515060700-Удзельнік_Peisatai|цягнецца ўжо амаль год]], настаў час падвесці вынік, які мог бы накіроўваць удзельнікаў у далейшай працы. Гэта не асобны рэгламент і не новае правіла, а падсумаванне таго, як ужо функцыянуе наш праект у межах існых правіл.<br> <br/>Найперш прашу ўдзельнікаў звярнуць увагу на тое, што Вікіпедыя грунтуецца на некалькіх асноўных прынцыпах і правілах, у тым ліку [[ВП:ПРАВ]], [[ВП:НУДА]] і [[ВП:АК]]. З іх вынікае, што падставай для ўключэння інфармацыі ў Вікіпедыю з’яўляецца яе правяральнасць. Гэта азначае, што чытач павінен мець магчымасць пераканацца, што прадстаўлены ў Вікіпедыі матэрыял ужо быў апублікаваны ў іншых крыніцах.<br> <br/>Пажадана, каб гэтыя крыніцы былі як мага больш аўтарытэтнымі. Умоўная іерархія крыніц рухаецца ад рэцэнзаваных навуковых публікацый і профільных даследаванняў да менш спецыялізаваных выданняў, у тым ліку СМІ. Асабліва важна, што крыніцы, якія прайшлі навуковую рэцэнзію або другасны і трацічны аналіз, звычайна маюць большую вагу, чым першасныя крыніцы, дзе інфармацыя можа падавацца без аналізу, інтэрпрэтацыі і экспертнай ацэнкі.<br> <br/>Не менш важна, што Вікіпедыя не з’яўляецца месцам для неапублікаваных фактаў, аргументаў, канцэпцый, сцверджанняў або тэорый. Гэта таксама датычыцца неапублікаванага аналізу або сінтэзу апублікаваных матэрыялаў, калі такі сінтэз вядзе да з’яўлення новых пунктаў гледжання. Гэта рэгулюецца правілам [[ВП:НУДА]].<br> <br/>'''Пра праблему, якая ўзнікла'''<br> <br/>У межах гэтага канфлікту праект сутыкнуўся з праблемай у вельмі складанай тэме этымалогіі. Частка інфармацыі ў артыкулах падавалася [[Адмысловае:GoToComment/c-Maksim_L.-20250515060700-Удзельнік_Peisatai|або без крыніц, або са спасылкамі на крыніцы, у якіх адпаведнае сцверджанне фактычна не пацвярджалася]]. У [[Адмысловае:GoToComment/c-MoniczFrancisak-20260507112900-Тапаніміка_(раздзел_Назва)|іншых выпадках]] выкарыстоўваліся першасныя крыніцы — метрычныя кнігі, перапісы, спісы рэк, карты, актавыя дакументы, якія утрымлівалі назву аб’екта, але не змяшчалі яе этымалагічнага аналізу.<br> <br/>Такая праца з інфармацыяй прыводзіць да канфліктаў, таму ёсць патрэба яшчэ раз зафіксаваць асноўныя прынцыпы працы з этымалагічнымі звесткамі.<br> <br/>Звесткі пра паходжанне тапонімаў, гідронімаў, айконімаў, антрапонімаў і прозвішчаў могуць размяшчацца ў артыкулах толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. У пытаннях этымалогіі асаблівую вагу маюць профільныя лінгвістычныя, анамастычныя, тапанімічныя і гідранімічныя даследаванні.<br> <br/>Неправяральныя сцверджанні, уласныя высновы ўдзельнікаў, самастойныя рэканструкцыі і спалучэнне розных крыніц для атрымання новай этымалагічнай высновы не дапускаюцца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі.<br> <br/>Паходжанне канкрэтнага тапоніма, гідроніма, назвы паселішча або прозвішча варта падаваць толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект або менавіта гэтае прозвішча ці імя ў адпаведным кантэксце. Калі ў крыніцы разбіраецца іншы гідронім, іншы тапонім, іншае прозвішча, агульны корань, фармант, суфікс або моўная мадэль, гэта не дае падставы самастойна пераносіць такую этымалогію на назву, якая ў крыніцы не разглядаецца.<br> <br/>Самастойнае вылучэнне ў назве кораня, асновы, суфікса або фарманта з наступнай этымалагічнай высновай, самастойнае параўнанне назвы з літоўскімі, латышскімі, славянскімі, германскімі або іншымі словамі, прозвішчамі, тапонімамі ці гідронімамі, выснова пра балцкае, славянскае, германскае або іншае паходжанне назвы толькі на падставе сугучнасці, а таксама выкарыстанне крыніцы, у якой разглядаецца адзін аб’ект, як пацвярджэнне этымалогіі іншага аб’екта — усё гэта з’яўляецца ўласным даследаваннем і супярэчыць [[ВП:НУДА]].<br> <br/>Не дазваляецца рабіць спасылку на крыніцу такім чынам, каб у чытача стваралася ўражанне, нібыта ў ёй пацвярджаецца этымалогія канкрэтнай назвы, калі ў рэчаіснасці гэтая назва там не разбіраецца. Такая практыка супярэчыць [[ВП:ПРАВ]].<br> <br/>Метрычныя кнігі, перапісы, спісы рэк, карты, актавыя дакументы і падобныя матэрыялы могуць выкарыстоўвацца для пацвярджэння факту існавання назвы, прозвішча, формы запісу або гістарычнай фіксацыі. Аднак такія крыніцы не могуць выкарыстоўвацца як доказ паходжання назвы, калі самі яны не змяшчаюць этымалагічнага аналізу. Напрыклад, фіксацыя прозвішча ў метрычнай кнізе не з’яўляецца доказам таго, што назва паселішча паходзіць ад гэтага прозвішча або звязаная з ім.<br> <br/>У артыкулах пра населеныя пункты трэба пазбягаць шырокіх этымалагічных разважанняў пра іншыя аб’екты — рэкі, азёры, прозвішчы, асабовыя імёны або іншыя тапонімы, — калі крыніца не звязвае іх непасрэдна з назвай дадзенага населенага пункта. Калі назва паселішча паходзіць ад назвы ракі, возера, прозвішча або асабовага імя, у артыкуле пра паселішча можна пазначыць гэты факт толькі пры наяўнасці крыніцы.<br> <br/>Калі ў надзейных крыніцах існуюць розныя версіі паходжання назвы, у артыкуле могуць быць пададзены некалькі версій. Яны павінны быць атрыбутаваныя: «паводле X», «на думку Y», «Z выводзіў назву ад…». Пры адсутнасці навуковага кансэнсусу фармулёўкі павінны быць асцярожнымі і не катэгарычнымі. Нельга падаваць адну версію як усталяваны факт, калі ў літаратуры яна з’яўляецца толькі гіпотэзай. Краязнаўчыя, папулярызатарскія і непрофільныя крыніцы могуць згадвацца толькі з пазначэннем іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні з профільнай лінгвістычнай літаратурай.<br> <br/>'''Абмежаванне для ўдзельніка Peisatai'''<br> <br/>Асобна прашу ўдзельніка {{u|Peisatai}} звярнуць увагу на выкладзенае вышэй. З улікам працяглага канфлікту і шматлікіх заўваг адносна ўласных даследаванняў, удзельніку Peisatai забараняецца дадаваць у асноўную прастору Вікіпедыі новыя этымалагічныя версіі тапонімаў, гідронімаў, назваў паселішчаў, прозвішчаў і асабовых імён, '''калі крыніца не разбірае непасрэдна адпаведны аб’ект'''.<br> <br/>У прыватнасці, не варта самастойна выводзіць назвы з літоўскіх, латышскіх, славянскіх, германскіх або іншых слоў; падаваць сугучныя прозвішчы, гідронімы або тапонімы як «паралелі» да назвы артыкула без прамой крыніцы; выкарыстоўваць першасныя крыніцы як доказ этымалогіі; вяртаць у артыкулы раней аспрэчаныя этымалагічныя фрагменты без папярэдняга абмеркавання.<br> <br/>Калі будзе выяўлена парушэнне гэтага абмежавання, адпаведныя праўкі могуць быць адкачаны. Пры паўторных парушэннях могуць ужывацца адміністрацыйныя меры, у тым ліку блакіроўка.<br> <br/>'''Парадак вырашэння новых спрэчак'''<br> <br/>Гэты фрагмент датычыцца ўсіх удзельнікаў і мае рэкамендацыйны характар. Яго мэта гэта знізіць імавернасць новых канфліктных сітуацый.<br> <br/>Выдаленне або выпраўленне спрэчных этымалагічных фрагментаў павінна рабіцца з кароткім і нейтральным тлумачэннем, напрыклад: «крыніца не разбірае гэты аб’ект», «няма пацвярджэння ў крыніцы», «уласнае даследаванне», «першасная крыніца не пацвярджае этымалогію». Пазбягайце адкату інфармацыі без каментароў, таму што гэта можа выглядаць як вандалізм. <br> <br/>Пры масавым выдаленні пажадана пакідаць паведамленне на старонцы размоў адпаведнага артыкула або ў агульным абмеркаванні, каб пазбегнуць новай вайны правак. Калі фрагмент мае крыніцу, але крыніца сумнеўная або непрофільная, пажадана не пераходзіць да вайны правак, а вынесці пытанне на абмеркаванне. Пры стварэнні тэмы на старонцы размоў лепш пазначаць удзельніка, які ўнёс спрэчную інфармацыю.<br> <br/>'''Пра этычную камунікацыю'''<br> <br/>Асобна нагадваю пра неабходнасць захавання [[ВП:ЭП]]. Усім удзельнікам канфлікту трэба прытрымлівацца ветлівасці і этычных нормаў.<br> <br/>У Вікіпедыі недапушчальныя асабістыя выпады, абразы, ярлыкі кшталту «балтафоб», «жмудаед», «фантазёр», «псіх», «паліцэйскі» і падобныя фармулёўкі. Таксама недапушчальныя намёкі на сувязь удзельніка з рэальнымі асобамі або арганізацыямі, спробы дэананімізацыі і любыя пагрозы. Не варта абмяркоўваць матывы, асобу або магчымую ідэнтычнасць удзельніка замест зместу яго правак, бо гэта не дапамагае працы над артыкуламі і толькі паглыбляе канфлікт.<br> <br/>У першую чаргу гэта датычыцца ўдзельнікаў {{u|Peisatai}} і {{u|Için warum}}. Удзельніку {{u|Için warum}} ужо выносіліся папярэджанні і прымяняліся першыя блакіроўкі за падобны стыль камунікацыі. Аднак гэтае патрабаванне датычыцца ўсіх удзельнікаў без выключэння.<br> <br/>'''Заключэнне'''<br> <br/>Гэты вынік не з’яўляецца рашэннем на карысць балцкіх, славянскіх, германскіх або іншых версій паходжання назваў. Ён датычыцца толькі правяральнасці, недапушчальнасці ўласных даследаванняў, карэктнага выкарыстання крыніц і этычнай камунікацыі паміж удзельнікамі. Гэты вынік не павінен тлумачыцца як заклік да масавай чысткі ўсіх артыкулаў, дзе ёсць этымалагічныя звесткі без крыніц, асабліва калі такая інфармацыя знаходзіцца ў артыкулах ужо шмат гадоў і не выклікала спрэчак. [[Вікіпедыя:Не даводзьце да абсурду|Не трэба даводзіць сітуацыю да абсурду]] і механічна праходзіць па ўсіх падобных артыкулах толькі дзеля выдалення або пазначэння старых фрагментаў. Практычна гэты падыход найперш павінен прымяняцца да артыкулаў, у якіх ужо ўзнікла або ўзнікае спрэчка адносна этымалагічных звестак, якасці крыніц, уласных даследаванняў або карэктнасці падачы розных версій.<br> <br/>У выпадку парушэння гэтых прынцыпаў у адпаведнай тэматыцы прашу пазначаць мяне або звяртацца на старонку [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:00, 10 мая 2026 (+03) :Так разумею, гэты допіс - Вашае асабістае меркаванне. Мяркуючы з ранейшага абмеркавання, паўнамоцтваў пастуляваць такія забароны Вы не маеце. Буду рады, калі мяне ўдакладняць у гэтым іншыя знаўцы тутэйшых правілаў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:05, 10 мая 2026 (+03) :: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:20, 10 мая 2026 (+03) ::: Менавіта. І гэта [[ВП:5С1|першы слуп, які трэба выконваць]]: Вікіпедыя — энцыклапедыя, якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. '''Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «Не ўласнае даследаванне» і імкнуцца да дакладнасці'''. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 10 мая 2026 (+03) :::: Ну так, натуральна. ''Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «Не ўласнае даследаванне» і імкнуцца да дакладнасці'', крыніцы ў рукі і працуем. Дасканаласць вітаецца, але не патрабуецца. Раты ніхто і нікому не затыкае, з правіламі не гуляем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:29, 10 мая 2026 (+03) ::::: Я не прашу дасканаласці, я прашу не рабіць уласных даследванняў. Здаецца ўсё відавочна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:43, 10 мая 2026 (+03) :::Патлумачце мне, калі ласка, як чалавек старонні і абазнаны. Якая моц увогуле ў гэтага, распісанага панам М.Д. праекту? Гэта абавязкова для выканання, таму што ён Адміністратар? або гэта яго прыватнае пажаданне? Не разумею з гледзішча размеркавання паўнамоцтваў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:22, 10 мая 2026 (+03) :: Гэта не маё асабістае меркаванне, а адміністрацыйнае рашэнне. Як адміністратар, я маю права блакіраваць удзельнікаў за парушэнне лакальных правіл. Паведамленне вышэй — гэта падрабязнае апісанне таго, якія менавіта вашы дзеянні і якім чынам парушаюць правілы. Замест блакіроўкі я дэталёва растлумачыў вам сітуацыю і даў магчымасць далей удзельнічаць у праекце без канфліктаў. Выкананне [[ВП:ПРАВ]], [[ВП:АК]] і [[ВП:НУДА]] з’яўляецца абавязковым для кожнага ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:22, 10 мая 2026 (+03) :Д'ябал, як заўсёды, у дэталях. Вось, узяць артыкул пра вёску [[Шані (Пружанскі раён)|Шані]]. Не знайшоў бы я пра тое, што ў 16 стагоддзі там жыў такі "Шень Ухачевіч" (і пазней там ужо згадваецца вёска Шэні) - і назва была б бадай навек зацемленая. З такой забаронай пра гэта ніхто б ніколі не дазнаўся. Разумееце абсурднасць сітуацыі? :А па сутнасці - мусіце браць ''канкрэтныя'' факты і казаць пра парушэнне ''канкрэтных'' правілаў. Згадка прозвішча Клюшч у артыкуле пра Клюшчаны - не бачу тут ніякага парушэння і тым больш ніякага Ўласнага даследавання. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:24, 10 мая 2026 (+03) :: прозвішча Клюшч існавала? аўтарытэтныя крыніцы ёсць? тады ў чым праблема? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:34, 10 мая 2026 (+03) :: Разумею ваш аргумент, але гэта якраз прыклад таго, што Вікіпедыя не павінна быць месцам для першаснага даследавання. :: Калі вы знайшлі Шэня Ухачэвіча, пазнейшыя згадкі Шаневічаў і бачыце паміж гэтым сувязь з назвай Шані, гэта можа быць цікавай і важнай гіпотэзай. Але спачатку яна павінна быць аформлена і апублікавана як даследаванне па-за Вікіпедыяй: у артыкуле, зборніку, кнізе або іншым прыдатным выданні. Пасля гэтага яе можна будзе выкарыстоўваць у Вікіпедыі як крыніцу. :: У самой Вікіпедыі можна падаваць правяральныя факты: што ў такой крыніцы згаданы такі чалавек, у такой крыніцы — такая назва або прозвішча. Але рабіць з гэтага выснову пра паходжанне назвы або падводзіць чытача да такой высновы без апублікаванай крыніцы — гэта ўжо ўласнае даследаванне. :: Таму праблема не ў тым, што інфармацыя нецікавая або бескарысная. Праблема ў тым, што даследаванне трэба спачатку апублікаваць па-за Вікіпедыяй, а ўжо потым пераносіць яго ў Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:37, 10 мая 2026 (+03) :::Яшчэ раз. Ёсць вёска Клюшчаны. Ёсць прозвішча Клюшч. У раздзеле "Назва" згадваецца: ёсць прозвішча Клюшч. Тут няма высновы, гэта матэрыял і ілюстрацыя. Не лічу гэта Ўласным даследаваннем. Калі б была мова "Клюшчаны паходзяць ад прозвішча Клюшч, якое засведчанае там і там" - тады так, Уласнае даследаванне. Калі фармулёўка гранічна нейтральная, тут няма УД. Адсюль, уся частка у Вашым "праекце", адрасаваная канкрэтна мне, нерэлевантная. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:10, 10 мая 2026 (+03) :::: Спадар [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], калі ёсць вёска Клюшчаны, то аб ёй можа быць створаны артыкул, які размяшчае інфармацыю аб вёсцы Клюшчаны. Калі ёсць прозвішча Клюшч і аб ім ёсць публікацыі ў аўтарытэтных другасных крыніцах, то можна стварыць артыкул аб прозвішчы Клюшч. Калі ёсць крыніцы аб паходжанні назвы вёскі Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны можа быць размешчана інфармацыя аб паходжанні назвы Клюшчаны. Калі крыніц на паходжанне назвы вёскі Клюшчаны няма, то раздзел аб паходжанні назвы вёскі Клюшчаны дадаваць не варта, бо гэта будзе ўласным даследаваннем. Калі ёсць інфармацыя аб тым, якія прозвішчы сустракаліся ў вёсцы Клюшчаны, то ў артыкул аб вёсцы Клюшчаны можа быць дададзены раздзел аб прозвішчах гэтай вёскі. Калі ёсць інфармацыя аб тым, якія прозвішчы сустракаліся ў вёсцы Белагруда, то ў артыкул аб вёсцы Белагруда можа быць дададзены раздзел аб прозвішчах вёскі Белагруда. Калі ёсць другасныя крыніцы аб тым, што прозвішчы вёскі Белагруда звязаныя з вёскай Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны, можна дадаць інфармацыю аб гэтай сувязі. Калі няма другасных крыніц аб тым, што прозвішчы вёскі Белагруда звязаныя з вёскай Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны, не варта пісаць аб прозвішчах вёскі Белагруда, таму што факт звязвання прозвішчаў дзвюх розных вёсак будзе ўласным даследаваннем. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:37, 11 мая 2026 (+03) ::::: Дадам, што, калі пры тым матэрыялу на асобны артыкул аб прозвішчы Клюшч не стае, то для гэтых звестак можна падабраць адпаведнае месца ў іншым артыкуле. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 06:51, 11 мая 2026 (+03) :::::: Безумоўна, Спадар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]]. Галоўнае, каб інфармацыя дадавалася ў адпаведнае месца адпаведнага артыкула. То бок у артыкуле аб вёсцы Белагруда можна згадаць прозвішчы вёскі Белагруда. А яшчэ ў нас ёсць вельмі кароткі артыкул [[Беларускія прозвішчы]], які таксама будзе карысным дапрацоўваць: нават у яго адпаведніках на рускай і ўкраінскай мовах інфармацыі значна болей. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 11:13, 11 мая 2026 (+03) ::::::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], паколькі мы імкнемся дадасканаласці, але дасканаласць не патрабуецца, то сказанае вышэй пажадана, але яно не настолькі ''Галоўнае'', каб можна было пацверджаную аўтарытэтнымі крыніцамі інфармацыю выдаляць, а не пераносіць у больш адпаведнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:25, 11 мая 2026 (+03) :::::Уміляюся з Вашага допісу, стыль такі жаночы-жаночы :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:00, 11 мая 2026 (+03) ::::: Дзякуй! Я сам лепш і не змог напісаць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:27, 11 мая 2026 (+03) :Вельмі слушнае рашэнне, якое даўно напрошвалася, бо артыкулы ў энцыклапедыі пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе асабістых "адкрыццяў" удзельнікаў. У мяне толькі адно практычнае пытанне: а хто цяпер будзе выдаляць усе тыя ўласныя даследванні, якія тут за некалькі гадоў панапісваў удзельнік Peisatai? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:48, 11 мая 2026 (+03) :: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7_%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC%3APeisatai&diff=5139499&oldid=5139498 Не трэба нічога выдаляць] — ён гэта асобна прапісаў. Адзінае што трэба рабіць - не дабаўляць інфармацыю без крыніцаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:56, 11 мая 2026 (+03) ::: Новыя ўласныя даследванні не пішам, а старыя хай застаюцца? Мне сэнс такога абмяжавання не зразумелы, якая розніца, калі было напісана УД: сёння, месяц таму ці год, што гэта мяняе? Тым больш, што артыкулы пастаянна рэдагуюцца, перапісваюцца, няма такога, каб нейкая інфармацыя, якая патрапіла ў артыкул, павінна там застацца назаўсёды. Вось, напрыклад, у артыкуле [[Судабле]] ёсць "этымалогія" гэтай назвы і стаяць спасылкі на кнігі Ванагаса і Скарджуса. Насамрэч, ні ў першай, ні ў другой кнізе аб назве Судабле няма ані слова, г. зн. у артыкуле напісана прыкрытая вядомымі імёнамі адсябяціна, фактычна хлусня. І што ж, няхай гэтая хлусня застаецца цяпер ў артыкуле назаўсёды? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:45, 12 мая 2026 (+03) ::::Калега, сэнсоўна будзе вось як. Засноўвай асобную галінку абмеркавання, туды кідай спасылкі на тыя гідранімічныя (не тапанімічныя) артыкулы, дзе табе бачыцца празмерна УД. І будзем іх у публічным фармаце чысціць. Гідраніміка больш хісткая за тапаніміку. І кідай ужо зневажальную і абвінаваўчую рыторыку, усім набрыдла. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:22, 13 мая 2026 (+03) :::::Лепей адразу спісам, і на маёй [[Размовы з удзельнікам:Peisatai|старонцы]] абмеркаванняў. Калі УД празмерна (як для Судабле) - дамаўляемся на выдаленне назоўнага раздзела, тады гукаем Адміністратара, узгадняем. І канец гэтаму ўсяму. (Мова пра гідраніміку). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:39, 13 мая 2026 (+03) :::::: А тое ты сам не ведаешь, што дзе насачыняў, дзе напісаў няпраўду. Проста смешна, спачатку панапісваў усялякага, а потым з барскага пляча: ну, пішы на маю старонку, будзем дамаўляцца... Ды ён проста здзекваецца. На тое ж Судабле, напрыклад, я звяртаў увагу на гэтай старонцы яшчэ ажна год таму. Чаго ж за год так і не выправіў? Зразумела, не для таго гэта ўсё рупліва выдумляў, каб потым дабраахвотна выдаліць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:01, 15 мая 2026 (+03) == Абарона [[Узброеныя сілы Украіны]] == Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў пакуль трывае канфлікт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:35, 17 кастрычніка 2025 (+03) : {{Done}}. Паставіў абарону на 1 год. Прапанова мае сэнс. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:44, 17 кастрычніка 2025 (+03) == Блакіроўка [[Удзельнік:Jonny Barns]] == Серыя вандальных правак. Зарэгістраваны ажно 14 мая, чагосьці чакаў столькі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) :зрабіў блакіроўку на паўгода ва ўсіх прасторах акрамя размоў з удзельнікам [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:12, 8 кастрычніка 2025 (+03) == Абарона [[Францыск Скарына]] == {{закрыта}} Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў як старонку вялікай наведвальнасці. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:13, 30 верасня 2025 (+03) : Папулярная і статусная старонка. Абарона мае сэнс. {{зроблена}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:21, 30 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Зрабіць перасылку з абароненага шаблона == {{закрыта}} Вітаю. Калі ласка, зрабіце перасылку з {{ш|*}} проста на {{ш|·}}, цяпер яна падвоеная праз {{ш|•}}. Нічога, быццам, зламіцца не мусіць, коды гэтых шаблонаў блізкія да аднолькавасці. Сам не магу, бо {{ш|*}} абаронены ад правак. Два першыя шаблоны самотныя, у іх няма нават элементаў Вікіданых. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:24, 21 верасня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:47, 21 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Парушэнне парадку абмеркаванняў == Адміністратар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] на свой капыл трактуе значнасць артыкулаў у Вікіпедыі ([[Вікіпедыя:Да_выдалення#Яўген_Яўгенавіч_Аснарэўскі]]) і імгненна вырашае, што ёсць значным, а што — не. На ягоную думку, артыкул пра фэйсбук-ваяра, біяграфія і дзейнасць якога грунтуецца на запісах у фэйсбуку самой асобы, аўтаматычны робіць асобу значнай на падставе атрымання перамогі на конркурсе літаратурных пачаткоўцаў. Прашу іншых адміністратараў паўдзельнічаць у абмеркаванні і ацаніць значнасць асобы, якая пад рознымі нікамі ў розных моўных раздзелах піша пра сябе артыкулы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:15, 9 верасня 2025 (+03) : Тут пагаджуся, што тэма была закрыта досыць хутка і можна было бы даць больш часу на яе абмеркаванне. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:00, 10 верасня 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], пан JerzyKundrat не адмін, здаецца, з чэрвеня. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 07:37, 10 верасня 2025 (+03) ::То няхай мо @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] здыме шаблон пра сцяг адміністратара ў сябе на старонцы ўдзельніка [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:08, 10 верасня 2025 (+03) ::: Не магу, мая асабістая старонка пад абаронай і правіць яе могуць толькі адміністратары)) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 10 верасня 2025 (+03) :::: Вам змяніць абарону да "ўсіх удзельнікаў"? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:27, 10 верасня 2025 (+03) ::::: Так, дзякуй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:30, 10 верасня 2025 (+03) :::::: Няма за што! Зрабіў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03) :Мяне ўсё больш дзівіць наяўнасць сцяга даглядчыка ў калегі Lš-k. Няма ніякага парушэння правілаў у падвядзенні выніку на падставе наяўнасці ў літаратара значнай прэміі, і ўсё роўна для маладых яна літаратараў ці не, таму што правілы не канкрэтызуюць гэтую дэталь. Затое ў нас у гэтай нязначнай на думку ўдзельніка прэміі ёсць артыкул і нават катэгорыя для лаўрэатаў. Можа, тады і артыкул пра прэмію трэба выдаліць? Артыкулы аб заведама значных дзеячах могуць пакідацца хутка, а пан Ежы даў тыдзень, каб выказацца. Тут няма ніякага парушэньня правілаў. Таксама ігнаруецца факт, што для значнасці дастаткова і некалькіх намінацый на значныя прэміі. У артыкуле ўказана, што Аснарэўскі двойчы намінаваўся на Дэбют (паэзія і проза), намінаваўся на Прэмію Арсенневай і Гедройца. Гэта таксама нязначныя прэміі? Ці ёсць нейкі кансэнсус, што намінацыі не лічацца? Тады чаму ў правілах напісана "Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў". І як новаму ўдзельніку, такому як я, разабрацца і вызначыць значнасць перад напісаннем артыкула, калі правілы не працуюць? Згадкі прозы Аснарэўскага ў навуковых выданнях удзельнік Lš-k нібыта не заўважыў, а публікацыі ў вядучых літаратурных выданнях Беларусі і РФ, такіх як «Дзеяслоў» і «Сібірскія агні» ігнаруюцца. Што трэба, каб калега быў задаволены? Нобелеўка? Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў што Аснарэўскі гэта я, што ўвогуле ненармальна, і, адпаведна, што аўтабіяграфію трэба выдаліць, хаця няма правіла, якое забараняе аўтабіяграфіі, пра што калегу неаднаразова было сказана. І яшчэ ён увесь час паўтарае, што ў артыкуле цытуецца Фэйсбук Аснарэўскага, хоць калегу было працытавана [[ВП:БС]], а паводле гэтых правілаў такое цытаванне дапушчальна. Чым дольш я назіраю дзеянні калегі Lš-k, тым больш мне здаецца, што ён 1. Не разумее правілы праекта. 2. Актыўна парушае іх нягледзячы на ​​заўвагі і мае намер рабіць так і ў будучыні 3. Мае нейкую асабістую непрыязнасць да Аснарэўскага. Таму вынік дасведчанага і паважанага калегі JerzyKundrat я лічу цалкам абгрунтаваным, а дзейнасць калегі Lš-k дыструктыўнай і патрабуючай адміністрацыйных дзеянняў. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 14:49, 10 верасня 2025 (+03) ::не разумею, як сцяг Даглядчыка стасуецца тут да сітуацыі. Лепш разбірайцеся, як дасягнуць кансэнсусу, а не як пакараць іншых удзельнікаў ці як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца. Чалавеку вынеслі папярэджанне за неэтычныя паводзіны, далей будзем глядзець. Абмеркаванне або скончыцца, або працягнецца, будзем рэагаваць адпаведна таму, як удзельнікі размовы будуць сябе паводзіць. З цытатамі з фэйсбука лепш не перабольшваць, калі яны не нясуць энцыклапедычнай значнасці. У [[ВП:БС]] пішацца, што цытаты мусяць быць у АК, у [[ВП:АК]] асобна прапісана, што інфармацыі з сацсетак лепш пазбягаць, тым больш, што гэта першасная крыніца, а лепш карыстацца другаснымі ці трацічнымі неафіляванымі крыніцамі. Я згодны, што правілы адносна значнасці ў беларускай вікі могуць быць недасканалымі, але яны ёсць і іх трэба прытрымлівацца і чытаць уважліва. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:08, 10 верасня 2025 (+03) :::Флаг наглядчыка ва ўдзельніка, які дэманструе неразуменне правілаў, у прыватнасці, відаць, не ведае, што аўтабіяграфіі не забаронены і сац. сеткі сучасніка можна цытаваць, а галоўнае не хоча чуць аргументы калегаў, якія цытуюць яму правілы выклікае ў мяне сумневы. Пытанне праф. прыдатнасці. Я маю на гэтае поўнае права. Рашэнне прымуць адміны, я ім яго не навязваю. Але заўважу, што ў той жа рускай вікіпедыі прэтэндэнтаў на сцяг патрулюючага ганяюць быццам ён хоча стаць адмінам. Хаця я не лічу, што тут трэба браць прыклад. :::У артыкуле пра Аснарэўскага напэўна тры-чатыры цытаты з Фэйсбука, а не палова, як піша калега Lš-k. Як мінімум дзве з іх з крытыкай, якраз, каб пазбегнуць рэкламнасці, для асвятлення розных пунктаў гледжання, гэта тое чаго быццам бы і жадае калега Lš-k. Цытаты можна прыбраць нават цалкам, я асабліва не супраць, проста гэта якраз і зменшыць крытыку ў артыкуле. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:26, 10 верасня 2025 (+03) :::: Пане [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], выказваннем наконт таго, што ''як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца'', таксама не варта падвышаць градус палемікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:41, 10 верасня 2025 (+03) :::::згодзен, можа не самы ўдалы выраз. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:54, 10 верасня 2025 (+03) ::::Адзначу тут, што ўдзельніца Hanylka выдаліла тэкст, заснаваны на Фэйсбуку. Артыкул, як лёгка ўбачыць, не знік. Проста стала менш крытыкі. Калі калезе Lš-k такі менш крытычны варыянт падабаецца больш, то ОК. Калі менш крытыкі ў артыкуле гэта лепш, і тое дапаможа дасягнуць кансэнсу, то няхай будзе так. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:14, 10 верасня 2025 (+03) ::Быць намінантам на прэмію Дэбют і Прэмію Арсенневай можа любы, хто праходзіць паводле сціплых крытэраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:16, 10 верасня 2025 (+03) ::: Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], акурат склалася, што ў БелВікі для артыкулаў пра беларускамоўных творцаў крытэрыі сціплыя, захоўваліся старонкі пра асоб напр. адно пры наяўнасці іх публікацый у агульнанацыянальных літаратурных часопісах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:24, 10 верасня 2025 (+03) ::::Я тут паглядзеў архіў абмеркаванняў на выдаленне, дзе мяне папярэдні раз аўтары абвінавачвалі ў перадузятасці і неэтычнасці (гэта адбываецца амаль штораз, калі чалавек піша сам пра сябе, альбо хтосьці з яго кола). То ў той раз вы пра местачковыя прэміі (цытата) казалі зусім адваротнае ([[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2025#Мікіта_Мікалаевіч_Броўка]]). -- [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:32, 10 верасня 2025 (+03) ::::: І тады я казаў, што ''местачковыя прэміі'' дадаюць значнасці ''грамадскім ініцыятывам'', якія іх атрымалі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:39, 10 верасня 2025 (+03) :::Будзе аўтарытэтная крыніца, якая пацвярджае гэтую выдатную заяву? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:25, 10 верасня 2025 (+03) ::::Паглядзіце ўмовы гэтых прэмій. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:26, 10 верасня 2025 (+03) :::::Я не збіраюся нічога глядзець і здагадвацца, што вы мелі на ўвазе. Вы павінны даказаць свае сцвярджэнні. Самі прыносьце АК і патлумачце, як намінацыя на вядучыя беларускія прэміі можа быць нязначнай. Я гэтага ўвогуле не разумею. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:37, 10 верасня 2025 (+03) ::::::На гэты прэміі намінуюцца ўсе, хто адпавядае крытэрам. Напрыклад, прэмія Арсенневай — трэба проста мець кнігу і падаць заяўку ([https://penbelarus.org/2025/01/22/reglament-pravyadzennya-litaraturnaj-premii-imya-natalli-arsennevaj.html не патрэбна нават друкаваная кніга]). [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:48, 10 верасня 2025 (+03) ::::::Прэмія Гедройца называе «намінантамі» ўсе вылучаныя кнігі, якія проста праходзяць намінальны крытэр. Тое, што звычайныя людзі лічаць «намінацыяй» — гэта доўгі спіс прэміі, куды ён вядома ж не ўвайшоў. Доўгія спісы можна глядзець у артыкуле [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:55, 10 верасня 2025 (+03) :::::::Я бачу толькі адну спасылку на АК і не бачу тамака пацверджання вашых слоў. Прапануюць дасылаць кнігі, а дзе сказана, што яны не праходзяць адбор у спіс намінантаў, які потым публікуецца? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:02, 10 верасня 2025 (+03) ::::::::Чытайце больш уважліва. Калега, гэта вельмі вядомыя беларускія прэміі, і вам як знаўцу літаратурных «рускіх таўстуноў» павінна быць вядома аб літаратурных працэсах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 10 верасня 2025 (+03) :::::::::Я яшчэ раз перачытаў, і бачу толькі розныя ўмовы, суму ўзнагароды, тэрміны. Так, кнігу прапануюць дасылаць самому аўтару. І што? З гэтага вынікае, што тыя, хто трапіў у намінацыю, не праходзяць конкурсны адбор? Дзе пра гэта? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:24, 10 верасня 2025 (+03) ::::::::::Каб трапіць у намінацыю — трэба проста мець кнігу, якая адпавядае ўмовам. Конкурс яна не праходзіць. Конкурсны адбор — гэта доўгі спіс прэміі Гедройца, кнігі якія ўжо прачыталі. У прэміі Арсенневай такога няма, там у конкурс трапляюць проста ўсе, хто адпавядае намінацыі і падаў заяўку, з іх адразу выбіраюць пераможцаў. Такім чынам, значнымі паводле прэміі Гедройца трэба лічыць тых, хто прынамсі трапіў у доўгі спіс, а ў прэміі Арсенневай — прызёраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:58, 10 верасня 2025 (+03) :::::::::::Калі б было так, дык і, напэўна, самі гэтыя прэміі былі б нязначныя. Што гэта за прэмія, дзе не мае значэння намінацыя. Карацей, я зразумеў, што АК Вы даць для гэтага вельмі дзіўнага меркавання не можаце, адпаведна, аргумент нерэлевантны. Пакідаю гэта на разгляд калег адмінаў, мне тут пакуль усё зразумела. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 18:16, 10 верасня 2025 (+03) : Згодна з [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1#%D0%91%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BC цяперашнімі правіламі] адным з крытэрыяў значнасці з'яўляецца пункт "Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў". Згодна з артыкулам у Аснарэўскага маецца перамога ў «Экслібрыс» і 4 намінацыі на прэміі (Гедройца, на прэмію імя Арсенневай, 2 разы на Дэбют). Адпаведна я лічу, што артыкул адпавядае наяўным крытэрыям значнасці і можа быць пакінуты. Што да зместу артыкула, то лічу карысным пачысціць яго ад усіх нязначных фактаў і фактаў без аўтарытэтных крыніц у адпаведнасці з [[ВП:БС]]. У выпадку, калі [[Удзельнік:Lš-k.|Спадар Lš-k.]] лічыць наяўныя крытэрыі значнасці недастатковымі, то можна паспрабаваць распрацаваць новыя больш дэталёвыя крытэрыі значнасці для пісьменнікаў. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03) ::Пра «намінаванне» я напісаў крышачку вышэй. У выпадку з Аснарэўскім людзі блытаюць вылучэнне і намінаванне. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:57, 10 верасня 2025 (+03) === Каментарыі аб выдаленні === Яшчэ раз падвяду рысу, чаму артыкул павінен быць выдалены. Бо вышэй больш абмяркоўваюцца прапісаныя правілы значнасці (якія насамрэч не канстытуцыя, а прапісаны даволі ўскосна і маюць сур’ёзную гнуткасць), «этычнасць» паводзін і іншае пустаслоўства. Адкрываем артыкул. Першы ж сказ біяграфіі: «''Паводле слоў Аснарэўскага''», другі сказ — «''Неаднаразова згадваў у Фэйсбуку''». Яшчэ праз адзін сказ — «''паводле слоў Аснарэўскага''». Наступны сказ — «''Паводле слоў Аснарэўскага ён самастойна набыў навыкі кампазітара''». Наступны сказ — «''Таксама паводле яго запісаў у Фэйсбуку''». Потым ідуць сказы пра згадванні ў СМІ (хоць гэта не мае значнасці для біяграфіі, а згадванні ў СМІ павінны быць устаўлены спасылкамі для падмацавання нейкіх фактаў). Апошні абзац — удзел у інтэрнэт-срачы Фэйсбука (для чаго гэта ўвогуле ў бяграфіі?). Усё, гэта ўся «біяграфія». Па факце, біяграфіі няма, яна ўся напісана «паводле слоў Аснарэўскага» і цытат у Фэйсбуку, ніякімі аўтарытэтнымі ці другаснымі крыніцамі тут не пахне. Няма нават аўтарытэтнай крыніцы аб даце нараджэння асобы. Мы не можам сцвярджаць, што асоба з такім імем увогуле існуе. На маю думку, артыкул відавочна рэкламны і не мае значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:43, 10 верасня 2025 (+03) : [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], ну дык праўце смела, можаце напр. выдаліць раздзел Біяграфія, ці то адным сказам паведаміць пра яе "фэйсбучнасць". Потым адміны вырашаць, вандалізм то быў, ці не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 10 верасня 2025 (+03) ::Навошта выдаляць цэлыя раздзелы, калі можна выдаліць артыкул праз нязначнасць? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:53, 10 верасня 2025 (+03) ::: Нельга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03) :Мне надакучыла ўвесь час кідаць спасылку на правілы напісання артыкулаў аб сучасніках і тлумачыць, што цытаваць факты біяграфіі сучаснікаў МОЖНА на падставе іх апавяданняў. Калега піша пра класічных дзеячаў і, відаць, не разумее спецыфікі працы з артыкуламі пра сучаснікаў, пра якіх яшчэ не напісалі ў які-небудзь Экадэмічны слоўнік і гэта нармальна. Базавыя рэчы пра Аснарэўскага, а менавіта дата нараджэння і адукацыя, дадзены на падставе аўтарытэтных крыніц, а менавіта біяграфічных даведак у літаратурных часопісах. Можна было б скараціць і да гэтага, і артыкул адпавядаў бы мінімальным патрабаванням. Але навошта, калі ў дадзеных з інтэрв'ю з Аснарэўскім няма парушэння? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:56, 10 верасня 2025 (+03) ::З якога часу местачковыя часопісы Расіі са свастыкай у шапцы сталі аўтарытэтнымі крыніцамі? [https://www.sibogni.ru/content/zolotoy-svet часопіс]. Відавочна, яны публікуюць у сябе на старонках усё, што ім дасылаюць без аніякай праверкі фактаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:00, 10 верасня 2025 (+03) :::Калега, гэта ўвогуле што? Якія свастыкі і местачковыя часопісы? Гэта Сібірскія агні найстарэйшы з дзейных літаратурных часопісаў Расіі, так званы "таўстун", адно з самых прэстыжных рускіх выданняў. Упэўнены, што калі пакапаць, то высветліцца, што рэдактар ​​які-небудзь літаратар, з мноствам прэмій. Там мусіць быць не проста адбор, а кіламетровая чарга. Навошта пісаць, калі вы не ўкурсе. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03) ::::Што такое «таўстун» і «рускія выданні»? Пакапайце і пастаўце крыніцу. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:12, 10 верасня 2025 (+03) :::::Давайце я вам лепш дам вось такі артыкул канкрэтна пра Сібірскія агні, каб не губляць час на пошукі АК пра тое, што такое "таўстун" у расійскай літаратуры (я гэта ведаю са школы, дарэчы), так будзе лепш. Тут паказана якога ўзроўню гэтае выданне. :::::https://litrussia.su/2022/04/30/svet-sibirskih-ognej/ [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:18, 10 верасня 2025 (+03) * 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:06, 13 верасня 2025 (+03) == Парушэнне этычных паводзін == За [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F&diff=5033307&oldid=5033300 гэтую рэпліку] ''пра чарговага інтэрнэт-вар’ята, які піша сам пра сябе артыкулы ва ўсіх Вікіпедыях'' [[Удзельнік:Lš-k.]] мае быць, на мой погляд, заблакаваны, бо пра [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]] ён ведае, але гэтым час ад часу займаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:58, 9 верасня 2025 (+03) :Апісанне прадмета па сутнасці — гэта энцыклапедычны стыль, а не абраза. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:06, 9 верасня 2025 (+03) : Цытата персанажа, які піша пра сябе артыкулы ([https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02UPYSYYqfvLpHYBJUbYJk6wp7qB876uHWkmTAmYiFbHtVtagchxyPAbPQePPrsgCal&id=100010783908995 крыніца]): {{цытата|Можа, чарадзейны ФБ, як ужо бывала, данясе мой спіч каму трэба, таму скажу: мяне не спыніць і адмаўляць маю значнасць няма сэнсу. Чулі пра Валан-дэ-Морта, які зрабіў артэфакты-крыстражы і без іх знішчэння нельга было знішчыць яго? Англійскi няўмеха стварыў 7 крыстражаў. У мяне крыстражаў незлічоная колькасць.:)) Энцыклапедычныя артыкулы пра мяне дублююцца на мностве пляцовак, а ёсць яшчэ СМІ, мае біяграфічныя даведкі ў топавых друкаваных літ. выданнях і г.д. Таму, калі які-небудзь грыфендорац, усё ж прыбярэ артыкул пра мяне (адзiн з лепшых у катэгорыі пісьменнікаў), для мяне гэта выдаленне — пстрычка гарошыны па сталёвым шаломе. Цёмнага лорда не адолець з цёмнымі матывамі, як сказаў бы Хлопчык, які выжыў.:)) А я скажу: absit verbo invidia.}}--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:27, 9 верасня 2025 (+03) : Лічу бан крайняй мерай, якой нам трэба ўсемі сіламі пазбягаць, каб не распальваць варожасць у раздзеле. Глянуў абмеркаванні, не хачу судзіць пра значнасць артыкула. Агулам па палаце нашага раздзела, у нас не вельмі прыдзірліва да значнасці. Не маю нічога супраць таго, каб пісалі артыкулы пра жывых людзей і каб жывыя людзі пісалі пра сябе. Прашу @JerzyKundrat у гэтай палкай дыскусіі зыходзіць з добрых памкненняў усіх бакоў канфлікту. Звяртаю пільную ўвагу @Lš-k на тое, што ў дыскусіі шмат перагібаў. На мой погляд, вы ведзяце размову даволі эмацыйна і мабыць вам варта адступіць. Асабліва важна, што вам не раз намякнулі, як вашыя некаторыя інсінуацыі асабіста абражаюць удзельнікаў размовы. Думаю, што ўсе мы хацелі бы, каб нашыя размовы ішлі ў рэчышчы паляпшэння нашага праекта і пошуку кансэнсусу, а не ў пераходзе на асобы, пошуку шкодных элементаў. Нават калі вы ўпэўненыя, што на вашым баку праўда, гэта ні ў якім разе не дазваляе вам абражаць іншых удзельнікаў. Паважайце іншых удзельнікаў і зыходзьце з добрых памкненняў усіх удзельнікаў, нават тых, з кім вы не згодныя. Спадзяюся, што ўсе бакі пастараюцца мінімізаваць канфлікт, каб не прыйшлося прыбягаць да ўмяшання адміністратараў, да чаго і заклікаю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:58, 10 верасня 2025 (+03) :Удзельнік Lš-k тут цытуе самога Аснарэўскага, які як я разумею з'яўляецца ўдзельнікам рускай вікіпедыі. Таму не бачу нічога дзіўнага ў тым, што Аснарэўскі можа глядзець статыстыку артыкула пра сябе ў нашым раздзеле. Мабыць, удзельнік ведае пра дзейнасць Аснарэўскага ў вікіпедыі і таму ўпэўнены, што я гэта ён, хаця сам Аснарэўскі пацвердзіў у цытаванай публікацыі, што не з'яўляецца мной. Аснарэўскі таксама піша, што ўдзельнік Lš-k належыць да групы яго асабістых хейтэраў і хоць гэта недаказальна, паводзіны Lš-k сапраўды здаюцца асабіста мне дзіўнымi, прымушаюць сумнявацца ў яго нейтральнасці. Удзельнік, мяркуючы па дыскусіі ў абмеркаванні артыкула, не разумее, што СМІ могуць з'яўляцца аўтарытэтнай крыніцай, што аўтабіяграфіі пра якія ён крычыць не забаронены, і што цытаванне сац. сетак сучаснікаў дазволена паводле [[ВП:БС]]. Ён не рэагуе на прадстаўленыя спасылкі на правілы, увесь час паводзіць сябе неэтычна, нягледзячы на ​​тое, што яму было паказана на тое, што такія паводзіны закранаюць іншых удзельнікаў і парушаюць правілы, таму, нягледзячы на ​​карысць, якую ён прынёс праекту, ён на мой погляд павінен быць заблакаваны ці сама меней пазбаўлены сцяга даглядчыка, пакуль не вывучыць правілы і не пачне паводзіць сябе ў адпаведнасці з імі. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 07:02, 10 верасня 2025 (+03) :: Выходзіць, што паняцце ''інтэрнэт-вар’ятаў'' у дачыненні да ўдзельнікаў БелВікі блакіроўкі не пацягне, ну няхай грызуцца тады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:41, 10 верасня 2025 (+03) :::Я перад тым як зарэгістравацца ў беларускім раздзеле доўга вывучаў тутэйшыя правілы, глядзеў абмеркаваньні, а яшчэ раней вывучаў ангельскую вікіпэдыю і ў меншым аб'ёме расейскую. Па маіх назіраннях і ў англамоўным, і ў расійскім раздзеле за такое навяшчавае хамства ужо даўно было б строгае папярэджанне, а ў выпадку паўтарэння блакіроўка. Lš-k нават у гэтым абмеркаванні прымудраецца не прасіць прабачэння, а пісаць, што "інтэрнэт-вар'ят" гэта "энцыклапедычны стыль, а не абраза". Гэта значыць, ён высноў не зрабіў і, здаецца, збіраецца працягваць. Чакаю, калі ён ужо пачне слаць адмінаў на тры літары. Я разумею, нам удзельнікі патрэбны, але калі тут вікі-праект, то павінны быць нейкія берагі, таму што гэта ўжо відавочна за ўсе межы выходзіць. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 10:04, 10 верасня 2025 (+03) ::::я лічу, што методыка «хуткі бан за парушэнне правіл» — гэта рудымент з эпохі форумаў. Гэта не тое, што нам трэба слепа капіяваць з іншых раздзелаў ці з папярэдняга вопыту белвікі. Можна спрабаваць думаць у больш канструктыўным рэчышчы. Калі гэтая спрэчка не пяройдзе да нечага канструктыўнага, то будзем прымаць меры, якія могуць не спадабацца ўсім бакам абмеркавання. Таксама прашу ўсіх удзельнікаў размовы прачытаць наступныя артыкулы [[ВП:СУ]], [[ВП:Э]], [[ВП:КС]], [[ВП:НАПА]] (апошняе асабліва тычыцца @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]]). І асобна [[ВП:АЎТА]], [[ВП:Вірт]], [[ВП:БС]], каб разумець пазіцыю @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] і не абясцэньваць яе. Я раблю папярэджанне @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] за паведамленні, напісаныя з мэтай абразіць іншых удзельнікаў. У той жа час заклікаю ўсіх удзельнікаў размовы або адысціся ад размовы і рэдагавання артыкула на пэўны час, каб панізіць эмацыйнасць сітуацыі, або працягнуць абмеркаванне выключна ў канструктыўным рэчышчы без абмеркавання асабістасцей, з павагай да іншых удзельнікаў дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 10 верасня 2025 (+03) :::::Асабіста я даўно ўсе гэтыя правілы вывучыў. Я не з'яўляюся чыім-небудзь віртуалам, пры гэтым аўтабіяграфіі правілы праекту не забараняюць. Гэта значыць, я не бачу наогул ніякай заснаванай на правілах пазіцыі калегі Lš-k і менавіта [[ВП:БС]] і прыбірае адзін з двух яго аргументаў аб праблеме з цытаваннем соц. сеткі Аснарэўскага. Калі ў каго-небудзь ёсць доказы, што Аснарэўскі гэта я, то, калі ласка, дайце іх. З вялікім задавальненнем азнаёмлюся. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:01, 10 верасня 2025 (+03) : Згодна з [https://ru.hrodna.life/articles/evgenij-asnorevskij-7-faktov/ артыкулам] на Гродна Лайф можна даведацца, што Аснарэўскі мае іншы ўліковы запіс і не займаецца беларускай вікіпедыяй. Нават калі удзельнік @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] і з'яўляецца яго фэйкам, у нас недастаткова падстаў, каб правяраць сувязь паміж німі (правіла [[ВП:Вірт]] не парушана). Я магу зразумець чаму ў спадара @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] узніклі падазрэнні, але мы вымушаныя ў гэтым выпадку сыходзіць [[ВП:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|з сумленнасці ўдзельніка]]. Абвінавачванне чалавека ў сувязі с Аснарэўскім дэструктыўна ўплывае на ўвесь дыялог паміж удзельнікамі. Таму я далучаюся да папярэджвання @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] і сардэчна прашу @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] так не рабіць. <br><br/>Таксама я хачу папярэдзіць @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]], што каментары ў стылі "Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў" прыводзяць толькі да эскалацыі сітуацыі і парушаюць [[ВП:ЭП]]. Таму я таксама шчыра прашу вас старацца пазбягаць падобнага тону ў размовах.<br><br/>Зрэшты, датычна намінацыі і падвядзення выніку магу сказаць, што імаверна шаноўнаму і дасведчанаму @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] можна было б пачакаць трошкі больш, але па сутнасці вынік правільны. Нейкая хлюпкая значнасць у гэтай асобы ёсць. Таксама я пагаджуся, што зараз артыкул знаходзіцца не ў лепшым стане (і гэта з тым улікам, што ўжо тры дасведчаных удзельніка падыходзілі да яго з чысткі, за што ўсім вялікі дзякуй). Нейкая значнасць у чалавека ёсць толькі з пісьменніцкай і актывісцкай дзейнасці, таму ўсе гэтыя абзацы пра яго кампазітарскія крокі можна смела выдаляць. Таксама частка крыніц з'яўляецца першаснай, на падставе якіх было зроблена арыгінальнае даследванне. Іх таксама можна смела выдаляць. Дарэчы, калі б спадар @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] мог давесці артыкул да розуму - было б звыш файна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:33, 12 верасня 2025 (+03) ::Удзельнік Lš-k добра папрацаваў з артыкулам, ён проста выкінуў з яго некалькі дзясяткаў спасылак на АК і мне ўчора прыйшлося іх вяртаць. Гэта я лічу вандалізм. А сёння я бачу, што вы выкінулі згадкі пра дызайнерскія працы Аснарэўскага, якія былі пацверджаны АК. Я разумею, што павінны быць прадстаўлены перш за ўсё асноўныя напрамкі дзейнасці. Я згодны са скарачэннем тэксту аб музычнай дзейнасці. Але навошта выкідваць пару радкоў аб іншых занятках? Вы выкінулі спасылку на ЖЖ Аснарэўскага, хаця ў чарговы і апошні раз паўтараю, што спасылкі на публікацыі сучасніка не забароненыя ў артыкуле пра яго. У ЖЖ быў паказаны набор спасылак на публікацыі Onlíner, гэта значыць на АК, каб пацвердзіць сцвярджэнне аб напісанні Аснарэўскім цыкла публікацый для гэтага СМІ. Можа варта ставіцца да працы іншых удзельнікаў з большай павагай? Палова раздзела пра беларускіх пісьменнікаў, гэта артыкулы незразумела пра каго з дзвюма спасылкамі на АК, але праблемы ёсць у артыкула пра Аснарэўскага. Я прыйшоў у беларускую вікіпедыю, каб напісаць пра гарадзенскіх краязнаўцаў, якія зрабілі кнігі, якія мне адкрылі краязнаўства. Захапляюся гісторыяй краязнаўствам, каб адпачыць ад кода. Я баяўся, што мой артыкул пра Госцева выдаляць, але аказваецца, што значнасці не хапае Аснарэўскаму. мяне тут абражаюць, робяць вайну з артыкулам і мною асабіста, а ўдзельніка які даўно і свядома ігнаруе правілы акуратна папярэджваюць і яшчэ мне робяць заўвагі пра тон размовы з чалавекам, які называе Аснарэўскага вар'ятам, разумеючы пры гэтым мяне. Я чытаў Фэйсбук Аснарэўскага і там ён скардзіўся на хэйтараў у белвікі. Думаў ён перабольшвае ці нават хлусіць. Бачу, што не. Мне на працы казалі, што белвікі маргінальная тусня дзе правілы не ведаюць нават адміны і лепей, калі я хачу ў вікіпедыю, пісаць у ангельскую. Але я хацеў пісаць на роднай мове. Аднак бачу, што тут немагчыма працаваць. Таму я сыходжу. Можаце выдаляць мае артыкулы, перапісваць, заблакаваць маю ўлікоўку. Калі ласка. Сцяг у рукі. Можна не адказваць, я не буду чытаць. Прашу прабачэння, калі кагосьці пакрыўдзіў і жадаю супольнасці развіцця, але сам у гэтым удзельнічаць не буду. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 08:25, 12 верасня 2025 (+03) :::прапаную абараніць пакуль артыкул для аўтапацверджаных удзельнікаў, каб было менш спрэчак і спроб "паваяваць" [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:29, 12 верасня 2025 (+03) :::: Здаецца не трэба, бо актыўных войн правак там няма ўжо. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03) ::: Аснарэўскі не дызайнер. АК не пацвердзілі тое, што ён дызайнер. Адзінае што ёсць - фота лагатыпа пад якім падпісаны Аснарэўскі. Пры гэтым ён ідзе пералікам з іншымі канкурсантамі. Калі ваш дзіця прыносіць на конкурс аплікацыю, а затым яе ставяць на веб-старонку школы – гэта яшчэ не падстава несці гэтую інфармацыю ў вікі. ЖЖ Аснарэўскага не з'яўляецца [[ВП:АК]] і не мае патрэбнай нейтральнасці.<br><br/>Я з павагай стаўлюся да вашай дзейнасці і вельмі спадзяюся, што вы яе працягнеце. Вы маеце рацыю, што артыкулы пра беларускіх письменнікаў трэба паляпшаць. Маю надзею, што вы зможаце гэтым заняцца. Прашу прабачэння, калі вас пакрыўдзіў сваім папярэджваннем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03) * 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 10:44, 13 верасня 2025 (+03) == [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med]] == {{закрыта}} Трэба падвесці вынік па [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med|адмінцы Plaga med]] і зрабіць запыт у Вікімедыя, каб яны надалі сцяг. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:47, 4 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Вынік падведзены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:27, 5 верасня 2025 (+03) == [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F 2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F] == {{закрыта}} Машынны вандал актывізаваўся. Трэба даць часовую блакіроўку на дыяпазон. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:23, 23 жніўня 2025 (+03) : Тое самае да: :* 12.222.18.2 :* 2600:1005:B250:AB28:A441:C477:148A:C5D1 :* 2601:CF:8200:1B90:7433:177A:12D8:D9C :* 2601:CF:8200:1B90:9486:787F:A8C7:A33E : [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:42, 23 жніўня 2025 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 23 жніўня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Абнаўленне [[MediaWiki:Edittools]] == Па маім запыце на выпраўленне памылак з цёмнай тэмай адгукнуўся адмін Вікісховішча і ўдзельнік VRT (гл. [[Размовы_пра_MediaWiki:Edittools#Dark mode fix|старонку размоў]]). Ён просіць перанесці змены з пясочніцы, трэба рэакцыя адмінаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 19 жніўня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 5 верасня 2025 (+03) == Адаптаваць [[MediaWiki:Recentchangestext]] пад цёмную тэму == У мяне няма правоў. Трэба абнавіць першы радок з параметрамі табліцы. Там прапісаныя колеры, іх трэба прыбраць, або проста паспрабаваць замяніць радок як у англ вікі: <code>{| class="plainlinks" id="recentchangestext" style="clear:both; font-size: 85%;" role="presentation"</code><br/> [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 30 ліпеня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:11, 5 верасня 2025 (+03) == [[Адмысловае:Contributions/209.206.25.209|209.206.25.209]] == {{закрыта}} Трэба супакоіць вандала. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 20 ліпеня 2025 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 21 ліпеня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Удзельнік Peisatai == {{закрыта}} Вітаю! Прашу звярнуць увагу на дзейнасць удзельніка Peisatai, які выкарыстоўвае Вікіпедыю для распаўсюджвання сваіх уласных даследванняў. Разгарнуў бурную дзейнасць, пішучы нейкія свае ўласныя здагадкі і фантазіі пра паходжанне геаграфічных назваў і прозвішчаў. Пры гэтым значная частка са зробленых ім правак не утрымоўвае аніякай крыніцы. У многіх з паказаных ім крыніц на самай справе гаворыцца пра сугучныя, але зусім іншыя назвы, а частка са зробленых ім правак увогуле з’яўляецца падманам і фальсіфікацыяй. Вось некаторыя прыклады: * [[Важа]] ''Назва балцкага паходжання. Той жа корань Važ- у літоўскай рачной назве Važ-upė. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць, рухацца» [A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 368—369]'' Рака Важа ў крыніцы не згадваецца. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на працу Ванагаса, аднак у рэчаіснасці гэты "Этымалагічны слоўнік літоўскіх гідронімаў" прысвечаны даследванню паходжання назваў рэк і азёр Літвы. Гідронімы ж Беларусі, хаця і прыводзяцца там падчас (для параўнання), але вельмі рэдка. Таму ў большасці выпадкаў ягоныя спасылкі на Ванагаса з'яўляюцца падманам. * [[Ратамка (рака)]] [[Ратамка (аграгарадок)]] [[Ратамка (вёска)]] ''Назва ракі Ратамкі балцкая, корань Rat- як у літоўскіх гідронімах Rata, Rat-upis, латышскіх Rat-upe, звязваецца з літоўскім ratas "кола, акружнасць, замкнёны шлях колам", а сама назва такім чынам канфігурацыйнага значэння[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 273.]. Да кораня Rat- у назве дададзены вакалізаваны гідранімічны суфікс -m-, які таксама ў назве літоўскай ракі Neremà[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 228.].'' Назвы Ратамка ў Ванагаса няма. * [[Абстэрна]] ''Назва Абстэрна старабалцкага паходжання. Яна ігуруе таксама як «Обста» (на карце 1933 года). Так жа сама, Обстай, называецца рака Абеста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.], яе назву збліжаюць з назвай літоўскай нёманскай ракі Abista[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.]. У аснове гэтых назваў індаеўрапейскае ab-, якім абазначаліся рачныя воды[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1.]. Корань Ab- у азёрнай назве перадаваў значэнне «Цякучае, праточнае (возера)».'' Нідзе ў прыведзеных крыніцах назва возера Абстэрна не сустракаецца. * [[Брэст]] ''Наконт назвы Берасця няма поўнай згоды. Існуюць балцкая і славянская версіі паходжання гэтай назвы. Згоднай з балцкай версіяй, назва звязаная з літоўскім brasta, прускім *brastan «брод»[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 247.].'' Хлусня, Брэст там не згадваецца. * [[Вяркуды]] ''Вядомыя сучасныя літоўскія адыменныя прозвішчы Verkis, Verkas, Verkelis, Verkulis, якія звязваюць з verkti "плакаць" (як прозвішча Плакса[Бiрыла М. В. Беларуская антрапанiмiя. 2: Прозвiшчы, утвораныя ад апелятыўнай лексiкi. — Мінск: Навука i тэхнiка, 1969. — C. 325.])'' Нічога з напісанага ў Бірылы і блізка няма, акрамя беларускага прозвішча Плакса. ''З тым жа фармантам -ud- балцка-літоўскія імёны, ад якіх тапонімы Дакудава, Палуды, Анкуды. Блізкі фармант -id- у імёнах, ад якіх Мілідаўшчына, Вайнідзеняты.'' Няма крыніцы. * [[Мёры]] ''Першапачаткова назва Мёраў адносілася да возера, якое на старых картах называецца «Мёры» (цяпер — возера Мёрскае).'' Няма крыніцы. ''Вядомая з 1514 г. назва Мёраў — маёнтак «Мярэя» (Мерея) перагукаецца з балцкай назвай дняпроўскай рэчкі Мярэя[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 195.]. Корань Mer- / Mor- мае значэнне «стаячая вада» і суадносіцца з літоўскім marios «затока»[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. P. 211, 204.]. У назве Мярэя балцкі гідранімічны пашыральнік -ej-, як у падняпроўскіх балцкіх гідронімах *Vedēja, *Rupēja[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.], літоўскіх Asveja, Roveja[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 280.], у назве возера Асвея. Блізкія яму пашыральнікі -ij-, -uj- у водных назвах тыпу Ілія, Бабруя.'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з прыведзеных крыніц назва горада Мёры не згадваецца. А ў Ванагаса не згадваецца і Мярэя. * [[Набіста]] ''Назва Набіста старабалцкага паходжання. Суседства з возерам Абстэрна (іншая назва Обста, ад *Abista) дае падставы меркаваць, што ў аснове назваў абодвух азёраў мела быць Ab-ist-, як у такіх балцкіх гідронімах, як Abista (у Літве ў басейне Нёмана)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.] і Абеста, або Обста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166].'' Назва Набіста ў крыніцах не згадваецца. Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў. * [[Лошыца]] [[Лошыца (жылы раён)]] [[Лошыцкая сядзіба]] ''Звязана або з літоўскім lašėti «капаць», або з аманімічным яму lašėti «блішчэць», lašis «ласось»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182.] (назва ласося матываваная яго стракатай, блішчастай луской[В. Н. Топоров. Прусский язык. L. Москва, 1990. С. 109.]).'' Назвы Лошыца ў гэтых кнігах няма. * [[Гайголка]] ''Назва літоўскага паходжання, ад gaigalas «вуцяк». Такога ж паходжання літоўскія водныя назвы Gaigalis, Gaigal-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 103.].'' Гайголка там не згадваецца. * [[Маладзечна]] ''Назва Маладзечна ад назвы прытока ракі Уша ракі Маладзечанкі (*Маладзечны, *Маладзечні), на якой адпачатна паселішча паўстала. Адпачатная балцкая назва ракі звязаная з літоўскім maldas, meldas «трыснёг», ад якога літоўскія гідронімы тыпу Mald-upis, Maldenis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Маладзечны ці Маладзечанкі ў Ванагаса няма. * [[Сіпа (рака)]] [[Сіпурка (рака)]] ''Назва Сіпа мае балцка-яцвяжскае паходжанне. Літоўскі гідранімічны аналаг — назва ракі *Šipė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 331.]. У сіпурскай назве корань Sip- пашыраны пашыральнікам -ur-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні: dubti «угінацца» — duburys «вір», у рачных назвах Ind-ura, Vint-ura[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 307—309.].'' Няма там Сіпы і Сіпуркі. * [[Тушчанка]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Ад літоўскага tuščias, tuštas «пусты», адсюль назва тыпу *Tuščia. Найбліжэйшы гідранімічны адпаведнік — літоўская рачная назва Tušt-upis (каля заходнелітоўскага Цяльшэя) таго ж паходжання[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 350.].'' Тушчанка там не згадваецца. * [[Бірвета]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова гідроніма Bir-ṷ-, ад кораня Bir-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 65.]. Назва мае «балотную» семантыку.'' Ванагас супастаўляе назву Бірвета з беларускім берва "кладка з бярвенняў на гразкім месцы". * [[Лужасна]] [[Лужаснянка]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Lūž- у літоўскім гідроніме Lūž-upis, ён звязаны з літоўскім lūžti «ламацца, ірвацца, гнуцца» і мае канфігурацыйнае значэнне[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 200.]. корань пашыраны тыповым балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няма ў гэтых кнігах Лужасны і Лужаснянкі. * [[Лагойск]] [[Лагазінка]] ''старабалцкага паходжання. На гэта паказвае балцкі гідранімічны пашыральнік -(а)z-. Ён вядомы і ў літоўскім словаўтварэнні... [P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 390.] Назва Лагаза ад індаеўрапейскага *leg- / *log- «накропваць, прасочвацца, распускацца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 657.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 99.].'' Лагаза (Лагазінка, Лагойск) нідзе там не згадваецца. * [[Маларыта]] [[Маларыта (рака)]] [[Рыта]] ''старабалцкага паходжання. Узыходзіць да індаеўрапейскага *rī-ti «цячы», якое ад гнязда *rei- / *rī- / *roi- «цячы», адкуль, напрыклад, лацінскае *rei-ṷo-s «ручай» (> rīvum) або кельцкае *rei-no-s «плынь» (> рака Рэйн)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 330—331.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 96.]. Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскай ракі Ryt-upis «Цякучая (або Ранішняя) рака» (каля Марыямпале), латышскай Rīta-strauts «Цякучая (або Ранішняя) плынь»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 279.].'' У прыведзеных крыніцах назваў Маларыта, Рыта няма. * [[Сухадроўка]] ''Назва балцкага паходжання. Поўны аналаг назвы — заходнелітоўскі двухасноўны гідронім Saus-drãv’as. У ім першая аснова — ад літоўскага sausas «сухі», другая ад кораня Drav- / Drev-, які звязаны з індаеўрапейскім *droṷus «плынь», *dreu- «бегчы, імкнуцца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 90—91, 292.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 204—205.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 44-45, 55.].'' Сухадроўкі ў гэтых кнігах няма (дарэчы, Ванагас на с. 90 корань drav- супастаўляе са старажытнаіндыйскім dravah, dravati). Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў. * [[Сэрвач (прыток Віліі)]] [[Сэрвач (прыток Нёмана)]] ''Першая аснова Serv- таксама ў назве рэчкі Сярвайкі (правы прыток Ловаці), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.]. Другая аснова назвы Сэрвач тая ж, што і ў назвах Нарач, Іслач і падобных, — Ak-. Яна звязаная з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' Назвы Сэрвач ў пералічаных крыніцах няма. * [[Віхра]] ''Нягледзячы на павярхоўнае падабенства з віхор, назва Віхра балцкага паходжання. Гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Назва Віхра ў Ванагаса не згадваецца. * [[Жыткавічы]] [[Чырвонае (возера)]] ''Назва паселішча пайшла ад назвы ракі Жыдкаўка, што з Жыд-возера цекла ў Прыпяць.'' Няма крыніцы. ''Назва «Жыд» паходзіць ад балцкага кораня *žeid- / *žid- «гарэць; свяціць, ззяць», ад якога літоўскае žydėti «свяціць; цвісці», žaida «агмень (месца для адкрытага агня)». Далей да карацейшага балцкага *žei- / *ži- (з тым жа значэннем), ад якога таксама латышскае zīt «світаць, віднець», zaigs «зіхоткі» (*žei-, -g-), літоўскае žibus «зіхоткі» (*ži-, -b-)[S. Karaliūnas. Iš baltų kalbų puodininkystės terminijos istorijos // Lietuvių kalbotyros klausimai. XVI. 1975. С. 137—141.].'' Няма там ні Жыткавічаў, ні Жыд-возера, ні Жыдаўкі. Сама назва артыкула Каралюнаса ў перакладзе гучыць як "З гісторыі ганчарных тэрмінаў у балцкіх мовах", ён не зусім пра гэта. ''Літоўскія гідранімічныя аналагі — назвы тыпу Žiba, Žiegas, Žied-upė, Žyd-a-upis[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 400, 401.].'' І тут таксама няма Жыткавічаў, Жыд-возера і Жыдаўкі. * [[Нямыльня]] ''Адпачатная балцкая форма аднаўляецца як *Nemilnà (Немілна́).'' Няма крыніцы. ''Корань Nem- ад індаеўрапейскага *nem- «гнуць; гнуцца», ад якога і назва Нёмана[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.].'' Нямыльні ў кнізе няма. ''У назве *Немілны корань пашыраны рэдкім балцкім пашыральнікам -ln-, як і ў назве літоўскага возера Asalnai (As-, -ln-)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981.- С. 48.].'' Няма там гаворкі ні пра Нямыльню, ні пра пашыральнік -ln-. Далей ідуць іншыя ўласныя даследванні. У прыватнасці, у гэтых фантазіях ёсць спасылка і на "Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья". Дык вось, Нямыльня там згадваецца на с. 218 у раздзеле "Славянские названия". * [[Сермеж]] ''Найбліжэйшы гідранімічны аналаг — літоўская рачная назва Serma(s), што лічыцца вельмі архаічнай. Да індаеўрапейскага *sermo- «рака, плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 909—910.] Таксама рачная назва на прыпяцкім правабярэжжы Цэрэм / Сарэмскі, адпачатная форма якой таксама балцкае *Serm-[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 593—594.]. Корань пашыраны такім самым пашыральнікам, як у назве літоўскай падвіленскай ракі Nemėža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 227.]'' Ва ўсіх гэтых крыніцах назва Сермеж не згадваецца. * [[Піктуша]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Звязана з літоўскім piktas "злы; моцны, вялікі". Належыць да шэрагу "злых" гідронімаў, тыпу Pikt-ežeris, Pikt-upė (piktas "злы; моцны", ežeras "возера", upė "рака")[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 258.].'' Піктушы тут няма. * [[Вір (возера)]] [[Чорны Вір]] [[Вір (рака)]] ''Водныя назвы Вір (найменей некаторыя з іх), магчыма, перакладаюць папярэднія балцкія гідронімы тыпу назвы правага дзесенскага прытока (ніжэй Чарнігава) Верапета (руск.: Верепето, Верепета)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейне. С.-Петербург, 1913. С. 211.]'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс назваў рэк у басейне Дняпра, пра паходжанне гэтах назваў у яго не сказана ані слова. ''ад літоўскага verpetas «вір; крыніца», verpti «моцна цячы; віраваць»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 179.].'' Назва Вір тут не згадваецца. * [[Рэпалава]] ''Вядомы літоўскі антрапонім Rėpalis, ён звязаны з літоўскім rėpti "хапаць, грабастаць"[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 598.].'' Рэпалава там не прыгадваецца, ёсць толькі прозвішча Repalis і дарэчы тлумачыцца зусім па-іншаму. * [[Ведрыч (рака)]] ''У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-, якая звязаная з лат. ūdens, пруск. (w)undan, літ. vanduo «вада», яцвяжскім *udā «вада; рака».'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Ведрыч там не прыгадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (> Wadangen), пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]'' Фантазіі. Тапароў супастаўляе Ведрыч толькі з назвамі Ведзерка, Ведра і Ведрыца (ад асновы *veder-), іншыя ж назвы ён тлумачыць па-іншаму. ''У назве Ведрыч корань Ved- пашыраны з дапамогай пашыральніка -r-. Ён шырока прысутны ў літоўскім слова- і назваўтварэнні: kupti «уздымацца» — kupra «горб», liepa «ліпа» — Lieporas «Ліпавы (ручай)»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 298—309.].'' Тут Ведрычы няма. Дарэчы, гэты том выбраных твораў Скарджуса мае назву "Lietuvių kalbos žodžių daryba", г. зн. "Словаўтварэнне літоўскай мовы". Тапанімія Беларусі там не разглядаецца ў прынцыпе, кніга зусім не пра гэта. Таму спасылкі на Скарджуса тут з'яўляюцца падманам. * [[Крэва]] ''Найверагодней тапонім «Крэва» ўтварыўся ад рачной назвы тыпу літоўскага гідроніма Krevė (рака на поўначы ад літоўскіх Кейданаў)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 165.]. Такую назву магла мець крэўская рэчка, цяпер вядомая як «Крэўлянка».'' Назвы мястэчка Крэва там няма. * [[Судабле]] [[Судабоўка]] ''Рачная назва балцкага паходжання, ад першапачатковага *Судаба. Корань Sud- як у літоўскіх гідронімах Sudarvė, Sudota, Sūduonia, якія звязваюцца з літоўскім sūduva "твань у балоце"[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 318-319.].'' Судабле і Судабоўкі ў Ванагаса няма. ''Пашыральнік -b- як у назве рэчкі Налібаўкі (< *Наліба, Nal-ib-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' Насамрэч гаворка ў крыніцы ідзе аб словаўтваральных суфіксах літоўскай мовы, ніякіх гідронімаў там няма. * [[Каспля]] ''Першая аснова Кас- з цягам часу зведала эвалюцыю ад *Kŭs- праз *Къс-. Яна звязаная з прускім kusis, літоўскім kusulas «камар». Гэтая аснова таксама ў назвах ракі Касня (прыток волжскай Вазузы) на Смаленшчыне на ўсходзе ад Касплі, сожскай ракі Касінка (каля Касінкі — рэчка з назвай-перакладам «Камароўка»)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 190.].'' Насамрэч, рака Каспля ў гэтай кнізе сустракаецца толькі на с. 237 і там няма ані слова пра значэнне асновы ў гэтай назве. ''Прамы літоўскі гідранімічны адпаведнік — рачная назва Kus-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 175.].'' А тут увогуле Каспля не згадваецца. * [[Дубасна]] ''Корань Dub- ад літоўскага dubti «ўгінацца», duburys «рачны вір (паглыбленае, „увагнутае“ месца)». З ім літоўскія гідронімы тыпу Dubė, Dubis, Dubija, Dubinga, Dubysa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 93.]. Корань пашыраны гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў назвах задзвінскага возера Мядзесна, дзвінскай ракі Лужасна, дняпроўскіх рэк Опісна (< *Apesna), Нерасна, Турасна[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]. Гэты пашыральнік прысутны і ў літоўскім назва- і словаўтварэнні: upė «рака» — upėsnis «рачулка; месца, дзе цекла рэчка або дзе рэчка ўцякае ў возера»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 291—292.].'' Нідзе з пералічаных крыніц назва ракі Дубасна не прыгадваецца. * [[Налібакі]] [[Налібаўка]] [[Налібоцкая пушча]] ''Звязаная з балцкім гідранімічным коранем Nal-, ад якога назва літоўскага возера Nalija, балота Nal-raistis, балцкай назвай з-пад Ноўгарада *Nolia / Nolė. Далей да індаеўрапейскага *(s)na- «цячы», пашыранага пашыральнікам -l-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 223.].'' Налібак, Налібаўкі, Налібоцкай пушчы ў крыніцы няма. ''Корань Nal- пашыраны пашыральнікам -b-, які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' У кнізе проста гаворыцца пра суфікс -yba і падобныя ў літоўскім словаўтварэнні, пералічаных вышэй тапонімаў там няма. * [[Вацлаў Пануцэвіч]] ''Папуцэвіч — ад балцка-літоўскага аднаасноўнага антрапоніма (колішняга імя) «Папуціс», які даў і сучаснае літоўскае прозвішча Paputis. У ім антрапанімічны суфікс -ut- і корань Pap-, які і ў іншых літоўскіх антрапонімах Papas, Papeika, Papelis, Papšys. Корань звязваецца з літоўскім papas «грудзі; смочка; покаўка, пупышка (на дрэве)»[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 391.]'' Papas, Papeika, Papelis, Papšys у крыніцы ёсць, а Папуцэвіча, Папуціса і Paputis няма. ''з латышскім pāpa, pāpis, pāpulis «покаўка, пупышка». Тыпалагічная паралель — прозвішчы «Цыца», «Цыцка»[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўнай лексікі. Мінск, 1989. С. 441.].'' У Бірылы з пералічанага ёсць толькі Цыца і Цыцка. * [[Убарць]] ''Назва Убарць балцкага паходжання. У аснове назвы Убарць — корань ub-, які таксама ў назве ракі Убедзь (правы прыток Дзясны паміж Чарнігавам і Ноўгарадам-Северскім)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 206.].'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк дняпрўскага басейна, дзе ані слова пра іх паходжанне, пра тое, дзе які корань і г. д. ''Корань ub- у назве Убарць пашыраны з дапамогай пашыральніка -rt-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні (kabti «віснуць» — kabartai «звіслая „бародка“ пад дзюбай пеўня») і ў балцкай гідраніміі: возера Тумерта на Верхнім Падзвінні, рака Уперта на Павоччы, літоўская рака Gomerta[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 119.].'' Адзінае што ёсць у Ванагаса з усяго пералічанага - гэта гідронім Gomerta. Дарэчы там напісана, што ў ім суфікс -erta, а не -rt-. Усё астатняе - прыдумана. ''Ад кораня ab- пайшлі балцкія гідронімы Abista, Абеста, Абстэрна, Обаль, Аболе[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.].'' Насамрэч, на с. 175 у Тапарова напісана, што ў назвах Обаль, Аболе корань *абъл-/*объл-, які ён параўноўвае з літ. obuolys, лтш. abols "яблыка", Абстэрна там увогуле няма. А ў Ванагаса не згадваюцца Абстэрна, Обаль, Аболе. * [[Обаль (рака)]] [[Абалянка (рака)]] [[Аболе]] [[Обаль (возера)]] [[Обалінец]] ''Корань Ab- такі самы, як у латышскіх гідронімах тыпу Abula, Abuls, Abava[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 534—535.]'' Назвы Abava там няма і Буга нічога на піша аб тым, што ў гэтых назвах менавіта корань Ab-, а не нейкі іншы (напрыклад abal). ''у назве ракі Абельна на Верхнім Павоччы. Ад індаеўрапейскага ab-, якім пазначаліся рачныя, цякучыя воды[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 41.].'' А ў Краэ наогул не прыгадваюцца Обаль, Абалянка, Аболе, Обалінец, Абельна. Далей ідзе ўласнае даследванне пра разнастайныя гідронімы. * [[Аткыльня]] ''Першапачатковая форма захавалася ў назве возера Акельня'' Няма крыніцы. ''Корань Ak- звязаны з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' У рэчаіснасці ж, у крыніцы напісана, што назва Аткільня магчыма з балт. at- + kil- "поднимать(ся), происходить". * [[Мокіш]] ''Звязана з літоўскім mokšė «мокрае, вільготнае месца» (ад mokas «густая гразь» з дапамогай пашыральніка -š-)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 315—316.]'' Адзінае што там ёсць - гэта тое, што ў слове mokšė суфікс -š-, пра назву Мокіш ні слова. ''makašyti «брысці па гразі», далей да літоўскага makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскага makņa «балаціна, балоцістае месца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Таксама гідроніма Мокіш няма. Дарэчы няма там і слова makašyti у якасці тлумачэння літоўскіх гідронімаў. * [[Чарэйскае возера]] [[Чаросава (возера)]] ''Назва балцкага паходжання. З шэрагу азёрных назваў Чэрас (каля Мёраў), Чаросава (каля Лепеля), Чэраскія (група азёраў у вярхах ракі Таропы), сюды ж і назвы прыпяцкай ракі Чарэса, дзесенскай ракі Чарэска[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 212.]. Корань Ker- (> Чер-) ад літоўскага keroti «расці, разрастацца» (прыставачнае už-keroti «зарастаць, абрастаць»). Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы *Kerėsa (> Kerės-upis), Kerotis, Kerūlė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Ні там, ні там Чарэйскае і Чаросава возера не згадваецца. Далей таксама ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем розных назваў. * [[Ненач]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Nota, Notė, Notija, Notera[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 231—232.], пруская *Nātangā (ад гэтага гідроніма назва прускага племя натангаў).'' Ненач там не згадваецца. ''Гэтыя назвы ад захаванага ў гідраніміі балцкага *nātā «цячэнне», якое з дапамогай пашыральніка -t- ад індаеўрапейскага *(s)na- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 971—972.].'' А тут няма ані пералічаных вышэй гідронімаў, ані балцкага *nātā. * [[Белагаловае]] ''Першая аснова гэтай назвы — літоўскае balas, baltas «белы» (яно ж і ў балцкай назве ракі Балы на прыпяцкім правабярэжжы[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 497, 594.]).'' Трубачоў гэта пісаў пра гідронім Балы, а не Белагаловае. ''Другая аснова ад літоўскага galva «галава; перад, верх»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.].'' Тапароў пісаў пра раку Бологоловка ў басейне ракі Сож, а не пра возера Белагаловае. * [[Веліж]] ''Назва Веліж (Вялі́ж) паходзіць ад назвы рэчкі Вялі́жкі, ля ўпадзення якой у Дзвіну паселішча знаходзіцца.'' Няма крыніцы. ''Першапачатковая форма гэтага гідроніма — Вялі́жа. На гэта паказвае назва ракі Буліжа, што цячэ недалёка ад Вяліжы (прыток дзвінскай ракі Касплі, што ў Дзвіну ўцякае ніжэй за ўпадзенне Вяліжы). У абодвух гэтых гідронімаў карані пашыраныя пашыральнікам тыпу -iž-, як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabižis, Gumyža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, утвараючы вытворныя формы (varlė «жаба» — varlėža «жабка»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Гідранімічны корань Vel- на Верхнім Падзвінні таксама ў балцкіх назвах возера Веліста, ракі Веляса (Vel- + -st-, -s-). Балцкія гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія Veliuona, Velionė, Vel-upys, Vėlys, латышскія Vel-upīte, Vellezers[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 370.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах Веліж, Вяліжа ці Буліжа не згадваюцца. Суцэльная адсябяціна. * [[Гавязнянка]] ''Корань такі ж, як і ў балцкіх назвах нёманскіх рэк Гаўя, Гуя, ад індаеўрапейскага *gēu- / gū- «гнуць, крывіць». Ад яго таксама літоўскае gau-r-as «волас», gu-r-as «вяршыня пагорка», gu-g-a «пагорак; гузак; горб»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 393—398.].'' Няма ў крыніцы нічога падобнага. ''Корань пашыраны балцкім пашыральнікам -zn-, які таксама ў назвах «лісіных» рэк Лапузна (прыток дзесенскай Наўлі), Лопазна (прыток сожскай Іпуці), ад літоўскага lapė «ліса»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 192, 194.].'' Хлусня, няма там ні Гавязнянкі, ні разважанняў пра тое, які пашыральнік і корань у назвах Лапузна і Лопазна ("форма балт. первоисточника неясна"). * [[Сянно]] [[Сянна (рака)]] [[Сянно (возера)]] [[Жыварэзка]] ''Назва Сянна паходзіць ад аднайменнага возера, на якім паселішча паўстала. Гідронім Сянно балцкага паходжання, ад кораня Sain-[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 47.]. Звязана з літоўскім at-sainus «павольны, неахайны, лянівы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 293—294.]. Далей да аднаго са значэнняў індаеўрапейскага *sei- : si- «слабець; вялы, слабы, лянівы; апускацца, пагружацца» (> «ціхі, спакойны»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 890—891.].'' У ніводнай з пералічаных кніг назва Сянно (Сянна) не сустракаецца. ** {{N}} цалкам выдаліў як безкрынічнае ва ўсіх названых артыкулах. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 09:07, 15 мая 2025 (+03) * [[Усвейка]] [[Усвяты]] [[Ушача]] [[Ушачы]] [[Усвяча]] [[Уша (прыток Віліі)]] [[Уша (прыток Бярэзіны)]] [[Уша (прыток Нёмана)]] ''Гэты корань звязваюць з індаеўрапейскім *aus- / *us- «блішчэць, ззяць», ад якога літоўскае aušra «зара», apy-ūšris «час перад світанкам», латышскае *Ūss (балцкае боства зары)[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 282—283.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 86—87.].'' У гэтых крыніцах пералічаныя тапонімы не згадваюцца. * [[Усяжа (рака)]] Тое ж самае. Далей: ''У назве Усяжа корань Us- пашыраны балцкім пашыральнікам -ing-, як у назве Аражня / Аряжня (< Ar-ing-in-)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' На самой справе, адзінае, што напісана ў крыніцы, так гэта тое, што назву Аражня можна параўнаць з ст.-пруск. Aryngine. Пра пашыральнік -ing- і Усяжу - выдумка. * [[Арыжня (рака)]] ''Назва старабалцкага паходжання. Адпачатная форма была блізкая да прускай азёрнай назвы Aryngine (Ar-, -ng-, -n-), потым дала форму тыпу «Аряжня»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' Пра падзеленне назвы на састаўныя часткі Ar-, -ng-, -n- там няма. ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' У крыніцы няма ні Арыжні, ні балцкага *ar-. ''Ён таксама ў літоўскім гідроніме Arina, латышскім Aruona[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 47.].'' Тут таксама няма Арыжні. Дарэчы, Ванагас не называе гэты корань балцкім, а разглядае яго як агульнаіндаеўрапейскі. * [[Рапуса]] ''У назве Рапусы вылучаецца балцкі гідранімічны пашыральнік -usa, як у назвах дзесенскай ракі Нярусы, прускай ракі Narussa[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няруса і Narussa там ёсць, Рапусы няма. * [[Мядзесна]] ''Найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis «дрэва», medė «гай», ад балцкага *medja(n) «лес». Далей да індаеўрапейскага *medhi̯os- «сярэдні, сярэдзінны» — лес разумеўся як тое, што знаходзіцца паміж паселішчамі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 706—707.].'' Назвы Мядзесна і ўвогуле разважанняў, што "найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis...", там няма. ''Корань Med- пашыраны ў назве Мядзесна балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў дзвінскім гідроніме Лужасна недалёка ад Мядзесны, у дняпроўскіх балцкіх гідронімах Апісна, Нерасна, Турасна і інш.[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]'' На самай справе, гідронім Мядзесна ў гэтай кнізе прыгадваецца толькі на с. 225, дзе гаворыцца, што ён мае фінскае паходжанне. * [[Сярвайка]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова Serv- таксама ў балцкай назве рэчкі Сэрвач (прыток Віліі), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.].'' Ні там, ні там Сярвайка, Сэрвач не сустракаюцца. * [[Свіліца]] [[Падсвілле]] [[Свольна (рака)]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія гідронімы Svilė, Svyla, назва ракі Свілка на Падзвінні (каля Лынтупаў). Роднасны корань у гідронімах Svalė, Svalia, Svolis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 322—323.], у прускім тапоніме Swolow, балцкіх назвах рэк Своланка на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 307.]. Звязана з літоўскім svilti «гарэць без полымя, прыгараць; „гарэць“ ад холада». Далей да індаеўрапейскага *sṷel- «тлець, гарэць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1045.].'' Нідзе з паказаных крыніц Свіліца, Падсвілле, Свольна не згадваюцца. * [[Жлобін]] ''Назва Жлобін балцкага паходжання — найімаверней гідранімічнага (адпаведная водная назва да сёння не захавалася). Назоўны адпаведнік на тэрыторыі цяперашняй Беларусі — возера Жлобін каля Баранавічаў (цяпер у складзе горада).'' Няма крыніцы. ''Гідранімічныя аналагі — літоўскае Globys (рака), прускае Globe (возера). Яны звязаныя з літоўскім globti «ахопліваць, ахінаць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.]. Далей да індаеўрапейскага *gleb(h)- «сціскаць» (ад карацейшага *gel- «сціскаць; акруглы»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 357, 359—360.].'' У гэтых крыніцах Жлобін не сустракаецца. ''Назва Жлобін з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія назвы рэк тыпу Горадзен (> Гараднічанка), Гамея (> Гамяюк), якія ўзыходзяць да каранёў *gher(d)- «ахопліваць; агароджваць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' А тут не сустракаюцца Горадзен (Гараднічанка), Гамея (Гамяюк). ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Глоба, Глобус, Жлоба, Жлобіч[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 111, 146.], якія могуць быць варыянтамі кораня *glob-.'' Таксама Жлобіна няма. Суцэльнае арыгінальнае даследванне. * [[Барысаў]] ''На думку Ткачова, гэта сведчыць, што назва Барысава — не адыменная, а паходзіць ад ракі Барысы.'' Няма крыніцы. ''Калі рачная назва Барыса існавала, то яна балцкага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Балцкі гідранімічны пашыральнік -is- у гідронімах тыпу Dubysà, Lavysà, у тапоніме Kilbisai[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T.1. Vilnius, 1996. С. 313—314.]. Адпачатная балцкая форма мусіла быць тыпу Barysà. Корань Bar- у літоўскіх рачных назвах Barys, Bar-upė, якія лічацца вельмі старажытнымі. Той жа корань, з пашыральнікам -t-, і ў літоўскіх гідронімах тыпу Bartuva, у назве прускай ракі *Barta (ад яе мела пайсці назва зямлі прускага народу бартаў), у якіх аснову Bar-t- звязваюць з індаеўрапейскім *bher- «булькатаць; імкліва рухацца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 58, 59.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 71—72.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 132—133.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах горад Барысаў ці меркаваная рэчка Барыса не згадваюцца. Дарэчы, Ванагас пра гідронімы Barys, Bar-upė піша, што іх паходжанне незразумелае і для іх вытлумачэння выкарыстоўвае старажытнарускае, украінскае і ілірыйскае словы. * [[Дрывяты]] ''У назве *Druvintas (> Дрывяты) корань Druv- пашыраны пашыральнікам -nt-, як і ў назве возера Вісяты (ад формы тыпу літоўскай азёрнай назвы Viešintas)[K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. С. 546.].'' Вісяты там ёсць, а вось Дрывят і разважанняў пра пашыральнік у назве Вісяты няма. * [[Нешчарда (возера)]] [[Нешчарда (рака)]] ''Назва Нешчарда — балцкага паходжання. Назву складаюць прыстаўка Ne- і корань skard-. З дапамогай прыстаўкі Ne- аформленыя назвы задзвінскіх азёраў Нявежа, Няклея, Нядружна і інш. Яна ж у літоўскіх гідронімах тыпу Nestrėvis «Нецякучае (возера)» (ад strėvus «плыткі, цякучы»)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 229.]. Корань skard- у літоўскіх гідронімах тыпу Skardis, Skardžius, Skardelis, Skard-upis. Ад літоўскага skardis «круты схіл, бераг», skardyti «адсякаць, адразаць, аддзіраць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 301.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)ker-d-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 940—941.].'' Суцэльныя фантазіі, ва ўсіх крыніцах назва Нешчарда адсутнічае. * [[Лавоша (рака)]] ''Назва Лавоша балцкага паходжання. Гідранімічны корань Lav- таксама ў літоўскай рачной назве Lavysa (рака, з якой выцякае возера Lavysas), якая далей звязаная з гідронімамі Lūvas, Lojis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182, 184.].'' Лавошы тут няма. Дарэчы Ванагас піша, што паходжанне кораня ў назве Lavysa незразумелае і для ягонага тлумачэння прыводзіць славенскае lava, нямецкія, грэцкія і іншыя словы. ''Ад індаеўрапейскага *lou- са значэннем «умываць, мыць, купаць» (> «ліцца», «жолаб, роў»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 692.]. У назве Лавоша корань Lav- пашыраны пашыральнікам -š- (> -oš-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, а таксама прысутны ў гідронімах Nalošas, Gailėšis, Lapišius, Pelyša[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 316—318.].'' У гэтых крыніцах Лавоша таксама адсутнічае. * [[Чавусы]] ''Згодна з антрапанімічнай версіяй, назва «Чаусы» звязаная з зафіксаванымі на Верхнім Падняпроўі прозвішчамі Чаус, Чаусаў. Тая ж будова і ў падняпроўскіх прозвішчах Браусаў, Брэусаў, Леус, Паус, Рэус. У беларускай антрапаніміі такія прозвішчы пакідаюцца без вытлумачэння[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 62, 249, 304, 358, 441.].'' Па-першае, Бірыла нічога не пісаў пра паходжанне назвы города Чавусы, ягоная кніга прысвечаная прозвішчам, а не тапонімам. Па-другое, у Бірылы зусім няма ніякіх разважанняў пра нейкую быццам агульную будову пералічаных вышэй прозвішчаў. Па-трэцяе, на с. 444 ён звязвае прозвішча Чавус з рэг. чавус, чаус "чыгун", тур. чавуш "сяржант, унтэр-афіцэр". ''Паўночнасмаленскі тапонім Чаусава, аднак, гідранімічнага паходжання, стаіць на рацэ Чэусаўка. Той жа корань Чэус- у назвах малых ручаін Чэусен (у вярхоўях ракі Угры), Чэусаўская (прыток ракі Клядзейкі каля Серпухава). У гэтых гідронімах корань Čaus- / Čeus- (можа быць з балцкім пашыральнікам -in-) суадносіцца з балцкімі гідронімамі літ. Čiauša, лат. Čauša (ад *Kiauša). Яны звязаныя з літоўскім kiaušinti «павольна ісці», kiausti «знікаць, спыняцца ў росце» і пазначалі павольную плынь[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 293—294.]'' У крыніцы гаворка ідзе пра гідронімы Чеусен і Чеусовская ў Павоччы, пра горад Чавусы ці Чаусава ані слова. ''далей да індаеўрапейскага *(s)keu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 951—953.].'' Чавусаў і тут таксама няма. * [[Чэрыкаў]] ''Корань Чэр- таксама ў такіх прозвішчах з усходу Беларусі тыпу Чэ́ранда, Чэ́расеў, Чэ́рачэнь. Этымалогія гэтага кораня ў беларускай антрапаніміі недастаткова прасветленая[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 457.].'' З усяго пералічанага ў Бірылы згадваецца толькі прозвішча Чэранда, без указання які ў ім корань. Астатніх прозвішчаў і назвы горада Чэрыкаў там няма. ''Той жа корань у балцкіх азёрных назвах Чэрас (каля Мёраў і ў вярхах ракі Таропы), ад кораня Ker-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Зноў хлусня, няма там згадкі ні пра Чэрыкаў, ні пра Чэрас. * [[Францішак Кушаль]] ''Прозвішча Кушаль балцкага паходжання, звязана з літоўскім kušlys «сляпец» (хто падслепаваты). Ад яго літоўскі антрапонім Kušlys[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.]'' У гэтым слоўніку літоўскіх прозвішчаў згадваецца толькі літоўскае прозвішча Kušlys, беларускага Кушаль - няма. ''тапонімы Кушляны, Кушлі, Кушлікі. Аснова Kušl- сустракаецца ў літоўскай антрапа- і тапаніміі[В. Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1984. С. 361.].'' А тут ёсць толькі тапонімы Кушлікі і Кушлi без дакладнага вытлумачэння, прозвішча Кушаль таксама няма. * [[Скупа]] ''Корань Skup- звязаны з літоўскім skupstas «куст», латышскім skupsna, skupšķis «малы лясок» (skup- + -st-, -sn-, -šķ-). Далей да індаеўрапейскага *(s)keup- «гронка, чуб, пук»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 956.].'' Хлусня, і блізка нічога падобнага там няма, акрамя існавання індаеўрапейскага *(s)keup. * [[Вялікая Восмата]] ''Корань Asm- у балцкіх рачных назвах, што вар’іруюцца як Осма / Восма / Восьма, на Верхнім Падняпроўі і Верхнім Павоччы. Іх адпачатная форма аднаўляецца як *Asma[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 181, 200.][Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 301—302.][В. Н. Топоров. «Baltica» Подмосковья // Балто-славянский сборник. Москва, 1972. С. 255.]. Аснова Asm- з’яўляецца дыялектным варыянтам асновы Ašm- (як Asv- i Ašv- у гідронімах Asveja і Ašva, Ašvija, ад літоўскага ašva «кабыла»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 50.]). Асновы Akm- і Ašm- паходзяць ад варыянтаў індаеўрапейскага *ak- / *ak'- «востры». Ад першага ў літоўскай мове akmen- «камень», ад другога — ašmen- «вастрыё» і (на перыферыі мовы) ašmen- «камень»[Топоров В. Н. Две заметки из области балтийской топонимии (этимологический аспект) [1959] // В. Н. Топоров. Исследования по этимологии и семантике. Т.4. Кн. 2. М., 2010. С. 74—77.]. У назве Асмата корань Asm- пашыраны з дапамогай -at-. Той жа пашыральнік у назвах рэчак Гардата, Аката (> Акатаўка, прыток Гардаты) на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.], у літоўскіх гідронімах тыпу Amata, Žlagatas, Kamatis. Ён шырока выкарыстоўваўся ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» — gyvata «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' У ніводнай з паказаных крыніц назва Восмата не сустракаецца. * [[Макоўза]] ''Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Makys (возера), *Makia (рака), Mak-a-raistis (балота), латышскае Maka, назва дняпроўскай ракі Маконя (прыток бярэзінскай Ушы).'' Крыніцы няма. ''Гідранімічны корань Mak- звязаны з літоўскім makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскім makņa «балаціна, балоцістае месца»[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.]. Рэдкі пашыральнік -auz- таксама ў літоўскім мікратапоніме (назва балаціны) Ramaũzė (< Ramaũza «Рамоўза», ад ramus «спакойны»)[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 272.].'' Назва Макоўза ў Ванагаса не сустракаецца. Няма тут і разваг аб тым, які суфікс у назве Ramaũzė. * [[Супрасль]] ''Назва паселішча паходзіць ад рачной назвы балцка-яцвяжскага паходжання. Адпачатна ўяўляла сабой злучэнне кораня Spran(d)- і пашыральніка -sl-[ P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 163—164.].'' У крыніцы ёсць толькі пра суфікс -sla- ў літоўскіх словах, усё астатняе - прыдумана. ''Гэты ж пашыральнік ёсць і ў назве ракі Нерасль, што таксама ўпадае ў Нараў. Корань Spran(d)- звязаны з літоўскім spręsti (spren(d)sti) «уціскаць; выцягваць; крочыць вялікімі крокамі», sprandyti «цягнуць, расцягваць».'' Няма крыніцы. * [[Нясвіж]] ''Назва Нясвіж гідранімічнага паходжання, ад назвы не лакалізаванай на сёння ракі *Нясвіжа.'' Няма крыніцы. ''Тапонім утварыўся так жа сама, як ад назвы дзвінскага прытока ракі Вяліжы (> Вяліжка) утварылася назва горада Веліж.'' Няма крыніцы. ''Корань *Nes-ṷ- (варыянт старой ṷ-асновы ад кораня *Nes-) у назвах *Нясвяча (> Нясвячка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 150.], ад *Nes-v-int-a, злучае Сяргееўскае возера з ракой Пціч) і *Несва (> Несвіца[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 160.], прыток Брагінкі, у міжрэччы Дняпра і Прыпяці перад самымі іх сутокамі).'' Маштакоў у прынцыпе не пісаў зусім нічога пра паходжанне ніякіх гідронімаў, пра іх карані і т. п., ягоная праца - гэта проста спіс назваў рэк і болей нічога! ''Корань *Nes- таксама ў назвах Неса[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 281—282.] (у басейне дзесенскай ракі Нярусы), *Несла (< *Nes-l-, тры прыпяцкія ракі, адна верхнедняпроўская), *Нясета (< *Nes-et-, прытокі дняпроўскай Бярэзіны і прыпяцкай Пцічы)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198—199.]. Меркаваная нясвіжская рака мусіла знаходзіцца зусім паблізу пціцка-прыпяцкага агмяня рэк з назвамі ад кораня *Nes- (тры пціцкія, тры прыпяцкія), працягваючы яго на нёманскія вярхі. Пашыральнік тыпу -iž- як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabìžis, Gumýža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.], у назве дзвінскай ракі Буліжа (цячэ побач з Вяліжай)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні для вытворных формаў (varlė «жаба» — varlėža «жабка, жабуля»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Імаверны фанетычны варыянт таго ж кораня *Nas- у назвах літоўскай ракі Nas-upis[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 224.], ракі Насва (у басейне Ловаці, на поўначы старабалцкай тэрыторыі)[Р. А. Агеева. Гидронимия Русского Северо-Запада как источник культурно-исторической информации. Москва, 2004. С. 193.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах пра Нясвіж ці нейкую меркаваную нясвіжскую рэчку няма ані слова. Усё прыцягнута да Нясвіжа за вушы. (а ў Тапарова таксама няма Буліжы). * [[Віхолка (сяло)]] ''Корань Віх- такі ж, што і ў назве Віхра. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай», далей да індаеўрапейскага кораня *ṷeis- / ṷis- «цячы», ад якога таксама назва Вісла (< *ṷeis-tlā)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1134.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 50-51.]. Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Нідзе там назва Віхолка не сустракаецца. А ў Покарнага і Краэ апрача гэтага не сустракаецца і viešmuo. * [[Ловаць]] ''Назва Ловаць балцкага паходжання. Корань Lov- звязаны з літоўскім lovys «рэчышча ракі; пратока, роў»[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 59-60.]'' Тапароў там не такі катэгарычны, гэта толькі адна з прапанаваных гіпотэз: объяснение из финноязычных диалектов кажется предпочтительным.. некоторая возможность объяснения из балт. или через него остается... ''далей да індаеўрапейскага *leu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 681—682.].'' А ў Покарнага ні Ловаці, ні lovys наогул няма. ''Поўны адпаведнік — назва ракі Ловаць на Верхнім Павоччы, пры тамтэйшым густым балцкім гідранімічным фоне. Таго ж кораня назва літоўскай ракі Loviai[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 196.]. Гідранімічны фармант -at- таксама ў такіх балцкіх гідронімах, як літ. Kamatė, Žlagatas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 144, 405.]. Ён шырока прысутны ў літоўскім назва-, імя- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» : gyvatas «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' Таксама ў ніводнай з гэтых крыніц назва Ловаць не сустракаецца. * [[Гарадзейка]] [[Гарадзея]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная форма — *Gardēja.'' Крыніцы няма. ''Канчатак -ейка часта прысутны на месцы ранейшага балцкага -ēja (як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань той жа, што і ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах назва Гарадзея (Гарадзейка) не згадваецца. ''Назвы Гарадзея, Горадзен з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія гідронімы тыпу Жлобін, Гамея (> Гамяюк), якія ўрэшце ўзыходзяць да каранёў *gleb(h)- «сціскаць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' Зноў хлусня. Насамрэч, у крыніцы напісана, што літоўскія гідронімы Glebas, Globys паходзяць ад літоўскага glebti, globti, што звязана з канфігурацыяй. Усё астатняе - выдумка. * [[Гродна]] [[Гараднічанка]] ''«Горадзен» — гідронім балцка-літоўскага паходжання. Такі ж корань таксама ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' У ніводнай з гэтых крыніц Гродна, Гараднічанка ці Горадзен не згадваюцца. * [[Дзікі Нікар]] ''Назва балцкага (магчыма, балцка-яцвяжскага) паходжання. Той жа корань у прускай рачной назве Nyc-ape (пруск. ape "рака").'' Крыніцы няма. ''Корань звязаны з латышскім nikns "злы", naiks "страшны, злы, люты; шпаркі, імклівы, моцны (пра хвалі)"[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97-98.]. Далей да індаеўрапейскага кораня *nēik- : *nīk- : *nik- "нападаць, накідвацца"[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 761.]. Той жа корань так жа сама пашыраны фармантам -r- і ў стараеўрапейскай рачной назве *Nikros (> Neckar). Яна вытлумачваецца як "магутная, злая, шпаркая (рака)"[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97.]. Гідранімічны фармант -(a)r- паказвае на вялікую даўніну гэтага гідроніма. Такі ж фармант і ў старабалцкай рачной назве Matará, якая лічыцца вельмі старажытнай[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 206-207.].'' Нідзе тут назва балота (Дзікі) Нікар не сустракаецца. * [[Дулебка]] ''Назва балцкага паходжання, звязаная з літоўскімі назвамі Dulbis (назва возера і яру), Dulbė (назва сажалкі і поля), з латышскімі назвамі Dulbju acs (назва балота), Dulbi (назва вёскі).'' Няма крыніцы. ''Гэтыя назвы адносяцца да мясцінаў, якія выгнутыя («выдзеўбаныя»), і звязаныя з літоўскім dulbti «дзяўбсці»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 95.]'' Дулебкі ў Ванагаса няма. ''а тое — ад індаеўрапейскага корня *dhelbh- "дзяўбсці", які таксама вядомы ў стараеўрапейскай гідраніміі[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 26-27.].'' А ў Краэ няма ні пералічаных вышэй гідронімаў, ні dulbti. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на Тапарова, дык вось у яго напісана, што назва менавіта гэтай ракі паходзіць ад славянскага этноніма дулебы (Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья, с. 218). * [[Сцвіга]] ''Назва імаверна балцкага паходжання. Тым ці іншым чынам (коранем і пашыральнікам або толькі пашыральнікам) можа быць роднасна літоўскаму гідроніму Šedvygà, у якім вылучаецца корань šedṷ- і пашыральнік -g-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 327—328.]. Той жа пашыральнік у гідронімах балцкага паходжання тыпу Няміга, Vedega[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. — С. 358.].'' Фантазіі, ні там, ні там у Ванагаса пра Сцвігу няма ані слова. * [[Маства]] ''Назва імаверна балцкага паходжання, корань Mast- таксама ў балцкіх гідронімах Mastis (возера), Mast-upis (рака), Masta-purvs (балота), якія звязваюць з лат. masts "тоня (месца, дзе ловяць рыбу)"[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 206.].'' Тое ж самае: не пісаў Ванагас зусім нічога пра Маству. * [[Няміга (рака)]] ''Аснова назвы звязаная з індаеўрапейскім коранем *nem- «гнуць; гнуцца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.]. Балцкі гідранімічны пашыральнік -g- таксама ў гідронімах Vedega, Удага[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 358.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 211.].'' У Покарнага і Ванагаса Няміга не згадваецца ўвогуле, а ў Тапарова на с. 198 гаворыцца, што назва ўтвораная як Ne-mig- і родасная назве Мигото, не пра які пашыральнік -g- у ёй ён не піша. * [[Гамяюк]] [[Гомель]] ''Рачная назва балцкага паходжання. Больш аўтэнтычны варыянт той, што засведчаны найраней, — «Гаме́йка».'' Няма крыніцы. ''Канчатак -ейка часта ўзнікаў на месцы ранейшага балцкага -ēja, як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja, але мог дадавацца і да бессуфіксальнай асновы[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань такі ж, што і ў літоўскіх гідронімах Gamė, Gamenta, Gamena, Gomerta. Ён звязаны з літоўскім gamalas «камяк», gomulti «камячыць» з семантыкай сціскання[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106, 119.][V. Urbutis. Liet. gomus, -i «norus, noringas, linkęs», la. gama «kas pernelyg daug valgo» ir kiti giminiški žodžiai // Baltistica, 1973, t. 9(2). С. 183—188.], далей да індаеўрапейскага *gem- «хапаць, сціскаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 368—369.].'' У ніводнай з крыніц не згадваецца ні Гомель, ні Гамяюк, ні Гамейка. * [[Лунін]] [[Лунінец]] ''Назвы Лунін, Лунінец трэба разглядаць у сувязі з рачной назвай Лунія (адзін з варыянтаў назвы прыпяцкай ракі Лань)[П.Л. Маштаковъ. Списокъ рѣкъ днѣпровскаго бассейна. Санкт-Петербургъ, 1913. С. 144.].'' Няма ў Маштакова такого сцверджання, і ўвогуле, ягоная кніга - гэта толькі спіс рэк басейна Дняпра, пра паходжання назваў рэк ці населеных пунктаў там няма ані слова. ''Форма "Лунія" звязаная з латышскім luns "твань", літоўскім liūnas "твань; покрыва моху над вадой у балоце або ля берага азёраў ці рэк, што зарастаюць". Далей да літоўскага liaunas "гнуткі, слабы" і значэння балотнай паверхні як няўстойлівай, гнуткай[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 194.][V. Urbutis. (rec.:) Этимология, 1968 // Baltistica. 1972. VIII (2). С. 208-209.]. Гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія рачныя і азёрныя назвы тыпу Liūnas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 194.].'' У Тапарова Лунія ёсць (праўда, у тлумачэнні тут даданая адсябяціна), а Лунін і Лунінец адсутнічаюць. А ў Урбуціса і Ванагаса няма ні Луніі, ні Луніна, ні Лунінца. * [[Паўазер’е (возера)]] ''Назва Палазер’е балцкага паходжання, утвораная з дзвюх асноў. Першая аснова Pal- звязаная з латышскім pali «паводка, затапленне вадой прылеглай да ракі мясцовасці», palas «забалочаны бераг возера», літоўскім palios «балаціна на месцы зарослага возера». Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскіх рэк Pala, Palėja, латышскай ракі Pala[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 241.]'' Паўазер’е ці Палазер’е ў Ванагаса не згадваецца. Далей працягваецца ўласнае даследванне. * [[Мінск]] ''З увагі на семантычную «непразрыстасць» назвы рэчкі Мена (Менка), прапаноўвалі шэраг версій, як яе вытлумачваць — з літоўскага menkas «малы, дробны» або menkė «(рыба) мянтуз; (рыба) траска»[Жучкевіч В. Адкуль імя твае, сталіца // Беларусь № 4, 1967. — С. 22.][Роспонд С. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. — М.: Наука, 1972. — С. 22.][Нерознак В. П. Названия древнерусских городов / Под. ред. Д. С. Лихачева. — М.: Наука, 1983. — С. 118.]'' Насамрэч, Роспанд тлумачыць назву ад і.-е *moi-n-//*mei-n- : *min- *mei- "праходзіць міма, ісці". Неразнак паўтарае гэтую версію, дадаўшы, што магчыма і іншае тлумачэнне: ад і.-е. *men- "малы", параўн. ст.-рус., ст.-слав. мьнии, праслав. *mьnjes- "меньшы", параўн. яшчэ літ. menkas "маленькі, дробны", лат. minus "меней". * [[Лучай (возера)]] ''Корань Lauk- звязаны са старалітоўскім laukas «светлы, зіхоткі». Выштурхнутае іншымі словамі, яно засталося ў выглядзе вузкаўжывальнага laukas «хто з белай плямай ці белай пысай (пра жывёлу); лысы». Амонім — літ. laukas «поле» (першапачаткова ў сэнсе светлага месца пасярод леса). Далей вядзе да індаеўрапейскага *leuk- «ззяць, свяціць», *leukos «святло, ззянне»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 183.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 687—689.].'' Назва возера Лучай ні там, ні там не сустракаецца. * [[Аўчоса]] ''Назва балцкага паходжання, пачатковая форма назвы — *Vilkesà (Вількеса́)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 181.].'' Насамрэч, гэта было напісана аб назве Волчас, а пра Аўчосу (Овчеса) гаворыцца на с. 199. ''Поўны гідранімічны адпаведнік — назва літоўскай рэчкі Vilkesà (на поўначы ад Вільні)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' Аўчоса тут адсутнічае. ''Значэнне гэтай назвы — «Ваўчыная (рака)», ад агульнабалцкага *vilkas, якое далей да індаеўрапейскага *u̯l̥ku̯os[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1179.].'' Тут адсутнічае Аўчоса ці якія яшчэ гідронімы. * [[Ваўкавыск]] [[Ваўкавыя]] ''Тапонім «Ваўкавыск» утварыўся ад назвы рэчкі Ваўкавыі, гідроніма балцка-яцвяжскага паходжання, што меў адпачатную форму *Vilkaujà (Вілкаўя) «Воўчая (рака)». Вядомы такі ж самы літоўскі гідронім Vilkauja, ад якога літоўскае мястэчка Вілкавішкіс — яго назва ўтвораная так жа сама, як і назва Ваўкавыска: Vilk-av- дало, з аднаго боку, гідронім Vilk-av-ja (> Vilkauja), а з другога — тут жа тапонім Vilk-av-išk-is[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' У Ванагаса гаворка ідзе пра гідронімы тыпу Vilka і падабныя на тэрыторыі Літвы, ні Ваўкавыск, ні Ваўкавыя ў яго не згадваюцца. ''ад vilkas «воўк» (Vilk-av-ja > Vilkauja)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 88.].'' Зноў няпраўда. Насамрэч там напісана толькі, што ў назве Vilkauja (Літва) суфікс -auja-, болей нічога. * [[Гайна (рака)]] ''Звязана з індаеўрапейскім *gei- «звіваць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 354—355.].'' Няпраўда, няма ў крыніцы ні Гайны, ні яшчэ якіх-небудзь тапонімаў. * [[Вядзета]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная балцкая форма *Vedetà. У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Назва Вядзета там не згадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (> Wadangen), падзвінская Водзьга, пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]. Назва Вядзета ўтвораная з дапамогай пашыральніка -et-, які добра вядомы ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (verpti «віраваць» — verpetas «вір»), з ім гідронімы тыпу Upeta, Nereta, Viešetė[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 338—341.]'' Таксама няма Вядзеты. * [[Індрубка]] ''Назва вёскі — балцка-літоўская, паходзіць ад назвы рэчкі Індрубкі (Індрупкі), на якой вёска знаходзіцца. Утвораная праз складанне дзвюх асноў: літ. indrė «трыснёг» i upė «рака». Найбліжэйшая аналогія — латвійскі тапонiм Indrupene (ад гідронімa Indrupe)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 130.].'' У крынiцы Індрубка не згадваецца. * [[Бася]] ''Корань Bas- у рачных назвах на Падняпроўі і Павоччы: Басенка, Басанка, Бастаўка, Босця (*Bas-t-)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 234.][Г. П. Смолицкая. Гидронимия бассейна Оки. Москва, 1976. С. 297.].'' Кнігі Маштакова і Смаліцкай - гэта проста спісы рэк басейнаў Дняпра і Акі адпаведна, пра паходжанне гэтых назваў там няма ані слова. ''Фанетычны варыянт таго ж кораня Bes- з тым жа значэннем у назве ракі Беседзь. Ад літоўскага besti «ўтыкаць, капаць», bastyti «тыкаць, утыкваць», прускага *bastun «утыкаць», з індаеўрапейскімі паралелямі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 113—114.].'' З усяго пералічанага ў дадзенай крыніцы згадваецца толькі слова besti і ягоныя паралелі ў іншых мовах, аб паходжанні якіх-небудзь тапонімаў, у тым ліку Бася і Беседзь, там ні слова. * [[Піна]] [[Пінск]] ''Звязана з літоўскім pinti «плесці (кош, плот, касу)», pynė «каса», прускім panto «путы». Далей да індаеўрапейскага *(s)pen- «сплятаць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 988.].'' Няма ў крыніцы ні Пінска, ні Піны, ні іншых гідронімаў. **{{N}} прыбраў тое да чаго прэтэнзіі, з Пінска наогул прыбраў усё, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад ракі. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:48, 14 мая 2025 (+03) * [[Дундаўшчына]] ''Назва Дундаўшчына, магчыма, звязаная з мясцовым дыялектным балтызмам дундар, дундаль «пярун» (у праклёнах «каб цябе дундар / дундаль свіснуў»)[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 157.].'' У кнізе апавядаецца толькі пра дундар, дундаль, пра Дундаўшчыну няма ні слова. * [[Дзевінскае]] ''Магчымае балцкае паходжанне назвы, у сувязі з літоўскім dievas «бог»[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 145.]'' Па-першае, гаворка ў кнізе дзе аб узгорках і гарадзішчах з назвай Дзявочая гара, а не аб возеры Дзевінскае. А па-другое, там гаворыцца, што можа быць, што некаторыя са згаданых узгоркаў першапачаткова мелі назвы, якія паходзяць ад балцкага dievas. * [[Сасва]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання, адпачатная форма *Sas(u)vā.'' Няма крыніцы. ''Корань Sas- таксама ў літоўскім гідроніме Sasna (на старой яцвяжскай тэрыторыі, каля літоўскага Марыямпале), у балцкіх гідронімах тыпу Сасна на Верхнім Павоччы і на Верхнім Падонні[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 291.][В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 319.][В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования. 1986. Москва, 1988. С. 168.]. Ад меркаванага прускага гідроніма *Sasna мела пайсці назва адной з прускіх земляў *Sasna (> Sassin, 1263 г.). Яна адбілася ў тапоніме Sassenpile (пазней ням. Haasenberg, цяпер польск. Zajączki[en])[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. С. 118.]. Звязваюць з пруска-яцвяжскім *sasnis «заяц». З індаеўрапейскіх аналагаў найбольш красамоўнае стараіндыйскае śaśáḥ (< šašas) «заяц». Першакрыніцай і для гэтай «заячай» лексікі, і для гідронімаў тыпу Sasna было індаеўрапейскае *ḱas-, *ḱasno- «шэры»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 533.]. Далей да значэння «няярка блішчэць», адсюль таксама літоўскае šašėlis, šešėlis «цень» і гідронімы тыпу Šeš-upė, Šešuva, Šašuola[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 818—819.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 326, 329.]. У назве Сасва корань Sas- пашыраны тым жа балцкім гідранімічным пашыральнікам, што і ў назве засведчанага пад 1516 г. гідроніма з-пад Ліды Ятѳа (< Ятва < яцв. *Jāt(u)vā)[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 126—156.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 286—289.]'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з пералічаных крыніц назва ракі Сасва нават не згадваецца. * [[Мазыр]] ''Назва антрапанімічнага, адыменнага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Як на ўсходзе цяперашняй Беларусі, так і ў суседняй Смаленшчыне корань Маз- дастаткова распаўсюджаны ў антрапаніміі.'' Няма крыніцы. ''Ён прысутны ў прозвішчах тыпу Мазыра, Мазікаў, Мазай, Мазала, Мазітаў (з пашыральнікамі -r-, -k-, -j-, -l-, -t-). Прозвішчы такога тыпу антрапаніміст М. Бірыла звязваў з мазаць (ад праслав. *mazati)[М.В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 266-268.]. Магчымая таксама сувязь з балцкай лексікай тыпу латышскага mazs, літоўскага mažas "малы", якія часам звязваюць з балцкім коранем са значэннем "мазаць" ("намазаны" > "стончаны" > "зменшаны" > "малы")[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 584.]." Арыгінальнае даследванне, горад Мазыр там не прыгадвацца. * [[Гудагай (вёска)]] ''Назва балцкага паходжання, паходзіць ад літоўскага складанага двухасноўнага gùdagojis. Другая частка — ад gojus «гай, пушча», першая — ад gudas[Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Мн., 1974. С. 88—89.].'' На самай справе, там напісана, што назва паходзіць ад балцкага гуд (gudas) - беларус. Ніякага gudagojis, gojus, гай - там няма. * [[Скідзель]] [[Скідалька]] ''Гідронім балцкага (літоўскага ці яцвяжскага) паходжання. Найбліжэйшы аналаг — літоўская рачная назва Skidelė. Даследчык літоўскай гідраніміі А. Ванагас лакалізуе гэтую рэчку недалёка ад вытокаў ракі Котры, у якую Скідзель уцякае (не выключана, што маецца на ўвазе менавіта Скідзель, а не іншая рэчка). На ўсходзе ад вытокаў Котры ён жа пазначае мікратапонім (назва поля) Skidulys (каля Радуні). Аналаг гэтым назвам — літоўскі гідронім Skid-upys (у Цэнтральнай Літве, ля Кедайнея)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 303.]. Той жа фармант -el-, што і ў гідроніме Скідзель, таксама ў нёманскай рачной назве Zietela (Зецела) — у такой форме ў аўтахтонным літоўскім маўленні на Верхнім Панямонні засведчаная назва ракі Дзятлаўка. У сваю чаргу, назва Zietela ўтварылася ад назвы возера, якое засведчанае пад 1253 г. як «Зъято» (ад яцвяжскага *Zeitō). Фармант -el-, з дапамогай якога назва ракі ўтварылася ад назвы возера, часта выступае ў такой ролі ў балцкай гідраніміі[А. П. Непокупный. Лингвогеографические связи литовских и белорусских форм названий г. Дятлово и его окрестностей // Балто-славянские исследования. М., 1974. С. 153, 155.]. Гідранімічны корань Skid- звязаны з літоўскім skidyti, skisti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца», kidyti, kedyti, kedėti «абтрэпвацца, ірвацца». Далей да гнязда слоў ад сінанімічных каранёў *kēd- / *kēt-. Водныя назвы, утвораныя ад гэтых каранёў, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)k(h)ed- «расколваць, раскідаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 918—919.].'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з указанных вышэй крыніц назва горада Скідзель або ракі Скідалька не сустракаецца. * [[Шчыба]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання. Звязана з літоўскім skibti «абтрэпвацца; ірвацца». Семантыка такая ж, як і ў назве Скідзель, якая ад skidyti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца». Абедзве паходзяць ад аднаго індаеўрапейскага кораня *skēi- «адразаць, аддзяляць, распорваць» (> *skēi-b-, *skēi-d-)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 919—922.]. Водныя назвы, утвораныя ад каранёў з такой семантыкай, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.].'' Такое ж уласнае даследванне, няма ў прыведзеных крыніцах Шчыбы ці Скідзелі. ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Скіба, Скібар, Скібра (Skib-, -r-)[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 378.].'' І што, якое дачыненне беларускае прозвішча Скіба мае да ўсяго вышэй напісанага? * [[Арэса]] ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' Пра балцкае *ar- у крыніцы няма ані слова. Дарэчы, побач з Арэсай там згадваюцца гідронімы Arize ў паўднёвай Францыі і Arsia ў Істрыі. ''Назва Арэса значыць «Плыткая (рака)».'' Няма крыніцы. ** {{N}} выдаліў, апроч Тапарова-Трубачова, да якіх прэтэнзій няма. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:00, 14 мая 2025 (+03) * [[Слаўгарад]] ''Беларускі географ В. Жучкевіч спрабаваў развязаць гэтую праблему, звярнуўшы ўвагу на супольны пачатны элемент «Про-» у назвах Прапойска і ракі Проні, каля сутокаў якой з Сажом паселішча ўзнікла[Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Издательство Белорусского государственного университета, 1974. — 447 с. — 12 700 экз. С. 310.].'' Цытаваць трэба поўнасцю, а не вырываць з агульнага кантэкста патрэбныя сабе кавалкі. Жучкевіч пісаў (с. 310, 348), што назва Прапойск (Прупой, Прупошаск, Прапошаск) мае сувязь з назвай р. Проня, першапачатковай формай якой была Пропань (прарыў, праём). ''На думку Ул. Тапарова, назву Проні праз ранейшы варыянт «Прёна» трэба ўзводзіць да балцкага кораня Pir-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 202—203.].'' Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-. Ён выводзіў назву Проня з *Пьрена (разам з назвамі Перанка, Перенка і т. п.) ці з *Piren- (Pirenai, Piron і т. п.). * [[Кобрын]] ''Недалёка ад Кобрыны (цераз Дняпро) — рэчка з балцкай назвай Недра[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 52—53.].'' Кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк, пра паходжанне назваў там ані слова. ''Назва *Kobr-in- ад літоўскага kobrinti, kūbrinti «ісці сагнуўшыся, пахіліўшыся». Корань Kobr- таксама ў прускім тапоніме Kobrun (назва лесу ў прускай Натангіі, засведчаная пад 1354 годзе)[G. Gerullis. Die altpreußischen Ortsnamen. Berlin / Leipzig, 1922. C. 67.].'' Насамрэч, у крыніцы толькі напісана, што назва прускага леса Kobrun паходзіць ад пр. kaaubri Dorn (калючка) + суф. un. Болей там нічога няма. * [[Вячаслаў Францавіч Кебіч]] ''Прозвішчы тыпу Кеба даследчык беларускай антрапаніміі М. Бірыла параўноўваў з літоўскім антрапонімам Кебас[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. — Мінск: Навука і тэхніка, 1969. — С. 198.].'' Інфармацыя няпоўная, бо яшчэ Бірыла параўноўваў гэтыя прозвішчы з укр. кеба "здольнасць, уменне" і кірг. кебе "худое ягня". ''У сучаснай літоўскай антрапаніміі вядомыя адыменныя прозвішчы тыпу Keba, Kebeikis, Kebelis з коранем Keb-. У Перапісе войска ВКЛ 1528 г. імя тыпу Keba або Kebas у форме імя па-бацьку: "Матеи Кебовичъ"[Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 г.. — Мінск, 2003. — 161 с.].'' Уласнае даследванне, прозвішча Кебіч там няма. * [[Вазуза]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Vaz- у літоўскіх (паміж Рокішкісам і Уцяной) назвах ракі Vazajà і возера Vazajis (з-пад яго рака выцякае)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 368.]. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць; рухацца»[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 390, 942.].'' Вазуза тут не згадваецца. * [[Смаленск]] ''Ул. Тапароў корань "Смол-" у гідронімах тыпу Смолка звязваў, следам за А. Трубачовым, з балцкім *kimal- "чмель" праз прамежкавую форму "Цмол-"[В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 317.].'' Тапароў і Трубачоў пісалі гэта канкрэтна пра гідронім Смолка, а не пра Смаленск, які безумоўна з'яўляецца больш значным аб'ектам, і калі б яны так лічылі адносна яго, то напісалі б гэта непасрэдна. Так Трубачоў вельмі падрабязна даследуе паходжанне назвы Смаленск у сваёй кнізе "В поисках единства", і там і блізка няма нічога таго, што напісана вышэй. * [[Ігаўка]] ''Вядомае літоўскае прозвішча Igilevičius, з якога аднаўляецца аднаасноўнае імя Igila з асновай Ig-, роднаснай аснове Eig-, што звязаная з літоўскім eiti "ісці"[В.Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1980. С. 27.].'' Нічога падобнага ў крыніцы няма, у тым ліку назвы Ігаўка. * [[Докшыцы]] ''Паходзіць ад антрапоніма тыпу літоўскага Dakšas, Dokšas, латышскага Dakša. Корань Dak-, які тут з антрапанімічным фармантам -š-, таксама ў антрапоніме Dakanis. Яны звязаныя з літоўскім dakyti, dakanoti «трапаць, растрэпваць; дзерці, раздзіраць»[Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. C. 447—448, 510.].'' Хлусня, гаворка ў крыніцы ідзе пра літоўскія і латышскія прозвішчы, а не пра горад Докшыцы. Дарэчы, няма там і пра сувязь гэтых прозвішчаў з dakyti і пра формант -š-. Напрыклад гаворыцца, што прозвішча Doks можа быць звязанае з германскім doogs, taacks. ''Докшыцкую назву таксама звязвалі з прускімі тапонімамі Dexiten, Dechsen[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 326.].'' Зноў хлусня, хто звязваў? Гаворка ў крыніцы ідзе толькі пра Dexiten, Dechsen, а не пра Докшыцы. **{{N}} выдаліў усё безкрынічнае, што адзначана тут. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:30, 14 мая 2025 (+03) * [[Кушлі]] ''Назва Кушлі антрапанімічнага (адыменнага) імя. Паходзіць ад антрапоніма Kušlys, які ад літоўскага kušlys «сляпец» (хто падслепаваты)[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.].'' Гаворка ў кнізе (слоўнік літоўскіх прозвішчаў) ідзе толькі пра літоўскія прозвішчы Kušlys, Kušleika і г. д. Назвы вёскі Кушлі там і блізка няма. ''Вакол Пружанаў фіксуецца цэлы шэраг тапонімаў балцкага антрапанімічнага паходжання: Бакуны (двойчы), Барэйшава, Нарутавічы, Роўбіцк, Рэвейкі, Шакуны, Шалтунава (ад антрапонімаў тыпу Bakūnas, Bareiša, Naruta, Rauba, Reveika, Šakūnas, Šaltūnas[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 162, 195, 1140; Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 301, 581, 584, 882.]).'' Тое ж самае. * [[Дэвергі]] ''Назва паходзіць ад балцка-літоўскага імя тыпу De-vergas. У Літве вядомы гідронім Davarg-upis, з якога паўстае падобны антрапонім[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 82.].'' Хлусня. Па-першае, у Ванагаса не згадваецца вёска Дэвергі, а па-другое, ён параўноўвае гідронім Davarg-upis з прозвішчам Davalga. * [[Крычаў]] ''Крычаўская назва магла пайсці ад назвы рачулкі ці ручая, сожскага прытоку. На Падняпроўі, у наваколлі Чарнігава фіксавалася назва не лакалізаванай цяпер рэчкі Крычалка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 229.], з тым жа коранем «Крыч-» і ўтваральнікам -al- («Кры́чала»), які даследчык гідраніміі Ул. Тапароў лічыў уласцівым для балцкіх рачных назваў[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 163, 186.].'' Нейкія фантазіі з перакручанай логікай. Маштакоў абсалютова нічога не пісаў пра Крычаў, а Тапароў - пра Крычаў, корань "крыч" і рэчку Крычалку (якая да таго ж яшчэ і не мае да Крычава ніякага дачынення). Самае цікавае, што гэты ўдзельнік яшчэ і мае права дагледжваць старонкі. Гэта значыць, напісаў нейкую адсябяціну ці нават хлусню і сам жа гэта дагледзіў. І ўсё шыта-крыта. * Дзякуй. Затэгаем удзельніка @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], хоць бы для агульных каментароў, асабліва да таго, што крыніца пазначана, але ў ёй няма пацвярджэння напісанага. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:57, 12 мая 2025 (+03) :У выпадках узору Ратамкі, калі корань Rat- у крыніцы ёсць, а самой Ратамкі няма, то не абавязкова гэта праблема. Усіх прыкладаў ужывання можа і не быць. Добра было б, вядома, каб недзе Ратамка была яўна названа балцкім гідронімам. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 00:05, 13 мая 2025 (+03) ::Праглядзеў увесь спіс, большасць пытанняў якраз узору Ратамкі, што менавіта названы аб'ект не згаданы ў крыніцы. То-бок, калі гэта і ўласнае даследаванне, то яно палягае ў аднясенні кораня Rat- да балцкіх, што можа быць і так, і не практычна з аднолькавай імавернасцю. Магчыма, падбор аналогій/паралеляў таксама вымагаў бы крыніцы, а не самастойных высноў на гэты конт. Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:36, 13 мая 2025 (+03) :::Таксама лічу, што калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца. Але аўтар запраўды часцяком увогуле не ставіць ніякіх крыніц або піша пра нейкія паралельныя тапонімы ў артыкуле пра іншы тапонім. Лічу, што без крыніц — трэба адразу выдаляць. Аўтапацверджанне такіх правак таксама небяспечнае. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:00, 13 мая 2025 (+03) ::А адкуль мы ведаем які тут корань (можа не Rat-, а Ra-, Ratam- ці яшчэ які) і з якой мовы ён паходзіць? Напрыклад, на Валыні ёсць пасёлак Ратна - корань таксама Рат-, але звязваюць яго со словам "раць". Наколькі я разумею, то па правілах Вікіпедыі, калі чалавек хоча дадаць інфармацыю, напрыклад, аб паходжанні назвы Ратамка, то ён павінен знайсці аўтарытэтную крыніцу, дзе даследуецца менавіта гэтая назва, а не вырашаць самастойна які тут корань, суфікс і прыцягваць крыніцы, дзе нібы пра тыя ж самыя корань і суфікс напісана, бо гэта будзе ўжо ўласнае даследванне. Не? Дарэчы, Жучкевіч піша пра Ратамку, што гэтая мясцовасць упершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах як Радамскае (праз "д"), і назва гэтая патранімічная. Так што не ўсё так відавочна. ::: [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], у асобным выпадку Ратамкі то так. Думаю, такое трэба выдаліць, трапляе пад "[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material Synthesis of published material]" (у нас "[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]"). Ёсць выпадкі пра якія не ўпэўнены, што трапляюць пад гэта правіла. Калі ёсць этымалогія для вялікай Бярэзіны або Дзвіны ці можна яе пераносіць на іншыя Бярэзіны і Дзвіны, калі яны не згаданы ў крыніцы? У літаратуры даюць спісы асноў і фармантаў для гідронімаў, які лічаць балцкімі, а самі імёны не даюць або некалькі прыкладаў, а далей ''і іншыя''. Разлічана на самастойнае вылучэнне асновы або суфікса, такія крыніцы не для Вікіпедыі? Можна напісаць, што суфікс такі, а вось тут пішуць, што з такім суфіксам гідронім магчыма балцкі? Або на вылучэнне суфікса трэба крыніца? Трэба выпрацаваць падыходы, пытанне ўзнята слушнае. Магчыма, нешта можна перафармуляваць, а не выдаляць. Карыстайцеся кнопкай подпісу каментаў, яна на панелі інструментаў справа ад кнопкі курсіва (''К''). --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:17, 13 мая 2025 (+03) :::Таксама хочацца дачакацца рэакцыі @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], перад тым як пачаць нешта рабіць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:00, 14 мая 2025 (+03) ::::прывітанне ўсім. ::::а каму адказваць? як зваць чалавека, які так зацята і метадычна прайшоўся па ўсіх артыкулах, не пашкадаваў часу і сілаў усё праверыць :) ::::Максіма Л. ведаю, Lš-k таксама, сутыкаўся. а ноўнэйм гэта хто? ::::відавочна чапляецца да ўсяго. і не асабліва разбіраецца ў тэме. наўскідку: "Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-" (як жа не пісаў, калі падае паралель у літ тапоніме Pirėnai, дзе корань Pir- і ўтваральнік -ėn-). ::::падтрымліваю заўвагу Lš-k "калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца". калі ёсць Кебейкіс і Кебіч (з балцкім суфіксам -ейк- і славянскім -іч-), дык агульны корань Кеб- відавочны. ::::я б раіў ноўнэйму скіравацца ў тарашкевіцкую Вікі і звярнуць увагу на сапраўднага фантазёра, які піша раздзел "Ліцвінскія імёны", вось там тысячы фантазій, і ноўнэйму будзе дзе разгарнуцца. пакуль гэта выглядае на нейкія асабістыя нападкі. ноўнэйм штось рабіў у Вікі? які яго ўнёсак? ::::Максім, "Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць" - акадэмічных спецыялістаў у краіне няма, калі што. Ад слова зусім. Былі б - былі б публікацыі. проста філолагі і чытачы Жучкевіча не ў лік. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:34, 15 мая 2025 (+03) :::::Выпады з вашага боку на мой адрас пакідаю без каментароў, мне гэта цалкам абыякава, вы меня не пакрыўдзіце (хаця па правілах такія паводзіны забаронены). А калі казаць па сутнасці: чытайце правілы Вікіпедыі, там усё напісана [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне]]. Вы нават тут, на старонцы размоў працягваеце свае ўласныя даследванні, вольна інтэрпрэтуючы на свой густ тое, што напісана ў крыніцах. Што там вам "відавочна", гэта вашая асабістая справа, артыкулы ў Вікіпедыі ствараюцца на падставе інфармацыі з АК, а не з асабістых меркаванняў і разважанняў удзельнікаў. Вы пераблыталі энцыклапедыю з уласным блогам ці форумам, дзе кожны піша, што захоча. А што датычыцца Вікіпедыі на тарашкевіцы, вельмі добра, што вы тут прыгадалі дадзены факт. Вы тады спрабавалі разгарнуць там такую ж "працу" як і тут: пісалі свае ўласныя даследванні без крыніц, або спасылался на крыніцы, у якіх гаворка ідзе аб падобных, але зусім іншых словах. Вас тады за гэта назаўсёды заблакавалі. Раю адміністратарам гэтай Вікіпедыі мець гэта на ўвазе.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:39, 16 мая 2025 (+03) ::::::ага, чалавек з тарашкевіцкай Вікіпедыі пажалаваў? чарговы "жмудаед" і "вільнянашыст"? не іначай паплечнік нядаўна ўвязненага экстрэміста-літвініста "Казіміра Ляхновіча"? які распальвае на ВікіпЭдыі жудасную літуанафобію, адмаўляе існаванне балтаў далей за Коўна. і такі фанатык, што наствараў тысячу старонак, дзе сам (дзе спасылаючыся на аматара нямецкага неда-філолага, а дзе сам з галавы) прыдумляе нейкія нібыта "германскія" этымалогіі старажытных балцкіх двухасноўных імёнаў, тыпу Вітаўт ці Міндоўг. дзеля даведкі шаноўнага чытацтва: вось туды я і ўставіў быў адэкватнае, агульнапрызнанае гледжанне наконт тых імёнаў, за што экстрэміст "Ляхновіч", карыстаючыся сваёй пазіцыяй, і наклаў бан. ну, што пасеяў, тое і пажаў, распальвальнік нянавісці. ::::::а вы, чалавек з турэцка-нямецкім нэймам, можаце напісаць і другі спіс (час у вас, і зацятасць, ёсць, сядзець тут а 7-й ранку), якраз не так даўно я пачынаў парадкаваць той матэрыял, які ў адпаведных артыкулах быў згрувасціў. так што ваш поштурх на карысць, спадар балтафоб. ::::::дарэчы, тэст - "чыя Вільня?" ну, тыпу, гістарычна, га? пакажы пазіцыю, ананім. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 11:12, 16 мая 2025 (+03) :::::::Вас спаймалі за руку на сістэматычных, шматразовых падманах. А вы замест таго, каб гэта прызнаць і зрабіць высновы, дзейнічаеце па прынцыпе "лепшая абарона - гэта нападзенне". У іншых Вікіпедыях за такія паводзіны (масавае напісанне фэйкаў і грубасць у адрас апанентаў) удзельнікаў баняць. На жаль, у беларускай ВП гэта дазволена. Не разумею, чаму адміністратары не рэагуюць. Спадзяюся, што толькі пакуль.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:42, 16 мая 2025 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Için warum]], цябе тут паліцэйскім ніхто не прызначаў. Кончай болтать, пиши статьи. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:21, 16 мая 2025 (+03) ::::разам з тым ноўнэймам зробленая добрая работа. пачаў па гэтым спісе ісці. ::::ноўнэйм надта эмацыйна ставіць кляймо "няпраўда" там, дзе падаюцца, напрыклад, корані і ўтваральнікі. ::::"уяўных крыніцаў" таксама няма. калі, напрыклад, Ваўкавыя параўноўваецца з літоўскай Ваўкаўёй і ставіцца спасылка, дык у спасылцы - аналіз гідроніма Ваўкаўя. і інш. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:17, 15 мая 2025 (+03) * [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], выдаляць фрагменты без крыніц, або з памылковымі крыніцамі, можна самастойна, для гэтага запыты да адміністратараў не трэба. Хіба каб звярнуць іх увагу на маштаб такой з'явы у дзеяннях удзельніка. Калі гэта адзінкавыя выпадкі, спачатку паставіць {{ш|няма ў крыніцы}} і паведаміць непасрэдна ўдзельніку, або ён выпраўляе, або выдаляеце непацверджаную частку. Калі гэта яўна сістэмны падыход, ставіць ўяўныя крыніцы (вяглядае тут якраз ён), таксама сістэмна можна выдаляць такія фрагменты ўжо без цырымоній. З артыкулаў пра паселішчы шырокую этымалогію рэк трэба наогул выдаліць, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад гідроніма, пакідаць толькі датычнае назвы самога паселішча (як суфікс -ск, напрыклад), у Пінску і Сянне гэта ўжо зрабіў. Паступова, прынамсі я, буду выдаляць паводле вашага спісу, калі ласка, рабіце гэта таксама. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 08:59, 15 мая 2025 **Добра. Але пакуль пачакаю, што будзе далей. Калі не будзе адпаведнай рэакцыі, то буду рабіць як вы гаворыце. Дарэчы, мой спіс, далёка на поўны, гэта толькі частка таго, што панапісваў гэты ўдзельнік.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:48, 16 мая 2025 (+03) *** [[Удзельнік:Için warum]], іншыя ўдзельнікі гэтай дыскусіі цягам яе ўжо зрабілі свой унёсак у згаданыя артыкулы. Давай, уключайся ў супольную працу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:42, 16 мая 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7|Спадзяюся гэтага хопіць]], каб удзельнік больш не рабіў уласных даследванняў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 10 мая 2026 (+03) == [[Удзельнік:Хомелка|Хомелка]] - пазбаўленне праў зніклай == {{закрыта}} Тэрмінова. Варта пазбавіць адміністратарскіх праў зніклую адміністратарку для бяспекі нашай Вікіпедыі ды дадзеных удзельнікаў. Лёгка вернем, калі спадарыня Вольга павернецца. Пра гэта [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Запыты_да_адміністратараў#Kazimier_Lachnovič_-_пазбаўленьне_правоў_зьніклага|ў тарашкевічнай Вікі]] (і [https://spring96.org/be/news/117810 навіны] + <small>[[:ru:Википедия:Форум/Новости#Пропажа_администраторов_белвики|абмеркаванне на рускай]]</small>). [[Удзельнік:Maksim L.|Maksim L.]], [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]], [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]], [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]], [[Удзельнік:Belarus2578|Belarus2578]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 15:51, 22 красавіка 2025 (+03) : {{За}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:24, 22 красавіка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Shabe|Shabe]], не пазбавіць правоў, а каб сцюарты заблакавалі з адпаведнай прычынай, не як за парушэнне. Наколькі разумею, дастаткова звярнуцца да кагосьці аднаго з іх, з доказамі. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 16:50, 22 красавіка 2025 (+03) ::: Добра, зараз займуся. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 16:59, 22 красавіка 2025 (+03) :::: Запрашаю на [[:ru:Обсуждение_участника:1234qwer1234qwer4#Блокировка_пропавших_администраторов|старонку]] актыўнага рускамоўнага сцюарда 1234qwer1234qwer4. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 17:20, 22 красавіка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} спадаром [[:meta:User:Mykola7|Mykola7]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 19:13, 22 красавіка 2025 (+03) == Удзельнік UnknownChannel352 == {{закрыта}} : Просьба заблакаваць UnknownChannel352 за датэрміновае зняцце артыкула з намінацыі на выдаленне і вайну правак. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:04, 22 студзеня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Больш не актуальна. Меры былі прынятыя. У архіў --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:25, 22 верасня 2025 (+03) = Карысныя спасылкі = * [[Адмысловае:ProtectedPages|Спіс старонак пад аховай]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]] 2ew52lz67wq1s4vk4e8vv2ar0dg6awu Ягор Цімафеевіч Сакалоў 0 729059 5211236 4738316 2026-10-04T11:17:02Z Pabojnia 135280 афармленне 5211236 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сакалоў}} {{Архітэктар}} '''Ягор Цімафеевіч Сакалоў''' ({{ДН|||1750}} — {{ДС|||1824}}) — архітэктар, прадстаўнік [[Класіцызм#Архітэктура|класіцызму]], акадэмік [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскай Акадэміі мастацтваў]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 3 (14) лістапада 1750 года ў [[Пецяргоф]]е. Вучань, памочнік і пераемнік архітэктара [[Юрый Мацвеевіч Фельтэн|Ю. М. Фельтэна]], лічыўся вопытным будаўніком-практыкам. У 1776—1786 гадах кіраваў будаўніцтвам галоўнага корпуса [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Акадэміі мастацтваў]], у 1786—1789 гадах прымаў удзел у будаўніцтве палаца ў Пеле (не захаваўся). У 1790-х гадах перабудоўваў [[Анічкаў палац]], [[Мармуровы палац (Санкт-Пецярбург)|Мармуровы палац]], палац у [[Ропша|Ропшы]]. У 1797—1800 гадах — у збудаванні [[Міхайлаўскі замак|Міхайлаўскага замка]], у 1803 годзе перабудоўваў будынак Галоўнага паштамта. З самастойных пабудоў найбольш значная — {{нп3|Будынак Імператарскай Публічнай бібліятэкі|корпус Імператарскай Публічнай бібліятэк|ru|Здание Императорской Публичной библиотеки}}і (1795—1801). У 1810-я гады Сакалоў ажыццявіў адны з першых архітэктурных доследаў прамысловага будаўніцтва ў Расіі: будаваў Палатняную мануфактуру ў Чырвоным Сяле і праектаваў Папяровую фабрыку пры {{нп3|Пецяргофская гранільная фабрыка|Гранільным млыне|ru|Петергофская гранильная фабрика}} ў [[Пецяргоф]]е.<ref>{{Cite web |url=http://www.citywalls.ru/house20868.html |title=''Архитектурный сайт Санкт-Петербурга Citywalls.RU'': Фабричная (Петергоф) ул., 1. Петергофская гранильная фабрика |access-date=2012-05-13 |archive-date=2020-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222202639/http://www.citywalls.ru/house20868.html |url-status=live }}</ref> Кавалер [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэна Св. Уладзіміра 4-й ступені]]. У 1782 годзе атрымаў чын [[Тытулярны саветнік|тытулярнага саветніка]], у 1786 годзе — [[Калежскі асэсар|калежскага асэсара]], у 1798 годзе — [[Калежскі саветнік|калежскага саветніка]], а ў 1804 годзе — [[Стацкі саветнік|стацкага саветніка]]. Памёр 18 (30) мая 1824 года<ref>У «Русском биографическом словаре А. А. Половцова» — у 1821 годзе.</ref> у [[Санкт-Пецярбург]]у. Пахаваны на [[Волкаўскія могілкі|Волкаўскіх праваслаўных могілках]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н., Булдаков Г. Н., Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сакалоў Ягор Цімафеевіч}} c8vxoj975f6sh72txii1h4gzhr5b1yr GNU IceCat 0 736000 5211211 5174047 2026-10-04T09:31:15Z CommonsDelinker 151 Replacing Icecatdefaultsquantum.png with [[File:GNU_IceCat_New_Tab_page_when_opened_for_the_first_time_(Quantum_theme).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or 5211211 wikitext text/x-wiki {{Картка праграмы |genre = [[браўзер]] |name = GNU IceCat |logo = Icecat1-300x300.svg |logo size = 80px |screenshot = [[Выява:GNU IceCat New Tab page when opened for the first time (Quantum theme).png|250px]] |caption = Старонка GNU IceCat |author = |developers = каманда GNUzilla, [[Праект GNU]] |operating system = [[Linux]], [[Windows]], [[macOS]], [[Android]] |user interface = |license = [[Mozilla Public License|MPL-2.0]]/[[GNU General Public License|GPL]]/LGPL |website = {{URL|https://www.gnu.org/software/gnuzilla/}}{{ref-en}} |latest release version = |latest release date = |latest preview version = |latest preview date = }} '''GNU IceCat''' (раней вядомы як '''GNU IceWeasel''') — гэта цалкам [[Свабодныя праграмы|свабодная]] версія [[Браўзер|вэб-браўзера]] [[Mozilla Firefox]], якая распаўсюджваецца [[Праект GNU|праектам GNU]]. IceCat сумяшчальны з [[Linux]], [[Microsoft Windows|Windows]], [[Android]] і [[macOS]].<ref name="31.5 release">{{Cite web|url=https://savannah.gnu.org/forum/forum.php?forum_id=8233|title=IceCat 31.5.0 release|publisher=GNUzilla|first=Ruben|last=Rodriguez|date=9 March 2015}}</ref> Супольнасць [[Mozilla]] выпускае свабоднае праграмнае забеспячэнне з адкрытым зыходным кодам, але яго [[Бінарны файл|бінарныя файлы]] ўключаюць ілюстрацыі, якія з’яўляюцца аб’ектамі аўтарскага права. Праект GNU стварае IceCat на аснове версій Firefox з доўгатэрміновай падтрымкай, выдаляючы ўсе ілюстрацыі і пашырэнні, якія з’яўляюцца аб’ектамі аўтарскага права. IceCat падтрымлівае вялікі спіс свабодных пашырэнняў браўзера. Таксама ён мае некаторыі функцыі бяспекі і канфідэнцыяльнасці, якіх няма ў браўзеры Firefox. == Распаўсюджванне == GNU IceCat можна бясплатна спампаваць для розных дыстрыбутываў Linux з архітэктурамі IA-32, x86 64 і PowerPC.<ref>{{Cite web|url=https://src.fedoraproject.org/rpms/icecat|title=rpms/icecat|work=fedoraproject.org}}</ref> IceCat таксама даступны для macOS 10.4 і вышэй праз Fink, падтрымліваюцца архітэктуры IA-32 і PowerPC. Неафіцыйныя зборкі таксама даступныя для Windows (Vista і далейшыя) і Android (2.3 і вышэй). == Дадатковыя функцыі бяспекі і прыватнасці == IceCat мае магчымасць блакіроўкі старонніх выяў нулявой даўжыні, якія выкарыстоўваюцца для адсочвання паводзінаў карыстальнікаў на сайце.<ref name="gzhome">{{cite web |url=https://www.gnu.org/software/gnuzilla/ |title=Gnuzilla Homepage |work=gnu.org |access-date=4 September 2016 |archive-date=27 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160327035552/http://www.gnu.org/software/gnuzilla/ |url-status=dead }}</ref> IceCat таксама папярэджвае аб перанакіраванні на іншы URL.<ref name="gzhome" /> Пашырэнне GNU LibreJS выяўляе і блакуе несвабодны [[JavaScript]].<ref>{{Cite web|url=https://www.gnu.org/software/librejs/|title=LibreJS - GNU Project - Free Software Foundation|work=gnu.org|access-date=25 сакавіка 2023|archive-date=31 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160331012630/http://www.gnu.org/software/librejs/|url-status=dead}}</ref> == Ліцэнзаванне == IceCat даступны пад трайной ліцэнзіяй MPL/[[GNU General Public License|GPL]]/LGPL, якую Mozilla выкарыстоўвала для зыходнага кода. У адрозненне ад Mozilla, звычайныя значкі IceCat знаходзяцца пад той жа трайной ліцэнзіяй. == Гл. таксама == * [[Спіс браўзераў]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.gnu.org/software/gnuzilla/ Старонка Gnuzilla і IceCat на сайце GNU.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160327035552/http://www.gnu.org/software/gnuzilla/ |date=27 сакавіка 2016 }}{{ref-en}} {{Браўзеры}} [[Катэгорыя:Браўзеры]] [[Катэгорыя:Свабодныя браўзеры]] [[Катэгорыя:Mozilla]] 26ehlrq07l57ihqjhedys8ly3hoq0cm Мінскае таварыства ўрачоў 0 738826 5210937 5022694 2026-10-03T13:38:21Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ дапаўненне 5210937 wikitext text/x-wiki {{арганізацыя}} '''Таварыства мінскіх урачоў''' было створана ў [[1862]] годзе па ініцыятыве інспектара Мінскай урачэбнай управы [[Данііл Восіпавіч Спасовіч|Д. В. Спасовіча]] з мэтай вывучэння санітарнага стану [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], барацьбы з [[эпідэмія]]мі, арганізацыі ўрачэбнай дапамогі насельніцтву, а таксама санітарнай асветы. На першае пасяджэнне таварыства сабралася 12 [[урач]]оў, 4 [[фармацэўт]]ы, 1 [[ветэрынар|ветэрынарны ўрач]] і 1 кандыдат прыродазнаўства. У сувязі з падзеямі [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчага паўстання 1863—1864 гадоў]] дзейнасць таварыства была прыпынена. У [[1867]] годзе, дзякуючы высілкам інспектара Мінскай урачэбнай управы [[М. К. Берг]]а, таварыства аднавіла сваю працу. Яго першае пасяджэнне адбылося 7 верасня 1867 г. На пасяджэннях таварыства яго члены выступалі з паведамленнямі, рэфератамі і артыкуламі па розных пытаннях медыцыны, разглядалі цікавыя з навуковага пункта гледжання выпадкі і назіранні з бальнічнай і прыватнай практыкі, абмяркоўвалі характар захворванняў і ўспышкі эпідэмій у Мінску і губерні. У 1867 годзе таварыствам была заснавана медыцынская [[бібліятэка]], а ў 1869 годзе ў г. [[Ігумен]]е была адкрыта [[метэаралагічная станцыя]]. Членамі таварыства было праведзена абследаванне і падрыхтавана медыка-тапаграфічнае і санітарна-статыстычнае апісанне гарадоў і мястэчкаў Мінскай губерні, увесь час вяліся лабараторныя санітарна-гігіенічныя даследаванні вады і прадуктаў харчавання. Былі створаны санітарна-бактэрыялагічная лабараторыя і дэзінфекцыйная камера. Таварыства ўвесь час імкнулася аказваць пасільную дапамогу найбяднейшым слаям насельніцтва г. Мінска. У 1879 годзе была адкрыта бясплатная лячэбніца для прыходных бедных хворых, а ў 1898 годзе гарадская бальніца санітарнага камітэта. Роўна праз год была створана гарадская [[амбулаторыя]]. У 1912 годзе была заснавана дача-калонія для хворых на [[сухоты|сухотамі]]. Таварыства мінскіх урачоў актыўна ўдзельнічала ў стварэнні ў г. Мінску гарадскіх бібліятэк — [[Мінская гарадская бібліятэка імя А. С. Пушкіна|імя А. С. Пушкіна]] (1900 г.), [[Мінская гарадская бібліятэка імя Л. М. Талстога|імя Л. М. Талстога]] (1911 г.), [[Мінская чыгуначная бібліятэка|чыгуначнай бібліятэкі]] (1902 г.). [[Файл:3-ці з'езд лекараў Мінскай губерні.jpg|міні|злева|500пкс|3-і з’езд урачоў Мінскай губерні. 1 верасня 1914. З газеты «Минские врачебные известия» (№ 1, 1914 г.).]] У 1908, 1911, 1914 гадах былі арганізаваны і праведзены 3 з’езды ўрачоў Мінскай губерні. Таварыства мінскіх урачоў рэгулярна выдавала свае пратаколы, а ў 1892 годзе пачалі выходзіць ''«Труды Общества минских врачей»''. У 1910 годзе быў заснаваны спецыяльны штомесячны часопіс ''«Минские врачебные известия»'', які праіснаваў да 1915 года. У 1919 годзе Таварыства мінскіх урачоў было вымушана спыніць сваю дзейнасць, але ў 1921 годзе яно было адноўлена як «Навуковае таварыства Мінскіх урачоў». У 1929 годзе таварыства ператворана ў навуковую асацыяцыю, якая ў сваю чаргу ў 1933 годзе падзялілася на профільныя медыцынскія таварыствы. У 1940 годзе было створана ''Усебеларускае медыцынскае таварыства'', якое праіснавала да 1941 года. У 1944 годзе быў створаны шэраг спецыялізаваных медыцынскіх таварыстваў, большасць з якіх існуе дагэтуль. == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|10|Мі́нскае тавары́ства ўрачо́ў, Таварыства мінскіх ўрачоў|Малчанаў А. П.|417}} * {{крыніцы/БелЭн|15|Тавары́ства мі́нскіх ўрачо́ў||373}} * ''[[А. П. Малчанаў|Молчанов А. П.]]'' К истории научных медицинских обществ в Белоруссии.// Научные медицинские общества БССР. Мн., 1981; * {{крыніцы/ЭГБ|5|с=170}} * {{крыніцы/Памяць/Мінск|2|с=640–641}} == Спасылкі == * [https://niab.by/vystavka_medical/history/ Таварыства мінскіх урачоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230509093742/https://niab.by/vystavka_medical/history/ |date=9 мая 2023 }} // [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі]] {{Медыцына ў Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навуковыя таварыствы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Навуковыя таварыствы Беларусі]] [[Катэгорыя:Медыцына ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Мінска]] [[Катэгорыя:Мінская губерня]] [[Катэгорыя:1862 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1933 годзе]] hehl00cbfqnf8tg7pua39qcays1rhc0 Віктар Якаўлевіч Станіцын 0 745382 5210931 5018861 2026-10-03T13:23:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210931 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Станіцкі}} {{Тэатральны дзеяч}} '''Стані́цын Віктар Якаўлевіч'''{{sfn|БелЭн|2002}} (сапр. '''Гёзе'''){{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|2|5|1897|20|4}} — {{ДС|24|12|1976}}) — савецкі [[акцёр]] [[тэатр]]а і [[кіно]], [[тэатральны рэжысёр]], [[педагог]]. [[Народны артыст СССР]] (1948). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і прысяжнага паверанага<ref name="НИЭЭНР">[https://enc.rusdeutsch.ru/articles/4954 Электронная энциклопедия немцев России (НИЭЭНР)]{{ref-ru}}</ref> ў горадзе [[Екацярынаслаў]] (сучасны [[Дніпро]]). У 1916 годзе скончыў гімназію і паступіў на юрыдычны факультэт [[МДУ|Маскоўскага ўніверсітэта]]<ref name="НИЭЭНР" />. З універсітэта быў мабілізаваны ў армію і пасля дэмабілізацыі ў канцы 1917 года вярнуўся ў Екацярынаслаў<ref name="НИЭЭНР" />. У 1918 годзе (пасля распаду шлюбу бацькоў) разам з маці пераехаў у [[Маскоўскі Мастацкі тэатр|Маскву]]<ref name="НИЭЭНР" />, дзе паступіў на вучобу ў 2-ю студыю [[Маскоўскі Мастацкі тэатр|Маскоўскага Мастацкага тэатра]]. З 1924 года акцёр у трупе Мастацкага тэатра, у 1930—1950 гадах — рэжысёр-пастаноўшчык. З 1948 года — вядучы педагог, прафесар у Школе-студыі Мастацкага тэатра, 1957 года член мастацкага кіраўніцтва тэатра. Член [[КПСС]] с 1954 года. Памёр В. Я. Станіцын 23 снежня 1976 года. Пахаваны на [[Увядзенскія могілкі|Увядзенскіх могілках]] у Маскве. == Творчасць == В. Я. Станіцын — мяккі лірычны акцёр, які ўносіць у выкананне гумар, чароўнасць, бытавую дакладнасць<ref name="ВСЭ">{{ВСЭ3|Станицын Виктор Яковлевич}}</ref>. Сярод тэатральных роляў: Нікс («Зялёнае кольца» [[Зінаіда Мікалаеўна Гіпіус|З. М. Гіпіус]]), Ролер («[[Разбойнікі (п’еса)|Разбойнікі]]» [[Ф. Шылер]]а), Андрэй Прозараў («Тры сястры» [[Антон Паўлавіч Чэхаў|А. П. Чэхава]]), Кураслепаў, Кудраш («Гарачае сэрца», «Граза» [[Аляксандр Мікалаевіч Астроўскі|А. М. Астроўскга]]), Рапяцілаў («Гора ад розуму» [[Аляксандр Сяргеевіч Грыбаедаў|А. С. Грыбаедава]]), фон Шрат («Дні Турбіных» [[Міхаіл Афанасьевіч Булгакаў|М. А. Булгакава]]), прапаршчык Абаб («Браняпоезд 14-69» У. В. Іванава), губернатар («Мёртвыя душы» А. С. Грыбаедава), Сціва Аблонскі («Ганна Карэніна» паводле [[Леў Мікалаевіч Талстой|Л. М. Талстога]]), замежны пісьменнік («Крамлёўскія куранты» [[Мікалай Фёдаравіч Пагодзін|М. Ф. Пагодзіна]]), Мядзведеў («На дне» [[Максім Горкі|М. Горкага]]), інспектар Міч («Сола для гадзінніка з боем» О. Загадкіна) і інш. Таксама В. Я. Станіцын здымаўся ў кіно. Выканаў ролі ў фільмах «Справы і людзі» (1932), «Чатыры візіты Самуэля Вульфа» (1934), «Зоры Парыха» (1936), «Юбілей» (1944), «Без віны вінаватыя» (1945), «Трэці ўдар» (1947), «Падзенне Берліна» (1949), «Ганна Карэніна» (тэлевізійны фільм, 1953), «Вайна і мір» (1967) і інш. Як рэжысёр паставіў спектаклі «Піквікскі клуб» паводле [[Ч. Дыкенс]]а (1934), «Апошнія дні» М. Булгакава (1943, разам з [[Васіль Восіпавіч Тапаркоў|В. Тапарковым]]), «Рускія людзі» [[Канстанцін Міхайлавіч Сіманаў|К. Сіманава]] (1943, разам з [[Марыя Восіпаўна Кнебель|М. В. Кнебель]], мастацкі кіраўнік [[Мікалай Паўлавіч Хмялёў|М. П. Хмялёў]]), «Разлом» [[Барыс Андрэевіч Лаўранёў|Б. Лаўранёва]] (1950, разам з [[Іосіф Майсеевіч Раеўскі|І. Раеўскім]]), «Дванаццатая ноч» [[У. Шэкспір]]а (1955, разам з [[Павел Уладзіміравіч Масальскі|П. Масальскім]]), «Марыя Сцюарт» Ф. Шылера (1957), «Вішнёвы сад» (1958) і «Чайка» (1960, разам з І. Раеўскім) А. П. Чэхава, «Кветкі жыцця» М. Пагодзіна (1961, разам з [[Іван Міхайлавіч Тарханаў|І. М. Тарханавым]] і [[Аляксандр Міхайлавіч Караў|А. М. Каравым]]) і інш. == Узнагароды і званні == * [[Заслужаны артыст РСФСР]] (1932) * [[Народны артыст РСФСР]] (1938) * Заслужаны артыст Паўночна-Асецінскай АССР (1946) * [[Народны артыст СССР]] (1948) * [[Ордэн «Знак Пашаны»]] (1937) * [[Сталінская прэмія]] першай ступені (1947) — за пастаноўку спектакля «Пераможцы» [[Барыс Фёдаравич Чырскощ|Б. Ф. Чырскова]] * Сталінская прэмія другой ступені (1949) — за выкананне ролі [[Фёдар Іванавіч Талбухін|Ф. І. Талбухіна]] ў фільме «Трэці ўдар» * Сталінская прэмія другой ступені (1951) — за пастаноўку спектакля «Другое каханне» * Сталінская прэмія першай ступені (1952) — за выкананне ролі Звяздзінцава ў спектаклі «Плён асветы» Л. М. Талстога * [[Дзяржаўная прэмія РСФСР імя К. С. Станіслаўскага]] (1974) — за выкананне ролі інспектара Міча ў спектаклі «Сола для гадзінніка з боем» А. Заградніка * [[Медаль «За абарону Масквы»]] (1946) * [[Медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] (1946) * [[Медаль «У памяць 800-годдзя Масквы»]] (1948) * Два [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэны Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1957, 1971) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Стані́цын Віктар Якаўлевіч (сапр. Гёзе)||148}} * ''З. Вл.'' Стани́цын Виктор Яковлевич (наст. фам. Гёзе) // Театральная энциклопедия. В 5 томах. / Под редакцией С. С. Мокульского (том 1), [[Павел Аляксандравіч Маркаў|П. А. Маркова]] (тома 2—5). — М., Советская энциклопедия, 1961—1967. — Т. 4: Нежин — Сярев. — М., 1965. — Стб. 1079—1080. — 1152 стб. с илл., 6 л. илл. — 40 500 экз.{{ref-ru}} * {{ВСЭ3|Станицын Виктор Яковлевич}} == Спасылкі == * [https://mxat.ru/history/persons/stanitsyn/ ''Инна Соловьёва.'' Виктор Яковлевич Станицын] // Сайт [[Маскоўскі Мастацкі тэатр|Маскоўскага Мастацкага тэатра імя А. П. Чэхава]] * [https://enc.rusdeutsch.ru/articles/4954 ''Безносова О.'' ГЕЗЕ (сцен. псевд. Станицын) Виктор Яковлевич (1897—1976), советский актер театра и кино, театральный режиссер и педагог, народный артист СССР // Электронная энциклопедия немцев России (НИЭЭНР)]{{ref-ru}} * [https://www.100philharmonia.spb.ru/persons/19385/ Виктор Станицын // 100 лет Санкт-Петербургской филармонии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230804052916/https://www.100philharmonia.spb.ru/persons/19385/ |date=4 жніўня 2023 }}{{ref-ru}} * [http://kinosozvezdie.ru/actors/stanitsyn/stanitsyn.html Станицын Виктор // Киносозвездие] * [https://cinema.mosfilm.ru/persons/30661/ Станицын Виктор Яковлевич]{{ref-ru}} // Анлайн-кінатэатр «[[Масфільм]]а» * [https://www.km.ru/kino/encyclopedia/stanitsyn-viktor-yakovlevich Станицын Виктор Яковлевич // Мультипортал КМ.RU]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20230805045625/https://ruskino.ru/art/2962 Станицын Виктор Яковлевич // РУСКИНО]{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Станіцын Віктар Якаўлевіч}} [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры СССР]] [[Катэгорыя:Тэатральныя педагогі СССР]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Увядзенскіх могілках]] 0iv6cgh0nk0n5i3t8yzvnb9jr62bm5z Аршанскае духоўнае вучылішча 0 748616 5211026 4643652 2026-10-03T16:30:51Z Ciepiersia 162280 /* Аддзяленні */ афармленне 5211026 wikitext text/x-wiki '''Аршанскае духоўнае вучылішча''' — навучальная ўстанова ў [[Орша|Оршы]]. Адна з найстарэйшых навучальных устаноў Беларусі. == Гісторыя == У 1808 г. імператарам Аляксандрам I, для распрацоўкі плана рэформы духоўных навучальных устаноў, заснаваны спецыяльны Камітэта аб удасканаленні духоўных вучылішчаў. У 1809 г. пачалася рэалізацыя гэтай рэформы. У Магілёўскай епархіі архіепіскап Магілёўскі і Віцебскі [[Варлаам (Шышацкі)]] спачатку планаваў адкрыць 5 павятовых і 15 прыходскіх вучылішчаў. У гэты спіс уваходзіла і Аршанскае павятовае духоўнае вучылішча. 23 лютага 1809 г. камісія духоўных вучылішчаў зацвердзіла зробленыя архіепіскапам Варлаамам прапановы, якія датычацца колькасці вучылішчаў і размеркавання паміж імі прыходаў Магілёўскай епархіі. 2 снежня 1809 г. камісія зацвярджае прызначэнне наглядчыка і настаўнікаў Аршанскага павятовага духоўнага вучылішча. 9 студзеня 1810 г. вучылішча пачало сваю працу. З 1842 г. размяшчалася ў памяшканнях Свята-Пакроўскага мужчынскага манастыра. Апошні выпуск, імаверна, адбыўся ў 1918 г. У 2001 г. у Оршы адкрыты філіял Віцебскага духоўнага вучылішча. У 2011 г. рашэннем Свяшчэннага Сінода (Журнал № 59 ад 30 мая 2011 г.) Віцебскае духоўнае вучылішча пераўтворана ў [[Віцебская духоўная семінарыя|духоўную семінарыю]]. Віцебскае духоўнае вучылішча перанесена па месцы размяшчэння філіяла, то-бок у Оршу. У сакавіку 2013 г. у Статут Віцебскага духоўнага вучылішча ўнесены змены і дапаўненні, пасля якіх яно стала называцца Аршанскім духоўным вучылішчам. == Кіраўнікі духоўнага вучылішча == Наглядчыкі: * Протаіерэй [[Пётр Афанасьевіч Праскура-Сушчынскі]] 1809. * Архімандрыт [[Амуросій (Лебедзеў)]] 1828—1832. * Архімандрыт [[Яўфімій (Крымскі)]] 1860—1865. * Архімандрыт [[Агапіт (Сахараў)]] 8.06.1865-06.05.1868. * [[Аляксандр Паўлавіч Прыгароўскі]] 06.05.1868-31.12.1905. * [[Лаўр Якаўлевіч Лаўроўскі]] 31.12.1905-2.08.1911. * [[Іван Агафанікавіч Буйніцкі]] 2.08.1911-1917. Памочнікі наглядчыка (інспектары): * [[Іван Іванавіч Насовіч]] (1788—1877) 1813—1814. * [[Андрэй Іванавіч Лабачэўскі]] 1860—1865. * [[Агей Нікадзімавіч Гарбацэвіч]] 18.10.1865-1866. * [[Іераманах Філафей]] 1.02.1867-1872. * [[Іосіф Рыгоравіч Глыбоўскі]] 1873—1893. * [[Павел Аляксеевіч Адамовіч]] 1893—1901. * [[Іван Фёдаравіч Сінскі]] 1901—1906. * [[Уладзімір Міхайлавіч Успенскі]] 1906—1907. * [[Пётр Пятровіч Іларыёнаў]] 1907—1910. * [[Цімафей Іванавіч Жудро]] 1910—1911. * [[Пётр Цімафеевіч Залескі]] 1911—1917. == Аддзяленні == Ёсць чатыры аддзяленні: * падрыхтоўчае аддзяленне рыхтуе кандыдатаў для паступлення ў духоўную семінарыю (тэрмін навучання 1 год). На падрыхтоўчае аддзяленне прымаюць мужчын (халастых або жанатых першым шлюбам); * аддзяленне рэгентаў-псаломшчыкаў рыхтуе чытальнікаў, пеўчых, рэгентаў, псаломшчыкаў (тэрмін навучання 3 гады); * катэхізатарскае аддзяленне рыхтуе выкладчыкаў нядзельных школ, курсаў рэлігіязнаўства (вячэрняе — тэрмін навучання 2 гады; завочнае — тэрмін навучання 3 гады). * місіянерскае аддзяленне — набіраюцца слухачы (тэрмін навучання 2 гады). Ёсць завочны сектар. У вучылішчы навучаюцца студэнты розных узроставых катэгорый. Формы навучання дзённая і вячэрняя. {{Адукацыя ў Магілёўскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Адукацыя ў Оршы]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Духоўныя навучальныя ўстановы Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Беларускай Праваслаўнай Царквы]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Оршы]] lni6zlrbqxbdyght6jm5vvi78eef9fc Віктар Георгіевіч Сцянько 0 751846 5210916 5149245 2026-10-03T12:19:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5210916 wikitext text/x-wiki {{вучоны}} '''Віктар Георгіевіч Сцянько́'''{{sfn|БелЭн|2002}} (нар. {{ДН|21|6|1949}} — [[вучоны]] ў галіне [[Хірургія|хірургіі]], [[доктар медыцынскіх навук]] (1990), [[прафесар]] (1992). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Пліса 2]] [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У 1968—1970 гадах праходзіў службу ў [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]]<ref name="с">[http://bip-grodno.by/kafedry/kafedra-ekonomicheskih-i-estestvennonauchnyh-disciplin/sotrudniki-kafedry-ugolovnogo-prava-processa-i-kriminologii/ Гродненский филиал Учреждения образования «БИП — Университет права и социально-информационных технологий»]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}</ref>. У 1976 годзе скончыў [[Гродзенскі медыцынскі інстытут]]. У 1977—1978 гадах працаваў хірургам у раённай бальніцы<ref name="с" />. [[Клінічны ардынатар]] кафедры шпітальнай хірургіі [[Курскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Курскага медыцынскага інстытута]] ў 1978—1980 гадах<ref name="с" />. У 1983 годзе скончыў [[Аспірантура|аспірантуру]] пры кафедры шпітальнай хірургіі [[1-ы Маскоўскі медыцынскі інстытут|1-га Маскоўскага медыцынскага інстытута]]<ref name="с" />. У 1983—1985 гадах працаваў [[малодшы навуковы супрацоўнік|малодшым навуковым супрацоўнікам]] у аддзяленні таракальнай хірургіі [[Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр анкалогіі і медыцынскай радыялогіі імя М. М. Аляксандрава|Навукова-даследчага інстытута анкалогіі]] [[Міністэрства аховы здароўя БССР]]. З 1985 года Віктар Георгіевіч Сцянько ў Гродзенскім медыцынскім інстытуце: асістэнт (1985—1988, 1990—1991), прафесар (1991—1998), загадчык кафедры факультэцкай хірургіі (1998—1999), загадчык кафедры хірургічных хвароб № 2 з курсам [[Уралогія|уралогіі]] (2000—2004). У 1988—1990 гадах дактарант НДІ лазернай хірургіі Міністэрства аховы здароўя СССР<ref name="с" />. У 1989 годзе абараніў доктарскую дысертацыю<ref name="с" />. З 2005 года В. Г. Сянько прафесар кафедры псіхалогіі, з 2011 года прафесар кафедры крымінальнага права, працэса і крыміналогіі [[БІП|Беларускага інстытута правазнаўства]]<ref name="с" />. == Навуковая дзейнасць == В. Г. Сянько належаць працы па дыягностыцы і хірургічнаму лячэнню ранніх формаў [[Рак страўніка|рака страўніка]], прымяненню [[лазер]]аў у хірургіі анарэктальнай вобласці. Аўтар і сааўтар больш за 170<ref name="с" /> навуковых прац, двух [[Манаграфія|манаграфій]], [[вынаходства]]ў, рацыяналізатарскіх прапаноў, вучэбных дапаможнікаў, метадычных рэкамендацый, тыпавых вучэбных праграм. Упершыню ў Беларусі ўкараніў аперацыі з выкарыстаннем высокаэнергетычных лазераў, а таксама лячэнне гнойных ран метадам фотадынамічнай тэрапіі<ref name="с" />. Сярод апублікаваных прац: * Применение лазеров в хирургии аноректальной области — М., 1991 (у сааўтарстве); * ''Стенько В. Г., Вешнякова Е. А.'' [https://web.archive.org/web/20231031050050/http://journal-grsmu.by/index.php/ojs/article/view/1787/1673 Желудочно-тонко-толстокишечный свищ, развившийся после резекции желудка по поводу осложнённой язвы 12-перстной кишки] // Журнал Гродненского государственного медицинского университета, № 3(3) (2003); * ''Стенько В. Г., Гаврилик Б. Л., Минюк Е. А., Клименко Н. Ф.'' [https://web.archive.org/web/20231031050050/http://journal-grsmu.by/index.php/ojs/article/view/2997/2690 Травматический разрыв двенадцатиперстной кишки] // Журнал Гродненского государственного медицинского университета, № 2(6) (2004); * ''Стенько В. Г., Исаков Г. А., Петров П. Т., Колешко С. В., Лис Р. Е.'' [https://web.archive.org/web/20231031050051/http://journal-grsmu.by/index.php/ojs/article/view/1725/1610 Первый опыт лечения гнойных ран методом фотодинамической терапии] // Журнал Гродненского государственного медицинского университета, № 4(16) (2006); * ''Стенько В. Г., Страпко В. П.'' [https://web.archive.org/web/20231031050050/http://journal-grsmu.by/index.php/ojs/article/view/1612/1507 Резекция левой доли печени по поводу множественных абсцессов, осложнённых распространгённым перитонитом] // Журнал Гродненского государственного медицинского университета, № 3(7) (2004); * ''Мариева И. Г.'' [https://elib.grsu.by/katalog/168075-372592.pdf Особеннрости восприятия родителей детьми из неполных семей и формы его психолого-педагогической коррекции] / И. Г. Мариева, В. Г. Сенько // Актуальні проблеми практичноіі психологіі. Збірник навукових праць. — Херсон, 2012. — С. 341—247. == Узнагароды == Узнагароджаны [[Медалі ВДНГ|сярэбраны медалём ВДНГ СССР]] (1989) за новы метад лячэння гнойных ран з выкарыстаннем лазераў і імабілізаваных [[фермент]]аў<ref name="с" />. За ўнесены ўклад у развіццё лазернай медыцыны ў 1998 годзе абраны акадэмікам Лазернай акадэміі навук Расійскай Федэрацыі<ref name="с" />. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сцянько́ Віктар Георгіевіч||317}} * ''[[Пётр Васілевіч Гарэлік|Гарелик, П. В.]]'' 50 лет Гродненскому государственному медицинскому университету: события и биографии / П. В. Гарелик, [[Яўген Міхайлавіч Цішчанка|Е. М. Тищенко]]. — Гродно, 2008. — С. 495.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://med.by/content/znamdate/znamdate2009.pdf Здравоохранение Беларуси. Знаменательные и юбилейные даты. 2009 год — С. 87.]{{ref-ru}} * [http://bip-grodno.by/kafedry/kafedra-ekonomicheskih-i-estestvennonauchnyh-disciplin/sotrudniki-kafedry-ugolovnogo-prava-processa-i-kriminologii/ Сотрудники кафедры уголовного права, процесса и криминологии // Гродненский филиал Учреждения образования «БИП — Университет права и социально-информационных технологий»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231030115436/http://bip-grodno.by/kafedry/kafedra-ekonomicheskih-i-estestvennonauchnyh-disciplin/sotrudniki-kafedry-ugolovnogo-prava-processa-i-kriminologii/ |date=30 кастрычніка 2023 }}{{ref-ru}} * [https://bypatents.com/patents/stenko-viktor-georgievich База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231030115436/https://bypatents.com/patents/stenko-viktor-georgievich |date=30 кастрычніка 2023 }}{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20231030115437/https://patentdb.ru/author/1708505 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента]{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Сцяцко Віктар Георгіевіч}} [[Катэгорыя:Хірургі СССР]] [[Катэгорыя:Хірургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] ah262cq03mgmclauik3odo4qswlgyw3 Ганна Герыч 0 754610 5211123 4644889 2026-10-03T20:47:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211123 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Герыч}} {{цёзкі2|Рэйтан}} '''Ганна Герыч''' (у дзявоцтве '''Рэйтан''', {{lang-pl|Anna Reytan}}; [[1789]], [[Слуцкі павет]], [[Мінская губерня]] — {{ДС|21|2|1857}}) — [[пісьменніца]]-[[мемуарыстка]]. == Біяграфія == Паходзіць з роду [[Рэйтаны|Рэйтанаў]]. Дачка [[Міхал Рэйтан|Міхала Рэйтана]], старэйшага брата [[Тадэвуш Рэйтан|Тадэвуша Рэйтана]], і Ганараты [[Багдановічы|Багдановіч]]<ref name="ЭКБ"/>. Нарадзілася ў 1789 годзе ў [[Слуцкі павет|Слуцкім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]<ref name="ЭКБ"/>. Ганна мела не больш за дзесяць гадоў, калі памерла яе маці. Каля 1800 г. бацька ажаніўся ў другі раз. Другой жонкай Міхала Рэйтана пасля смерці Ганараты стала ўдава ягонага брата Юзафа Людвіка з роду Касінскіх (нар. каля 1770). Пасля смерці маці Ганна выхоўвалася ў маёнтку [[Грушаўка (Ляхавіцкі раён)|Грушаўка]] разам са сваімі стрыечнымі сёстрамі<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/89744/1/Arche_%e2%84%96%2012.%202011.pdf|аўтар=Вольга Гарбачова|загаловак=Ганна Герыч пра Рэйтанаў, Радзівілаў і Ішкалдзь|выданне=|archive-url=https://web.archive.org/web/20231217161131/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/89744/1/Arche_%E2%84%96%2012.%202011.pdf|archive-date=17 снежня 2023}}</ref>. Дасягнуўшы пэўнага ўзросту, Ганна Рэйтан узяла шлюб з Каралем Герычам (нар. каля 1770), але, нарадзіўшы ў 1811 г. сына, у хуткім часе стала ўдавой. Застаўшыся адна, жанчына, якая раней увогуле не мела ніякага ўяўлення пра гаспадарчыя пытанні, не разгубілася. Яна замовіла ўсю неабходную для гэтага літаратуру і пачала займацца самаадукацыяй. Ганна Герыч кіравала маёнткам Ішкалдзь на працягу васямнаццаці гадоў і рабіла гэта, як сама адзначае, даволі паспяхова<ref name=":0" />. Істотныя перамены ў жыцці гаспадыні з [[Ішкалдзь|Ішкалдзі]] пачынаюцца пасля пачатку [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]. Выхаваная на патрыятычных узорах ХVIII ст., яна сама давала прытулак паўстанцам, а яе сын Эдвард да іх непасрэдна далучыўся і дзейнічаў у чыне падпаручніка ў складзе корпуса генерала [[Юзаф Двярніцкі|Юзафа Двярніцкага]]. Пасля паразы паўстанцаў ён апынуўся ў [[Галіцыя|Галіцыі]], адкуль эміграваў у [[Францыя|Францыю]]. Удзел Эдварда Герыча ў паўстанні прывёў да канфіскацыі маёнтка Ішкалдзь, а таксама грошай, якімі Герычы валодалі ў [[Царства Польскае|Каралеўстве Польскім]]<ref name=":0" />. У канцы 1831 г. Ганна Герыч дабілася ад расійскага ўрада дазволу на часовы выезд у Францыю. Падставай для гэтага стала імкненне атрымаць ад французскага ўрада грошы, выдаткаваныя бацькам яе мужа на пастаўкі для французскай арміі ў часы [[Напалеонаўскія войны|напалеонаўскіх войнаў]]. Праз шэсць месяцаў яна вярнулася на радзіму, часам выбіраючыся ў [[Варшава|Варшаву]]. У 1837 г. аформіла пашпарт і ў кастрычніку 1837 г. назаўсёды перабралася да сына ў Парыж. Ёй удалося таксама вярнуць грошы за пастаўкі<ref name=":0" />. Падтрымлівала сувязі з [[А. Міцкевіч]]ам, [[С. Гашчынскі]]м, [[А. Тавянскі]]м, [[Л. Ходзька]]м, [[А. Бергель|А. Бергелем]], [[А. Гарэцкі]]м і інш<ref name="ЭКБ">{{крыніцы/ЭКБ|3|Герыч Ганна|аўтар=[[В. В. Гарбачова]]}}</ref>. Памерла {{ДС|21|2|1857}} года<ref name="ЭКБ"/>. Пахавана на парыжскім [[могілкі Манмартр|Манмартр]]ы (квартал 25, рад 13)<ref name="sejm"/>. == Творчасць == У 1830-я гг. пісала ўспаміны пра побыт [[беларуская шляхта|беларускай шляхты]] перыяду ВКЛ. Частка яе рукапіснай спадчыны ўпершыню надрукавана ў лістападзе 1857 у львоўскім часопіс «[[Дзённік літаратурны]]» (асобнае выданне 1858). Рукапіс успамінаў, у т.л. 2 ч., якія з’яўляюцца працягам друкаванага тэксту (апісанне маёнтка Ішкалдзь і дзейнасць А. Тавянскага), захоўваюцца ў [[Польская бібліятэка і музей А. Міцкевіча|Польскай бібліятэцы і музеі А. Міцкевіча]] ў [[Парыж]]ы<ref name="ЭКБ"/>. == Сям’я == З 1810 года ў шлюбе з Каралем Мікалаем Герычам (?1780-1835), з якім мела сына Эдварда<ref name="sejm">{{sejm-wielki|psb.26015.9}}</ref>. == Творы == * Z pamiętników Anny z Rejtenów Geryczowej zmarłej w Paryżu roku 1857. Lwów, [[1858]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭКБ|3|Герыч Ганна|аўтар=[[В. В. Гарбачова]]}} * [[А. Мальдзіс|Мальдзіс А.]] Беларусь у люстэрку мемуарнай літаратуры XVIII ст.: нарысы быту і звычаяў. Мінск, 1982. {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Герыч Ганна}} [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэйтаны]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі]] bhhfmhycj77k4k6gr4vg6jj2yq3w4ry Герман Яблакаў 0 757545 5211164 5113127 2026-10-04T05:02:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211164 wikitext text/x-wiki {{тэатральны дзеяч}} '''Герман Яблакаў ('''нар. Хаім Яблонік, [[ідыш]]: הערמאַן יאַבלאָקאָף) — артыст, спявак, кампазітар, паэт, драматург, рэжысёр, прадзюсар. Адзін з найбуйнейшых зорак тэатра на ідыш. == Біяграфія == Герман Яблакаў нарадзіўся 11 жніўня 1903 года ў [[Гродна|Гродне]] ў беднай яўрэйскай сям’і брукара Абрама Яблоніка і яго жонкі Рівы-Леі Шілінгоф. Яблакаў атрымаў традыцыйную яўрэйскую адукацыю ў хедары і ешыве. У 10 гадоў хлопчык спяваў у хоры кантара Ёшэ Слонімера, а ў 12 гадоў пачаў выступаць у мясцовым яўрэйскім тэатры<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/german-jablaka/|title=“Друзья, купите папиросы”. Як песня яўрэя з Гродна стала вядомая ва ўсім свеце|website=Hrodna.life|date=2024-01-29|access-date=2024-01-29}}</ref>. У 1920 годзе ён пакінуў дом і далучыўся да ідышскай тэатральнай трупы Kovner Fareynikte Trup (Аб’яднаная трупа [[Каўнас|Коўна]]). З гэтай трупай Яблакаў падарожнічаў па гарадах [[Літва|Літвы]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Германія|Германіі]]. У 1924 годзе праз Германію і Галадныю Герман Яблакаў эміграваў у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Там ён граў у правінцыйных тэатрах у [[Манрэаль|Манрэале]], [[Таронта]] і [[Лос-Анджэлес]]е, якія паказвалі спектаклі на ідыш. Пасля гэтага, Яблакаў пераехаў у [[Нью-Ёрк]], дзе на Эліс-Айлэндзе ён даў іміправізаваны канцэрт для іміграцыйных чыноўнікаў, якія не паверылі, што ён прафесійны артыст. У хуткім часе Яблакаў стаў адной з пазнавальных асоб у раёне [[Манхэтэн|Другой Авеню]], бо там размяшчаліся памяшканні тэатраў, дзе ставілі спектаклі яўрэйскіх тэатральных труп. Тады ж у Амерыцы Яблакаў твоца змяніў сваё імя. Спачатку ён стаў Хайманам, а пазней Германам. Сваё прозвішча з Яблонік ён замяніў на Яблакаў. Творца быў акторам, рэжысёрам, драматургам, паэтам, кампазітарам і прадзюсарам. Але асноўнай дзейнасцю Яблакава былі музычныя спектаклі і п’есы. Самы спекталь — «Дер Паец», што ў перакладзе азначае «Клоўн». У той жа час ён пачаў весці перадачу на ідыш на радыё. З 1945 года Яблакаў быў прэзідэнтам Яўрэйскага акторскага саюза. Таксама ў розныя гады ён узначальваў Яўрэйскі тэатральны альянс і Яўрэйскі Нацыянальны тэатр у Нью-Ёрку. [[Файл:Jablaka-.jpg|міні|Магіла Германа Яблакава ў Нью-Ёрку]] Апошні мюзікл, які ён напісаў — «Мой сын і я». Гэта адбылося ў 1960 годзе. Яго аўтабіяграфія «Der Payatz: Around the World with Yiddish Theater» (Клоўн: Вакол свету з яўрэйскім тэатрам) ў 1970 годзе атрымаў узнагароду — прэмію Цві Кеселя ў сферы літаратуры. Ябакаў памёр 3 красавіка 1981 года ў Маўнт Шпіталь Сінай. Яго пахавалі ў Нью-Ёрку на могілках на гары Хеўрон<ref>{{Cite web|url=https://ru.wikibrief.org/wiki/Herman_Yablokoff|title=Герман Яблоков - Herman Yablokoff|website=ru.wikibrief.org|access-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129141816/https://ru.wikibrief.org/wiki/Herman_Yablokoff|archive-date=29 студзеня 2024|url-status=dead}}</ref>. Там ён пахаваны разам са сваёй жонкай. == Сям’я == Герман Яблакаў быў жанаты з акторцы і спявачцы Бэле Майсел. Яна разам з мужам часта гастралявала і выступала на сцэне. Сын актора — Джэк Яблакаў (нар. 1965 г.). Ён заснаваў вядомы ў Брукліне пахавальны дом «Яблакаў». У 1947 годзе падчас сямімесячнага тура па лагерах перамешчаных асоб з Германіі, Аўстрыі і Італіі Яблакаў даў больш за 100 спектакляў для 180 000 яўрэяў, якія перажылі халакост. У адным з лагераў ён адшукаў сваю пляменніцу Дору. Яна была адзіная, хто ацалеў з яго гродзенскай сям’і. За працу ў лагерах для бежанцаў ён атрымаў Армейскую грамату. == Творчасць == У адной з радыёпраграм Яблакава ў 1932 годзе ўпершыню прагучала песня «Папяросы». Яна адразу стала папулярнай. Гэты твор Яблакаў напісаў яшчэ ў 1922 годзе ў Коўне, пад уражаннем ад пакутаў дзяцей, якія асірацелі пасля Першай сусветнай вайны. Яны спрабавалі зарабляць на жыццё, прадаючы папяросы на вуліцых. Выгляд дзяцей нагадаў Яблакаву пра яго дзяцінства ў Гродне, дзе ён спрабаваў прадаваць папяросы мінакам. Праз год песня патрапіла ў музычнае выдавецтва братоў Каммен «J and J Kammen Co.», якое апублікавала твор. У 1935 годзе Герман Яблакаў выкарыстаў песню ў аднайменным спектаклі. У яго аснову быў закладзены сюжэт песні, а кінарэжысёр Генры Лінн стварыў 15-хвілінны кароткаметражны фільм. Галоўную ролю ў ім выканаў будучы галівудскі рэжысёр [[Сідні Люмет]]. Пасля сканчэння Другой сусветнай вайны Герман Яблакаў надрукаваў кнігу «Клоўн: Вакол свету з тэатрам ідыш». У ёй Яблакаў распавёў гісторыю стварэння песні і пацвердзіў, што музыка не яго аўтарства. Хто аўтар мелодыю высвятліць не магчыма, бо падобная кампазіцыя сустракаецца ў народных песнях балгар, румын і грэкаў. У той жа час песня набрала вялікую папулярнасць. Гэта было звязана з тым, што амерыканскія выканаўцы сёстры Бэры праспявалі гэтую песню. Яблакаў быў знаёмы з сёстрамі і прымаў актыўны ўдзел у пастаноўцы песні. У савецкія часы песню перапявалі выканаўцы рускага шансону Алік Бэрісан і Аркадзь Северны. Пазней песню перавыканаў расійскі гурт «Чиж и Ко»<ref>{{Cite web|url=https://telegra.ph/Druzya-kupite-papirosy-08-10|title=“Друзья, купите папиросы”. Як песня яўрэя з Гродна стала вядомая ва ўсім свеце|last=Радыё "Harodnia"|website=Telegraph|date=2022-08-10|access-date=2024-01-29}}</ref>. === Мюзіклы === * Der Payatz (1934) * Кароль песні * Папіроссэн (1935) * Goldela Dem Bakers (1940) * Mein Veise Blum * Der Dishasher (1936) * Мой сын і я === Аўтабіяграфія === * Der Payatz: Вакол света з тэатрам на ідыш == Памяць == На Алеі Зорак Яўрэйскага тэатра на Манхэттэне ёсць гранітная пліта, якую ўсталявалі ў 1984 годзе. Яна прысвечана Герману Яблакаву і яго жонцы Бэлле Майсел<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.shanson.org/articles/herman-yablokoff|title=Герман Яблоков (Хаим Яблоник)|website=Шансон - Портал|date=2016-10-22|access-date=2024-01-29}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-01-29}} {{DEFAULTSORT:Яблакаў Герман}} 1xaqcor96w5go5bjisz23zj1s113suy Люцыян Узембла 0 761386 5211239 5067279 2026-10-04T11:23:15Z Pabojnia 135280 /* Біяграфія */ афармленне 5211239 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Узембла}} {{Пісьменнік |Імя = Люцыян Узембла |Арыгінал імя = |Фота = Lucjan Uzieblo (111704667).jpg |Памер = |Герб = Herb Radwan.svg |Подпіс гербу = [[Герб «Радван»]] |Бацька = Станіслаў Захары Узембла |Маці = Людвіка Гербурт-Гэйбовіч |Жонка = Марыя Пташыцкая |Імя пры нараджэнні = {{lang-pl|Lucjan Edward Uziębło}} |ВікіКрыніца = s:pl:Autor:Lucjan Uziębło }} '''Люцыян Эдвард Узембла''' ({{lang-pl|Lucjan Edward Uziębło}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[гісторык культуры]], [[Краязнаўства|краязнавец]]<ref name="Sudarytoja Vida Girininkienė">Sudarytoja Vida Girininkienė. Vilniaus Bernardinų kapinės 1810—2010. Vilnius: Aureus, 2010. ISBN 978-9953-34-278-6.</ref><ref name="Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka">Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka. Uziembła Lucjan. Provieniencijos. [https://proveniencijos.lnb.lt/uziembla-lucjan/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240309172008/https://proveniencijos.lnb.lt/uziembla-lucjan/|date=9 сакавіка 2024}}</ref>, [[Калекцыяніраванне|калекцыянер]], адзін з ініцыятараў стварэння ў Вільні [[Таварыства аматараў старажытнасцей і народазнаўства]]. == Біяграфія == Люцыян Узембла нарадзіўся 11 лютага 1864 года ў [[шляхта|шляхецкай сям’і]] Станіслава Уземблы і Людвікі Гербурт-Гейбовіч. Самавук. Пісаў па-польску, ведаў [[Літоўская мова|літоўскую мову]]{{Няма АК}}. У Люцыяна дома была вялікая бібліятэка. Удзельнічаў у выстаўках і культурным жыцці Вільні. У прэсе ён звычайна падпісваўся псеўданімамі. Часцей за ўсё карыстаўся мянушкай «Сулімчык» ({{lang-pl|Sulimczyk}}). Збіраў творы мастацтва, рукапісы<ref name="Sudarytoja Vida Girininkienė"/><ref name="Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka"/><ref name="Vilniaus Bernardinų kapinės">Vilniaus Bernardinų kapinės rašytiniuose ir ikonografiniuose šaltiniuose. Parodos katalogas, 2010 m.</ref>. Люцыян Узембла быў ініцыятарам і бібліятэкарам віленскага [[Таварыства аматараў старажытнасцей і народазнаўства|Таварыства аматараў старажытнасці і народазнаўства]] (1899—1906), вядомага таксама як археалагічны гурток<ref>[https://pawet.net/files/w_szukiewicz.pdf Мар’яна Магдалена Бломберг, Вандалін Шукевіч. Сын лідскай зямлі — даследчык і грамадскі дзеяч. Варшава: Таварыства польскай культуры на Лідчыне; 2010, С. 60-62].</ref><ref>Henryka Ilgiewicz, Societates Academicae Vilnenses Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie (1907—1939) i jego poprzednicy Warszawa Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego 2008, s. 129—130.</ref><ref>Andrzej Romanowski, Pozytywizm na Litwie: polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904, Kraków : «Universitas», [[2003]]. — 485 s, s. 313.</ref><ref>{{Cite web|url=https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:B.03~2019~1617120346114/B.03~2019~1617120346114.pdf|title=Henryka Ilgievič, Vilniaus senovės ir mokslo mylėtojai XX amžiaus pradžioje, Vilnius: LKTI, 2019, 344 p., p. 89-90.|archive-url=https://web.archive.org/web/20240228130615/https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:B.03~2019~1617120346114/B.03~2019~1617120346114.pdf|archive-date=28 лютага 2024|access-date=15 сакавіка 2024|url-status=dead}}</ref>. У 1900 годзе з ініцыятывы таварыства грошы з Таварыства аматараў старажытнасці і народазнаўства былі зафундаваны на памятную табліцу [[Францішак Багушэвіч|Францішку Багушэвічу]] з партрэтам у [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла (Жупраны)|жупранскім касцёле]]<ref>[https://polona.pl/item-view/1f84640b-17f2-4a4f-a661-25dacfc21adb?page=1 Kurjer Wileński 1924, nr 25 (25 lipca), L-wislaw, O Kołku Miłośników wiedzy o Kraju, s. 2]</ref>. Таксама Люцыян Узембла быў сябрам Таварыства навукі і мастацтва, сябрам Рады Таварыства сяброў навукі і яго музейнай камісіі. У 1907—1914 гады Люцыян Узембла быў галоўным захавальнікам фондаў Віленскага навукова-мастацкага музея. Член Таварыства сяброў навукі ў Вільні. З 1919 года — эксперт факультэта прыгожых мастацтваў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], у 1921—1924 гадах — малодшы асістэнт кафедры гісторыі культуры гуманітарнага факультэта<ref name="Sudarytoja Vida Girininkienė" /><ref name="Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka" /><ref name="Vilniaus Bernardinų kapinės" />. З 1883 года ў выданнях Вільні, [[Варшава|Варшавы]], [[Санкт-Пецярбург]]а Люцыян Узембла публікаваў артыкулы пра выдатных дзеячаў грамадства і культуры, публікаваў даследаванні на тэмы археалогіі, гісторыі, мастацтва, адукацыі, напісаў шэраг артыкулаў пра старыя [[Роса|могілкі Росы]], [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|бернардзінскія могілкі ў Вільні]], пра пахаваных на іх людзей, клапаціўся аб рэстаўрацыі [[надмагільны помнік|надмагільных помнікаў]]<ref name="Sudarytoja Vida Girininkienė" /><ref name="Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka" /><ref name="Vilniaus Bernardinų kapinės" />. [[File:Grób Łucjana Edwarda Uziębły.jpg|thumb|Магіла Люцыяна Уземблы на Бернардзінскіх могілках у Вільні]] Шмат знойдзеных рукапісаў Люцыян Узембла перадаў [[Бібліятэка Акадэміі навук Літвы|бібліятэцы імя Урублеўскага]], [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскаму ўніверсітэту]], перадаў дзве знойдзеныя карціны мастака [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]]. Знойдзеныя ім карціны захоўваюцца ў [[Літоўскі нацыянальны мастацкі музей|Літоўскім мастацкім музеі]]<ref name="Sudarytoja Vida Girininkienė"/><ref name="Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka"/><ref name="Vilniaus Bernardinų kapinės"/>. У канцы жыцця Люцыян Узембла аслеп і аглух. Памёр 12 снежня 1942 года ў Вільні. Пахаваны побач з бацькамі і братам на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|бернардзінскіх могілках]]. Побач з ім пахавана і яго жонка Марыя<ref name="Sudarytoja Vida Girininkienė"/><ref name="Vilniaus Bernardinų kapinės"/>. == Культурная дзейнасць == Апублікаваў у польскай прэсе (Варшава, Вільня) шмат артыкулаў на гістарычна-культурныя і гістарычна-літаратурныя тэмы, у тым ліку пра жыццё і творчасць [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]]. Перапісваўся з [[Эліза Ажэшка|Элізай Ажэшкай]]. Ініцыятар ушанавання памяці [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] ў 1897 годзе ў Вільні, членам юбілейнага камітэта быў і [[Францішак Багушэвіч]]. Аўтар [[некралог]]аў пра Багушэвіча «Паэт-юрыст», «Францішак Бенедыкт Багушэвіч» (1900)<ref>{{Крыніцы/БЭ|16|артыкул=Узембла Люцыян|аўтар=[[Г. В. Кісялёў]]}}</ref>. == Творы == === Беларускія пераклады === * Паэт-юрыст // Пачынальнікі. Мн., 1977; * Францішак Бенедыкт Багушэвіч // [[С. Х. Александровіч|Александровіч С.Х.]], [[В. С. Александровіч|Александровіч В.С.]] Беларуская літаратура XIX — пачатку XX ст.: Хрэстаматыя крытыч. матэрыялаў. Мн., 1978. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|16|артыкул=Узембла Люцыян|аўтар=[[Г. В. Кісялёў]]}} == Спасылкі == * [https://polona.pl/sets?searchCategory=objectSets&page=0&size=24&sort=RELEVANCE&searchLike=Uziębło,%20Lucjan&copyright=false Працы Люцыяна Узембла] ў сэрвісе Polona * {{bis.nlb.by|129636}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Узембла Люцыян}} [[Катэгорыя:Гісторыкі мастацтва]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Літвы]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры Літвы]] jqks5ez8zfgj6fm8qtglavmc07s0rha Слуцкае духоўнае вучылішча 0 767654 5211084 5082375 2026-10-03T19:23:23Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ дапаўненне 5211084 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Выява = 01 Slucak Duchounaja vucelnia.jpg | Горад = Слуцк | Беларуская назва = Слуцкае духоўнае вучылішча | Краіна = Беларусь | Архітэктурны стыль = класіцызм | Архітэктар = [[Леў Васільевіч Садоўскі]] | Каардынаты = 53°1′0″N 27°32′39″E }} '''Слуцкае духоўнае вучылішча —''' навучальная ўстанова, якая існавала ў [[Слуцк]]у з [[XVIII стагоддзе|XVIII]] да пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]. Належала да [[Мінская духоўная кансісторыя|Мінскай духоўнай кансісторыі]]. Помнік архітэктуры [[XIX стагоддзе|XIX]] ст, які з’яўляецца прадстаўніком эпохі позняга [[класіцызм]]у. == Гісторыя == Заняткі пачаліся 15 верасня 1785 года. Першымі вучнямі сталі гадаванцы школ калегіума пры [[Слуцкі Троіцкі манастыр|Троіцкім манастыры]] і «дыяканскай» школы пры [[Ільінскі манастыр (Слуцк)|Ільінскім]]. Іх колькасць не была больш за 25 чалавек. Яны былі размеркаваны адпаведна раней здабытым ведам і склалі класы граматыкі і сінтаксімы. Рэктарам быў праасвяшчэнны Віктар, прэфектам быў прызначаны Панцеляймон Корбут-Іллякевіч, які непасрэдна і кіраваў семінарыяй. Навучальная ўстанова насіла імя «Набожная Слуцкая праасвяшчэннага Віктара Садкоўскага семінарыя» (В. Садкоўскі — архімандрыт Троіцкага манастыра)<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=http://slutsk-gorod.by/o-slutske/istoriya-slutska/item/kultura-i-obrazovanie?category_id=156|title=Культура и образование|date=}}</ref>. Навучанне адбывалася ў трапезнай манастыра<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=http://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/2472/|title=Семинария Преосвященного Виктора. 1785–1812}}</ref>. У 1885 годзе для яго заклалі новы цагляны будынак (арх. [[Леў Васільевіч Садоўскі]]). Колькасць навучэнцаў семінарыі няўхільна расла і, напрыклад, у 1809 годзе дасягала 146 чалавек. У 1803 годзе адкрыліся вышэйшыя — Філасофскі і Багаслоўскі класы. Дагэтуль атэстаты выдаваліся тым, хто скончыў двухгадовы рытарычны клас<ref name=":1" />. У 1812 годзе [[Вайна 1812 года|вайна]] прывяла семінарыю да поўнага разарэння. У семінарыі падчас вайны жылі французы. Будынак быў пашкоджаны, [[бібліятэка]] разрабавана і часткова спалена, семінарскі [[архіў]] страчаны. Але ў 1813 годзе семінарыя была адноўлена. Канчатковае аднаўленне супала з пераўтварэннем семінарыі, якое адбылося 20 верасня 1817 года, семінарыя распалася на тры духоўна-навучальныя ўстановы: семінарыя, павятовае вучылішча, парафіяльнае вучылішча. У семінарыі вывучалі слоўныя, [[Філасофія|філасофскія]] і [[Багаслоўе|багаслоўскія]] навукі, [[Сусветная гісторыя|сусветную]] і [[Царкоўная гісторыя|царкоўную]] гісторыі, [[Матэматыка|матэматыку]], [[Грэчаская мова|грэчаскую]], [[Французская мова|французскую]], [[Нямецкая мова|нямецкую]], [[Яўрэйская мова|яўрэйскую]], [[Польская|польскую]] мовы. Экзамены праводзіліся два разы на год: першы ў першай палове снежня, другі — гадавы, пасля якога праводзіўся і агульны экзамен, на якім прысутнічалі госці і архірэі. Навучальны працэс пачынаўся 1 верасня і скончыўся ў ліпені. Акрамя заняткаў вучні рэгулярна павінны былі наведваць [[Набажэнства|набажэнствы]], па нядзелях і святочных днях перад імі публічна тлумачыліся праваслаўны [[катэхізіс]] і дзённыя чытанні з [[Евангелле|евангелляў]]<ref name=":1" />. Лепшыя выпускнікі мелі магчымасць паступаць у сярэднія і вышэйшыя духоўныя навучальныя ўстановы, але падрыхтоўка (у першую чаргу семінарская) дазваляла здаць экзамены і ў свецкія<ref name=":0" />. 14 верасня 1840 года семінарыя пераехала ў [[Мінск]]. У [[Слуцк]]у засталося толькі мужчынскае духоўнае вучылішча, якое праіснавала да пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]. Пасля ўсталявання [[Савецкая ўлада|савецкай улады]] духоўнае вучылішча было закрыта. Будынак вучылішча падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] застаўся цэлым, і пасля аднаўлення савецкай улады на тэрыторыі Беларусі ў ім месцілася педагагічнае вучылішча, даваенны корпус якога быў разбураны. У розны час тут месціліся навучальныя класы сярэдняй школы № 2, а таксама сельскагаспадарчае прафесійна-тэхнічнае вучылішча<ref name=":0" />. Будынак знаходзіцца пад аховай дзяржавы як помнік архітэктуры, у ім месціцца [[Слуцкі дзяржаўны медычны каледж]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://drevo-info.ru/articles/23101.html|title=СЛУЦКОЕ ДУХОВНОЕ УЧИЛИЩЕ — Древо}}</ref>. == Вядомыя вучні == * [[Веніямін (Навіцкі)]] — епіскап Рускай праваслаўнай царквы; з 1973 года архіепіскап Чэбаксарскі і Чувашскі. * [[Даніл Сцяфанавіч Канапасевіч]] — праваслаўны святар, забіты паўстанцамі падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. * Святы Уладзімір Гезгальскі — нябесны заступнік Гезгалаў. * [[Ян Скрыган|Янка Скрыган]] — беларускі пісьменнік. * [[Уладзімір Васілевіч Тэраўскі]] — беларускі дырыжор, кампазітар, фалькларыст царкоўнаслужыцель. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Вруцевич М.'' Духовное училище старых времен (воспоминания о Слуцком духовном училище) // Русская старина. — СПб.: Общественная польза, 1905. — Т. 121. — С. 693—704 * Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Слуцкага раёна і горада Слуцка. У 2 кн. Кн. 2. — Мн.: БЕЛТА, 2000. — С. 505. == Спасылкі == * {{Глобус Беларусі|https://globustut.by/sluck/duhovnoe_gallery.htm|Слуцк. Духовное училище}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120717041626/http://globus.tut.by/sluck/duhovnoe_gallery.htm |date=17 ліпеня 2012 }} {{Адукацыя ў Мінскай губерні}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Слуцка]] [[Катэгорыя:Духоўныя навучальныя ўстановы Беларусі]] 4pv24x2qqf72gkreag830oa2xa5s9zv Брэсцкая мужчынская гімназія 0 768042 5211103 4795747 2026-10-03T19:50:13Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ дапаўненне 5211103 wikitext text/x-wiki {{навучальная ўстанова}} '''Брэсцкая мужчынская гімназія''' — колішняя сярэдняя агульнаадукацыйная навучальная ўстанова ў [[Брэст|Брэсце]]. == Гісторыя == Была заснавана ў 1865 годзе ў г. [[Брэст-Літоўск]]у [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] як 4-класная [[прагімназія]]. Налічвала каля 160-ці навучэнцаў. У 1901 годзе была пераўтворана ў [[гімназія|гімназію]]. Складалася з 8-мі асноўных, падрыхтоўчага і чатырох паралельных (1-4-ы) класаў. Колькасць навучэнцаў — ад 450 да 520. Вывучаліся [[руская]], [[французская]], [[нямецкая]], [[лацінская]] мовы, [[гісторыя]], [[геаграфія]], [[прыродазнаўства]], [[матэматыка]]. У праграму ўваходзілі ўрокі па [[Маляванне|маляванні]], [[чыстапісанне|чыстапісанні]], [[музыка|музыцы]], [[спевы|спевах]] і інш. Праваслаўны святар і ксёндз выкладалі [[Закон Божы]], а законавучыцель іўдзейскай веры — [[Іўдаізм|іўдзейскае веравучэнне]]. Плата за навучанне ў гімназіі складала 55-65 руб., у падрыхтоўчым класе — 50-60 руб. у год. На ўтрыманне гімназіі адпускалася ў год у залежнасці ад колькасці навучэнцаў: з дзяржаўнай казны 25-35 тыс. руб., з сум платы за навучанне 12-22 тыс., з гарадской казны — 300—800 руб. [[Будынак мужчынскай гімназіі (Брэст)|Будынак мужчынскай гімназіі]] ў Брэст-Літоўску быў узведзены ў 1903 годзе па праекце ваеннага інжынера [[А. А. Траццякоў|А. А. Траццякова]]. Будынак быў цагляны, з характэрнымі для канца ХІХ — пачатку ХХ стст. элементамі архітэктуры. Першапачаткова будынак быў двухпавярховым, П-падобны ў плане. Унутраная планіроўка [[калідор]]ная, класныя пакоі арыентаваны на поўдзень. Па хадайніцтве Гарадской думы, 25 верасня 1904 года мужчынская гімназія атрымала назву: «Яго Імператарскай Высокасці Цэсарэвіча [[Аляксей Мікалаевіч|Аляксея Мікалаевіча]] поўная мужчынская гімназія». У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], летам 1915 года, у сувязі з [[Нямецкая акупацыя Беларусі ў Першай сусветнай вайне|нямецкай акупацыяй]] Брэст-Літоўска гімназія была зачынена. Архіў гімназіі знаходзіцца ў [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі ў г. Гродна|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі ў г. Гродна]]. У 1921 годзе Брэст увайшоў у склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і ў будынку гімназіі размясцілася дзяржаўная [[гімназія імя Рамуальда Траўгута]]. З 1939 года па 1941 год тут размяшчалася савецкая школа, у 1941—1946 гадах — шпіталь, спачатку нямецкі, а з вызваленнем Брэста — Чырвонай арміі. Потым там знаходзіўся [[Брэсцкі настаўніцкі інстытут|настаўніцкі інстытут]]. Зараз у будынку былой гімназіі ([[вуліца Міцкевіча (Брэст)|вул. Міцкевіча]], 28), помніку грамадзянскага будаўніцтва, размешчаны адзін з навучальных карпусоў [[БрДУ імя А. С. Пушкіна|Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. С. Пушкіна]]. == Літаратура == * {{крыніцы/Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|2|Брэсцкая мужчынская гімназія}} * Брэсцкая мужчынская гімназія / М. М. Забаўскі // [[Памяць (энцыклапедычнае выданне)|Памяць]]. Брэст : гіст.-дакум. хроніка : у 2 кн. Мінск, 1997. Кн. 1. С. 180. * {{крыніцы/Беларуская энцыклапедыя|3|Брэсцкай мужчынскай гiмназii будынак}} * {{крыніцы/ЭДГБ|Брэст|Гимназии}} * Мужская гимназия / В. М. Чернатов // Свод памятников истории и культуры Белоруссии. Брестская область. Минск, 1990. С. 75-76 * Сарычев, В. Вечеринка 1937 года // Сарычев, В. В поисках утраченного времени. Кн. 1 / Василий Сарычев. Брест, 2007. С. 235—237. * Сарычев, В. Гимназия им. Траугутта // Сарычев, В. В поисках утраченного времени. Кн. 1 / Василий Сарычев. Брест, 2007. С. 230—232. * Сарычев, В.Пане профессорже // Сарычев, В. В поисках утраченного времени. Кн. 1 / Василий Сарычев. Брест, 2007. С. 233—234. * Сарычев, В. В. Гимназия им. Траугутта / В. В Сарычев // Вечерний Брест. 2005. 11 февр. С.8. {{Адукацыя ў Гродзенскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1865 годзе]] [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1915 годзе]] [[Катэгорыя:1865 год у Брэсце]] [[Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы Беларусі]] [[Катэгорыя:Брэсцкая мужчынская гімназія| ]] [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] klz3i1tiw2cbji04wlm9e7b4aybqotl Іван Аляксандравіч Ільін 0 770583 5211065 5154766 2026-10-03T17:52:09Z IshaBarnes 124956 вычытка 5211065 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ільін}} {{Вучоны}} '''Іван Аляксандравіч Ільін''' ({{СС2|9|красавіка|1883|28|сакавіка}}<ref>Копия метрической выписки И. А. Ильина (ЦИАМ, ф. 418, оп. 315, д. 373, лл. 10, 10об.)</ref>, [[Масква]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|21|12|1954}}, [[Цалікон]], [[Швейцарыя]]) — {{нп4|Руская філасофія|рускі філосаф|ru|Русская философия}}, [[пісьменнік]] і [[Публіцыстыка|публіцыст]]. Доктар дзяржаўных навук, [[прафесар]]. Як філосаф быў паслядоўнікам [[Гегель|Гегеля]]. == Біяграфія == Скончыў юрыдычны і гісторыка-філалалагічны факультэты Маскоўскага ўніверсітэта. Прыват-дацэнт (з 1912), прафесар (з 1918) Маскоўскага ўніверсітэта. Прадстаўнік [[Белы рух|Белага руху]] і ідэолаг {{нп4|Рускі агульнавайсковы саюз|Рускага агульнавайсковага саюзу (РАВС)|ru|Русский общевоинский союз}}, паслядоўны крытык камуністычнай улады ў [[Расія|Расіі]] і перакананы прыхільнік {{нп4|Непрымірымасць|прынцыпу непрымірымасці|ru|Непримиримость}} ў змаганні з [[камунізм]]ам. У 1922 годзе быў высланы бальшавікамі з Расіі на {{нп4|Філасофскі параход|«філасофскім параходзе»|ru|Философский пароход}}. Як асоба без грамадзянства жыў з [[Нансенаўскі пашпарт|нансенаўскім пашпартам]]<ref name="автоссылка3">{{Cite web |url=https://www.derbund.ch/geheimakte-von-putins-lieblingsphilosoph-wird-erstmals-veroeffentlicht-238176255437 |title=Exklusive Archivrecherche zu Iwan Iljin — Geheimakte von Putins Lieblingsphilosoph wird erstmals veröffentlicht {{!}} Der Bund|access-date=2022-04-10 |archive-date=2022-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421194921/https://www.derbund.ch/geheimakte-von-putins-lieblingsphilosoph-wird-erstmals-veroeffentlicht-238176255437}}</ref>. У эміграцыі стаў прыхільнікам так званых [[Манархізм|манархістаў]]-{{нп4|Непрадвызначэнне|неправызначэнцаў|ru|Непредрешение}}, імкнуўся да інтэлектуальнай традыцыі {{нп4|Славянафільства|славянафілаў|ru|Славянофильство}}. З 1923 па 1934 год працаваў у {{нп4|Рускі навуковы інстытут (Берлін)|Рускім навуковым інстытуце|ru|Русский научный институт (Берлин)}} ў [[Берлін]]е. У 1933 годзе Ільін вітаў прыход [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] да ўлады ў Германіі, мяркуючы, што [[нацыянал-сацыялізм]] спыніць распаўсюджванне [[бальшавізм]]у ў Еўропе. У 1934 годзе ў сілу нязгоды з нацыянал-сацыялістамі быў зняты з пасады кіраўніка інстытута. У 1938 годзе дзякуючы фінансавай падтрымцы кампазітара [[Сяргей Васільевіч Рахманінаў|Сяргея Рахманінава]] пераехаў у [[Швейцарыя|Швейцарыю]]. Паколькі Ільіну не дазвалялася працаваць ці весці палітычную дзейнасць, ён галоўным чынам займаўся пытаннямі этыкі і псіхалогіі<ref>{{Cite web |url=https://www.academia.edu/41824323/ETHICAL_AND_PSYCHOLOGICAL_PROBLEMS_IN_THE_WORKS_OF_I_A_ILYIN |title=ETHICAL AND PSYCHOLOGICAL PROBLEMS IN THE WORKS OF I.A. ILYIN by Olga Savvina and Ivan Lapshin |access-date=2023-05-19 |archive-date=2023-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230412134336/https://www.academia.edu/41824323/ETHICAL_AND_PSYCHOLOGICAL_PROBLEMS_IN_THE_WORKS_OF_I_A_ILYIN}}</ref>. == Светапогляд == Даследаваў старажытнагрэчаскую і класічную нямецкую філасофію. Аўтар найбольш значнай у гісторыі рускага ідэалізму працы пра [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гегель|Г. Гегеля]] («Філасофія Гегеля як вучэнне пра канкрэтнасць Бога і чалавека», т. 1—2, 1918, ням. пер. 1946). Філасофскую сістэму Гегеля інтэрпрэтаваў у выглядзе своеасаблівага вопыту рэлігійнага спасціжэння свету. Цэнтр, для Ільіна былі праблемы Расіі (развіваў ідэю цэласнасці і непадзельнасці), маральнага станаўлення чалавека. Лічыў, што абнаўленне чалавека трэба пачынаць з абнаўлення яго душы і волі. Быў прыхільнікам самадзяржаўнай [[манархія|манархіі]] і прыватнай уласнасці. [[Камунізм]] лічыў ненатуральнай сацыяльнай з’явай. Неаднаразова папярэджваў суайчыннікаў аб магчымых «узрушэннях» рускай дзяржавы, звязаных са спробамі яе насільнага раздзялення. == Уплывы == Пагляды Ільіна адносна грамадскага ладу Расіі зрабілі вялікі ўплыў на некаторых расійскіх інтэлектуалаў і палітыкаў, у тым ліку на [[Аляксандр Ісаевіч Салжаніцын|Аляксандра Салжаніцына]]<ref>Цыганков Д. Пути России: Иван Ильин и Александр Солженицын // Русская философия: новые решения старых проблем: тезисы докладов на 2-м Санкт-Петербургском симпозиуме историков русской философии (6—8 декабря 1993 года), Часть 2, СПб, 1993, С. 91—92.</ref>. Ільіна лічаць адным з ідэйных натхняльнікаў прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]<ref name="PUT">{{cite web|url=https://www.gazeta.ru/column/butrin/655209.shtml|title=Философское послание президенту|subtitle=Истинный Иван Ильин только-только начинает открываться вдумчивому читателю из Кремля|author=Дмитрий Бутрин|website=[[Газета.ру]]|date=2006-06-05|lang=ru|access-date=2020-02-07|archive-date=2019-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128074650/https://www.gazeta.ru/column/butrin/655209.shtml}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.foreignaffairs.com/articles/ukraine/2015-09-20/putins-philosopher|аўтар=Anton Barbashin, Hannah Thoburn|загаловак=Ivan Ilyin and the Ideology of Putin's Rule {{!}} Foreign Affairs|год=2015-09-20|мова=en-US|issn=0015-7120|archivedate=2023-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230329021854/https://www.foreignaffairs.com/articles/ukraine/2015-09-20/putins-philosopher}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.mk.ru/politics/2021/11/02/chem-privlek-prezidenta-putina-filosof-ilin.html |title=Чем привлек президента Путина философ Ильин |access-date=2022-04-07 |archive-date=2022-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407182403/https://www.mk.ru/politics/2021/11/02/chem-privlek-prezidenta-putina-filosof-ilin.html}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|2}} ;Энцыклапедыі * {{Крыніцы/БЭ|7|Ільін|Адула Т. І.}} * {{БРЭ|артыкул=Ильин, Иван Александрович|аўтар=Ю. Н. Попов|том=11|ref=Попов|савсылка=https://old.bigenc.ru/philosophy/text/2005295}} * {{Праваслаўная энцыклапедыя|389451|Ильин|22|344—358 |Никифоров М. В. }} * {{кніга|аўтар=Томсинов В. А., Тюренков М. А.|частка=Ильин Иван Александрович|загаловак=Императорский Московский университет: 1755—1917: энциклопедический словарь|адказны=составители {{nobr|А. Ю. Андреев}}, {{nobr|Д. А. Цыганков}}|месца=М.|выдавецтва=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|старонкі=270—271|старонак=894|isbn=978-5-8243-1429-8|тыраж=2000|ref=Императорский Московский университет}} * {{БРЭ|аўтар=Н. М. Солнцева|спасылка=https://old.bigenc.ru/literature/text/4944336|том=35|год=2017|старонкі=63|ref=Солнцева|артыкул=Шмелёв, Иван Сергеевич|архіў=https://web.archive.org/web/20221021085133/https://bigenc.ru/literature/text/4944336|архив дата=2022-10-21}} ;Даследаванні * ''Блохина Н. Н., Калягин А. Н.'' Нравственность врача в представлении И. А. Ильина (к 120-летию со дня рождения) // Сибирский медицинский журнал. — Иркутск, 2004. — Т. 43. № 2. — С. 95—99. * {{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/Vernadskaya_Ilyin_ru/|аўтар=Вернадская Варвара|загаловак=Иван Ильин: белая эмиграция, фашистские симпатии и посмертное возвращение в Россию|год=2024|мова=ru|старонак=219}}* ''Евлампиев И. И.'' Феноменология божественного и человеческого в философии Ивана Ильина. — М., 1998. * ''Зернов И.'' Иван Ильин. Монархия и будущее России. — М.: Алгоритм, 2007. — 240 с. * И. А. Ильин: Pro et contra: Личность и творчество Ивана Ильина в воспоминаниях, документах и оценках русских мыслителей и исследователей. — СПб.: Русский Христианский гуманитарный институт, 2004. * {{артыкул|аўтар=Иванов А. А., Казин А. Л., Светлов Р. В.|загаловак=Русский национализм: основные вехи исторического осмысления|выданне=Вестник Русской христианской гуманитарной академии|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/russkiy-natsionalizm-osnovnye-vehi-istoricheskogo-osmysleniya|нумар=4|год=2015|старонкі=143—157|ref=Иванов, Казин, Светлов}} * ''Лисица Ю. Т.'' И. А. Ильин: Историко-биографический очерк // И. А. Ильин. Собрание сочинений: в 10 т. Т. 1. — М.: Русская книга, 1993. — С. 5—36. * ''Полторацкий Н. П.'' Монархия и республика в восприятии И. А. Ильина. — Нью-Йорк, 1979. * ''Полторацкий Н. П.'' Иван Александрович Ильин. К столетию со дня рождения // Россия и революция. Русская религиозно-философская и национально-политическая мысль XX века: Сб. статей. — Нью-Йорк, 1988. — С. 214—291, 339—345. * {{артыкул|аўтар=Прожилов А. В.|загаловак=Национальный характер или этнический стереотип. К вопросу о терминах и мифологемах|выданне=Вестник Хакасского государственного университета им. Н. Ф. Катанова|год=2014|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/natsionalnyy-harakter-ili-etnicheskiy-stereotip-k-voprosu-o-terminah-i-mifologemah|нумар=7|старонкі=82—85|ref=Прожилов}} * {{артыкул|аўтар=Синеокая Юлия, при участии Константина Зайцева|загаловак=Между фашизмом и большевизмом. Как и почему Дугин возглавил центр имени Ивана Ильина в РГГУ|выданне=[[The Insider]], 23 May|год=2024|ref=Синеокая}} * Социальная философия Ивана Ильина: материалы российского семинара // отв. секр. В. В. Козловский. Части 1, 2. — СПб., 1993. * {{кніга|аўтар=Садовничий В. А.|частка=Иван Александрович Ильин (1883—1954)|загаловак=О людях Московского университета|выданне=3-е изд., дополненное|месца=М.|выдавецтва=Издательство Московского университета|год=2019|старонкі=102—105|старонак=356|isbn=978-5-19-011397-6|тыраж=3000|ref=О людях Московского университета}} * ''Сохряков Ю. И.'' И. А. Ильин — религиозный мыслитель и литературный критик. — М., 2004. * {{артыкул|аўтар=Тимофеев А. И.|спасылка=http://anthropology.ru/ru/texts/timofeev/rusppf_19.html|загаловак=Концепции народного духа у Г. Гегеля и И. Ильина|выданне=Россия: прошлое, настоящее, будущее. / Материалы Всероссийской научно-практической конференции. Санкт-Петербург, 16—19 декабря 1996 г.|адказны=Отв. ред. М. С. Уваров|месца=СПб.|выдавецтва=Издательство БГТУ|год=1996|старонкі=67|ref=Тимофеев}} * {{кніга|аўтар=Томсинов В. А.|загаловак=Мыслитель с поющим сердцем. Иван Александрович Ильин: русский идеолог эпохи революций|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Зерцало-М|год=2017|старонак=192|серыя=Великие русские люди|isbn=978-5-94373-388-8|тыраж=200|ref=}} * ''Томсинов В. А.'' Мыслитель с поющим сердцем. Судьба и творчество Ивана Александровича Ильина // Ильин И. А. Теория права и государства. Издание второе, дополненное. — М.: Зерцало, 2008. — С. 8—180. * {{кніга|аўтар=Шнирельман В. А.|загаловак=Колено Даново: эсхатология и антисемитизм в современной России|спасылка=|адказны=Российская академия наук, Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая|месца=М.|выдавецтва=Издательство ББИ|год=2017|старонак=xiv+617|серыя=Диалог|ISBN=978-5-89647-364-0|ref=Шнирельман}} * ''Grier, Philip T.'' The Speculative Concrete: I. A. Il’in’s Interpretation of Hegel, in: Hegel and Hermeneutics / ed. Shaun Gallagher. — New-York, 1994. * ''Grier, Philip T.'' The complex legacy of Ivan Il’in, in: Russian thougut after marxism: The re-discovery of Russia’s intellectual roots / ed. James P. Scanlan. — Ohio State University Press 1994. * ''Paradowski, Ryszard''. Kosciół i władza: ideologiczne dylematy Iwana Iljina. — Poznań: Wydawn. Naukowe UAM, 2003. ISBN 83-232-1328-3. * ''Offermans, Wolfgang''. Mensch, werde wesentlich! Das Lebenswerk des russischen religiösen Denkers Ivan Iljin für Erneuerung der geistigen Grundlagen der Menschheit. — Erlangen 1979. * ''Tsygankov, Daniel'' Beruf, Verbannung, Schicksal: Iwan Iljin und Deutschland // Archiv fuer Rechts- und Sozialphilosophie. — Bielefeld, 2001. — Vol. 87. — 1. Quartal. — Heft 1. — S. 44—60. * ''Илья Будрайтскис''. [http://www.colta.ru/articles/raznoglasiya/13503 Страшная сила очевидности. Читая Ивана Ильина.] [[Colta.ru]], 26 декабря 2016. * ''Егор Холмогоров.'' [https://www.academia.edu/37688836/ Правый гегельянец в окопах Сталинграда] // Самопознание. 2015 № 2. * Мельничук О. С. Право і держава в концепції правосвідомості І. О. Ільїна: Моногр. — О.: Фенікс, 2008. — 178 с. {{refend}} == Спасылкі == {{refbegin}} * {{cite web|url=http://www.hrono.ru/biograf/bio_i/ilin2ia.php|title=Ильин Иван Александрович|author=Лисица Ю.|date=|work=|publisher=Хронос|accessdate=2011-09-12|lang=|ref=Лисица Ю.|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CSy1YYX?url=http://www.hrono.ru/biograf/bio_i/ilin2ia.php|archivedate=2012-02-04}} * [http://flv.video.yandex.ru/lite/brevno1970/3i6fns14k6.313/ Иван Александрович Ильин, видеофильм]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.filosofi.su/filosofi/i/ilin_ivan_aleksandrovich.html Биография Ильина Ивана Александровича]{{Недаступная спасылка}} * {{cite web |url = http://letopis.msu.ru/peoples/801 |title = Ильин Иван Александрович |website = Летопись Московского университета |accessdate = 2017-10-22 |ref = Летопись Московского университета |archive-date = 3 кастрычніка 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20241003210457/http://letopis.msu.ru/peoples/801 |url-status = dead }} * ''Мартынов К.'' [http://www.scepsis.ru/library/id_737.html Архивы духовности] * ''Семёнов Ю.'' [http://scepsis.ru/library/id_7.html О русской религиозной философии конца XIX — начала XX века] * ''Кожевников В. А.'' [http://filosofia.ru/76663/ Платоническая теория права Ив. Ильина. Анахронизм или перспектива? Критический конспект книги И. А. Ильина «О сущности правосознания»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160404215728/http://filosofia.ru/76663/ |date=4 красавіка 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20101127164507/http://omolenko.com/publicistic/ilin.htm Достоинства и недостатки миросозерцания И. А. Ильина] {{refend}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ільін Іван Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Першай Маскоўскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Манархісты Расіі]] [[Катэгорыя:Рускія нацыяналісты]] [[Катэгорыя:Постаці Белага руху]] [[Катэгорыя:Антыкамуністы]] [[Катэгорыя:Прымусова пазбаўленыя савецкага грамадзянства]] [[Катэгорыя:Рускія эмігранты першай хвалі ў Германіі]] [[Катэгорыя:Гегельянцы]] [[Катэгорыя:Перапахаваныя]] owt8ek30uq9wkyrzi1rtmz3s2b9rcyn Генадзь Аляксандравіч Несвятайлаў 0 775494 5211157 4860901 2026-10-04T00:25:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211157 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Генадзь Аляксандравіч Несвятайлаў''' ({{ДН|4|3|1939}}, {{МН|Таганрог||}}, [[РСФСР]] — {{ДС|30|6|1999}}) — беларускі сацыёлаг; заснавальнік беларускай школы [[навуказнаўства]]. Доктар сацыялагічных навук (1990), кандыдат тэхнічных навук (1970). == Біяграфія == Скончыў Мікалаеўскі караблебудаўнічы інстытут (1962). З 1966 у Інстытуце цепла- і масаабмену, Інстытуце фізікі, Інстытуце эканомікі, з 1990 у Інстытуце сацыялогіі (загадчык аддзела) НАН Беларусі. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя працы па праблемах [[сацыялогія навукі|сацыялогіі навукі]] і адукацыі, трансфармацыі акадэмічнай навукі, інтэлектуальнай міграцыі. Распрацаваў комплексную праграму даследаванняў па сацыяльных праблемах навукова-тэхнічнай палітыкі, каардынатар шэрагу міжнародных даследчых праектаў. == Асноўныя працы == * Теория и практика электрогидравлического эффекта. Мн., 1966 (у сааўт.) * Электровзрыв и его применение при геологоразведочных работах. М., 1972. (у сааўт.) * Наука и ее эффективность. Мн., 1979 * Интенсификация академической науки (в условнях союзных республик). Мн., 1986 * Научный потенциал республики. Мн., 1991 (у сааўт.) * Nesvetailov G. A., Artjuchin M. I., Wetochin S. S. Transformation der Wissenschaft in der Republik Weißrußland // Transformation mittelund osteuropascher Wissenschaftssysteme. Oplanden, 1995. S. 302—381 * Несветайлов Г. А., Артюхин М. И., Шарый И. Н. Беларусь (Институт технического профиля) // Академ. ин-ты в условиях трансформации. Результаты сравнит. исслед. по 12 странам Центральной и Восточной Европы / под ред. Л. Миндели, А. Надирашвили. М., 1997. С. 175—196. * Несветайлов Г. А., Артюхин М. И. Внешняя интеллектуальная миграция в Беларуси // Социология. 1998. № 2. С. 30-35. * Nesvetailov G. A. Human Resources and Renewal of the Science and Technology System // Transforming Science and Technology Systems: the Endless Transition? / ed. by W. Meske, J. Mosoni-Fried, H. Etzkowitz, G. Nesvetailov. Amsterdam, 1998. P. 40-48 * Nesvetailov G. A. Compromised Futures: The Consequences of an Aging Research Staff // East Europ. Acad. in Transition / ed. by R. Mayntz, U. Schimank, P. Weingrt. Dordrech, 1998. P. 93-106 * Nesvetailov G. A. Survival of Science and Technology in Belarus // Reconstruction or Destruction? Science and Technology at Stake in Transition Econimies / ed. by C. Brundenius, B. Goransson, P. Reddy. Hyderabad, 1999. P. 70-93 == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Несвятайлаў Генадзь Аляксандравіч||296}} * [https://web.archive.org/web/20221128224441/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/111034/1/141-144.pdf Щербин В. К. Основатель системного науковедения в Беларуси (к 75-летию со дня рождения Г. А. Несветайлова) // Социология. — 2014. — № 1. — С. 141—144] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навуказнаўства]] [[Катэгорыя:Сацыёлагі Беларусі]] {{DEFAULTSORT:Несвятайлаў Генадзь Аляксандравіч}} f1k1p66emj7dmjyen7gnlh8t9ypil7a Ганна Віктараўна Красуліна 0 775660 5211121 5158286 2026-10-03T20:41:18Z 5211121 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Красуліна}} {{ДД}} '''Ганна Віктараўна Красуліна''' ({{ВДП}}) — беларуская палітычная актывістка, прэс-сакратарка [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] (2011—2020) і [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] (з 2020). == Біяграфія == Нарадзілася 18 верасня 1969 года ў [[Чалябінская вобласць|Чалябінскай вобласці]] РСФСР{{sfn|Spring96|2024|p=}}{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}, дзе жыла да 17 гадоў, у 1987 годзе пераехала ў [[Масква|Маскву]]{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}. Скончыла філалагічны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (курс навучання — 5 гадоў){{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. У час вучобы пазнаёмілася з мінчанінам [[Яўген Аляксандравіч Красулін|Яўгенам Красуліным]], у 1993 годзе яны ажаніліся{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}{{sfn|Быковский|2018|p=}}. Скончыла магістратуру і ў 2003 годзе аспірантуру факультэта дзяржаўнага кіравання МДУ{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. У аспірантуры рыхтавала навуковую працу пра карупцыю ў Расійскай Федэрацыі, абарона не адбылася праз канцэптуальныя высновы даследавання, што карупцыя ёсць дзяржаваўтваральным элементам Расіі{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. У 2002 годзе пераехала на радзіму мужа ў Беларусь{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}{{sfn|Быковский|2018|p=}}. Канчаткова сям’я перасялілася ў [[Мінск]] у 2004 годзе{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}. Працавала ў прадстаўніцтве буйной замежнай камерцыйнай кампаніі (пастаўкі тэхнічнага абсталявання) як офіс-менеджар, пасля — PR- і HR-менеджар {{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Пасля [[Плошча 2006|пратэстаў па прэзідэнцкіх выбараў 2006 года]], у красавіку 2006 года звольнена па палітычных матывах (фармальна — скарачэнне штату) за дзве гадзіны да акцыі «[[Чарнобыльскі шлях]]». Праз ўключэнне ў «чорныя спісы» не магла знайсці працу ў камерцыйных структурах. Па радзе мужа звярнулася ў [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб'яднаную грамадзянскую партыю]] (АГП), дзе прапаноўвалі інфармацыйную дапамогу людзям у падобных сітуацыях.{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}} У 2020 годзе выйшла з грамадзянства Расійскай Федэрацыі і атрымала пашпарт грамадзянкі Рэспублікі Беларусь{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|падзей жніўня 2020 года]] вымушана эмігравала ў [[Вільня|Вільню]] (Літва){{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. == Сям’я == З 1993 года ў шлюбе з [[Яўген Аляксандравіч Красулін|Яўгенам Красуліным]] (нар. 1970), беларускім гісторыкам-маяністам{{sfn|TUT.BY|2018|p=}} {{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Сужэнцы маюць дваіх дзяцей{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Станам на 2023 год дачка была студэнткай першага курсу Універсітэта Гумбальта ў [[Берлін]]е{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. == Грамадска-палітычная дзейнасць == Прыйшоўшы ў 2006 годзе ў АГП, пазнаёмілася з [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|Аляксандрам Дабравольскім]] і як валанцёрка дапамагада ў стварэнні інфармацыйных праектаў{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Ппадчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|выбарчай кампаніі 2010 года]] па прапанове старшыні АГП [[Анатоль Лябедзька|Анатоль Лябедзькі]] была прэс-сакратаркай кандыдата ў прэзідэнты [[Яраслаў Раманчук|Яраслава Раманчука]]{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. З 2011 года афіцыйна займала пасаду прэс-сакратаркі АГП{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}. У лістападзе 2018 года УВД Маскоўскага раёна Мінска вынесла рашэнне пра яе высылку з краіны тэрмінам на адзін год «у інтарэсах грамадскага парадку»{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}. Падставай былі тры адміністрацыйныя спагнанні: два за ўдзел у несанкцыянаваных акцыях (у тым ліку за размахванне [[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белым сцягам]] каля ізалятара на Акрэсціна) і адно за безбілетны праезд{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}{{sfn|Быковский|2018|p=}}. Рашэнне абскарджана ў судзе Маскоўскага раёна, які адмяніў высылку{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Тлумачыла захаванне расійскага грамадзянства, сярод іншага патрэбай спецыялізаванай медыцынскай дапамогі ў Расіі, пасля перанесенай у Маскве (Крамлёўскай бальніцы) у 1992 годзе складанай аперацыі па пратэзаванні сустава, а ў 2014 годзе па планавай замене пратэза. У 2020 годзе выйшла з расійскага грамадзянства.{{sfn|Быковский|2018|p=}} Летам 2020 года далучылася да каманды Святланы Ціханоўскай як валанцёр, пазней стала яе прэс-сакратаркай{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. У Офісе Ціханоўскай арганізоўвае ўзаемадзеянне з міжнароднымі медыя (каля 300—400 інтэрв’ю ў год), рыхтуе заявы і суправаджае замежныя візіты{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. У студзені 2024 года [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь]] аб’явіў пра спецыяльную вытворчасць па [[Справа аналітыкаў Ціханоўскай|справе 20 незалежных аналітыкаў]], абвінаваціўшы іх у тым, што яны «''далучыліся да змовы з мэтай захопу дзяржаўнай улады ў Рэспубліцы Беларусь неканстытуцыйным шляхам, увайшлі ў [[экстрэмісцкія фармаванні]], створаныя для забеспячэння эфектыўнасці злачыннай дзейнасці''»{{sfn|Наша Ніва|2024a|p=}}. 1 ліпеня 2024 года ў завочным працэсе (суддзя Уладзімір Арэшка) Красуліна асуджана да 11 гадоў пазбаўлення волі ў калоніі агульнага рэжыму{{sfn|Spring96|2024|p=}}. Прысуд таксама прадугледжваў штраф памерам ад 1000 да 40000 базавых велічынь (ад 40 тысяч да 1,6 млн рублёў){{sfn|Spring96|2024|p=}}. 24 кастрычніка 2024 года КДБ Беларусі ўнёс Красуліну і іншых фігурантаў справы «спіс тэрарыстаў»{{sfn|Наша Ніва|2024b|p=}}. 8 снежня 2025 года ўдзельнічала ў акцыі пратэсту ў Вільні супраць запуску паветраных шароў з кантрабандай з тэрыторыі Беларусі, назвала гэта элементам «гібрыднай вайны» супраць Еўропы{{sfn|Pozirk|2025|p=}}. У 2026 годзе ў экспертных каментарыях падкрэслівала стратэгічную ролю еўрапейскіх санкцый для вызвалення краіны ад дыктатуры і расійскага ўплыву {{sfn|Belsat|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Spring96|2024|{{cite web|url=https://prisoners.spring96.org/en/person/hannakrasulina|title=Hanna Krasulina|work=prisoners.spring96.org|publisher=Вясна|language=en|access-date=2026-06-04}}}} * {{h|Zerkalo.io|2023|{{cite web|url=https://news.zerkalo.io/economics/55218.html|title=«Захват самолета Протасевича готовился под Светлану». Большое интервью с пресс-секретарем Тихановской Анной Красулиной|work=Zerkalo.io|date=2023-12-01|language=ru|access-date=2026-06-04}}}} * {{h|TUT.BY|2018|{{cite web|url=https://news.tut.by/economics/619651.html|title=«Общих критериев нет, критерии избирательные». УВД аргументирует решение о высылке гражданки России|work=tut.by|date=2018-12-18|language=ru|access-date=2026-06-04|archive-date=20 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020205553/https://news.tut.by/economics/619651.html|url-status=dead}}}} * {{h|Быковский|2018|{{cite web|url=https://dw.com/p/38EaD|title=Красулина: Мама еще не знает о моей высылке из Беларуси|work=Deutsche Welle|date=2018-11-14|language=ru|access-date=2026-06-04|url-status=dead}}}} * {{h|Pozirk|2025|{{cite web|url=https://pozirk.online/en/news/167246/|title=Belarusians protest against balloon incursions near embassy in Vilnius|work=Pozirk|date=2025-12-08|language=en|access-date=2026-06-04}}}} * {{h|Наша Ніва|2024a|{{cite web|url=https://nashaniva.com/334796|title=СК завёў справы на 20 «аналітыкаў Ціханоўскай». Там ёсць і аналітыкі супраць Ціханоўскай|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-01-25|accessdate=2024-03-19}}}} * {{h|Наша Ніва|2024b|{{cite web|url=https://nashaniva.com/354094|title=КДБ уключыў 20 палітолагаў у спіс «тэрарыстаў»|work=Наша Ніва|date=2024-10-26|language=be|access-date=2026-06-04}}}} * {{h|Belsat|2026|{{cite web|url=https://en.belsat.eu/91253174/liberation-of-people-or-liberation-of-the-country-krasulina-on-sanctions|title=Liberation of people or liberation of the country? Krasulina on sanctions|work=Belsat|date=2026-01-26|language=en|access-date=2026-06-04}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Красуліна Ганна Віктараўна}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] b5rvuvbj2or8db6kpyjp3or4xfindmq Гродзенская мужчынская гімназія 0 778382 5211006 4884129 2026-10-03T16:09:08Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5211006 wikitext text/x-wiki {{навучальная ўстанова}} '''Гродзенская мужчынская гімназія''' — колішняя сярэдняя навучальная ўстанова ў [[Гродна|Гродне]]. Дзейнічала ў 1834—1915 гадах. Падпарадкоўвалася [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акрузе]]. == Гісторыя == 16 жніўня 1833 года была зачынена [[Гродзенская дамініканская гімназія|дамініканская гімназія]] і на яе базе адкрыта Гродзенская губернская мужчынская гімназія<ref name=":0">Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы: Гістарычны нарыс / [[С. А. Габрусевіч|С. А. Габрусевіч]], [[І. П. Крэнь|I.П. Крэнь]], [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскі дзяржауны ўніверсітэт імя Я. Купалы]]. — Гродна: ГрДУ, 2001. — 175 с.: іл. — <nowiki>ISBN 985-417-241-4</nowiki>: 4500.00.</ref>. 3 студзеня 1834 года [[расійскі імператар]] зацвердзіў штаты гімназіі. 6 красавіка 1834 года адбылося яе ўрачыстае адкрыццё. Указам імператара ад 23 лістапада 1835 года Гродзенская мужчынская гімназія атрымала статус губернскай, а [[Свіслацкая гімназія|Свіслацкая]] была пераведзена ў павятовую<ref name=":0" />. Дзейнічала як класічная гімназія з 8-гадовым тэрмінам навучання. Утрымлівалася за кошт дзяржаўных сродкаў, платы за навучанне і інш<ref name=":1">{{крыніцы/ЭГБ|3|Гродзенскія гімназіі|аўтар=[[Галіна Сянькевіч]]}}</ref>. Гімназія месцілася ў будынку былой дамініканскай. Ён быў пераабсталяваны з улікам патрабаванняў, якія дыктаваліся задачамі, што ставіліся ўладамі перад гэтай навучальнай установай. Галоўная задача, як яе фармулюе [[Я. Ф. Арлоўскі]]<ref>Орловский Е. Ф. Исторический очерк Гродненской гимназии. — Гродно, 1901. C.31</ref>, зводзілася да закрыцця ў губерні сярэдніх школ з [[палякі|польска]]-[[каталіцтва|каталіцкім]] кірункам (у тым ліку і Гродзенскай дамініканскай гімназіі) і заснавання новых, з рускім кірункам і [[Руская мова|рускай мовай]] выкладання. Для рэалізацыі гэтай задачы выдаткоўваліся значныя сродкі, дзякуючы чаму праз пэўны час Гродзенская губернская гімназія мела ўсё неабходнае для арганізацыі навучальнай і выхаваўчай працы гімназістаў<ref name=":0" />. Фундаментальная [[бібліятэка]] мела 4131 найменне кніг у 9393 тамах. Значную частку фонду бібліятэкі складалі кнігі былой дамініканскай гімназіі, у ліку якіх было шмат каштоўных выданняў [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]]. З 1896 года ў бібліятэцы быў адкрыты «местный отдел», у якім былі сканцэнтраваны кнігі па гісторыі і этнаграфіі [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Бібліятэка мела чытальную залу для выкладчыкаў з багата прадстаўленай расійскай і замежнай перыёдыкай. Вучнёўская бібліятэка была больш сціплай. У 1891—1892 навучальным годзе яе фонд складаў 1039 тамоў. Гімназія мела добры [[фізіка|фізічны]] кабінет, у якім было 392 прыборы і кабінет [[Прыродазнаўчыя навукі|прыродазнаўчых навук]], які налічваў 2394 [[Заалогія|заалагічных]] і [[Мінералогія|мінералагічных]] экспанатаў<ref name=":0" />. У 1915 годзе ў гімназіі навучаўся 621 навучэнец. Вучэбныя прадметы: [[закон божы]], [[Лацінская мова|лацінская]] і [[Грэчаская мова|грэчаская]] мовы (41 % навучальнага часу), [[фізіка]], [[матэматыка]], [[прыродазнаўчыя навукі]], [[руская мова]] і [[Руская літаратура|літаратура]], [[гісторыя]], [[геаграфія]] і інш. У 1915 годзе гімназія эвакуіравана ў г. [[Ліпецк]] [[Тамбоўская губерня|Тамбоўскай губерні]]<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|3|Гродзенскія гімназіі|аўтар=[[Галіна Сянькевіч]]}} * {{крыніцы/БелЭн|5|Гро́дзенскія гімна́зіі|Сянькевіч Г. Р.|440}} {{Адукацыя ў Гродзенскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Гродна]] [[Катэгорыя:Гімназіі Беларусі]] [[Катэгорыя:1834 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:1830-я ў Гродне]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1834 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1915 годзе]] [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] 9mndgr8a8viepvdqsp70y82vzvt2qzj 5211051 5211006 2026-10-03T16:48:29Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5211051 wikitext text/x-wiki {{навучальная ўстанова}} '''Гродзенская мужчынская гімназія''' — колішняя сярэдняя навучальная ўстанова ў [[Гродна|Гродне]]. Дзейнічала ў 1834—1915 гадах. Падпарадкоўвалася [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акрузе]]. == Гісторыя == 16 жніўня 1833 года была зачынена [[Гродзенская дамініканская гімназія|дамініканская гімназія]] і на яе базе адкрыта Гродзенская губернская мужчынская гімназія<ref name=":0">Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы: Гістарычны нарыс / [[С. А. Габрусевіч|С. А. Габрусевіч]], [[І. П. Крэнь|I.П. Крэнь]], [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскі дзяржауны ўніверсітэт імя Я. Купалы]]. — Гродна: ГрДУ, 2001. — 175 с.: іл. — <nowiki>ISBN 985-417-241-4</nowiki>: 4500.00.</ref>. 3 студзеня 1834 года [[расійскі імператар]] зацвердзіў штаты гімназіі. 6 красавіка 1834 года адбылося яе ўрачыстае адкрыццё. Указам імператара ад 23 лістапада 1835 года Гродзенская мужчынская гімназія атрымала статус губернскай, а [[Свіслацкая гімназія|Свіслацкая]] была пераведзена ў павятовую<ref name=":0" />. Дзейнічала як класічная гімназія з 8-гадовым тэрмінам навучання. Утрымлівалася за кошт дзяржаўных сродкаў, платы за навучанне і інш<ref name=":1">{{крыніцы/ЭГБ|3|Гродзенскія гімназіі|аўтар=[[Галіна Сянькевіч]]}}</ref>. Гімназія месцілася ў будынку былой дамініканскай. Ён быў пераабсталяваны з улікам патрабаванняў, якія дыктаваліся задачамі, што ставіліся ўладамі перад гэтай навучальнай установай. Галоўная задача, як яе фармулюе [[Я. Ф. Арлоўскі]]<ref>Орловский Е. Ф. Исторический очерк Гродненской гимназии. — Гродно, 1901. C.31</ref>, зводзілася да закрыцця ў губерні сярэдніх школ з [[палякі|польска]]-[[каталіцтва|каталіцкім]] кірункам (у тым ліку і Гродзенскай дамініканскай гімназіі) і заснавання новых, з рускім кірункам і [[Руская мова|рускай мовай]] выкладання. Для рэалізацыі гэтай задачы выдаткоўваліся значныя сродкі, дзякуючы чаму праз пэўны час Гродзенская губернская гімназія мела ўсё неабходнае для арганізацыі навучальнай і выхаваўчай працы гімназістаў<ref name=":0" />. Фундаментальная [[бібліятэка]] мела 4131 найменне кніг у 9393 тамах. Значную частку фонду бібліятэкі складалі кнігі былой дамініканскай гімназіі, у ліку якіх было шмат каштоўных выданняў [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]]. З 1896 года ў бібліятэцы быў адкрыты «местный отдел», у якім былі сканцэнтраваны кнігі па гісторыі і этнаграфіі [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Бібліятэка мела чытальную залу для выкладчыкаў з багата прадстаўленай расійскай і замежнай перыёдыкай. Вучнёўская бібліятэка была больш сціплай. У 1891—1892 навучальным годзе яе фонд складаў 1039 тамоў. Гімназія мела добры [[фізіка|фізічны]] кабінет, у якім было 392 прыборы і кабінет [[Прыродазнаўчыя навукі|прыродазнаўчых навук]], які налічваў 2394 [[Заалогія|заалагічных]] і [[Мінералогія|мінералагічных]] экспанатаў<ref name=":0" />. У 1915 годзе ў гімназіі навучаўся 621 навучэнец. Вучэбныя прадметы: [[закон божы]], [[Лацінская мова|лацінская]] і [[Грэчаская мова|грэчаская]] мовы (41 % навучальнага часу), [[фізіка]], [[матэматыка]], [[прыродазнаўчыя навукі]], [[руская мова]] і [[Руская літаратура|літаратура]], [[гісторыя]], [[геаграфія]] і інш. У 1915 годзе гімназія эвакуіравана ў г. [[Ліпецк]] [[Тамбоўская губерня|Тамбоўскай губерні]]<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|3|Гродзенскія гімназіі|аўтар=[[Галіна Сянькевіч]]}} * {{крыніцы/БелЭн|5|Гро́дзенскія гімна́зіі|Сянькевіч Г. Р.|440}} {{Адукацыя ў Гродзенскай губерні}} {{Адукацыя ў Віленскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Гродна]] [[Катэгорыя:Гімназіі Беларусі]] [[Катэгорыя:1834 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:1830-я ў Гродне]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1834 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1915 годзе]] [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] 8rpyl7cghwh36iqwlborgoi689t6rip Гродзенская мужчынская прыватная гімназія М. С. Хныкіна 0 778388 5211108 4884364 2026-10-03T19:55:17Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ дапаўненне 5211108 wikitext text/x-wiki {{навучальная ўстанова}} '''Гродзенская мужчынская прыватная гімназія М. С. Хныкіна''' — колішняя навучальная ўстанова ў [[Гродна|Гродне]]. Адкрыта ў 1906 годзе як 6-класная, у 1907 годзе створаны 7-ы клас. Утрымлівалася за кошт платы за навучанне. У 1907 годзе было 250 навучэнцаў<ref>{{крыніцы/ЭГБ|3|Гродзенскія гімназіі|аўтар=[[Галіна Сянькевіч]]}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|3|Гродзенскія гімназіі|аўтар=[[Галіна Сянькевіч]]}} {{Адукацыя ў Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Гродна]] [[Катэгорыя:Гімназіі Беларусі]] [[Катэгорыя:1906 год у Гродне]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1906 годзе]] 4rrj61bc17q8e4vrckx3rqxumgfcusj Гродзенская жаночая прыватная гімназія К. М. Баркоўскай 0 778389 5211106 4884363 2026-10-03T19:52:55Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ дапаўненне 5211106 wikitext text/x-wiki {{навучальная ўстанова}} '''Гродзенская жаночая прыватная гімназія К. М. Баркоўскай''' — колішняя навучальная ўстанова ў [[Гродна|Гродне]]. Адчынена ў 1906 як 7-класная з падрыхтоўчым класам і [[дзіцячы садок|дзіцячым сад]]ком; усяго 311 выхаванак<ref>{{крыніцы/ЭГБ|3|Гродзенскія гімназіі|аўтар=[[Галіна Сянькевіч]]}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|3|Гродзенскія гімназіі|аўтар=[[Галіна Сянькевіч]]}} * {{крыніцы/БелЭн|5|Гродзенскія гімназіі|Сянькевіч Г. Р.|440}} * {{кніга|загаловак=Гродно: Эциклопедический справочник|адказны=Белорус. Сов. Энцикл.; Редколл. [[Іван Шамякін|И. П. Шамякин]] (гл. ред.) и др|год=1989|выдавецтва=[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелСЭ]]|месца=Мн.|старонак=438|тыраж=60000|isbn=5-85700-015-7|мова=ru|ref=Гродно|частка=Гимназии|старонкі=132—133}} {{Адукацыя ў Гродзенскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Гродна]] [[Катэгорыя:Гімназіі Беларусі]] [[Катэгорыя:1906 год у Гродне]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1906 годзе]] rblf99p4celas7n5nzjr2zdzve1jupa Царкоўнапрыходская школа 0 782315 5210924 4945090 2026-10-03T13:11:57Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Школы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5210924 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ucheniki_prikhodskoi_shkoly.jpg|міні|280x280пкс|Вучні прыходскай школы<br />[[Якуція]], канец XIX — пачатак XX стагоддзя]] '''Царкоўнапрыхо́дскія школы'''&nbsp;— пачатковыя школы ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] пры царкоўных [[Парафія|прыходах]], знаходзіліся ў распараджэнні духоўнага ведамства, [[Свяцейшы правячы сінод|Свяцейшага правячага сінода]]. У аднакласных царкоўнапрыходскіх школах вывучаліся [[Закон Божы]], царкоўныя спевы, пісьмо, [[арыфметыка]], чытанне. У двухкласных школах, апроч за тое, вывучалася [[гісторыя]]. Другім асноўным тыпам пачатковых школ былі прыходскія вучылішчы<ref name="БРЭ">{{БРЭ|артыкул=Приходские училища|аўтар=И. В. Зубков|спасылка=https://old.bigenc.ru/education/text/3168342}} {{in lang|ru}}</ref>. == Гісторыя == Сістэма адукацыі ў Расійскай імперыі істотна змянілася пасля [[Школьная рэформа 1804 года|школьнай рэформы 1804&nbsp;года]]. Тады паявіліся першыя прыходскія вучылішчы{{sfn|Филоненко, Шипилов}}. У 1870-х&nbsp;гадах Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі фактычна падпарадкавала царкоўныя школы свайму адміністратыўнаму кіраванню<ref name="БРЭ" />. 13&nbsp;чэрвеня 1884&nbsp;года зацверджаны ўказ «Правілы аб царкоўнапрыходскіх школах», па якім ствараліся аднакласныя (двухгадовыя) і двухкласныя (чатырохгадовыя, з пач. XX&nbsp;ст.&nbsp;— трохгадовыя) царкоўнапрыходскія школы{{sfn|Иркутские епархиальные ведомости №38|1884}}. У аднакласных вывучалі Закон Божы, [[Царкоўная музыка|царкоўныя спевы]], пісьмо, [[Арыфметыка|арыфметыку]], [[чытанне]]. У двухкласных школах, апроч за тое, вывучаліся [[гісторыя]] і [[царкоўнаславянская мова]]. Для кіравання царкоўнапрыходскімі школамі быў створаны Вучылішчны савет пры Свяцейшым Сінодзе, а на месцах&nbsp;— епархіяльныя вучылішчныя саветы з павятовымі аддзеламі; з'явіліся пасады назіральнікаў за школамі&nbsp;— у цэнтры (пры сінадальным Вучылішчным савеце) і па епархіях{{sfn|Труды Владимирской Свято-Феофановской духовной семинарии}}. У 1896&nbsp;годзе было зацверджана «Палажэнне аб кіраванні школамі царкоўнапрыходскімі і граматы». З гэтага года фінансаванне царкоўнапрыходскіх школ фактычна ўзяла на сябе казна, адпускаючы на іх праз Св.&nbsp;Сінод мнагамільённыя сумы (на 1896&nbsp;год&nbsp;— 3&nbsp;279&nbsp;205&nbsp;руб., з іх на ўтрыманне 63-х епархіяльных назіральнікаў&nbsp;— 141&nbsp;500&nbsp;руб.){{sfn|Дворецкий, Козлов|2015}}. Пры гэтым аклад епархіяльнага назіральніка складаў 2000&nbsp;руб./год, а настаўніка&nbsp;— 120&nbsp;руб./год{{sfn|Сорокин|2005}}. Навучанне ажыццяўлялі [[Святар|свяшчэннікі]], [[Дыякан|дыяканы]] і [[Псаломшчык|псаломшчыкі]], а таксама настаўнікі і настаўніцы, якія скончылі пераважна царкоўна-настаўніцкія школы і [[епархіяльныя вучылішчы]], радзей&nbsp;— [[Настаўніцкая семінарыя|настаўніцкія семінарыі]]{{sfn|Труды Владимирской Свято-Феофановской духовной семинарии}}. Рашэннем [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўраду]] ад 20&nbsp;чэрвеня 1917&nbsp;года амаль усе царкоўнапрыходскія школы былі перададзеныя ад Свяцейшага сінода да Міністэрства народнай асветы. Перадаць прадугледжвалася ўсе пачатковыя школы, уключаныя ў т.&nbsp;зв. школьную сетку з атрыманнем дапамогі ад казны, а таксама навучальныя ўстановы, што рыхтавалі настаўнікаў для іх. Гэта азначала фактычнае знішчэнне сістэмы царкоўных школ, так як адбываліся іх рэквізіцыі разам з будынкамі і бібліятэкамі{{sfn|Житенев}}. Пасля 1917&nbsp;года царкоўная школа была канчаткова ліквідаваная пастанаўленнем Савета народных камісараў ад 24&nbsp;снежня 1917&nbsp;года «Аб перадачы справы выхавання і адукацыі ад духоўнага ведамства ў распараджэнне народнага камісарыята па асвеце». == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар=Смолич И. К. |загаловак=История Русской Церкви. 1700—1917. Ч. 2. |месца=М. |выдавецтва=Спассо-Преобр. Валаамск. мон. |год=1997 |старонкі=86—115 |мова=ru |спасылка=https://azbyka.ru/otechnik/Igor_Smolich/istorija-russkoj-tserkvi-1700-1917/}} * {{Кніга|аўтар=Миропольский С. И.|загаловак=Очерк истории церковно-приходской школы. От её возникновения на Руси до настоящего времени|год=2006|мова=ru|месца=М.|выдавецтва=Православный Свято-Тихоновский гуманитарный университет|старонак=408|isbn=5-7429-0115-1|тыраж=1500|спасылка=http://elib.old.gnpbu.ru/textpage/download/html/?bookhl=&book=miropolsky_ocherk-istorii-tserkovno_1910}} * {{Cite web |url=http://vlpds.ru/about_the_university/notifies/%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F3.pdf#page=72 |title=Состояние церковно-приходских школ в начале XX века (на материалах Владимирской епархии) |publisher=Труды Владимирской Свято-Феофановской духовной семинарии |date=2019 |pages=С. 71—77 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816224313/http://vlpds.ru/about_the_university/notifies/%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F3.pdf#page=72 |archive-date=2022-08-16 |url-status=unfit |access-date=2025-03-02 |ref=Труды Владимирской Свято-Феофановской духовной семинарии}} * {{БРЭ|артыкул=Приходские училища|аўтар=И. В. Зубков|спасылка=https://old.bigenc.ru/education/text/3168342}} * {{Артыкул |выданне=Иркутские епархиальные ведомости |загаловак=Указ |нумар=38 |год=1884 |ref=Иркутские епархиальные ведомости №38 |мова=ru |спасылка=https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/b7/ec/b7ecf77f-0e25-408f-addd-0a77e9af0b0c.pdf}} * {{Артыкул |аўтар=Дворецкий Е. В., Козлов К. В. |загаловак=Институт епархиальных наблюдателей в системе регионального управления церковными школами в России в конце XIX — начале XX вв. |выданне=Научные ведомости БелГУ. Сер. История. Политология |год=2015 |нумар=19 |старонкі=112 |мова=ru |ref=Дворецкий, Козлов |спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/institut-eparhialnyh-nablyudateley-v-sisteme-regionalnogo-upravleniya-tserkovnymi-shkolami-v-rossii-v-kontse-xix-nachale-xx-vv/viewer}} * {{Кніга |аўтар=Сорокин В. |загаловак=Исповедник. Церковно-просветительская деятельность митрополита Григория (Чукова) |месца=СПб |год=2005 |старонкі=75, 87 |мова=ru |ref=Сорокин |спасылка=https://azbyka.ru/otechnik/Zhitija_svjatykh/ispovednik-tserkovno-prosvetitelskaja-dejatelnost-mitropolita-grigorija-chukova/}} * {{Cite web |author=Житенев Т. Е. |url=http://pravmisl.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=412 |work=pravmisl.ru |title=Вопрос о церковноприходских школах на Поместном Соборе Русской Православной Церкви 1917—1918 гг. |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315111734/http://pravmisl.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=412 |archive-date=2013-03-15 |ref=Житенев}} * {{Cite web|lang=ru|url=http://portalus.ru/modules/shkola/rus_readme.php?subaction=showfull&id=1193317533&archive=1196815145|title=Материальное положение учителей в дореволюционной России|author=Филоненко Т. В., Шипилов А. В|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304171211/http://portalus.ru/modules/shkola/rus_readme.php?subaction=showfull&id=1193317533&archive=1196815145|archive-date=2016-03-04 |ref=Филоненко, Шипилов}} [[Катэгорыя:Школы]] 77eo3f9rsp4c5l6monvngtzmf5f51ml 5210925 5210924 2026-10-03T13:12:39Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Хрысціянскія навучальныя ўстановы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]], афармленне 5210925 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ucheniki_prikhodskoi_shkoly.jpg|міні|280x280пкс|Вучні прыходскай школы<br />[[Якуція]], канец XIX — пачатак XX стагоддзя]] '''Царкоўнапрыхо́дскія школы'''&nbsp;— пачатковыя школы ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] пры царкоўных [[Парафія|прыходах]], знаходзіліся ў распараджэнні духоўнага ведамства, [[Свяцейшы правячы сінод|Свяцейшага правячага сінода]]. У аднакласных царкоўнапрыходскіх школах вывучаліся [[Закон Божы]], царкоўныя спевы, пісьмо, [[арыфметыка]], чытанне. У двухкласных школах, апроч за тое, вывучалася [[гісторыя]]. Другім асноўным тыпам пачатковых школ былі прыходскія вучылішчы<ref name="БРЭ">{{БРЭ|артыкул=Приходские училища|аўтар=И. В. Зубков|спасылка=https://old.bigenc.ru/education/text/3168342}} {{in lang|ru}}</ref>. == Гісторыя == Сістэма адукацыі ў Расійскай імперыі істотна змянілася пасля [[Школьная рэформа 1804 года|школьнай рэформы 1804&nbsp;года]]. Тады паявіліся першыя прыходскія вучылішчы{{sfn|Филоненко, Шипилов}}. У 1870-х&nbsp;гадах Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі фактычна падпарадкавала царкоўныя школы свайму адміністратыўнаму кіраванню<ref name="БРЭ" />. 13&nbsp;чэрвеня 1884&nbsp;года зацверджаны ўказ «Правілы аб царкоўнапрыходскіх школах», па якім ствараліся аднакласныя (двухгадовыя) і двухкласныя (чатырохгадовыя, з пач. XX&nbsp;ст.&nbsp;— трохгадовыя) царкоўнапрыходскія школы{{sfn|Иркутские епархиальные ведомости №38|1884}}. У аднакласных вывучалі Закон Божы, [[Царкоўная музыка|царкоўныя спевы]], пісьмо, [[Арыфметыка|арыфметыку]], [[чытанне]]. У двухкласных школах, апроч за тое, вывучаліся [[гісторыя]] і [[царкоўнаславянская мова]]. Для кіравання царкоўнапрыходскімі школамі быў створаны Вучылішчны савет пры Свяцейшым Сінодзе, а на месцах&nbsp;— епархіяльныя вучылішчныя саветы з павятовымі аддзеламі; з’явіліся пасады назіральнікаў за школамі&nbsp;— у цэнтры (пры сінадальным Вучылішчным савеце) і па епархіях{{sfn|Труды Владимирской Свято-Феофановской духовной семинарии}}. У 1896&nbsp;годзе было зацверджана «Палажэнне аб кіраванні школамі царкоўнапрыходскімі і граматы». З гэтага года фінансаванне царкоўнапрыходскіх школ фактычна ўзяла на сябе казна, адпускаючы на іх праз Св.&nbsp;Сінод мнагамільённыя сумы (на 1896&nbsp;год&nbsp;— 3&nbsp;279&nbsp;205&nbsp;руб., з іх на ўтрыманне 63-х епархіяльных назіральнікаў&nbsp;— 141&nbsp;500&nbsp;руб.){{sfn|Дворецкий, Козлов|2015}}. Пры гэтым аклад епархіяльнага назіральніка складаў 2000&nbsp;руб./год, а настаўніка&nbsp;— 120&nbsp;руб./год{{sfn|Сорокин|2005}}. Навучанне ажыццяўлялі [[Святар|свяшчэннікі]], [[дыякан]]ы і [[Псаломшчык|псаломшчыкі]], а таксама настаўнікі і настаўніцы, якія скончылі пераважна царкоўна-настаўніцкія школы і [[епархіяльныя вучылішчы]], радзей&nbsp;— [[Настаўніцкая семінарыя|настаўніцкія семінарыі]]{{sfn|Труды Владимирской Свято-Феофановской духовной семинарии}}. Рашэннем [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўраду]] ад 20&nbsp;чэрвеня 1917&nbsp;года амаль усе царкоўнапрыходскія школы былі перададзеныя ад Свяцейшага сінода да Міністэрства народнай асветы. Перадаць прадугледжвалася ўсе пачатковыя школы, уключаныя ў т.&nbsp;зв. школьную сетку з атрыманнем дапамогі ад казны, а таксама навучальныя ўстановы, што рыхтавалі настаўнікаў для іх. Гэта азначала фактычнае знішчэнне сістэмы царкоўных школ, так як адбываліся іх рэквізіцыі разам з будынкамі і бібліятэкамі{{sfn|Житенев}}. Пасля 1917&nbsp;года царкоўная школа была канчаткова ліквідаваная пастанаўленнем Савета народных камісараў ад 24&nbsp;снежня 1917&nbsp;года «Аб перадачы справы выхавання і адукацыі ад духоўнага ведамства ў распараджэнне народнага камісарыята па асвеце». == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар=Смолич И. К. |загаловак=История Русской Церкви. 1700—1917. Ч. 2. |месца=М. |выдавецтва=Спассо-Преобр. Валаамск. мон. |год=1997 |старонкі=86—115 |мова=ru |спасылка=https://azbyka.ru/otechnik/Igor_Smolich/istorija-russkoj-tserkvi-1700-1917/}} * {{Кніга|аўтар=Миропольский С. И.|загаловак=Очерк истории церковно-приходской школы. От её возникновения на Руси до настоящего времени|год=2006|мова=ru|месца=М.|выдавецтва=Православный Свято-Тихоновский гуманитарный университет|старонак=408|isbn=5-7429-0115-1|тыраж=1500|спасылка=http://elib.old.gnpbu.ru/textpage/download/html/?bookhl=&book=miropolsky_ocherk-istorii-tserkovno_1910}} * {{Cite web |url=http://vlpds.ru/about_the_university/notifies/%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F3.pdf#page=72 |title=Состояние церковно-приходских школ в начале XX века (на материалах Владимирской епархии) |publisher=Труды Владимирской Свято-Феофановской духовной семинарии |date=2019 |pages=С. 71—77 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816224313/http://vlpds.ru/about_the_university/notifies/%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F3.pdf#page=72 |archive-date=2022-08-16 |url-status=unfit |access-date=2025-03-02 |ref=Труды Владимирской Свято-Феофановской духовной семинарии}} * {{БРЭ|артыкул=Приходские училища|аўтар=И. В. Зубков|спасылка=https://old.bigenc.ru/education/text/3168342}} * {{Артыкул |выданне=Иркутские епархиальные ведомости |загаловак=Указ |нумар=38 |год=1884 |ref=Иркутские епархиальные ведомости №38 |мова=ru |спасылка=https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/b7/ec/b7ecf77f-0e25-408f-addd-0a77e9af0b0c.pdf}} * {{Артыкул |аўтар=Дворецкий Е. В., Козлов К. В. |загаловак=Институт епархиальных наблюдателей в системе регионального управления церковными школами в России в конце XIX — начале XX вв. |выданне=Научные ведомости БелГУ. Сер. История. Политология |год=2015 |нумар=19 |старонкі=112 |мова=ru |ref=Дворецкий, Козлов |спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/institut-eparhialnyh-nablyudateley-v-sisteme-regionalnogo-upravleniya-tserkovnymi-shkolami-v-rossii-v-kontse-xix-nachale-xx-vv/viewer}} * {{Кніга |аўтар=Сорокин В. |загаловак=Исповедник. Церковно-просветительская деятельность митрополита Григория (Чукова) |месца=СПб |год=2005 |старонкі=75, 87 |мова=ru |ref=Сорокин |спасылка=https://azbyka.ru/otechnik/Zhitija_svjatykh/ispovednik-tserkovno-prosvetitelskaja-dejatelnost-mitropolita-grigorija-chukova/}} * {{Cite web |author=Житенев Т. Е. |url=http://pravmisl.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=412 |work=pravmisl.ru |title=Вопрос о церковноприходских школах на Поместном Соборе Русской Православной Церкви 1917—1918 гг. |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20130315111734/http://pravmisl.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=412 |archive-date=2013-03-15 |ref=Житенев}} * {{Cite web|lang=ru|url=http://portalus.ru/modules/shkola/rus_readme.php?subaction=showfull&id=1193317533&archive=1196815145|title=Материальное положение учителей в дореволюционной России|author=Филоненко Т. В., Шипилов А. В|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304171211/http://portalus.ru/modules/shkola/rus_readme.php?subaction=showfull&id=1193317533&archive=1196815145|archive-date=2016-03-04 |ref=Филоненко, Шипилов}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Школы]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія навучальныя ўстановы]] i1navldtz85cjsdfdzq4akrh6v4gqqc 3-я гарадская клінічная бальніца імя Я. У. Клумава 0 788845 5210938 5104915 2026-10-03T13:41:54Z Ciepiersia 162280 /* Крыніцы */ афармленне 5210938 wikitext text/x-wiki {{бальніца}} '''3-я гарадская клінічная бальніца імя Я. У. Клумава''', да 1920 года '''Мінская яўрэйская бальніца''', да 1941 года '''1-я Савецкая бальніца'''  — шматпрофільная лячэбна-прафілактычная ўстанова ў [[Мінск]]у. Размяшчаецца па адрасе [[Вуліца Леніна (Мінск)|вуліца Леніна]], 30. Галоўны ўрач — [[Наталля Іванаўна Саевіч]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://3gkb.by/o-bolnitse/istoriya-bolnitsy/|title=История больницы - 3 ГКБ г. Минска|website=3gkb.by|access-date=2025-06-09|url-status=dead|archive-date=24 жніўня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250824063901/https://3gkb.by/o-bolnitse/istoriya-bolnitsy/}}</ref>. У клініцы праводзіцца кансерватыўнае лячэнне пацыентаў з тэрапеўтычнымі (кардыялагічнымі, пульманалагічнымі і гастраэнтэралагічнымі) захворваннямі; выконваюцца мікрахірургічныя і агульнахірургічныя аперацыі з выкарыстаннем лапараскапічнай тэхнікі; праводзіцца лячэнне цяжарных і парадзіх з інфекцыйнымі паталогіямі. Шырока прымяняюцца лячэбныя і дыягнастычныя эндаскапічныя і лазерныя метады<ref name=":0" />. Сёння 3-я гарадская клінічная бальніца — шматпрофільная лячэбная ўстанова на 510 ложкаў, якая займае адно з вядучых месцаў у горадзе Мінску і Рэспубліцы Беларусь у галіне аказання медыцынскай дапамогі насельніцтву<ref name=":0" />. == Гісторыя == Некаторыя крыніцы паведамляюць, што бальніца была заснавана ў другой палове [[XVIII стагоддзе|XVIII]] [[XVIII стагоддзе|стагоддзя]] як бальніца яўрэйскага дабрачыннага таварыства на 50 коек з [[Багадзельня|багадзельняй]] на 15 коек<ref>Организаторы здравоохранения Республики Беларусь / Редакторы-составители: М. З. Ивашкевич, А. В. Манулик. // Молодечно: Тип. «Победа» , 2002. - с. 101 – 469 с.</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://rsml.by/ru/%d0%bd%d0%b0-%d0%bf%d0%be%d1%80%d0%be%d0%b3%d0%b5-200-%d0%bb%d0%b5%d1%82%d0%bd%d0%b5%d0%b3%d0%be-%d1%8e%d0%b1%d0%b8%d0%bb%d0%b5%d1%8f-%d0%b8%d1%81%d1%82%d0%be%d1%80%d0%b8%d1%8f-3-%d0%b9-%d0%ba/|title=«На пороге 200-летнего юбилея: История 3-й клинической больницы им. Е. В. Клумова» {{!}} Республиканская научная медицинская библиотека|access-date=2025-06-09|url-status=dead|archive-date=21 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251221181627/https://rsml.by/ru/%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%B5-200-%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%D1%8E%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%8F-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-3-%D0%B9-%D0%BA/}}</ref>. Адна афіцыйна бальніца на 50 ложкаў па [[Губернатарская вуліца (Мінск)|вул. Губернатарскай (цяпер Леніна)]] была заснавана па распараджэнні [[Міністр унутраных спраў Расійскай імперыі|Міністра ўнутраных спраў]] [[Міністр унутраных спраў Расійскай імперыі|Расійскай імперыі]] ад 30 верасня 1828 года. Бальніца размяшчалася ў мураваным будынку на ўскраіне горада каля ракі [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]], з фруктовым садам. На першым паверсе знаходзілася жаночае аддзяленне, на другім — мужчынскае. У бальніцы былі прыёмнае аддзяленне, [[аперацыйная]] і 4 палаты: для хворых з вострымі, хранічнымі, вонкавымі і [[Венерычныя захворванні|венерычнымі]] захворваннямі. На тэрыторыі дзейнічала [[багадзельня]] на 15 ложкаў<ref name=":0" />. У 1860–1870-я гг. Мінская яўрэйская бальніца прызначалася для лячэння немаёмных [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэяў]], але не адмаўляла і хрысціянам. Прымала пацыентаў з рознымі хваробамі. Амаль усе бальныя лячыліся бясплатна, у рэдкіх выпадках з больш заможных спаганялася па 7 рублёў 20 капеек у месяц<ref name=":1" />. Фінансавалася бальніца за кошт ахвяраванняў, публічных лекцый, скарбоначных збораў, а таксама даходаў ад сада і паравой лазні<ref name=":0" />. У штаце лічыліся 2 [[Урач|урачы]], 3 [[Фельчар|фельчары]] і 6 вучняў-фельчараў<ref name=":0" />, [[эканом]], шэсць [[Пісьмавод|пісьмаводаў]] з прыслугі, чатыры [[Кухарка|кухаркі]], [[вартаўнік]] і тры [[Прачка|прачкі]]<ref name=":2">Левитман, Е. Больница с полуторавековой историей / Е. Левитман, Т. Чижик // Неман – 2021. – № 11. - с. 128 – С. 125–138.</ref><ref name=":1" />. Кіравалася бальніца выбранымі таварыствам і зацверджанымі начальствам чатырма ганаровымі наглядчыкамі з [[Купецтва|купцоў]] яўрэйскага саслоўя<ref name=":2" /><ref name=":1" />. У 1871 годзе адкрылі [[Аптэка|аптэку]], бальніца пашырылася на 15 ложкаў, багадзельня — на 35<ref name=":0" />. Да 1889 года бальніца займала двухпавярховы будынак на 65 ложкаў з аддзяленнямі для розных катэгорый хворых і радзільным аддзяленнем на 4 ложкі. Вада дастаўлялася са Свіслачы. Бальніца працавала з 9:00 да 14:00, далей хворымі займаліся [[сёстры міласэрнасці]]<ref name=":0" />. На мяжы XIX–XX стст. тэрыторыя бальніцы павялічылася. К 1898 году ўжо быў пабудаваны мураваны аднапавярховы будынак лазні з пральняй і яшчэ адзін мураваны аднапавярховы будынак уласна бальніцы. У 1908 г. у бальніцы было праведзена электрычнае асвятленне<ref name=":2" /><ref name=":1" />. Медыцынскія дзяжурствы ў горадзе адсутнічалі, толькі прыватныя лекары, якіх можна было выклікаць за плату. Кіраванне ажыццяўляла апякунская рада з 12 членаў, якіх выбіралі на 3 гады, і галоўнага ўрача. У 1910 годзе пачалося будаўніцтва новых карпусоў для [[Інфекцыйныя захворванні|інфекцыйных]] і [[Псіхічныя захворванні|псіхічна хворых]]. У 1912 годзе былі адкрыты [[Шкарлятына|шкарлятынознае]] і [[Псіхіятрычная бальніца|псіхіятрычнае]] аддзяленні, колькасць ложкаў вырасла да 85, з іх 40 у псіхіятрыі<ref name=":0" />. Пры бальніцы быў абсталяваны свой [[Рэнтгенадыягностыка|рэнтген]]. Мінская яўрэйская бальніца ператварылася ў клінічны гарадок<ref>[[Сяргей Мікалаевіч Урванцоў|Урванцов, С. Н.]] История развития врачебного дела в Минской губернии в дореволюционное время / С. Н. Урванцов // Беларуская медычная думка. – 1928. – № 3. – С. 36–41.</ref><ref name=":1" />. === У час Першай сусветнай вайны === У перыяд [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1914 годзе ў будынку яўрэйскай бальніцы быў разгорнуты [[лазарэт]] для параненых на 32 койкі<ref>Величко, А. М. Госпитали и лазареты Великой войны на землях Белорусских 1914–1918 / А. М. Величко, Г. Л. Соболевский. – Минск : Издатель Змицер Колас, 2022. - с. 67 – 488 с., ил.</ref>. У 7–8 нумары «[[Минские врачебные известия|Минских врачебных известий]]» за 1915 г. доктар [[Сяргей Урванцоў]] даў станоўчую ацэнку дзейнасці лазарэта<ref name=":3">Хроника // Минские врачебные известия. – 1915 г. – № 7–8. – с. 158   </ref>: «на працягу года мінская яўрэйская грамада ўтрымлівала на свае сродкі ў самым узорным выглядзе арганізаваны ёй лазарэт. Нягледзячы на цяжкія ўмовы апошніх месяцаў, калі вялікая колькасць бежанцаў нахлынула ў Мінск і апека аб іх лягла на мясцовае насельніцтва, вы працягвалі з ранейшай энергіяй і клапатлівасцю лячыць у лазарэце параненых воінаў.» Аднак, у сувязі з тым, што ўзнікла неабходнасць стварыць у Мінску псіхіятрычны прыёмны пункт [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]], Урванцоў папрасіў саступіць будынак лазарэта з усім інвентаром у часовае карыстанне арганізацыі, бо на той момант у Мінску знаходзілася вялікая колькасць лазарэтаў і шпіталяў, якія былі ў стане цалкам задаволіць патрэбы арміі. На нарадзе апекуноў яўрэйскай бальніцы і камітэта лазарэта яўрэйскай грамады было прынята рашэнне перадаць лазарэт з усім інвентаром Чырвонаму Крыжу<ref name=":3" />. === Міжваенны час === Адразу пасля ўсталявання [[Савецкая ўлада|савецкай улады]] ў Мінску, 21 ліпеня 1920 года бальнічная камісія пры Гарадскім аддзеле аховы здароўя пастанавіла перайменаваць Мінскую яўрэйскую бальніцу ва 2-ю Савецкую бальніцу. Потым яна нейкі час значылася Гарадской Савецкай бальніцай, і ў верасні 1923 года – ізноў 1-й Савецкай. 1-й яна заставалася аж да [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]<ref>Кульпанович, О. А. История медицины Беларуси в биографиях ее врачей. XVII – 1 пол. XX вв.: биобиблиографический справочник. – Минск : Медисонт, 2011. - с. 136 – 462 с.</ref><ref name=":1" />. З 1922 года — 1-я Савецкая бальніца была базай падрыхтоўкі ўрачоў [[Медыцынскі факультэт БДУ|медыцынскага факультэта БДУ]], з 1930 — [[Мінскі медінстытут|Мінскага медінстытута]]. Да 1941 года створана моцная матэрыяльная база, пашыраны [[Рэнтгеналогія|рэнтген]]- і лабараторныя службы<ref name=":0" />. У 1922-1923 гг. быў праведзена рамонт будынкаў, пракладзены вадаправод і электрычнае асвятленне. Будаўнічыя і рамонтныя работы, у выніку якіх былі перабудаваны некаторыя карпусы, праводзіліся ў 1930-я гг<ref name=":4">{{Cite web|url=https://heritage.gov.by/catalog/kompleks-byloi-iaureiskai-balnitcy-budynak-administratyuny-korpus-budynak-administratyuna-vuchebny-korpus-budynak-pryemnae-addzialenne-budynak-terapeutychny-korpus-budynak-aftalmalagichny-korpus-104|title=Комплекс былой яўрэйскай бальніцы: будынак (адміністратыўны корпус), будынак (адміністратыўна-вучэбны корпус), будынак (прыёмнае аддзяленне), будынак (тэрапеўтычны корпус), будынак (афтальмалагічны корпус) - Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь|website=heritage.gov.by|access-date=2025-06-11|archive-date=25 чэрвеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250625115004/https://heritage.gov.by/catalog/kompleks-byloi-iaureiskai-balnitcy-budynak-administratyuny-korpus-budynak-administratyuna-vuchebny-korpus-budynak-pryemnae-addzialenne-budynak-terapeutychny-korpus-budynak-aftalmalagichny-korpus-104|url-status=dead}}</ref>. У міжваенны час у бальніцы былі адкрыты новыя клінікі: [[Артапедыя|артапедычная]], [[Стаматалогія|стаматалагічная]], [[Нейрахірургія|нейрахірургічная]], [[Гінекалогія|акушэрска-гінекалагічная]]; арганізаваны інстытут удасканалення (дырэктар – прафесар [[Уладзімір Марзон]]), інстытут артапедыі, траўматалогіі і аднаўленчай хірургіі (дырэктар – прафесар [[Майсей Навумавіч Шапіра|Майсей Шапіра]]). У тыя гады ў бальніцы працавалі буйныя навукоўцы, як прафесары [[Сямён Давыдавіч Камінскі|Сямён Камінскі]] (1861–1939), [[Яўген Уладзіміравіч Клумаў|Яўген Клумаў]] (1878–1944), [[Сяргей Міхеевіч Мелкіх|Сяргей Мелкіх]] (1877–1952), [[Юлій Маркавіч Іргер|Юлій Іргер]] (1897–1941), [[Макс Аляксандравіч Дворжац|Макс Дворжац]] (1891–1942), [[Савелій Міронавіч Рубашоў|Савелій Рубашоў]] (1883–1957), [[Міхаіл Паўлавіч Сакалоўскі|Міхаіл Сакалоўскі]] (1887–1977), [[Лазар Якаўлевіч Сітэрман|Лазар Сітэрман]] (1894–1941) і іншыя<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Тэрапеўт Сітэрман адзначаў, што "на нашых вачах на месцы яўрэйскай багадзельні вырасла магутная ўстанова, якая выдзе высокакваліфікаваную лячэбную і навуковую працу»<ref>Ситерман, Л. Я. Знаменательная дата / Л. Я. Ситерман // За Сталинские кадры. – 1939. – 1 студз. – С. 2.</ref><ref name=":1" />. === У час Другой сусветнай вайны === У гады Вялікай Айчыннай вайны большасць урачоў і медсясцёр бальніцы ваявалі з нямецкімі захопнікамі на франтах у Чырвонай арміі і ў партызанскіх атрадах, 143 з іх былі ўзнагароджаны ордэнамі і медалямі<ref name=":1" />. Частка супрацоўнікаў, якія засталіся ў акупаваным Мінску, аказвалі дапамогу жыхарам і падпольшчыкам. Прафесар [[Яўген Уладзіміравіч Клумаў|Я. У. Клумаў]] і медыцынскія сёстры [[Вікторыя Рубец]] і [[Юлія Сямашка]] арганізавалі падпольную групу<ref name=":0" />, бралі актыўны ўдзел у [[Мінскае падполле|Мінскім падполлі]], забяспечвалі інструментаром і перавязачным матэрыялам 4 [[Партызанскі атрад|партызанскія атрады]] і 2 [[Шпіталь|шпіталі]]<ref name=":1" />. Такім чынам, бальніца ператварылася ў [[Канспіратыўная кватэра|канспіратыўную кватэру]], дзе ўзначаленая прафесарам Клумавым падпольная група, рызыкуючы жыццём, ратавала людзей ад відавочнай гібелі. У бальніцы пад выглядам цывільных асоб лячыліся партызаны і падпольшчыкі, хворыя і параненыя чырвонаармейцы. Падпольная група забяспечвала іх падробленымі дакументамі памерлых хворых, фіктыўнымі даведкамі. Медыцынскія даведкі, выдадзеныя Клумавым, служылі для партызан легальнай падставай для пранікнення ў горад і выканання баявых заданняў<ref>Марголина С. М. Герой Советского Союза профессор Е. В. Клумов / С. М. Марголина // Биобиблиогрфический указатель. – Минск, 1991. - с. 14 – 34 с.</ref>. Актыўная дзейнасць прыцягнула ўвагу нямецкіх акупантаў, які западозрылі прафесара Клумава ў сувязях з партызанамі і пачалі сачыць за бальніцай. Увосень 1943 года Клумава і яго жонку арыштавалі і пасадзілі ў турму, у лютым 1944 года яны былі забітыя ў [[Душагубка|аўтамабіле-душагубцы]] па шляху з лагера па [[Шырокая вуліца (Мінск)|вул. Шырокай]] у [[Трасцянец|Малы Трасцянец]]<ref>Долатава, В. Дарога ў бессмяротнасць: жыццевы подзвіг Героя Саветскага Саюза Яўгена Уладзіміравіча Клумава / В. Долатава, Ю. Матусевіч // Беларускі гістарычны часопіс. – 2016. – № 6. – С. 33</ref>. У час Вялікай Айчынай вайны бальнічны комплекс не меў вялікіх разбурэнняў<ref name=":4" />. === Пасляваенны час === У 1944 годзе пасля [[Вызваленне Мінска|вызвалення Мінска]] бальніца стала называцца «3-я гарадская клінічная бальніца». З шэрагаў Савецкай арміі і з партызанскіх атрадаў вярнуліся, і шматлікія гады працавалі 157 урачоў і медыцынскіх сясцёр<ref name=":1" />. У 1946 г. мураваныя будынкі былі капітальна адрамантаваны і прыстасаваны пад размяшчэнне 3-й гарадской клінічнай бальніцы на 380 ложкаў<ref name=":4" />. Пасля вайны былі адноўлены ўсе службы, адкрыты кафедры Мінскага медінстытута, у 1945 годзе — [[Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр траўматалогіі і артапедыі|НДІ артапедыі і аднаўленчай хірургіі]]. Бальніца зноў стала цэнтрам навучання студэнтаў і падрыхтоўкі медсясцёр<ref>Организаторы здравоохранения Республики Беларусь / Редакторы-составители: М. З. Ивашкевич, А. В. Манулик. // Молодечно: Тип. «Победа» , 2002. – 469 с.</ref><ref name=":1" />. Адкрываліся новыя аддзяленні: апёкавае, кардыялагічнае, анестэзіялогіі-рэанімацыі, пералівання крыві. Укараняліся новыя метады: [[Гастраскапія|фібрагастраскопія]], [[тамаграфія]], [[флебаграфія]], [[Лазерная каагуляцыя сятчаткі|лазерная каагуляцыя]] і інш<ref name=":0" />. 3-я бальніца стала вядучай установай у падрыхтоўцы медыцынскіх кадраў і навуцы. На яе базе абараняліся дысертацыі, вырасла шмат вучоных, арганізатараў аховы здароўя. Сярод іх: прафесары [[Аляксей Сяргеевіч Раўноў|А.]] [[Аляксей Сяргеевіч Раўноў|С. Раўноў]], [[Пётр Мікалаевіч Маслаў|П.]] [[Пётр Мікалаевіч Маслаў|М. Маслаў]], [[Уладзімір Вікенцьевіч Бабук|У. В. Бабук]], [[Мікалай Іванавіч Бобрык|М. І. Бобрык]], [[Цімафей Ерамеевіч Гніларыбаў|Ц. Е. Гніларыбаў]], [[Таццяна Васільеўна Бірыч|Т.]] [[Таццяна Васільеўна Бірыч|В. Бірыч]], акадэмік [[Іван Дзмітрыевіч Мішэнін|І.]] [[Іван Дзмітрыевіч Мішэнін|Д. Мішэнін]]<ref name=":0" />. У 1950-1960-я гг. бальнічны комплекс былой яўрэйскай бальніцы рэканструяваны<ref name=":4" />. У 1967 годзе закладзена традыцыя «Клятвы Клумаўцаў», якую штогод даюць маладыя медыцынскія сёстры. У 1968 годзе бальніца ўзнагароджана Памятным Сцягам, у 1969 і 1975 гадах — дыпломамі [[ВДНГ СССР]]. У 1978 годзе — [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]]<ref name=":0" />. У 1980-1990-х гадах бальніца была рэарганізаваная, умацаваная матэрыяльная база, адкрытыя новыя аддзяленні<ref name=":0" />. У студзені 1981 года было адкрыта агульнагарадское [[Практалогія|практалагічнае]] аддзяленне на 60 коек, [[Гінекалогія|гінекалагічнае]] аддзяленне для пазабальнічных абортаў, у верасні 1983 года было адкрыта аддзяленне пасляродавых ускладненняў, радзільнае аддзяленне для цяжарных і парадзіх з інфекцыйнымі гнойна-запаленчымі захворваннямі<ref name=":1" />. Пасля завяршэння рэканструкцыі вочнага корпуса ў кастрычніку 1992 года ў ім былі разгорнутыя два вочных аддзяленні па 60 коек, а таксама аддзяленні лазернай дыягностыкі і лячэнні, арганізаваны кабінет далечвання і глаўкомныя кабінеты. У 1993 годзе на базе вочных аддзяленняў і кафедры быў арганізаваны цэнтр мікрахірургіі вока<ref name=":0" />. == Структурныя падраздзяленні і клінічныя базы == У бальніцы функцыянуюць 3 гарадскія цэнтры<ref name=":0" />: * Гарадскі афтальмалагічны кансультатыўна-дыягнастычны цэнтр; * Гарадскі цэнтр для цяжарных жанчын з вострай хірургічнай паталогіяй органаў брушной поласці; * Эндаскапічны кансультатыўна-дыягнастычны цэнтр [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскага раёна]]; На базе аддзяленняў размешчаны і працуюць кафедры медыцынскіх ВНУ<ref name=":0" />: * Кафедра хірургіі [[БДМУ (Беларусь)|БДМУ]]; * Кафедра афтальмалогіі БДМУ; * Кафедра акушэрства і гінекалогіі [[БелМАПА]]. == Комплекс бальніцы == Комплекс Мінскай яўрэйскай бальніцы быў пабудаваны ў 1860-я гг. На мяжы XIX - XX стст. тэрыторыя бальнічнага двара была павялічана ў глыбіню квартала. Некаторыя карпусы былі перабаудаваныя ў выніку будаўнічых і рамонтных работ у 1930-я гг. У 1950-1960-я гг. бальнічны комплекс былой яўрэйскай бальніцы рэканструяваны<ref name=":4" />. Комплекс былой яўрэйскай бальніцы захаваўся ў рэканструяваным выглядзе<ref name=":4" />. Найбольш старым будынкам уласна бальніцы з'яўляецца сучасны трохпавярховым тэрапеўтычны корпус, які да рэканструкцыі 1960-х гг<ref name=":4" /> быў двухпавярховым лячэбным корпусам бальніцы<ref name=":5">Левитман, Е. Больница с полуторавековой историей / Е. Левитман, Т. Чижик // Неман – 2021. – № 11. – С. 138. </ref><ref name=":1" />. Да яго прымыкае двухпавярховы будынак былога псіхіятрычнага аддзялення таксама рэканструяваны<ref name=":4" />. У перабудаваным будынку шкарлятынознага аддзялення Мінскай яўрэйскай бальніцы раней пазней размяшчалася лабараторнае аддзяленне<ref name=":4" />, а цяпер адміністрацыйны корпус<ref name=":5" /><ref name=":1" />. <!--афтальмалагічнае аддзяленне складаецца з 2-х – мужчынскай багадзельні і тыфознага аддзялення надбудаваны пазней; склад – былы будынак пральні і лазні. Дарэчы, гэты адзіны будынак на тэрыторыі 3-й бальніцы, адноўленае практычна ў ранейшым відзе [5, з. 138]. --> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бальніцы Мінска}} {{Медыцына ў Мінскай губерні}} [[Катэгорыя:Бальніцы Мінска]] [[Катэгорыя:Бальніцы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1828 годзе]] [[Катэгорыя:1828 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Вуліца Леніна (Мінск)]] 4g3wvpc3zaplhyszf4qft6q11u0fd29 Гейшышкі 0 790025 5211156 5035906 2026-10-03T23:51:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211156 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Гейшышкі |арыгінальная назва = Geisiškės |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Geisiškės.JPG |подпіс = Уезд з боку Кернава |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Віленскі |раён = Віленскі |сянюнія = Дукштаўская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Giejszyszki}}{{Sfn|SgKP|1881|s=549}}, {{lang-pl2|Giejżyszki}}{{Sfn|SgKP|1881|s=549}}, {{lang-pl2|Giejsiszki}}, {{lang-ru-dor|Гейшишки}}<ref>{{1905sur}}</ref> |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 219 |год перапісу = 2021 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Geisiškės |сайт = |мова сайта = }} '''Гейшышкі''' або '''Гейсішкі'''<ref>У старой арфаграфіі ''Гэйсішкі'' паводле {{Артыкул|спасылка=http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2333/221696-1926-20.pdf|аўтар=|загаловак=Пачуцьцё Беларуса|год=1926|мова=be|месца=Вільня|выданне=[[Беларуская ніва (1925)|Беларуская ніва]]|выдавецтва=Друкарня Н. Левін і сын|месяц=3|чысло=10|нумар=20 (33)|archive-date=18 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250118230502/http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2333/221696-1926-20.pdf}}</ref>, таксама '''Ге́йсішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Geisiškės}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Дукштаўская сянюнія|Дукштаўскай сянюніі]]. Знаходзіцца за 4 км на паўночны захад ад [[Дукшты (Вілейскі раён)|Дукштаў]] і за 6 км на паўднёвы ўсход ад [[Кернаў|Кернава]], каля аўтадарогі {{Таблічка-lt|KK|116}}. Праз вёску праходзіць дарога на [[Кернаў|Кернава]]. На паўднёвым захадзе цячэ рака [[Вілія|Вілія (Нярыс)]], а на паўночным захадзе знаходзіцца аднайменнае возера [[Гейсішкі (возера)|Гейшышкі]]. == Гісторыя == [[Файл:Giejsiški, Juraŭskaja. Гейсішкі. Юраўская (1900).jpg|міні|злева|Юраўская царква ў пачатку XX стагоддзя]] === Гіпатэтычная ранняя гісторыя === Паводле гіпотэзы гісторыка [[Алег Ліцкевіч|Алега Ліцкевіча]], згаданы ў [[Летапісец вялікіх князёў літоўскіх|Летапісцу вялікіх князёў літоўскіх]] пад 1390 годам «гарадок» на правым беразе [[Вілія|Віліі]] каля [[Кернаў|Кернава]], магчыма, адпавядае сучасным Гейшышкам. У розных спісах летапісу сустракаецца сем варыянтаў напісання назвы паселішча каля таго «гарадка», які Ліцкевіч звязвае з тытульным уладаннем літоўскага баярына [[Судзімонт Пекштавіч|Судзімонта]], вядомым як ''Wesisken''. На карысць гэтай версіі сведчыць і знаходка ў XIX стагоддзі вялікай колькасці чалавечых костак на палях каля Гейшышак, што мясцовыя жыхары тлумачылі як вынік даўняй бітвы<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/34976837/|ref=Лицкевич|аўтар=Лицкевич О. В.|загаловак=Поручительство литовско-русской знати за нобиля Братошу Койлутовича (1387—1394 гг.)|арыгінал=|год=2014|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Беларуская даўніна|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=1|нумар=|старонкі=41-42|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае і Расійская імперыя === У другой палове XVIII стагоддзя Гейшышкі ўваходзілі ў склад [[Віленскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Віленскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], уласнасць [[Белазоры|Белазораў]]{{Sfn|SgKP|1881|s=549}}. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] 1795 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У XIX стагоддзі ўласнасць [[Гедройцы|Гедройцаў]]. У 1866 годзе ў шляхецкім фальварку Гейшышкі быў 1 двор, 69 жыхароў (1 праваслаўны, 64 каталікі і 4 [[караімы]]). Была праваслаўная царква (парафія [[Еўропа (Віленскі павет)|Еўропа]]){{Sfn|SgKP|1881|s=549}}. Уваходзіў у склад [[Майшагольская воласць|Майшагольскай воласці]] [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Гейшышкі занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчаліся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. З 1920 года ўваходзілі ў склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], з 1922 да 1939 года — у складзе [[Гміна Мейшагола|гміны Мейшагола]] [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref name="przypіс1">{{Cytuj książkę|tytuł=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej|tom=I. Województwo wileńskie|wydawca=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej|miejsce=Warszawa|rok=1938|url=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content}}</ref>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года тэрыторыя [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|занята савецкімі войскамі]]. Паводле [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскага дагавора аб узаемадапамозе]], падпісанага 10 кастрычніка 1939 года, Гейшышкі разам з часткай Віленскага краю былі перададзены [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]], з 1940 года — у [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. [[Файл:Geisiškės, gatvė.JPG|міні|Вулачка ў Гейшышках]] З 1990 года — у складзе незалежнай [[Літва|Літвы]]. Да пачатку XXI ст. у вёсцы дзейнічалі школа і паштовае аддзяленне. == Славутасці == [[Файл:Церковь Св.Георгия в Гейсишкес - panoramio.jpg|міні|злева|Свята-Георгіўеская царква ў Гейшышках]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Гейшышкі)|праваслаўная царква Святога Георгія Пераможцы]] (1865). * Праваслаўныя могілкі == Насельніцтва == {{dem|kolon=5|till=340|inc=100|incmin=25 |1905|161|r1905=<ref>{{1905sur}}</ref> |1931|336|r1931=<ref>{{1931sur}}</ref> |1959|244|r1959=<ref name="MLTE">{{MLTE|1|536||Geisiškės}}</ref> |1970|312|r1970=<ref>{{1959-70sur}}</ref> |1979|159|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref> |1989|188|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref> |2001|248|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref> |2011|286|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref> |2021|219|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref> }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|549|Giejszyszki, Giejżyszki|}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20200810084643/http://maps.mapywig.org/m/WIG_maps/series/100K_300dpi/P29_S40_MEJSZAGOLA_1928_300dpi_bcuj297838-285041.jpg Карта WIG «Mejszagola», 1928] * {{radzima2|geysishki}} {{Дукштаўская сянюнія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дукштаўская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] slf2h3d4akm222ztgoq72pasrprgn3w Сямён Львовіч Лунгін 0 791283 5210917 5026344 2026-10-03T12:29:11Z StarDeg 16311 5210917 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лунгін}} {{Асоба}} '''Сямён Львовіч Лунгін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[драматург]] і [[сцэнарыст]]. Заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1981). == Біяграфія == У 1949 годзе падчас кампаніі па барацьбе з касмапалітызмам звольнены з пасады рэжысёра тэатра імя Станіслаўскага — «па скарачэнні штатаў», пры гэтым атрымаў прапанову паспрабаваць сябе ў якасці рабочага сцэны. У гэты перыяд пазнаёміўся і пасябраваў з пісьменнікам [[Віктар Платонавіч Някрасаў|Віктарам Някрасавым]]. У 1954 годзе пачаў займацца літаратурнай творчасцю. Сумесна з Іллём Нусінавым напісаў п’есу «Мая фірма», якая была пастаўлена Маскоўскім драматычным тэатрам імя Станіслаўскага і [[Акадэмічны драматычны тэатр імя В. Ф. Камісаржэўскай|Ленінградскім драматычным тэатрам імя Камісаржэўскай]]. У 1958 годзе Маскоўскім тэатрам сатыры была пастаўлена другая п’еса аўтараў — «Дым без агню». У садружнасці з Нусінавым узніклі і кінасцэнарыі «[[Мічман Панін]]», «Хмары над Борскам», «Без страху і папроку», «Сардэчна запрашаем, або Староннім уваход забаронены» і іншыя. Пасля заўчаснага скону свайго сябра і суаўтара ў 1970 годзе дапамагаў яго сям’і матэрыяльна. У доме Лунгіных [[Аляксандр Твардоўскі]] чытаў услых «Адзін дзень Івана Дзянісавіча», [[Уладзімір Вайновіч]] упершыню чытаў «Чонкіна», спяваў [[Аляксандр Аркадзевіч Галіч|Аляксандр Галіч]], бываў [[Андрэй Сахараў]]. Член КПСС з 1955 года. Член СП СССР з 1962 года. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лунгін Сямён Львовіч}} iznkgvjxg4y91a7tzoi87m9zdki2aba 1-я Віленская мужчынская гімназія 0 791510 5211097 5042866 2026-10-03T19:43:33Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ дапаўненне 5211097 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Віленская гімназія}} {{школа}} '''1-я Віленская мужчынская Аляксандра I класічная гімназія''' — колішняя [[Расійская імперыя|расійская]] сярэдняя навучальная ўстанова ў 1803—1914 гадах у [[Вільня|Вільні]]. Фармальна створана ў 1803 годзе імператарскім актам [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]] ад 4 красавіка пераўтварэннем падрыхтоўчага вучылішча [[Галоўная школа Вялікага княства Літоўскага|Галоўнай школы Вялікага Княства Літоўскага]], адначасова з пераўтварэннем самой Галоўнай школы ў [[Імператарскі Віленскі ўніверсітэт]].{{sfn|Ратьковский|2013|с=99}} У 1803—1831 гады гімназія непарыўна звязана з універсітэтам. Выкладалі ў гімназіі прафесары ўніверсітэта. Выпускнікі гімназіі, калі выбіралі ўніверсітэцкі працяг адукацыі, у асноўным паступалі ў Віленскі ўніверсітэт.{{sfn|Ратьковский|2013|с=99}} Пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] Віленскі ўніверсітэт скасаваны рэскрыптам расійскага імператара [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]] ад 1 мая 1832 года. Сувязь гімназіі з універсітэтам засталася толькі гістарычнай, яна размяшчалася ў былым універсітэцкім будынку па адрасе Благавешчанская вул., 26.{{sfn|Ратьковский|2013|с=99}} Магчымасці атрымаць універсітэцкую адукацыю на землях былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] тым часам ужо не было, [[Варшаўскі ўніверсітэт]] таксама быў закрыты. Выпускнікі 1-й Віленскай гімназіі паступаюць у [[Харкаўскі ўніверсітэт|Харкаўскі]], [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскі]] і [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскі]] універсітэты. Садзейнічаў гэтаму і шэраг захадаў расійскага ўраду, каб палепшыць сітуацыі з расійскай юрыдычнай адукацыяй на тэрыторыях былой Рэчы Паспалітай, у Санкт-Пецярбургскім і Маскоўскім універсітэтах адкрылі па дзве польскія кафедры: грамадзянскага права і судаводства, а таксама крымінальнага і адміністрацыйнага права. У Санкт-Пецярбургскім універсітэце такія кафедры на юрыдычным факультэце адкрыты ў 1841 годзе, іх узначалілі прафесары К. А. Забароўскі (выпускнік Варшаўскага ўніверсітэта) і К. К. Губэ.{{sfn|Ратьковский|2013|с=100}} Пасля ўдзелу многіх выпускнікоў у [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні 1863—1864 гадоў]] 1-я Віленская гімназія, як і ўся [[Віленская навучальная акруга]], трапіла пад жорсткі кантроль.{{sfn|Ратьковский|2013|с=100}} <blockquote>«Гэта ўжо была даўно наяўная рэчаіснасць, з якой сутыкаліся ўсе, хто паступаў у яе. Віленская першая гімназія, якая выхоўвала і прэм’ер-міністра [[Пётр Аркадзьевіч Сталыпін|Сталыпіна]], і маршала [[Юзаф Пілсудскі|Пілсудскага]], і драматычнага артыста [[Васіль Іванавіч Качалаў|Шверубовіча-Качалава]], была заўсёды адной з узорных па строгасці гімназій Расіі. Школьныя законы на паўночна-заходняй ускраіне былі пасля Польскага паўстання 1864 года самыя драконаўскія. [[Мікалай Аляксандравіч Сергіеўскі (сенатар)|М. А. Сергіеўскі]], стаўленік графа [[Дзмітрый Андрэевіч Талстой|Д. А. Талстога]], які 29 гадоў запар кіраваў віленскай навучальнай акругай, адкрыта і няўмольна праводзіў палітыку клерыкальна-рэакцыйную. Палякаў і яўрэяў толькі цярпелі. Да 1905 рэвалюцыйнага года, у пасільнае перайманне непараўнальнаму [[Мураўёў-вешальнік|Мураўёву-вешальніку]], няўхільна ажыццяўлялася генерал-губернатарамі праграма помсты і знішчэння нацыянальных асаблівасцяў. Апека педагагічнай паліцыі была раўнівая і выведвальная»<ref name=":0">В. Н. Сперанский о Дзержинском-гимназисте // Русская мысль. 2009. 29 янв.</ref>.</blockquote> Юзаф Пілсудскі, які скончыў гімназію ў 1885 годзе, пісаў: <blockquote>«Я стаў навучэнцам першай Віленскай гімназіі, якая знаходзіцца ў сценах старадаўняга Віленскага ўніверсітэта, былой Альма матар [[Адам Міцкевіч|Міцкевіча]] і [[Юльюш Славацкі|Славацкага]]. Выглядала тут, вядома, інакш, чым у іх часы. Гаспадарылі тут, вучылі і выхоўвалі моладзь царскія педагогі, якія прыносілі ў школу ўсякія палітычныя страсці, лічачы за парадак рэчаў зневажанне самастойнасці і асабістай годнасці сваіх выхаванцаў. Для мяне гімназічнае жыццё было свайго роду катаргай <…> Не хапіла б валовай скуры на апісанне нястомных, прынізлівых прыдзірак з боку настаўнікаў, іх дзеянняў, якія ганьбяць усё, што ты прывык паважаць і любіць <…> У такіх умовах мая нянавісць да царскіх устаноў, да маскоўскага прыгнёту ўзрастала з кожным годам…»<ref>''Наленч Д.'', ''Наленч Т.'' Юзеф Пилсудский — легенды и факты. — М., 1990. — С. 11.</ref>.</blockquote> Падобна адгукаўся пра рэжым у гімназіі [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Фелікс Дзяржынскі]], які паступіў у гімназію праз два гады па сканчэнні яе Пілсудскім{{sfn|Ратьковский|2013|с=100}}. Гуляючы ў 1909 годзе са сваёй будучай жонкай па ваколіцах Кракава, Дзяржынскі згадваў гады навучання неахвотна, {{нп5|Зоф’я Дзяржынская||ru|Дзержинская, Софья Сигизмундовна}} пра гэта пісала: <blockquote>«Скупа, але з нянавісцю ўспамінаў {{Падказка|Юзаф|партыйны псеўданім Фелікса Дзяржынскага}} гімназічны рэжым, русіфікатарства, шпіянаж за вучнямі, прымусовае наведванне ў табельныя дні малебнаў, дрэсіроўку на кватэры настаўніка гімназіі ў Вільні, дзе ён жыў разам з братамі»<ref>''Дзержинская С. С.'' В годы великих боев. — М., 1975. — С. 123.</ref>.</blockquote> У 1914 годзе сам Фелікс Дзяржынскі пісаў пра гэта: <blockquote>«Калі я ўспамінаю гімназічныя гады, якія не ўзбагацілі маёй душы, а зрабілі яе больш убогай, я пачынаю ненавідзець гэтую дрэсіроўку, якая ставіць сабе задачай вытворчасць так званых інтэлігентаў. І светлыя ўспаміны мае вяртаюцца да дзён дзяцінства і пераскокваюць праз школьныя гады да пазнейшых гадоў, калі было так шмат пакут, але калі душа набыла гэтулькі шмат багаццяў…»<ref>Феликс Дзержинский. Дневник и письма. — М., 1956. — С. 158</ref></blockquote> Амаль таксама пра гімназію ў размове з прафесарам [[Валянцін Мікалаевіч Спяранскі|Валянцінам Спяранскім]], таксама выпускніком гімназіі, адгукаўся яе навучэнец, вядомы акцёр Васіль Качалаў, тады яшчэ Шверубовіч, які скончыў гімназію ў 1894 годзе: <blockquote>«…нягледзячы на належнасць сваю тады да пануючай нацыянальнасці і да прывілеяванага праваслаўя, ён успамінае гімназічныя гады з адным толькі сумам, нават жахам»<ref name=":0" />.</blockquote> Аднак, 1-я Віленская гімназія давала выдатную класічную адукацыю на рускай мове. Размаўляць на іншых мовах у гімназіі забаранялася.{{sfn|Ратьковский|2013|с=100}} Закрыта з пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1914 годзе. Сярод выпускнікоў вядомыя польскія інтэлектуалы XIX стагоддзя, у тым ліку {{нп5|Ігнацы Івіцкі (перакладчык)|Ігнацы Івіцкі|pl|Ignacy Iwicki (tłumacz)}}, {{нп5|Баляслаў Кулясінскі||pl|Bolesław Kulesiński}}, [[Міхал Тышкевіч (егіптолаг)|Міхал Тышкевіч]] (вып. 1848). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Исторический очерк столетнего существования Виленской I-й гимназии, 1803―1903. Ч. 1 : (1803―1862) / М. В. Серебряков. — Вильна : Типография А. Г. Сыркина, 1903. * Отчёты о состоянии Виленской 1-й гимназии. — Вильна, 1880- ; Сост. отчетов: за 1886/87-1891/92 гг. — Е. Васильев; за 1893/94-1894/95 гг. — А. Виноградов; за 1897/98 г. — М. Серебряков; за 1899/1900-1900/1901 гг. — С. Ковалюк. Загл. отчета за 1879 г.: Отчет о состоянии Виленской гимназии… * {{Артыкул|спасылка=https://history.museums.spbu.ru/images/Is_Vilno.pdf|ref=Ратьковский|аўтар=Ратьковский И. С.|загаловак=Из Вильно в Петербург: выпускники Первой Виленской гимназии в Санкт-Петербургском университете|год=2013|мова=ru|выданне=Клио|нумар=10|старонкі=99—101}} * Столетний юбилей Виленской 1-ой гимназии, 1803. 4/IV.1903 г. — Вильна : Типография «Русский почин», 1904. — 93 с. * Экскурсия учеников Виленской 1-ой гимназии в Крым (7 июня ― 11-го июля 1901 г.) / А. Турчинович. — Вильно : [б. и.], 1902. {{Адукацыя ў Віленскай губерні}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Вільні]] [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] 0mtgris5enqzil7iq654qtqojec3i46 2-я Віленская мужчынская гімназія 0 791607 5211099 5029852 2026-10-03T19:44:06Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ дапаўненне 5211099 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Віленская гімназія}} {{школа}} '''2-я Віленская мужчынская класічная гімназія''' — колішняя [[Расійская імперыя|расійская]] сярэдняя навучальная ўстанова ў 1828—1838 гадах у [[Вільня|Вільні]]. У 1829 годзе колькасць навучэнцаў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|1-й Віленскай мужчынскай гімназіі]] перасягнула 700 чалавек. Яшчэ ў 1828 годзе рэктар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], незадаволены якасцю адукацыі, як ён лічыў з прычыны перапоўненасці, бо ў класах часам было болей за 150 навучэнцаў, праз папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] падаў у Міністэрства народнай асветы праект адкрыцця ў Вільні другой гімназіі. Загадзя для новай гімназіі і шляхетнага пансіёна пры ёй было нанята асобнае памяшканне, бо ў будынках Віленскага ўніверсітэта ўжо не было месца. Праект ухвалены 6 верасня 1828 года.{{sfn|Сборник сведений|1873|с=14}} Імператарскім загадам ад 7 кастрычніка 1838 года перайменавана ў [[Віленскі шляхецкі інстытут]].{{sfn|Сборник сведений|1873|с=14}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Сборник сведений|1873| [https://www.prlib.ru/item/443099 Сборник сведений о средних учебных заведениях Виленскаго учебнаго округа]. — Вильна : в Тип. М. Р. Ромма, 1873. — 376 с. ; 32 см. }} {{Адукацыя ў Віленскай губерні}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гімназіі Вільні]] [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:1828 год у Вільні]] 0z0b53ndmikpd29amsj9v78flijtpzt Віленскае рэальнае вучылішча 0 791610 5211052 5184497 2026-10-03T16:48:48Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5211052 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Віленская гімназія}} {{школа}} '''Віленскае рэальнае вучылішча''' — колішняя [[Расійская імперыя|расійская]] навучальная ўстанова ў 1873—1914{{Няма АК|comment=даты закрыцця няма ў выкарыстанай крыніцы}} гадах у [[Вільня|Вільні]]. У 1839 годзе створана '''Віленскае шляхецкае вучылішча''', у 1860 годзе ператворанае ў '''Віленскую рэальную прагімназію''', якая 1 жніўня 1868 года ператворана ў '''2-ю Віленскую рэальную гімназію'''. Дырэктарам Віленскай рэальнай гімназіі і начальнікам дырэкцыі вучылішч прызначаны загадчык 5 і 6 класамі Віленскай прагімназіі, былы дырэктар [[Свянцянская гімназія|Свянцянскай гімназіі]] {{Не перакладзена 5|Васіль Інакенцьевіч Лапін|Васіль Лапін|ru|Лапин, Василий Иннокентьевич}}, а інспектарам гімназіі — былы інспектар прагімназіі Лялін.{{sfn|Ильин|2016|}} Указам расiйскага імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]] ад 15 мая 1872 года ўсе рэальныя гімназіі ператвараліся ў [[Рэальнае вучылішча|рэальныя вучылішчы]], такім чынам і 2-я Віленская рэальная гімназія неўзабаве ператворана ў '''Віленскае рэальнае вучылішча'''.{{sfn|Ильин|2016|}} Выкладчыцкі калектыў з ператварэннем рэальнай гімназіі ў рэальнае вучылішча практычна не змяніўся. Законавучыцелямі былі а. [[Іван Антонавіч Катовіч|Катовіч]] і кс. Бароўскі, выкладчыкамі рускай мовы Маркаш і [[Сямён Вуколавіч Шалковіч|Шалковіч]], матэматыкі Успенскі, Карпінскі, Вінаградаў, фізікі, хіміі і натуральнай гісторыі Полазаў, французскай мовы Пітон, французскай і нямецкай мовы Рэйншысэль, нямецкай мовы Рэйнфельд, рысавання і чарчэння [[Іван Пятровіч Трутнеў|Трутнеў]] і Чамаданаў, харавых спеваў Браілоўскі, гімнастыкі Мар, памочнікі класных настаўнікаў Сабалеўскі, Крачынскі, пісьмавод Турчын.{{sfn|Ильин|2016|}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Дадыкин И.'' Краткая историческая записка о Виленском реальном училище. — Вильна, 1903. * {{Артыкул|спасылка=https://brama.brestregion.com/nomer26/artic05_2.shtml|ref=Ильин|аўтар=Ильин А.|загаловак=Черевачицкие Котовичи – священники, деятели культуры и просто люди: Глава V. Виленский кафедральный протоиерей Иоанн Котович. Часть 2|год=2016|выданне=Гістарычная Брама : гісторыка-краязнаўчы часопіс|нумар=1 (26)}} * Памяти заслуженного преподавателя Виленского Реального училища и члена Виленской Археографической Коммиссии Семена Вуколовича Шолковича. ― Вильна : Типография Губернского правления, 1886. {{Адукацыя ў Віленскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Віленскае рэальнае вучылішча| ]] [[Катэгорыя:Рэальныя вучылішчы Расійскай імперыі]] 6yvbmjdajerrzduc3ieutp2e9cghcmg Генеральны каптуровы суд 0 794879 5211159 5060787 2026-10-04T01:23:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211159 wikitext text/x-wiki '''Генеральны каптуровы суд''' ( пол. '''Sąd kapturowy generalny,''' '''генеральны каптур''', '''генеральны суд''', '''маршалкоўскі суд,''' [[Лацінская мова|лац.:]] ''compositum iudicium'' ) — шляхецкі суд створаны дзеля рашэння бягучых вострых судовых спрэчак на перыяд свабодных выбараў караля пасля смерці Жыгімонта Вазы у 1632 годзе<ref>{{Кніга|загаловак=Мякотин В. А. Каптур, суд // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.}}</ref>. Паколькі кароль традыцыйна быў галоўным суддзей у дзяржаве і без яго дазволу нельга было судзіць шляхціча, на перыяд яго адсутнасці, шляхта вымушана была ўпаўнаважыць сваіх прадстаўнікоў забяспечваць ахову маемасці і караць злачынцаў. Назва хутчэй ўсяго паходзіць ад каптура (капюшона), які накідвалі судзі сабе на галаву, на знак жалобы па памерлым манарху. Упершыню тэрмін "каптур" адносна шляхецкай арганізацыі быў ужыты дзеля спрошчанага абазначэння [[Канфедэрацыя (Рэч Паспалітая)|канфедэрацыі]] польскай шляхты навакорчынскай канфедэрацыі ў 1439 г., яшчэ пры жыцці [[Уладзіслаў III Варненчык|Уладзіслава ІІІ]] (1424 - 1444). Потым "каптур" стаў сінонімам канфедэрацыі польскай шляхты супраць новых падаткаў у 1563 і кола кракаўскай шляхты пасля смерці [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ў 1572, прычым з адсылкай у тэксце іх акта да прэцэндэнта з 1439 г. Стэфан Баторы ўступаючы на польскі трон прызнаў дзеянні і рашэнні каптуровых суддзяў у часы безкаралеўя законнымі і загадаў старастам іх выконываць. У ВКЛ 1572-1573 г. дакладна вядома аб дзейнасці [[Суд каптуровы|каптуровых судоў]] у Бярэсці - Літоўскім, Пінску, Лідзе, Наваградку<ref>{{Кніга|аўтар=Радаман А.|загаловак=Шляхецкія з’езды і соймікі Новагародскага павета і праблема ўзнікнення каптуровых судоў ў Вялікім княстве Літоўскім, Рускім і Жамойцкім ў час бескаралеўяў другой паловы XVI ст. / А. Радаман // Вест. Акад. МВД Респ. Беларусь. — 2004. № 1 (7). — С. 132—136.}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар=Радаман А.|загаловак=Samorząd sejmikowy w powiatach województwa nowogródzkiego Wielkiego Księstwa Litewskiego w latach 1565—1632 / A. Radaman // Praktyka życia publicznego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVI—XVIII wieku / red. U. Augustyniak, A.B. Zakrzewski; Komisja Lituanistyczna przy Komitecie Nauk Historycznych Polskiej Akademii Nauk, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, Instytut Historyczny Uiwersytetu Warszawskiego, Instytut Historii Prawa Uniwersytetu Warszawskiego. Warszawa: Neriton, 2010. — S. 55-103.}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/kapturovye-sudy-velikogo-knyazhestva-litovskogo/viewer|аўтар=Конецкий О.|загаловак=Каптуровые суды великого княжества Литовского // Вестник СПбГУ. Право 2020. т . 11 ч. 2 - с. 512 -513}}</ref> У 1586 годзе, падчас новага бескаралеўя, малапольская шляхта выбрала асаблівых каптуровых суддзяў у асобе ваявод, перадаўшы ім і права склікаць шляхецкае апалчэнне на выпадак пагрозы ладу і законнасці. Гэты парадак быў зацверджаны і развіты [[Варшаўскі канвакацыйны сойм 1587|Варшаўскім канвакацыйным соймам 1587]] года, які дазволіў ва ўсіх ваяводствах абіраць каптуравых суддзяў, без дакладнага абазначэння іх ліку. Гэтыя суддзі павінны былі прыносіць прысягу Рэчы Паспалітай; прысуды іх захоўвалі сваю сілу і пасля каранацыі, а няскончаныя імі справы пераходзілі ў традыцыйныя каралеўскія, гродскія і трыбунальскія суды. 29.01.1587 у Вільні пасля смерці [[Стэфан Баторый|С. Баторыя]], адбылося прыняцце асобнай ад польскай рэзалюцыі "Каптур Вялікага княства Літоўскага ", дзе разглядаліся не толькі парадак дзейнасці судоў, якія адпаведна традыцыі, былі немагчымыя без зацверджання вырака манархам, але і арганізацыя дзейнасці дзяржаўных структур падчас бескаралеўя. У падпарадкаванні каптуру знаходзіліся толькі крымінальныя справы, і прытым датычныя толькі шляхецкага саслоўя, бо гарадскія суды не спынялі сваіх дзеянняў у перыяд міжуладдзя. Адмысловая выгляд каптуры мелі ў Прусіі: тут каптуровыя суддзі, якія зваліся "суддзямі бескаралеўя", абіраліся генеральным соймікам правінцыі са згоды ўсіх саслоўяў, у тым ліку, і гараджан; суддзі кожнага ваяводства засядалі пад старшынствам мясцовага ваяводы<ref>{{Кніга|загаловак=Мякотин В. А. Каптур, суд // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907}}</ref> Паколькі каптуровыя суды дзейнічалі ў форме канфедэрацыі асобных ваяводстваў, або частак Рэчы Паспалітай - узнікалі канфлікты юрысдыкцый паміж судамі. Каптуровы суд ВКЛ складаўся са шляхты сабранай на генеральны з'езд у Слоніме, у Польскім каралеўстве былі свае каптуры. Дзеля агульнай каардынацыі і ажыццяўлення справядлівасці у межах Рэчы Паспалітай быў створаны '''Генеральны каптуровы суд''' '''(1632 г.)''' у склад якога ўваходзілі: вялікі маршалак кароны, [[Маршалак вялікі літоўскі|вялікі маршалак літоўскі]], дворны маршалак кароны, [[Маршалак надворны літоўскі|дворны маршалак літоўскі,]] а таксама - тры дэпутаты ад [[Сенат Рэчы Паспалітай|Сената]], чатыры ад Малапольшчы, чатыры ад Вялікапольшчы і чатыры ад Вялікага Княства Літоўскага, разам з прыведзенай да прысягі трыбунальскай ротай. З 1648 г. рашэнні генеральнага каптуровага суду перадаваліся на пацверджанне павятовым соймікам. Згодна са створанай формулай дакументаў, павятовыя шляхецкія з'езды пачыналі з іх разгляду свае паседжанні і звароты да вальнага сойму (лаўды)<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/kapturovye-sudy-velikogo-knyazhestva-litovskogo/viewer|title=О. Конецки Каптуровые суды ВКЛ}}</ref> Генеральны капуровы суд разглядаў крымінальныя, грамадзянскія і асобныя падатковыя справы, у тым ліку спрэчкі, якія ўзнікалі падчас паездкі да месца выбараў, асабліва калі спрэчкі былі паміж грамадзянамі розных юрысдыкцый, у першую чаргу, паміж караняжамі і літвінамі<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.vkl.by/articles/1897|загаловак=В. Пазднякоў Суд // Энцыклапедыя ВКЛ|archive-url=https://web.archive.org/web/20260710165323/https://www.vkl.by/articles/1897|archive-date=10 ліпеня 2026}}</ref>. Генеральны каптуровы суд быў скасаваны канстытуцыяй вальнага сойму 1768 г<ref>{{Кніга|загаловак=Volumina legum. t.7. s. 291.}}</ref>. == Бібліяграфія == * Kanecki O. Sądy kapturowe Wielkiego Księstwa Litewskiego (1572–1764), Sopot 2020, s. 139-155. * Пазднякоў В. Каптуровы суд // Энцыклапедыя ВКЛ. т. 2. - Мн: 2007. - с. 41-42. * Lulewicz H. Funkcjonowanie sądownictwa szlacheckiego w Wielkim Księstwie Litewskim w okresie pierwszych bezkrólewi (1572-1576). Z dziejów kultury prawnej : studia ofiarowane Profesorowi Juliuszowi Bardachowi w dziewięćdziesiolecie urodzin, 2004, Warszawa, Liber, ISBN 8372061092 * ''Рахуба А. Вялікае Княства Літоўскае ў парламенцкай сістэме Рэчы Паспалітай (1569–1763 гг.),'' тлум. з польск. Раманоўскі M., рэд. Сагановіч Г., Mінск: Мэдзісонт, 2008 - 424 с. == Спасылкі == <references /> [[Катэгорыя:Права Вялікага Княства Літоўскага]] l1gg7hpr54m4rtdak6z62xj6lyg6o8b Брэсцкая яўрэйская бальніца 0 795007 5210949 5157119 2026-10-03T14:13:47Z Ciepiersia 162280 /* Зноскі */ дапаўненне 5210949 wikitext text/x-wiki '''Брэсцкая яўрэйская бальніца''' — лячэбная ўстанова, якая існавала ў [[Брэст|Брэсце]] з [[1833]] да [[1942]] года. Яўрэйская бальніца ў Брэсце была заснаваная ў 1833 годзе на сродкі з бойняў і мясных крам, з мяснога падатку. Мела 40 ложкаў для бедных пацыентаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://brestmemory.com/are-lejb-fajnshtejn-i-ego-kniga-ob-istorii-evrejskoj-obshhiny-bresta/|title=Арье Лейб Файнштейн и его книга об истории еврейской общины Бреста — Брест моей памяти|date=2021-09-01|access-date=2025-11-20}}</ref>. У 1860 годзе мела 45 ложкаў, пры бальніцы працавала аптэка (у Брэсце тады пражывала 10 685 яўрэяў). У бальніцы працавалі два лекары і фельчар, працавалі і запрошаныя дактары (у тым ліку гарадскі ўрач Маісей Гершун). У канцы стагоддзя мела 48 ложкаў і радзільнае аддзяленне. У 1905—1915 гадах бальніцу ўзначальваў Ісак Шапіра. У 1914 годзе бальніца пераехала ў адмыслова пабудаваны будынак на вул. Беластоцкай (цяпер [[Вуліца Савецкіх пагранічнікаў (Брэст)|вул. Савецкіх Пагранічнікаў]]). У бальніцы адкрылася амбулаторнае аддзяленне, кансультатыўнае аддзяленне і стаматалагічны кабінет. У 1919 годзе ў час знаходжання Брэста пад уладай бальшавікоў у яўрэйскай бальніцы размясціліся параненыя і хворыя воіны [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]]. Лекар-украінец Васіль Дмытрыюк, які працаваў у Яўрэйскай бальніцы, прыводзіць у мемуарах размову з савецкім лекарам, які наведваў хворых чырвонаармейцаў:<blockquote>“Сустрэўшы яго на калідоры, я спытаў, як адчуваюць сябе лекары пры бальшавіцкім рэжыме. Ён азірнуўся па баках і адказаў даслоўна так: «Мы ўсе ўжо абскацініліся, хутка будзе тое ж самае з вамі»”<ref>{{Кніга|аўтар=Дмитріюк В.|загаловак=Дорогами війни і миру. Спомини з додатком матеріялів до історії сім'ї|год=2012|месца=Бофало|старонкі=68}}</ref>.</blockquote>У 1919-1921 гадах будынак бальніцы перабудавалі, колькасць месцаў павялічылі да 100. Бальніца стала прымаць пацыентаў усіх нацыянальнасцей (на платнай аснове), працавалі тут і дактары рознага паходжання. У 1930-я гады, калі Брэст знаходзіўся ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай дзяржавы]], дырэктарам бальніцы і тэрапеўтам быў Ізраэль Іофэ, на пастаяннай аснове працавалі хірург, гінеколаг і дзяжурны лекар, 4 медсястры, 2 акушэркі, санітар. Пры бальніцы была сінагога<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.realbrest.by//novosti/istorija-bresta/tainy-drevnego-briska-kak-gorod-brest-stal-evreiskoi-stolicei-belarusi.html|title=Тайны древнего Бриска: как город Брест стал еврейской столицей Беларуси|website=www.realbrest.by|access-date=2025-11-20|archive-date=24 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124210127/https://www.realbrest.by/novosti/istorija-bresta/tainy-drevnego-briska-kak-gorod-brest-stal-evreiskoi-stolicei-belarusi.html|url-status=dead}}</ref>. У час [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нацысцкай акупацыі]] бальніцу перавялі на тэрыторыю [[гета]], лекараў знішчылі падчас ліквідацыі [[Брэсцкае гета|Брэсцкага гета]] ў кастрычніку 1942 года. Будынак яўрэйскай бальніцы захаваўся (вул. Савецкіх Пагранічнікаў, 54), мае статус гісторыка-культурнай каштоўнасці. З 1964 года там размясцілі абласны анкалагічны дыспансер. З 1990-х гадоў там размяшчалася ўпраўленне аховы здароўя Брэсцкага аблвыканкама<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://sites.google.com/site/naslediebrisk/%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0|title=Наследие Бриска - Еврейская больница|website=sites.google.com|access-date=2025-11-20}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Медыцына ў Гродзенскай губерні}} [[Катэгорыя:Бальніцы Брэста]] [[Катэгорыя:Яўрэі ў Беларусі]] ndxek6x21k7rvpfsgnfo89wvt0u0cul Міжнародная федэрацыя хакея з шайбай 0 795994 5211192 5065917 2026-10-04T08:31:40Z Modallwmbw 165843 5211192 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя|назва=Міжнародная федэрацыя хакея}} '''Міжнародная федэрацыя хакея''' ('''IIHF''') — гэта сусветны кіруючы орган па [[Хакей з шайбай|хакеі з шайбай]].<ref>{{Cite web|url=https://www.iihf.com/en/statichub/4682/who-we-are|title=IIHF - Who we are|publisher=International Ice Hockey Federation}}</ref> Штаб-кватэра арганізацыі размешчаная ў [[Цюрых|Цюрыху]], Швейцарыі. У федэрацыю ўваходзяць 84 краіны. IIHF падтрымлівае сусветны рэйтынг IIHF на аснове міжнародных хакейных турніраў . Правілы гульні на мерапрыемствах IIHF адрозніваюцца ад хакея ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] і правілаў [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]] (НХЛ). Рашэнні IIHF можна [[Апеляцыя|абскардзіць]] праз Спартыўны арбітражны суд у [[Лазана|Лазане]], таксама ў Швейцарыі. IIHF мае ўласную залу славы міжнароднага хакея. Зала славы IIHF была заснавана ў 1997 годзе і знаходзіцца ў Зале славы хакея з 1998 года. == Краіны-ўдзельніцы == [[Файл:IIHF_members_map.png|міні|Мапа свету з дзеючымі членамі IIHF. (<span style="color:red;">'''Чырвоны колер'''</span> пазначае паўнапраўных членаў, <span style="color:blue;">'''сіні'''</span> — асацыяваных членаў, <span style="color:green;">'''зялёны'''</span> — афіляваных членаў, а <span style="color:black;">'''чорны'''</span> — прыпыненых членаў.)]] Па стане на 2024 год IIHF налічвала 84 членаў.<ref name="IIHFMemberStructure">{{Cite web|url=https://www.iihf.com/en/associations|title=IIHF Member National Associations|date=29 September 2022|publisher=International Ice Hockey Federation}}</ref> Федэрацыя мае 62 паўнапраўных членаў, у тым ліку двух прыпыненых членаў: [[Арменія]], [[Аўстралія]], [[Аўстрыя]], [[Азербайджан]], [[Беларусь]] (адхіленая), [[Бельгія]], [[Боснія і Герцагавіна]], [[Балгарыя]], [[Канада]], [[Кітай]], [[Харватыя]], [[Чэхія]], [[Данія]], [[Эстонія]], [[Фінляндыя]], [[Францыя]], [[Грузія]], [[Германія]], [[Вялікабрытанія]], [[Ганконг]], [[Венгрыя]], [[Ісландыя]], [[Індыя]], [[Іран]], [[Ірландыя]], [[Ізраіль]], [[Італія]], [[Японія]], [[Казахстан]], [[Кувейт]], [[Кыргызстан]], [[Латвія]], [[Літва]], [[Люксембург]], [[Малайзія]], [[Мексіка]], [[Манголія]], [[Нідэрланды]], [[Новая Зеландыя]], [[Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка|Паўночная]] [[Нарвегія|Карэя]], [[Філіпіны|Нарвегія]], [[Філіпіны]], [[Польшча]], [[Румынія]], [[Расія]] (адхіленая), [[Сербія]], [[Сінгапур]], [[Славакія]], [[Славенія]], [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёвая Афрыка]], [[Рэспубліка Карэя|Паўднёвая Карэя]], [[Іспанія]], [[Швецыя]], [[Швейцарыя]], [[Тайвань]], [[Тайланд]], [[Турцыя]], [[Туркменістан]], [[Украіна]], [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб'яднаныя Арабскія Эміраты]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Узбекістан]]. Паўнапраўныя члены маюць нацыянальную арганізацыю, прысвечаную спорту, і штогод удзельнічаюць у міжнародных чэмпіянатах. Толькі паўнапраўныя члены маюць права голасу. Акрамя таго, ёсць 21 асацыяваны член і 1 даччыны член, якія альбо не маюць нацыянальнай арганізацыі, прысвечанай хакею, альбо не ўдзельнічаюць рэгулярна ў міжнародных чэмпіянатах. Гэта [[Алжыр]], [[Андора]], [[Аргенціна]], [[Бахрэйн]], [[Бразілія]], [[Чылі]], [[Калумбія]], [[Грэцыя]], [[Інданезія]], [[Ямайка]], [[Кенія]], [[Ліван]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Макаа|Макао]], [[Марока]], [[Непал]], [[Паўночная Македонія]], [[Аман]], [[Партугалія]], [[Пуэрта-Рыка]], [[Катар]] і [[Туніс]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міжнародныя спартыўныя рэгулюючыя органы]] [[Катэгорыя:Хакей з шайбай]] q819mhun6lz7siqekf7sru0x4o71hrb Голас Любаншчыны 0 796780 5211179 5158574 2026-10-04T07:15:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211179 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Кліч Радзімы (значэнні)}} {{значэнні|Сацыялістычная перабудова}} {{значэнні|Будаўнік камунізму}} {{Газета |назва = Голас Любаншчыны |арыгінальная назва = |выява = |подпіс = |тып = раённая газета |фармат = |заснаванне = [[жнівень]] [[1932]] |спыненне публікацый = |заснавальнікі = [[Любанскі раённы выканаўчы камітэт]]<br>[[Любанскі раённы Савет дэпутатаў]]<br>рэдакцыя газеты |уладальнікі = |выдавец = Дзяржаўная ўстанова «Рэдакцыя газеты «Голас Любаншчыны» |рэдактар = |галоўны рэдактар = [[Таццяна Браніславаўна Матусевіч|Таццяна Матусевіч]] |штат = |палітычна = |мова = беларуская, руская |перыядычнасць = 1 раз на тыдзень |аб’ём = |тыраж = |галоўны офіс = 223812, [[Мінская вобласць]], г. [[Любань]], [[Вуліца Леніна (Любань)|вул. Леніна]], 91 |адрас = |ISSN = |вэб-сайт = lluban.by }} '''«Го́лас Лю́баншчыны»''' — раённая газета [[Любанскі раён|Любанскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Рэдакцыя размяшчаецца ў г.&nbsp;[[Любань|Любані]] па адрасе [[Вуліца Леніна (Любань)|вуліца Леніна]], 91<ref name="lluban">{{cite web|url=https://lluban.by/contacts/|title=Контакты|publisher=Голас Любаншчыны|accessdate=19 снежня 2025|archive-date=22 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251222095802/https://lluban.by/contacts/|url-status=dead}}</ref>. Заснавальнікамі з'яўляюцца [[Любанскі раённы выканаўчы камітэт]], [[Любанскі раённы Савет дэпутатаў]], рэдакцыя газеты<ref name="belency" />. Выходзіць адзін раз на тыдзень на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай]] мовах<ref name="lluban" />. Галоўны рэдактар — [[Таццяна Браніславаўна Матусевіч|Таццяна Матусевіч]] (паводле звестак на 2025 год)<ref name="lluban" />. == Гісторыя == Заснавана ў [[жнівень|жніўні]] [[1932]] года пад назвай ''«Калгаснік Любаншчыны»'' як орган [[Любанскі раённы камітэт КПБ|Любанскага райкама КП(б)Б]] і [[Любанскі раённы Савет дэпутатаў|раённага Савета дэпутатаў працоўных]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. З [[чэрвень|червеня]] [[1938]] па [[май]] [[1941]] года мела назву ''«Сацыялістычная перабудова»''<ref name="belency">{{cite web|url=https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/1028/|title=«КЛІЧ РАДЗІМЫ»|publisher=Беларуская энцыклапедыя|accessdate=19 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106060527/https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/1028/|archive-date=6 студзеня 2026|url-status=dead}}</ref>. === У гады вайны === Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] газета выходзіла пад назвай ''«Кліч Радзімы»'' як орган [[Любанскі падпольны райкам КП(б)Б|Любанскага падпольнага райкама КП(б)Б]]. Выдавалася ў [[Акцябрска-Любанская партызанская зона|Акцябрска-Любанскай партызанскай зоне]] на [[востраў Зыслаў|востраве Зыслаў]], дзе таксама друкаваліся падпольныя газеты «[[Звязда (газета)|Звязда]]» і «[[Чырвоная змена]]». Вядома 39 нумароў, якія выйшлі за перыяд з [[9 красавіка]] [[1943]] года да [[9 чэрвеня]] [[1944]] года<ref name="belency" />. Рэдактарамі ў гэты перыяд былі [[Г. В. Сыцько|Г.&nbsp;В.&nbsp;Сыцько]] (да мая 1943), [[А. Д. Сакевіч|А.&nbsp;Д.&nbsp;Сакевіч]] (да верасня 1943) і [[І. В. Куляшоў|І.&nbsp;В.&nbsp;Куляшоў]] (з верасня 1943)<ref name="belency" />. === Пасляваенны перыяд === Пасля вызвалення Беларусі выданне працягнулася пад назвай «Кліч Радзімы». З [[1 мая]] [[1962]] года газета выходзіла пад назвай ''«Будаўнік камунізму»''. З [[1965]] года з’яўлялася органам [[Любанскі раённы камітэт КПБ|Любанскага райкама КПБ]] і [[Любанскі раённы Савет дэпутатаў|раённага Савета дэпутатаў працоўных]] (з [[1977]] года — Савета народных дэпутатаў)<ref name="belency" />. З [[1991]] года газета выдаецца пад сучаснай назвай ''«Голас Любаншчыны»''<ref name="belency" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://lluban.by}} {{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Газеты Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Падпольны друк Беларусі ў Вялікую Айчынную вайну]] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Культура Любанскага раёна]] [[Катэгорыя:1932 год у Беларусі]] pen52q9q17sr4d160zgikfji7et3de2 Герменегільд Ірачак 0 803223 5211167 5105110 2026-10-04T05:10:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211167 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ірачак}} {{Навуковец}} '''Герменегільд І́рачак''' (таксама вядомы як ''Ірачак рыцар са Самакава'', {{lang-cs|Hermenegild Jireček rytíř ze Samokova}}; {{ВД-Прэамбула}}) — чэшскі [[гісторык]], [[правазнавец]] і [[літаратуразнавец]]. З’яўляўся абаронцам [[Чэшскі нацыянальны рух|чэшскай нацыянальнай ідэі]] ў сваёй грамадскай дзейнасці і працах. Брат [[Ёсеф Ірачак|Ёсефа Ірачака]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 13 красавіка 1827 года ў горадзе [[Высаке-Міта]]. У 1839—1843 гадах вучыўся ў піярскай гімназіі ў [[Літамышль|Літамышлі]], пасля пераезду ў [[Прага|Прагу]] скончыў мясцовую [[Акадэмічная гімназія на Штэпанскай|Акадэмічную гімназію]]. Вышэйшую адукацыю атрымаў у [[Карлаў універсітэт|Пражскім універсітэце]], дзе скончыў [[Філасофскі факультэт Карлава ўніверсітэта|філасофскі]] (1846) і [[Юрыдычны факультэт Карлава ўніверсітэта|юрыдычны]] (1850) факультэты<ref name=":0">{{БРЭ|И́речек Йиречек Герменегильд|спасылка=https://web.archive.org/web/20241213194720/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2020526|аўтар=Лаптева Л. П.|ref=БРЭ}}</ref>. Падчас вучобы пісаў артыкулы для часопісаў ''«[[Květy]]»'' і ''«[[Česká včela]]»'', а ў 1848—1850 гадах супрацоўнічаў з [[К. Гаўлічак-Бораўскі|К. Гаўлічакам-Бораўскім]] у выданні ''«[[Národní noviny]]»''. У 1850 годзе пераехаў у [[Вена|Вену]], дзе працаваў рэдактарам выдання ''«[[Vídeňský deník]]»'' («Венскі штодзённік») і заснаваў літаратурны дадатак да яго пад назвай ''«Vesna»'' («Вясна»)<ref name=":0" />. У красавіку 1854 года пачаў працаваць практыкантам у Міністэрстве культуры і асветы [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыйскай імперыі]] (з 1867 года — [[Аўстра-Венгрыя]]), дзе праслужыў да выхаду на пенсію ў 1894 годзе. У 1855 годзе ў [[Грац]]ы атрымаў ступень доктара права. Акрамя асноўнай працы выкладаў чэшскую мову і літаратуру кронпрынцу [[Рудольф (кронпрынц Аўстрыі)|Рудольфу]]. Пасля выхаду на пенсію цалкам прысвяціў сябе навуковай працы і пераехаў з сям’ёй у Прагу, дзе пасяліўся ў [[Нове-Места (Прага)|Новым Месце]]. Памёр 29 снежня 1909 года ў родным горадзе Высаке-Міта ва ўзросце 82 гадоў. Пахаваны ў манументальнай сямейнай грабніцы на мясцовых гарадскіх могілках. Разам з жонкай Юліяй выхаваў трох дачок: Марыю (нар. 1872), Наэмі (1874—1963) і Юлію (1878—1963). Яго пляменнікам быў вядомы чэшскі гісторык і палітык [[Канстанцін Ірачак]]. == Навуковая дзейнасць == Асноўным прадметам навуковых інтарэсаў Ірачака з’яўлялася гісторыя славянскага права. Па словах [[Аляксандр Сяргеевіч Лапа-Данілеўскі|А. С. Лапы-Данілеўскага]], які выступаў з некралогам Ірачаку ў 1910 годзе, ён упершыню даследаваў гэтую тэму з такой рознабаковасцю і дбайнасцю<ref name="Лаппо-Данилевский">{{cite web|url=http://www.mathnet.ru/links/3ad4e3cb55dd72dbbc1f786b9e9906b0/im7007.pdf|title=Герменегильд Иречек. Некролог: Читан в заседании Историко-филологического отделения 27 января 1910 года академиком А. С. Лаппо-Данилевским|publisher=Известия Императорской Академии Наук|date=1910|lang=ru|accessdate=28 лютага 2026|url-status=dead}}</ref>. Шматлікія артыкулы навукоўца па гэтым пытанні былі апублікаваны ў розных чэшскіх часопісах. Паводле ацэнкі чэшскага гісторыка [[Ёсеф Пекарж|Ё. Пекаржа]], Герменегільд Ірачак з’яўляецца апошнім вялікім прадстаўніком [[Чэшскае нацыянальнае адраджэнне|Чэшскага нацыянальнага адраджэння]]<ref name=":0" />. У 1867—1898 гадах пры садзейнічанні свайго брата Ёсефа ён выдаў шматтомны звод чэшскіх юрыдычных помнікаў ''«Codex juris bohemici»'' (у 11 частках). У 1863—1873 гадах апублікаваў фундаментальнае трохтомнае даследаванне ''«Slovanské právo v Čechách a na Moravě»'' («Славянскае права ў Чэхіі і Маравіі»)<ref name=":0" />. Навуковец з’яўляўся членам шэрагу акадэмічных супольнасцей. У 1858 годзе ён стаў [[Член-карэспандэнт|членам-карэспандэнтам]] [[Каралеўскае чэшскае таварыства навук|Каралеўскага чэшскага таварыства навук]], а ў 1897 годзе — яго [[Правадзейны член акадэміі|правадзейны членам]]. У 1882 годзе быў абраны [[Замежны член-карэспандэнт|замежным членам-карэспандэнтам]] [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай акадэміі навук]]<ref name=":0" />. Таксама з’яўляўся членам-карэспандэнтам акадэмій навук у [[Венская акадэмія навук|Вене]] і [[Заграбская акадэмія навук|Заграбы]]. За свае гісторыка-прававыя публікацыі ў 1890 годзе быў прызначаны членам I класа [[Чэшская акадэмія навук і мастацтваў|Чэшскай акадэміі навук і мастацтваў імператара Франца Іосіфа I]] па спецыяльнасці юрыдычнай гісторыі. == Узнагароды == * [[Ордэн Жалезнай кароны]] (8 чэрвеня 1877 года). Узнагарода была ўручана за выкладанне чэшскай мовы і літаратуры кронпрынцу Рудольфу. Разам з ордэнам быў узведзены ў [[Рыцар|рыцарскую годнасць]]. Пры выбары тытула ён узяў прыдомак «са Самакава» (''ze Samokova''), каб падкрэсліць, што «выкаваў» свой поспех самастойна, а таксама ў гонар сваіх продкаў, якія былі кавалямі. == Бібліяграфія == * ''Über Eigentumsverletzungen und deren Rechtsfolgen nach dem altböhmischen Recht'' (1855) * ''Slovanské právo v Čechách a na Moravě'' (1863—1873) * ''Codex juris Bohemici'' (11 частак, 1867—1892) * ''Spisy zábavné a rozpravné I, II'' (1876 і 1878) * ''Svod zákonův slovanských'' (1880) * ''Královské věnné město Vysoké Mýto'' (1884) * ''Korunní archív český'' (1896) * ''Právnický život v Čechách'' (1903) * ''Prove. Historický slovar slovanského prava'' (1904) * ''Rusové v Čechách'' (выдадзена ў 1921) * ''Paměti města a kraje vysokomýtského'' == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{БРЭ|И́речек Йиречек Герменегильд|спасылка=https://web.archive.org/web/20241213194720/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2020526|аўтар=Лаптева Л. П.|ref=БРЭ}} * {{ВТ-ЭСБЕ+|Иречек, Герменгильд}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ірачак Герменегільд}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 13 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1827 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 29 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1909 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Чэхіі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі права]] [[Катэгорыя:Юрысты Чэхіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Карлава ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Жалезнай кароны]] [[Катэгорыя:Замежныя члены-карэспандэнты Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Чэхіі]] p6v7zl599gf9o1piogxmmzdg676yw2x Фрыдэрык Геткант 0 804921 5211194 5160663 2026-10-04T08:51:51Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5211194 wikitext text/x-wiki {{ваенны дзеяч}} '''Фрыдэрык Геткант''' або '''Фрыдрых Геткант''' ({{lang-de|Friedrich Getkant}} або ''Gettkant'', {{lang-pl|Fryderyk Getkant}}, {{lang-lt|Frydrichas Gedkantas}}, ''Bridžius Getkants''{{sfn|Žičkienė|2018|p=161}}; {{ВДП}}) — ваенны інжынер, картограф і артылерыст на службе [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у XVII стагоддзі. == Біяграфія == Звычайна лічаць, што нарадзіўся ў [[Рэйнланд]]зе [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]{{r|herbst}}{{r|geoforum}}. Аднак у матрыкуляцыйным спісе [[Кёнігсбергскі ўніверсітэт|Кёнігсбергскага ўніверсітэта]] ён пазначаны як «''Fridericus Gedkanth Ragnetensis Borussus''», то-бок паходзіў з [[Рагніт]]а ў Прусіі{{sfn|Žičkienė|2018|p=163}}. На думку літоўскіх даследчыкаў ён быў [[Літоўнікі|літоўнікам]] (прускім літоўцам) і нарадзіўся каля 1602—1604 года{{r|vle}}. Дзед Фрыдэрыка — Томас, быў пастарам і супрацоўнікам [[Марцінас Мажвідас|Марцінаса Мажвідаса]], а бацька — Ёнас, пастарам у [[Шырвінты|Шырвінтах]] і ўдзельнікам падрыхтоўкі [[Біблія Браткунаса|Бібліі Браткунаса]], абодва таксама скончылі Кёнігберскі ўніверсітэт{{sfn|Žičkienė|2018|p=170}}. Лічаць, што раннія дакументы і рукапісы Гетканта загінулі ў 1662 годзе падчас пажару ў [[Львоў|Львове]], таму пра яго ранняе жыццё вядома мала{{sfn|Žičkienė|2018|p=163}}. З 1621 года вывучаў матэматыку ў Кёнігсбергскім універсітэце{{r|vle}}. Ужо ў 1625 годзе прафесійна зрабіў план [[Пілаў|Пілавы]]{{sfn|Žičkienė|2018|p=163}}. У 1634 годзе згаданы як каралеўскі інжынер{{r|vle}}, у сувязі з падрыхтоўкай да вайны са Швецыяй{{r|herbst}}. Па даручэнні караля [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]], разам з [[Ян Плейтнер|Янам Плейтнерам]] і [[Эліяш Арцішэўскі|Эліяшам Арцішэўскім]], зрабіў планы ваколіц [[Пуцк]]а і [[Тчэў|Тчэва]], таксама Гетканту даручылі мадэрнізаваць фартэцыю ў Пуцку{{r|herbst}}. У 1634 годзе, 1 чэрвеня ў Кёнігсбергу, Геткант (''Bridžius Getkants'') зрабіў запіс у альбоме сяброўства (''album amicorum'') матэматыка і інжынера {{нп5|Хрысціян Отэр|Хрысціяна Отэра|ru|Оттер, Кристиан}}, свайго «суседа» (''susiedui''), знаёмага з дзяцінства ў Рагніце{{sfn|Žičkienė|2018|p=163, 169}}. Запіс цалкам літоўскай мовай, працяглы час яго лічылі першым запісам літоўскай народнай песні, аднак, на думку Аўшры Жычкене, тэкст «''Ne visi medžiai artojams priduoti''» (Не ўсе дрэвы аратым аддадзены) варта разглядаць як парэмію (прымаўку), а мелодыю — як фрагмент каталіцкай антыфоны «[[Salve Regina]]»{{sfn|Žičkienė|2018|p=168–169}}. Сам Геткант падкрэсліў неафіцыйны характар запісу, называў яго «mažmožis» (дробяззю, пусцяковінай), што паказвае яго стаўленне да яе як сяброўскага напаміну, без патэтыкі{{sfn|Žičkienė|2018|p=163, 170}}. Фраза не была гульнёй слоў, законы Прусіі забаранялі сялянам-аратым самавольную высечку дрэў, асабліва каштоўных, выраз мог быць алегорыяй сацыяльным і прававым абмежаванням, якія абодва «суседы» добра ведалі{{sfn|Žičkienė|2018|p=168, 169}}'''.''' У такім кантэксце літоўская мова выступала сродкам прыватнай і сімвалічнай камунікацыі, незразумелай большасці тагачасных чытачоў альбома{{sfn|Žičkienė|2018|p=170}}, была ўжыта як свайго роду «тайны код», што падкрэслівала асаблівую блізкасць і супольную ідэнтычнасць землякоў{{sfn|Žičkienė|2018|p=169, 170}}. Запісаная ж Геткантам мелодыя антыфоны «Salve Regina» захавалася ў літоўскай народнай пабожнасці да XXI ст.: яе варыянты, вельмі блізкія да запісу 1634 года, дагэтуль граюць падчас пахавальных абрадаў{{sfn|Žičkienė|2018|p=169, 174}}. У 1635 годзе Геткант склаў планы [[Грудзёндз]]а, [[Гнеў (горад)|Гнева]] і {{Не перакладзена 5|Цыпель Мантоўскі|Цыпеля Мантоўскага|pl|Cypel Mątowski}}. У 1634 годзе пераапрануся рыбаком, прабраўся ў захопленую шведамі Пілаву і сабраў звесткі{{sfn|Žičkienė|2018|p=163, 165}}, якімі удакладніў свой план 1625 года пры складанні новага ў 1635 годзе{{r|herbst}}. У 1637 годзе склаў карту [[Пуцкі заліў|Пуцкага заліва]] з фартыфікацыямі Уладзіславава і Казімежава{{r|herbst}}. У 2-й палове 1640-х гадоў Геткант займаў урад цэйхмайстра (кантралёра) кароннай артылерыі{{r|geoforum}}. У 1646 годзе быў трэцім у артылерыйскай іерархіі з гадавым заробкам у 1800 злотых{{r|herbst}}. У 1646 годзе генерал артылерыі [[Крыштаф Арцішэўскі]] абвінаваціў Гетканта ў бессправаздачнасці па сродках, выдадзеных на львоўскі цэйхгаўз, і загадаў яго арыштаваць, калі Геткант самавольна выехаў у [[Гданьск]]{{r|herbst}}. У 1648 годзе склаў план гарадскіх муроў і прадмесцяў [[Вільня|Вільні]]{{r|vle}}, у асноўным [[Лукішкі (Вільня)|Лукішак]], план вылучаецца лаканічнасцю і не мае дэкору{{sfn|Žičkienė|2018|p=170}}. У 1651 годзе ўдзельнічаў у [[Бітва пад Берасцечкам|бітве пад Берастэчкам]]{{r|geoforum}}. У 1654 годзе атрымаў званне оберстлейтэнанта артылерыі{{r|herbst}}. Падчас [[Вайна 1654-1667 гадоў|вайны 1654—1667 гадоў]] пасля аблогі Кракава (1655) Геткант перайшоў на шведскі бок{{r|geoforum}}. Удзельнічаў у [[Аблога Яснай Гуры|аблозе Яснай Гуры]] на баку шведаў, паводле сведчанняў, паказваў слабыя месцы ўмацаванняў манастыра{{r|herbst}}. Аднак ужо ў 1656 годзе вярнуўся на бок Рэчы Паспалітай, у 1658 годзе кіраваў аблогай занятай шведамі Торуні{{r|herbst}}. У 1658 годзе атрымаў званне палкоўніка артылерыі{{r|vle}}. Пасля падпісання міру са Швецыяй у 1660 годзе пасяліўся ў [[Львоў|Львове]]{{r|herbst}}. За ваенныя заслугі ў 1663 годзе атрымаў права на даходы з перавозу праз Віслу пад Варшавай і шэсць [[Лан (мера плошчы)|ланаў]] зямлі ў [[Мальбарцкая эканомія|Мальбарцкай эканоміі]]{{r|herbst}}. У 1662 годзе падчас пажару ў Львове Геткант страціў навуковыя працы, падрыхтаваныя да друку і ўпаў у [[Меланхолія|меланхолію]]{{r|herbst}}. Памёр у Львове ў 1666 годзе{{r|herbst}}. == Дзейнасць == === Картаграфія === Галоўная праца Гетканта — рукапісны ваенны атлас «Topographia practica conscripta et recognita per Fridericum Getkant, mechanicum»{{r|geoforum}}. Атлас складаецца з дэкаратыўнага тытульнага аркуша з партрэтам Уладзіслава IV і 14 карт і планаў фартыфікацый Рэчы Паспалітай{{r|geoforum}}{{r|vle}}. Перарысаваны Геткантам у 1638 годзе ў адзіным фармаце (62,5 на 44,5 см) на загад караля Уладзіслава Вазы. Картаграфічныя творы Гетканта вылучаюцца не толькі дакладнасцю, але і высокім мастацкім узроўнем. Ён часта ўпрыгожваў свае карты мініяцюрнымі выявамі жывёл, раслін і дынамічнымі фігурамі людзей (напрыклад, тапографаў з вымяральнымі прыладамі) {{sfn|Žičkienė|2018|p=163}}. Адметным элементам яго стылю была выява зрэзанага або зламанага дрэва, а на карце Гданьска ён нават намаляваў міфічную рыбу з галавой савы{{sfn|Žičkienė|2018|p=168}}. У складзе атласа<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://sok.riksarkivet.se/en/captcha?returnUrl=%2Fen%2Famnesomrade%3Fpostid%3DArkisRef%2BSE%2FKrA%2F0414%2F0028|title=Riksarkivet - Sök i arkiven|last=Riksarkivet|website=sok.riksarkivet.se|access-date=2026-03-29}}</ref>: * Планы Пуцка і Тчэва з наваколлем (1634) — зроблены разам з Янам Плейтнерам і Эліяшам Арцішэўскім у межах падрыхтоўкі да вайны са Швецыяй і мадэрнізацыі фартыфікацый{{r|herbst}}. * План Пілавы (1635) — Геткант нанёс актуальныя на той час шведскія ўмацаванні на свой больш ранні план гэтай тэрыторыі{{r|herbst}}. * Планы Грудзёндза, наваколля Гнева і Цыпеля Мантоўскага (1635) — складзены падчас інспекцыі і ўмацавання берагоў Віслы{{r|herbst}}. * План Львова («Situs Leopoliensis», верасень 1635 года){{r|swedish}}. * Карта Пуцкага заліва (1637) — з падрабязным апісаннем фартыфікацый Уладзіславава і Казімежава{{r|herbst}}. * Планы гарадоў [[Новэ (горад)|Новэ]] і Кёнігсберга (1638) — перамаляваны Геткантам у адзіным фармаце пры фінальным складанні атласа{{r|herbst}}. * План вострава Врубля (Wyspa Wróbla каля Тчэва, 1638){{r|herbst}}. * План [[Мальбарк]]а (1639) — дададзены ў атлас як пазнейшае дапаўненне{{r|herbst}}. * Геаграфічная карта Украіны («Tabula Geographica Ukrainska») — ахоплівае тэрыторыю ад Дуная да Дона, уключана ў атлас у 1639 годзе {{r|swedish}}. * План фартэцыі {{Не перакладзена 5|Кадак|Кадак|uk|Кодацька фортеця}} («Demensia Fortecy Na Kodackie Porohu», каля 1639) — зроблены разам з [[Гіём дэ Баплан|Гіёмам дэ Бапланам]], імаверна, падчас экспедыцыі 1639 года{{r|swedish}}. Атлас вывезены шведамі ў Стакгольм у 1655 годзе, цяпер захоўваецца ў [[Ваенны архіў (Швецыя)|Ваенным архіве]] (Krigsarkivet) {{r|vle}}{{r|herbst}}. Таксама ў 1648 годзе склаў план Вільні і, магчыма, тым самым часам планы [[Коўна]], [[Таўрогі|Таўрогаў]] і [[Вярбілава (горад)|Вярбілава]]{{r|vle}}. === Вынаходніцтвы === Геткант быў вядомы інавацыямі ў ваеннай тэхніцы. Пры аблозе Торуні ў 1658 годзе вынайшаў «земляныя марціры» — выкапаныя ў зямлі і ашаляваныя дрэвам, якія адначасова выкідвалі вялікую колькасць снарадаў: звязкі гранат (да 70 штук), млынавыя камяні, запальныя і хімічныя матэрыялы{{r|herbst}}{{r|geoforum}}. Сканструяваў інавацыйную гармату і эксперыментаваў з новым тыпам лафету для марцір, які мусіў вырашыць праблему аддачы{{r|geoforum}}. Зрабіў два вынаходніцтвы ў запальванні снарадаў для ўнікання «падвойнага агню»{{r|herbst}}. Пры жыцці яго сябар [[Казімір Семяновіч]] у працы «Artis magnae artilleriae pars I» (1650) назваў Гетканта «польскім Архімедам»{{r|herbst}}. Таксама Семяновіч апісаў вынайдзеную Геткантам кідальную прыладу з механізмам запаволенага пуску{{sfn|Žičkienė|2018|p=163}}. Вынаходніцтвы Гетканта апісалі ў падручніках па артылерыі [[Эрнэст Браўн]] (1682) і [[Юзаф Якубоўскі]] (1781){{r|herbst}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="geoforum">{{артыкул|аўтар = Tadeusz M. Nowak|загаловак = Moje spotkania z polskimi inżynierami wojskowymi XVII wieku. Fryderyk Getkant |спасылка = https://geoforum.pl/geowiedza/114/fryderyk-getkant-ok-1600-1666- |мова = pl |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Pro Memoria |тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2004 |выпуск = |том = |нумар = 5 |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }}</ref> <ref name="herbst">{{cite web |url=https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/fryderyk-getkant-zm-1666-artylerzysta-inzynier-wojskowy-kartograf |title=Fryderyk Getkant (Gettkant) (zm. 1666), artylerzysta, inżynier wojskowy, kartograf |author=Stanisław Herbst |website=iPSB |date= |access-date=2026-03-28}}</ref> <ref name="vle">{{cite web |url=https://www.vle.lt/straipsnis/frydrichas-gedkantas/ |title=Frydrichas Gedkantas |author=Algirdas Matulevičius |website=Visuotinė lietuvių enciklopedija |date=2018-09-12 |access-date=2026-03-28}}</ref> <ref name="swedish">{{кніга |загаловак=Treasures from the Swedish Archives: A Collection of Documents on History of Ukraine |аўтар= |адказны=Marina Trattner |выдавецтва= |год=2021 |isbn=978-617-95256-0-5 |старонкі=203–209 |спасылка=https://filer.riksarkivet.se/Ukrainas-politiska-historia/Treasures-from-the-Swedish-Archives-English-edition.pdf}}</ref> }} == Літаратура == * {{артыкул|ref=Žičkienė|аўтар = Aušra Žičkienė|загаловак = Dar kartą apie Bridžiaus Gedkanto įrašą XVII a. atminimų albume: kontekstų studija|спасылка =https://zurnalai.lmta.lt/wp-content/uploads/2019/02/Muzikologija19-15.pdf |мова = lt|адказны = |аўтар выдання = |выданне = Lietuvos muzikologija|тып = часопіс|месца = Vilnius|выдавецтва = Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas|год = 2018|выпуск = |том = 19|нумар = |старонкі = 161–174|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Геткант Фрыдрых}} [[Катэгорыя:Картографы Вялікага Княства Літоўскага]] fqog4r7jg3qaugi7n5qb2lku211jup6 Гета ў Жалудку 0 806862 5211170 5131888 2026-10-04T05:31:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211170 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ghetto_Zheludok_1a.jpg|міні|Помнік на брацкай магіле яўрэяў — ахвяр Халакосту ў Жалудку.]] '''Гета ў Жалудку''' (лістапад 1941 — 9 мая 1942) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[Яўрэі|яўрэяў]] у гарадскім пасёлку [[Жалудок]] падчас [[Халакост у Беларусі|Халакосту]]. Жалудок акупіраваны нацыстамі 27 чэрвеня 1941 г., большая частка дамоў у гэты дзень згарэла. Гітлераўцы ў лістападзе 1941 г. на адзінай ацалелай вуліцы стварылі гета, у якім утрымліваліся яўрэі з Жалудка і в. [[Орля (Шчучынскі раён)|Орля]]. Пры яго знішчэнні 9 мая 1942 г. гітлераўцы загубілі больш за 1,5 тыс. (па іншых звестках, 2 тыс.) чалавек, астатнія вязні былі пераведзены ў гета ў [[Ліда|Лідзе]] і [[Шчучын]]е<ref>{{Cite web |url=https://belarus.belarusenc.by/slovnik/4127/ |title=belarusenc.by |archive-url=https://web.archive.org/web/20260429191143/https://belarus.belarusenc.by/slovnik/4127/ |archive-date=29 красавіка 2026 |access-date=25 красавіка 2026 |url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Жалудок]] [[Катэгорыя:Гісторыя Шчучынскага раёна]] [[Катэгорыя:Жалудок]] 86uiiur2o8ac2d86283g2r1nqkbf1td Гета ў Журавічах 0 807300 5211171 5149919 2026-10-04T05:33:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211171 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Zhuravichi (Belarus) 1a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Журавічах''' (жнівень—лістапад 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Журавічы]] [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці Рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Станам на 1939 год у Журавічах з 2397 жыхароў яўрэяў было 646<ref name=autogenerated1>''Папков А.'' [http://shtetle.com/shtetls_gom/zhuravichi/zhuravichi.html Еврейское местечко без евреев] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220212120011/http://shtetle.com/shtetls_gom/zhuravichi/zhuravichi.html |date=12 лютага 2022 }}</ref><ref name=autogenerated4 />. 14 жніўня 1941 года вёску захапілі немцы. Акупацыя працягвалася два гады і тры месяцы — да 25 (27<ref name=autogenerated4 />) лістапада 1943 года<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated4>''Гетаў В. В.'' [https://belarus.belarusenc.by/slovnik/4129/ Журавічы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260602141700/https://belarus.belarusenc.by/slovnik/4129/ |date=2 чэрвеня 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/periody-okkupaczii-naselennyh-punktov-belarusi |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2022-06-17 |archive-date=2021-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210425173348/http://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/periody-okkupaczii-naselennyh-punktov-belarusi |url-status=live }}</ref>. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, у Журавічах неўзабаве ўзнікла гета, якое ўтварылі на тэрыторыі хутара Прагрэс<ref name=autogenerated4 />. У лістападзе 1941 года (24 снежня 1941 года, 1 студзеня 1942 года{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=316}}) была праведзена апошняя акцыя па забойству яўрэяў. У той дзень немцамі забіты 131 (120{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=163}}, 171<ref name=autogenerated4 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=316}}) прадстаўнік нацыянальнасці. Немцы сагналі іх у калгасны хлеў, і адтуль адводзілі на расстрэл у лес ва ўрочышчы Старына каля вёскі [[Хатоўня]]<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated3>[https://www.belarusmemorials.com/memorials/gomel/zhuravichi/ Zhuravichi] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210515175443/https://www.belarusmemorials.com/memorials/gomel/zhuravichi/ |date=15 мая 2021 }}{{ref|en}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=316—317}}. Падчас расстрэлу мясцовая жыхарка Варка Віннікава схавала двух дзяцей, у якіх бацька Хаім быў габрэем, а маці Лена — рускай. Хаіма расстралялі, а дзеці засталіся жывыя<ref name=autogenerated1 />. Пасля вайны падчас будаўніцтва лазні былі знойдзены косці яўрэяў, забітых на гэтым месцы. Мясцовы габрэй Гірша падзахаваў гэтыя косткі на месцы расстрэлу<ref name=autogenerated1 />. Усяго на хутары Прагрэс загінулі 243 прадстаўнікі нацыянальнасці{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=36}}<ref name=autogenerated4 />. == Памяць == На месцы расстрэлу ва ўрочышчы даўніна ў пачатку 1990-х гадоў (у 1969 годзе{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=317}}) быў усталяваны помнік, які ў 2015 годзе быў заменены на новы<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated3 />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} * {{h|«Памяць. Рагачоўскi раён»|1994|Б. I. Сачанка, В. М. Краўчанка, М. Н. Камароў, В. I. Кандраценка i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Рагачоўскi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Мн.: «Беларуская энцыклапедыя», 1994. — 535 с. — ISBN 5-85700-093-9.}} * {{h|Справочник о местах принудительного содержания|2001|Адамушко В. И., Бирюкова О. В., Крюк В. П., Кудрякова Г. А. Справочник о местах принудительного содержания гражданского населения на оккупированной территории Беларуси 1941—1944. — Мн.: Национальный архив Республики Беларусь, Государственный комитет по архивам и делопроизводству Республики Беларусь, 2001. — 158 с. — 2000 экз. — ISBN 985-6372-19-4.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Журавічы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Журавічы]] 3dmx428kk4ar8wwpsxxcbkei0s3ag19 Жыровіцкае духоўнае вучылішча 0 807413 5210942 5137079 2026-10-03T13:48:15Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ вікіфікацыя, афармленне 5210942 wikitext text/x-wiki {{Навучальная ўстанова |Назва = Жыровіцкае духоўнае вучылішча |Арыгінал = {{lang-ru|Жировичское духовное училище}} |Заснавана = 1845 |Закрыта = 1915 |Тып = духоўнае вучылішча |Адрас = [[Расійская імперыя]], [[Гродзенская губерня]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскі павет]], [[Жыровічы]] |Поле = Канфесія |Тэкст поля = [[Праваслаўе]] }} '''Жыро́віцкае духо́ўнае вучы́лішча'''&nbsp;— пачатковая духоўна-навучальная ўстанова [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]], якая дзейнічала пры [[Жыровіцкі Успенскі манастыр|Свята-Успенскім манастыры]] ў [[Жыровічы|Жыровічах]] у 1845—1915 гадах. == Перадумовы == Дзейнасць навучальных устаноў у Жыровічах мае даўнюю гісторыю. Яшчэ ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] пры мясцовым манастыры была адкрыта школа для свецкіх асоб, дзе выкладаліся замежныя мовы, логіка, рыторыка, права і дакладныя навукі<ref name="slesarev">{{cite web|url=https://minds.by/news/istoricheskij-put-duhovnoj-seminarii-v-zhirovichah/|title=Исторический путь духовной семинарии в Жировичах|author=Слесарев А. В.|publisher=Минская духовная семинария|date=3 мая 2025|lang=ru|accessdate=20 снежня 2025}}</ref>. У 1820-я гады белае ўніяцкае духавенства на чале з протапрасвітарам [[Іосіф (Сямашка)|Іосіфам (Сямашкам)]] выступіла з ініцыятывай адкрыцця духоўнай семінарыі з мэтай прадухілення паланізацыі і латынізацыі царквы. У 1828 годзе ў манастырскіх сценах пачала працу [[Літоўская грэка-ўніяцкая семінарыя]]. Пазней, звярнуўшы ўвагу на паўсюднае выкарыстанне ў прыходскіх храмах арганаў, епіскап Іосіф распарадзіўся замяніць арганную музыку харавымі спевамі, уласцівымі візантыйскаму набажэнству. Для падрыхтоўкі неабходнай колькасці псаломшчыкаў, якія павінны былі замяніць арганістаў, пры семінарыі было адкрыта духоўнае вучылішча. Да 1835 года працэс пераўтварэння семінарыі і вучылішча завяршыўся, і яны былі пераведзены ў ведамства Камісіі духоўных вучылішчаў, а пасля [[Полацкі царкоўны сабор|Полацкага сабору 1839 года]] канчаткова ўвайшлі ў праваслаўную сістэму адукацыі<ref name="slesarev" />. == Гісторыя == У жніўні 1845 года архіепіскап [[Іосіф (Сямашка)]] перавёў [[Літоўскае епархіяльнае ўпраўленне]] і [[Літоўская духоўная семінарыя|семінарыю]] з Жыровічаў у [[Вільнюс|Вільню]]. У вызваленых памяшканнях Жыровіцкага манастыра засталося працаваць епархіяльнае духоўнае вучылішча. У адпаведнасці з тагачаснымі нормамі, яно з’яўлялася першай прыступкай духоўнай адукацыі, куды прымаліся хлопчыкі ва ўзросце 8—11 гадоў. Тэрмін навучання складаў чатыры гады, пасля чаго найбольш паспяховыя выхаванцы маглі працягнуць адукацыю ў семінарыі{{sfn|Шчаглоў|2021|с=64}}. Вучылішча знаходзілася ў падпарадкаванні праўлення [[Віленская духоўная семінарыя (праваслаўная)|Віленскай духоўнай семінарыі]]. Налічвалася 20 казённых вакансій, астатнія вучні ўносілі плату за навучанне. У 1853 годзе былі ўтвораны прычэтніцкія класы для тых, хто не меў здольнасцей для далейшай вучобы ў семінарыі<ref name="drevo">{{cite web|url=https://drevo-info.ru/articles/18051.html|title=Жировицкое духовное училище|publisher=Древо. Открытая православная энциклопедия|lang=ru|accessdate=20 снежня 2025}}</ref>. У 1867 годзе ў межах рэформы духоўна-навучальных устаноў быў утвораны Жыровіцкая вучылішчная акруга, куды ўвайшлі прыходы бліжэйшых [[Благачынне|благачынняў]]. Гэта было зроблена для актывізацыі ўдзелу прыходскага духавенства ў жыцці школы праз акруговыя з’езды. Нягледзячы на карысць такіх з’ездаў, выявіўся і істотны недахоп — адсутнасць спакойнай разважлівасці пры абмеркаванні праблем, гучаў «часта вельмі рэзкі і непрыязны тон у адносінах да вучылішчнага начальства»{{sfn|Шчаглоў|2021|с=64—65}}<ref>Извеков Николай, священник. Исторический очерк состояния Православной Церкви в Литовской епархии за время с 1839—1889 г. М., 1899. С. 81.</ref>. У 1872 годзе [[Свяшчэнны Сінод Рускай праваслаўнай царквы|Свяшчэнны Сінод]] з мэтай аптымізацыі прыняў рашэнне пакінуць у [[Літоўская епархія|Літоўскай епархіі]] толькі Віленскае і [[Кобрынскае духоўнае вучылішча|Кобрынскае вучылішчы]], а [[Гродзенскае духоўнае вучылішча|Гродзенскае]] і Жыровіцкае — закрыць. Выкладчыкі і духавенства акругі звярнуліся з хадайніцтвам аб захаванні ўстановы ў Жыровічах, паколькі яна валодала значна большым і лепш прыстасаваным будынкам, чым школа ў [[Кобрын]]е. У выніку дыскусіі было прынята кампраміснае рашэнне: Жыровіцкае вучылішча фармальна ліквідавалі, а Кобрынскае перанеслі ў Жыровічы і перайменавалі ў Жыровіцкае. Установа стала чатырохкласнай з колькасцю вучняў каля 157 чалавек. Для казённакоштных выхаванцаў былі адкрыты падрыхтоўчыя класы{{sfn|Шчаглоў|2021|с=65}}<ref name="drevo" />. Пасля ўтварэння самастойнай [[Гродзенская і Ваўкавыская епархія|Гродзенскай епархіі]] ў 1900 годзе Жыровіцкае вучылішча стала адзінай духоўна-навучальнай установай у рэгіёне. Яно паспяхова дзейнічала да 1915 года, калі ў сувязі з набліжэннем фронту [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ўстанова была эвакуіравана. Паўнавартасны вучэбны працэс больш не аднаўляўся. Пасля 1921 года, калі тэрыторыя апынулася ў складзе [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]], у былым будынку вучылішча адкрылася сельскагаспадарча-лясная школа{{sfn|Шчаглоў|2021|с=65}}<ref name="marozava">{{cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/98/5/01/жировицкий_монастырь.html|title=Жировицкий монастырь|author=Марозава С.В.|publisher=Pawet|date=21 лістапада 2010|lang=ru|accessdate=20 снежня 2025}}</ref>. == Наглядчык == За час існавання Жыровіцкага духоўнага вучылішча яго ўзначальвалі розныя духоўныя і свецкія асобы з розным узроўнем адукацыі і вопыту. Ніжэй прыведзены спіс вядомых наглядчыкаў установы{{sfn|Шчаглоў|2021|с=64—80}}. {| class="wikitable sortable" |- ! Імя !! Гады на пасадзе !! Характарыстыка і заўвагі |- | [[Фаўст (Міхневіч)]]|| 24 ліпеня 1845&nbsp;— 1850 || Ігумен, раней належаў да ўніяцкага ордэна базыльян. Быў сакратаром епіскапа Іосіфа (Сямашкі). Адначасова з'яўляўся настаяцелем [[Тараканскі манастыр|Тараканскага манастыра]]{{sfn|Шчаглоў|2021|с=65—67}}. |- | [[Мікалай (Радута)]]|| 1 снежня 1850&nbsp;— 20 красавіка 1870 || Архімандрыт (свецкае імя Нікадзім Фёдаравіч Радута). З 1853 года адначасова з'яўляўся настаяцелем Жыровіцкага манастыра. Шмат зрабіў для добраўпарадкавання абіцелі, часам дзейнічаючы на шкоду вучылішчу (напрыклад, памяняўшы добрую вучылішчную зямлю на дрэнную манастырскую). Быў вядомы як краязнавец і гісторык. Звольніўся па стане здароўя{{sfn|Шчаглоў|2021|с=67—69}}. |- | [[Мікалай Мікалаевіч Качаноўскі]]|| чэрвень 1870&nbsp;— ліпень 1870 || Выпускнік Літоўскай семінарыі. Прабыў на пасадзе ўсяго некалькі тыдняў, пасля чаго папрасіў аб вяртанні на ранейшае месца працы ў Кобрын, бо не хацеў займацца капітальным рамонтам будынка. Неўзабаве трагічна загінуў ад неасцярожнага абыходжання са стрыхнінам{{sfn|Шчаглоў|2021|с=69—70}}. |- | [[Іван Міхайлавіч Токараўскі]]|| ліпень 1870&nbsp;— верасень 1872 || Кандыдат багаслоўя, выпускнік [[Маскоўская духоўная акадэмія|Маскоўскай духоўнай акадэміі]]. Апынуўся па-за штатам падчас фармальнага закрыцця вучылішча ў 1872 годзе. Атрымаў падзяку ад з'езда духавенства за плённую працу{{sfn|Шчаглоў|2021|с=70}}. |- | [[Іван Плакідавіч Калінскі]]|| 1872&nbsp;— 1875 || Кандыдат багаслоўя. Да гэтага ўзначальваў Кобрынскае вучылішча і перайшоў разам з ім у Жыровічы. У перыяд службы падрыхтаваў да выдання вядомую кнігу «Царкоўна-народны месяцаслоў на Русі», за якую пазней атрымаў медаль [[Рускае геаграфічнае таварыства|Рускага геаграфічнага таварыства]]{{sfn|Шчаглоў|2021|с=71}}. |- | [[Стэфан Львовіч Раманскі]]|| 1875&nbsp;— ліпень 1877 || Кандыдат багаслоўя, сын святара з Брэсцкага павета. Пазней стаў протаіерэем і настаяцелем царквы ў [[Чэнстахова|Чэнстахове]]{{sfn|Шчаглоў|2021|с=72}}. |- | [[Данііл Андрэевіч Бялевіч]]|| 24 жніўня 1877&nbsp;— жнівень 1894 || Кандыдат багаслоўя. Мясцовы ўраджэнец. У перыяд яго кіраўніцтва значна палепшылася эканамічнае становішча ўстановы. Звольніўся па стане здароўя, маючы чын стацкага саветніка{{sfn|Шчаглоў|2021|с=72—73}}. |- | [[Павел (Крылоў)]]|| жнівень 1894&nbsp;— май 1896 || Іераманах (свецкае імя Платон Крылоў), ураджэнец Варонежскай губерні. Актыўна займаўся літаратурнай дзейнасцю. Пазней стаў епіскапам Навахапёрскім{{sfn|Шчаглоў|2021|с=73—74}}. |- | [[Міхей (Аляксееў)]]|| 4 верасня 1896&nbsp;— 4 снежня 1896 || Іераманах (свецкае імя Міхаіл Фёдаравіч Аляксееў), былы марскі афіцэр, капітан 1-га рангу. Прабыў на пасадзе менш за тры месяцы. Пазней стаў епіскапам Уфімскім і Мензялінскім{{sfn|Шчаглоў|2021|с=74—75}}. |- | [[Пётр (Палянскі)]] || снежань 1896&nbsp;— 1906 || Кандыдат багаслоўя (свецкае імя Пётр Фёдаравіч Палянскі). Яго з'яўленне станоўча адбілася на духоўнай атмасферы: ён згуртаваў выкладчыцкі калектыў і наладзіў вучэбны працэс. Пазней стаў мітрапалітам Круціцкім, Месцаахоўнікам Патрыяршага прастола. Расстраляны ў 1937 годзе, праслаўлены ў ліку свяшчэннамучанікаў{{sfn|Шчаглоў|2021|с=76—79}}. |- | [[Яўлампій Іосіфавіч Красін]]|| 1906&nbsp;— 1917 || Стацкі саветнік, кандыдат багаслоўя. Працаваў у вучылішчы выкладчыкам яшчэ з 1885 года. Кіраваў установай да яе фактычнага закрыцця і эвакуацыі{{sfn|Шчаглоў|2021|с=79—80}}. |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Щеглов Г. Э., иерей. |загаловак=Смотрители Жировичского духовного училища (1845–1917) |выданне=ΧΡΟΝΟΣ. Церковно-исторический альманах |тып=часопіс |год=2021 |нумар=9 |старонкі=61—86 |ref=Шчаглоў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слонімскага раёна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1845 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1915 годзе]] [[Катэгорыя:Жыровіцкі манастыр]] hcxtagkoje3dzk61kluvdeh0hmjj8v8 5211010 5210942 2026-10-03T16:10:00Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5211010 wikitext text/x-wiki {{Навучальная ўстанова |Назва = Жыровіцкае духоўнае вучылішча |Арыгінал = {{lang-ru|Жировичское духовное училище}} |Заснавана = 1845 |Закрыта = 1915 |Тып = духоўнае вучылішча |Адрас = [[Расійская імперыя]], [[Гродзенская губерня]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскі павет]], [[Жыровічы]] |Поле = Канфесія |Тэкст поля = [[Праваслаўе]] }} '''Жыро́віцкае духо́ўнае вучы́лішча'''&nbsp;— пачатковая духоўна-навучальная ўстанова [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]], якая дзейнічала пры [[Жыровіцкі Успенскі манастыр|Свята-Успенскім манастыры]] ў [[Жыровічы|Жыровічах]] у 1845—1915 гадах. == Перадумовы == Дзейнасць навучальных устаноў у Жыровічах мае даўнюю гісторыю. Яшчэ ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] пры мясцовым манастыры была адкрыта школа для свецкіх асоб, дзе выкладаліся замежныя мовы, логіка, рыторыка, права і дакладныя навукі<ref name="slesarev">{{cite web|url=https://minds.by/news/istoricheskij-put-duhovnoj-seminarii-v-zhirovichah/|title=Исторический путь духовной семинарии в Жировичах|author=Слесарев А. В.|publisher=Минская духовная семинария|date=3 мая 2025|lang=ru|accessdate=20 снежня 2025}}</ref>. У 1820-я гады белае ўніяцкае духавенства на чале з протапрасвітарам [[Іосіф (Сямашка)|Іосіфам (Сямашкам)]] выступіла з ініцыятывай адкрыцця духоўнай семінарыі з мэтай прадухілення паланізацыі і латынізацыі царквы. У 1828 годзе ў манастырскіх сценах пачала працу [[Літоўская грэка-ўніяцкая семінарыя]]. Пазней, звярнуўшы ўвагу на паўсюднае выкарыстанне ў прыходскіх храмах арганаў, епіскап Іосіф распарадзіўся замяніць арганную музыку харавымі спевамі, уласцівымі візантыйскаму набажэнству. Для падрыхтоўкі неабходнай колькасці псаломшчыкаў, якія павінны былі замяніць арганістаў, пры семінарыі было адкрыта духоўнае вучылішча. Да 1835 года працэс пераўтварэння семінарыі і вучылішча завяршыўся, і яны былі пераведзены ў ведамства Камісіі духоўных вучылішчаў, а пасля [[Полацкі царкоўны сабор|Полацкага сабору 1839 года]] канчаткова ўвайшлі ў праваслаўную сістэму адукацыі<ref name="slesarev" />. == Гісторыя == У жніўні 1845 года архіепіскап [[Іосіф (Сямашка)]] перавёў [[Літоўскае епархіяльнае ўпраўленне]] і [[Літоўская духоўная семінарыя|семінарыю]] з Жыровічаў у [[Вільнюс|Вільню]]. У вызваленых памяшканнях Жыровіцкага манастыра засталося працаваць епархіяльнае духоўнае вучылішча. У адпаведнасці з тагачаснымі нормамі, яно з’яўлялася першай прыступкай духоўнай адукацыі, куды прымаліся хлопчыкі ва ўзросце 8—11 гадоў. Тэрмін навучання складаў чатыры гады, пасля чаго найбольш паспяховыя выхаванцы маглі працягнуць адукацыю ў семінарыі{{sfn|Шчаглоў|2021|с=64}}. Вучылішча знаходзілася ў падпарадкаванні праўлення [[Віленская духоўная семінарыя (праваслаўная)|Віленскай духоўнай семінарыі]]. Налічвалася 20 казённых вакансій, астатнія вучні ўносілі плату за навучанне. У 1853 годзе былі ўтвораны прычэтніцкія класы для тых, хто не меў здольнасцей для далейшай вучобы ў семінарыі<ref name="drevo">{{cite web|url=https://drevo-info.ru/articles/18051.html|title=Жировицкое духовное училище|publisher=Древо. Открытая православная энциклопедия|lang=ru|accessdate=20 снежня 2025}}</ref>. У 1867 годзе ў межах рэформы духоўна-навучальных устаноў быў утвораны Жыровіцкая вучылішчная акруга, куды ўвайшлі прыходы бліжэйшых [[Благачынне|благачынняў]]. Гэта было зроблена для актывізацыі ўдзелу прыходскага духавенства ў жыцці школы праз акруговыя з’езды. Нягледзячы на карысць такіх з’ездаў, выявіўся і істотны недахоп — адсутнасць спакойнай разважлівасці пры абмеркаванні праблем, гучаў «часта вельмі рэзкі і непрыязны тон у адносінах да вучылішчнага начальства»{{sfn|Шчаглоў|2021|с=64—65}}<ref>Извеков Николай, священник. Исторический очерк состояния Православной Церкви в Литовской епархии за время с 1839—1889 г. М., 1899. С. 81.</ref>. У 1872 годзе [[Свяшчэнны Сінод Рускай праваслаўнай царквы|Свяшчэнны Сінод]] з мэтай аптымізацыі прыняў рашэнне пакінуць у [[Літоўская епархія|Літоўскай епархіі]] толькі Віленскае і [[Кобрынскае духоўнае вучылішча|Кобрынскае вучылішчы]], а [[Гродзенскае духоўнае вучылішча|Гродзенскае]] і Жыровіцкае — закрыць. Выкладчыкі і духавенства акругі звярнуліся з хадайніцтвам аб захаванні ўстановы ў Жыровічах, паколькі яна валодала значна большым і лепш прыстасаваным будынкам, чым школа ў [[Кобрын]]е. У выніку дыскусіі было прынята кампраміснае рашэнне: Жыровіцкае вучылішча фармальна ліквідавалі, а Кобрынскае перанеслі ў Жыровічы і перайменавалі ў Жыровіцкае. Установа стала чатырохкласнай з колькасцю вучняў каля 157 чалавек. Для казённакоштных выхаванцаў былі адкрыты падрыхтоўчыя класы{{sfn|Шчаглоў|2021|с=65}}<ref name="drevo" />. Пасля ўтварэння самастойнай [[Гродзенская і Ваўкавыская епархія|Гродзенскай епархіі]] ў 1900 годзе Жыровіцкае вучылішча стала адзінай духоўна-навучальнай установай у рэгіёне. Яно паспяхова дзейнічала да 1915 года, калі ў сувязі з набліжэннем фронту [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ўстанова была эвакуіравана. Паўнавартасны вучэбны працэс больш не аднаўляўся. Пасля 1921 года, калі тэрыторыя апынулася ў складзе [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]], у былым будынку вучылішча адкрылася сельскагаспадарча-лясная школа{{sfn|Шчаглоў|2021|с=65}}<ref name="marozava">{{cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/98/5/01/жировицкий_монастырь.html|title=Жировицкий монастырь|author=Марозава С.В.|publisher=Pawet|date=21 лістапада 2010|lang=ru|accessdate=20 снежня 2025}}</ref>. == Наглядчык == За час існавання Жыровіцкага духоўнага вучылішча яго ўзначальвалі розныя духоўныя і свецкія асобы з розным узроўнем адукацыі і вопыту. Ніжэй прыведзены спіс вядомых наглядчыкаў установы{{sfn|Шчаглоў|2021|с=64—80}}. {| class="wikitable sortable" |- ! Імя !! Гады на пасадзе !! Характарыстыка і заўвагі |- | [[Фаўст (Міхневіч)]]|| 24 ліпеня 1845&nbsp;— 1850 || Ігумен, раней належаў да ўніяцкага ордэна базыльян. Быў сакратаром епіскапа Іосіфа (Сямашкі). Адначасова з'яўляўся настаяцелем [[Тараканскі манастыр|Тараканскага манастыра]]{{sfn|Шчаглоў|2021|с=65—67}}. |- | [[Мікалай (Радута)]]|| 1 снежня 1850&nbsp;— 20 красавіка 1870 || Архімандрыт (свецкае імя Нікадзім Фёдаравіч Радута). З 1853 года адначасова з'яўляўся настаяцелем Жыровіцкага манастыра. Шмат зрабіў для добраўпарадкавання абіцелі, часам дзейнічаючы на шкоду вучылішчу (напрыклад, памяняўшы добрую вучылішчную зямлю на дрэнную манастырскую). Быў вядомы як краязнавец і гісторык. Звольніўся па стане здароўя{{sfn|Шчаглоў|2021|с=67—69}}. |- | [[Мікалай Мікалаевіч Качаноўскі]]|| чэрвень 1870&nbsp;— ліпень 1870 || Выпускнік Літоўскай семінарыі. Прабыў на пасадзе ўсяго некалькі тыдняў, пасля чаго папрасіў аб вяртанні на ранейшае месца працы ў Кобрын, бо не хацеў займацца капітальным рамонтам будынка. Неўзабаве трагічна загінуў ад неасцярожнага абыходжання са стрыхнінам{{sfn|Шчаглоў|2021|с=69—70}}. |- | [[Іван Міхайлавіч Токараўскі]]|| ліпень 1870&nbsp;— верасень 1872 || Кандыдат багаслоўя, выпускнік [[Маскоўская духоўная акадэмія|Маскоўскай духоўнай акадэміі]]. Апынуўся па-за штатам падчас фармальнага закрыцця вучылішча ў 1872 годзе. Атрымаў падзяку ад з'езда духавенства за плённую працу{{sfn|Шчаглоў|2021|с=70}}. |- | [[Іван Плакідавіч Калінскі]]|| 1872&nbsp;— 1875 || Кандыдат багаслоўя. Да гэтага ўзначальваў Кобрынскае вучылішча і перайшоў разам з ім у Жыровічы. У перыяд службы падрыхтаваў да выдання вядомую кнігу «Царкоўна-народны месяцаслоў на Русі», за якую пазней атрымаў медаль [[Рускае геаграфічнае таварыства|Рускага геаграфічнага таварыства]]{{sfn|Шчаглоў|2021|с=71}}. |- | [[Стэфан Львовіч Раманскі]]|| 1875&nbsp;— ліпень 1877 || Кандыдат багаслоўя, сын святара з Брэсцкага павета. Пазней стаў протаіерэем і настаяцелем царквы ў [[Чэнстахова|Чэнстахове]]{{sfn|Шчаглоў|2021|с=72}}. |- | [[Данііл Андрэевіч Бялевіч]]|| 24 жніўня 1877&nbsp;— жнівень 1894 || Кандыдат багаслоўя. Мясцовы ўраджэнец. У перыяд яго кіраўніцтва значна палепшылася эканамічнае становішча ўстановы. Звольніўся па стане здароўя, маючы чын стацкага саветніка{{sfn|Шчаглоў|2021|с=72—73}}. |- | [[Павел (Крылоў)]]|| жнівень 1894&nbsp;— май 1896 || Іераманах (свецкае імя Платон Крылоў), ураджэнец Варонежскай губерні. Актыўна займаўся літаратурнай дзейнасцю. Пазней стаў епіскапам Навахапёрскім{{sfn|Шчаглоў|2021|с=73—74}}. |- | [[Міхей (Аляксееў)]]|| 4 верасня 1896&nbsp;— 4 снежня 1896 || Іераманах (свецкае імя Міхаіл Фёдаравіч Аляксееў), былы марскі афіцэр, капітан 1-га рангу. Прабыў на пасадзе менш за тры месяцы. Пазней стаў епіскапам Уфімскім і Мензялінскім{{sfn|Шчаглоў|2021|с=74—75}}. |- | [[Пётр (Палянскі)]] || снежань 1896&nbsp;— 1906 || Кандыдат багаслоўя (свецкае імя Пётр Фёдаравіч Палянскі). Яго з'яўленне станоўча адбілася на духоўнай атмасферы: ён згуртаваў выкладчыцкі калектыў і наладзіў вучэбны працэс. Пазней стаў мітрапалітам Круціцкім, Месцаахоўнікам Патрыяршага прастола. Расстраляны ў 1937 годзе, праслаўлены ў ліку свяшчэннамучанікаў{{sfn|Шчаглоў|2021|с=76—79}}. |- | [[Яўлампій Іосіфавіч Красін]]|| 1906&nbsp;— 1917 || Стацкі саветнік, кандыдат багаслоўя. Працаваў у вучылішчы выкладчыкам яшчэ з 1885 года. Кіраваў установай да яе фактычнага закрыцця і эвакуацыі{{sfn|Шчаглоў|2021|с=79—80}}. |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Щеглов Г. Э., иерей. |загаловак=Смотрители Жировичского духовного училища (1845–1917) |выданне=ΧΡΟΝΟΣ. Церковно-исторический альманах |тып=часопіс |год=2021 |нумар=9 |старонкі=61—86 |ref=Шчаглоў}} {{Адукацыя ў Гродзенскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слонімскага раёна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1845 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1915 годзе]] [[Катэгорыя:Жыровіцкі манастыр]] sc6ff5zioaghm0ddr0jhdky4bv7p8dc Гомельская агламерацыя 0 808812 5211186 5205538 2026-10-04T07:42:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211186 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = [[Гарадская агламерацыя]] |беларуская назва = Гомельская агламерацыя |краіна = Рэспубліка Беларусь |вобласць = Гомельская |выява = Belarus, Homieĺskaja voblasć, Homieĺski rajon.png |подпіс = Гомельскі раён (ядро агламерацыі) на мапе вобласці |плошча = ~2830 <ref name="Рыдэўскі2024" /> |насельніцтва = ад ~580<ref name="WPR" /> да ~700<ref name="КузняцоўЛосін2025" /> тыс. |часавы пояс = +3 |тэлефонны код = +375 232 |аўтамабільны код = 3 |nocat = 1 }} '''Гомельская агламерация''' ({{lang-ru|Гомельская агломерация}}) — скопішча населеных пунктаў, размешчаных вакол [[Гомель|Гомеля]] і цесна звязаных з [[Гомельская вобласць|абласным]] цэнтрам вытворчымі, транспартнымі, сацыяльнымі і культурнымі сувязямі. З’яўляецца другой па колькасці насельніцтва агламерацыяй [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] пасля [[Мінская агламерацыя|мінскай]]. == Гісторыя == Гомельская [[гарадская агламерацыя]] пачала фарміравацца ў другой палове XX стагоддзя, што было абумоўлена індустрыялізацыяй і інтэнсіфікацыяй агульных урбаністычных працэсаў у СССР у 1970—1980-я гг. Згодна са зводнымі данымі па гарадскім насельніцтве гарадскіх агламерацый СССР{{sfn|Полян|2014|с=639}}, колькасць насельніцтва гомельскай агламерацыі ў 1970 г. складала 384,1 тыс. жыхароў з іх 272,3 тыс. ядро. У 1979 г. насельніцтва гомельскай агламерацыі складала 512,9 тыс. жыхароў з іх ядро — 382,8 тыс. жыхароў. У 1970 годзе дэмограф {{нп3|Полян, Павел Маркович|P. M. Палян|ru|Полян, Павел Маркович}} аднёс гомельскую агламерацию да класа «найменш развітых» з каэфіцыентам развітасці 3,08{{sfn|Полян|2014|с=367}} пры наяўнасці вялікай колькасці гарадскіх паселішчаў — 12 у тым ліку горад-ядро. Акрамя гомельскай агламерацыі да найменш развітых былі аднесены агламерацыі Таліна, Душанбэ, Адэсы, Бішкека, Ферганы-Маргілана{{sfn|Полян|2014|с=410}}. == Характарыстыка == Хаця ў навуковых і экспертных колах гомельская агламерацыя разглядаецца як адна з гарадскіх агламерацый краіны, якія ўжо сфарміраваліся і валодають усімі характарнымі прыкметамі, яна не з’яўляецца афіцыйным [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйным]] паняццем у Рэспубліцы Беларусь{{sfn|Ридевский|2024|с=104}}{{sfn|Кузнецов|Лосин|2025|с=39—40}}. Гомель аказвае найбольш інтэнсіўны ўплыў на [[Гомельскі раён|Гомельскі]], [[Веткаўскі раён|Веткаўскі]] і [[Добрушскі раён]]ы Гомельскай вобласці{{sfn|Ридевский|2024|с=106}}. Гарады [[Ветка]] і [[Добруш]], якія з’яўляюцца важнымі культурнымі і прамысловымі цэнтрамі рэгіёна — кандыдаты на статус [[Горад-спадарожнік|гарадоў-спадарожнікаў]] Гомеля<ref>{{cite web |url=https://belta.by |title=Улучшение сферы ЖКХ и города-спутники. Пархамович о планах по развитию Гомеля |website=[[БЕЛТА]] |date=2026 |accessdate=2026-09-25 |lang=ru}}</ref>. Характэрнай рысай з’яўляецца развітая транспартная інфраструктура і наяўнасць {{нп3|Маятниковая миграция|маятнікавай міграцыі|ru|Маятниковая миграция}} — штодзённых паездак насельніцтва з перыферыі ў Гомель на працу, вучобу ці па іншыя паслугі{{sfn|Парфёнов|Кудин|2025|с=263—264}}. == Насельніцтва і тэрыторыя == Гомель з’яўляецца [[Гарады Беларусі|найбуйнейшым]] абласным цэнтрам Рэспублікі Беларусь і ўсяго [[Палессе|Палескага]] рэгіёна па колькасці жыхароў. Больш за 37 % насельніцтва Гомельскай вобласці пражывае ў Гомелі<ref name="лічбы_факты" />. Паколькі гомельская агламерацыя не мае строга акрэсленых адміністрацыйных межаў, колькасць насельніцтва можа вар’іравацца ў залежнасці ад крытэрыяў і метадалогіі падліку і вагаецца ў межах 580<ref name="WPR" /> — 700<ref name="КузняцоўЛосін2025" /> тысяч жыхароў. Тое ж тычыцца і тэрыторыі агламерацыі. Плошча горада-ядра — Гомеля складае 145 км²<ref>{{cite web |url=https://gki.gov.by |title=Реестр земельных ресурсов Республики Беларусь по состоянию на 1 января 2025 года |website=Дзяржаўны камітэт па маёмасці Рэспублікі Беларусь |date=2025-01-01 |accessdate=2026-09-25 |lang=ru}}</ref>. У залежнасці ад віду крытэрыяў ацэнкі плошчы — урбанізаваная тэрыторыя, зона ўплыву ці лімітавы час у шляху пры маятнікавай міграцыі, плошча агламерацыі можа істотна адрознівацца. Ахопліваючы 30-кіламетровую зону вакол Гомеля<ref name="Рыдэўскі2024" />, плошча агламерацыі складае прыкладна 2830 км². == Эканоміка == Аб’ём прамысловай вытворчасці гомельскай агламерацыі да рэспубліканскага складае каля 5{{sfn|Кузнецов|Лосин|2025|с=144}} — 6 %<ref name="лічбы_факты" />. У эканоміцы гомельскай агламерацыі дамінуюць хімічная, металургічная, машынабудаўнічая і дрэваапрацоўчая галіны. Развіта лёгкая прамысловасць, харчовая вытворчасць<ref>{{cite web |url=https://gomel-region.gov.by |title=Экономика Гомельской области |website=Гомельскі абласны выканаўчы камітэт |date=2025 |accessdate=2026-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251211093933/https://gomel-region.gov.by |archivedate=2025-12-11 |lang=ru}}</ref>. Функцыянуе свабодная эканамічная зона «Гомель-Ратон». Дзейнічае міжнародны аэрапорт «[[Гомель (аэрапорт)|Гомель]]», який мае статус рэзервовага аэрадрома для Нацыянальнага аэрапорта «[[Нацыянальны аэрапорт Мінск|Мінск]]»<ref>{{cite web |url=https://tvrgomel.by |title=Аэропорт «Гомель» будет развиваться в связке с Национальным аэропортом |website=ТРК «Гомель» |date=2025 |accessdate=2026-09-25 |lang=ru}}</ref>. Таксама праз гомельскую агламерацию праходзяць важныя маршруты аўтамабільнага, чыгуначнага і трубаправоднага транспарту міжнароднага і рэгіянальнага значэння. Існуе патэнцыял для развіцця воднага транспарту. == Экалогія == [[Файл:Čarnobyl radiacyja 1996-be.svg|міні|right|Карта радыёактыўнага забруджвання ў выніку Чарнобыльскай аварыі]] Фактарамі, якія аказваюць фундаментальны ўплыў на экалогію і гаспадарчую дзейнасць гомельскай агламерацыі, з’яўляюцца наступствы [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на ЧАЭС]] у 1986 годзе і з’яўленне новай кліматычнай зоны на поўдні Беларусі ў выніку [[Глабальнае пацяпленне|глабальнага змянення клімату]]<ref>{{cite web |url=https://gsu.by |title=Динамика Новой климатической зоны на территории Беларуси |website=Электронная бібліятэка ГДУ імя Ф. Скарыны |date=2024 |accessdate=2026-09-25 |lang=ru}}</ref>. У межах пераадолення наступстваў чарнобыльскай аварыі ў 2002—2003 гадах у Гомелі был адкрыты комплекс Рэспубліканскага навукова-практычнага цэнтра радыяцыйнай медыцыны і экалогіі чалавека<ref>{{cite web |url=https://newsgomel.by |title=В Гомеле вспомнили факты о восстановлении нашего края после аварии на ЧАЭС |website=«Гомельские ведомости» |date=2024 |accessdate=2026-09-25 |lang=ru}}</ref>. Новыя агракліматычныя рэаліі вымушаюць прымаць меры для адаптацыі сельскай гаспадаркі Гомельшчыны да змянення клімату<ref>{{cite web |url=https://belta.by |title=Новая агроклиматическая область появилась в Беларуси |website=[[БЕЛТА]] |date=2024 |accessdate=2026-09-25 |lang=ru}}</ref>. == Культурная спадчына == Галоўнымі помнікамі культуры, якія знаходзяцца ва ўмоўных межах гомельскай агламерацыі, з’яўляюцца: [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|палацава-паркавы ансамбль Румянцавых і Паскевічаў]], [[Веткаўскі музей стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава]], гістарычны комплекс будынкаў [[Добрушская папяровая фабрыка|папяровай фабрыкі]] канца XIX стагоддзя ў Добрушы, [[Хальчанская сядзіба|сядзіба Халецкіх і Войніч-Сянажэцкіх]] у вёсцы Хальч, сядзібны дом І. Ф. Паскевіча з паркам у [[Каранёўка (Гомельскі раён)|Каранёўцы]], [[Дзям’янкаўская сядзіба]], а таксама помнікі археалогіі і воінскай славы. == Крыніцы == {{Крыніцы|refs= <ref name="WPR">{{cite web |url=https://worldpopulationreview.com |title=Gomel Population 2026 |website=World Population Review |date=2026 |accessdate=2026-09-25 |lang=en}}</ref> <ref name="лічбы_факты">{{cite web |url=https://gomel.gov.by |title=Гомель: цифры и факты |website=Гомельскі гарадскі выканаўчы камітэт |date=2026-01-01 |accessdate=2026-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250321073016/https://gomel.gov.by |archivedate=2025-03-21 |lang=ru}}</ref> <ref name="Рыдэўскі2024">{{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru|аўтар=Ридевский Г. В.|загаловак=Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь|год=2024|выданне=Социальные новации и социальные науки|выпуск=|нумар=1|старонкі=103|doi=10.31249/snsn/2024.01.06}}</ref> <ref name="КузняцоўЛосін2025">{{кніга|аўтар=Кузнецов С. В., Лосин Л. А.|загаловак=Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография|месца=М.|выдавецтва=СПбГЭУ|год=2025|старонак=281|isbn=978-5-7310-6843-7}}</ref> }} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Полян П. М.|загаловак=Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения|месца=М.|выдавецтва=Новый хронограф|год=2014|старонак=639|isbn=978-5-94881-224-3}} * {{артыкул|аўтар=Ридевский Г. В.|загаловак=Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь|выданне=Социальные новации и социальные науки|год=2024|нумар=1|старонкі=101—115|doi=10.31249/snsn/2024.01.06}} * {{кніга|аўтар=Кузнецов С. В., Лосин Л. А.|загаловак=Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография|месца=СПб.|выдавецтва=ИПРЭ РАН ; Изд-во СПбГЭУ|год=2025|старонак=281|isbn=978-5-7310-6843-7}} * {{артыкул|аўтар=Парфёнов А. В., Кудин И. С.|загаловак=Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси|выданне=Сборник научных трудов студентов БГУИР|месца=М.|выдавецтва=БГУИР|год=2025|старонкі=263—264}} == Спасылкі == * [https://cyberleninka.ru/article/n/vliyanie-aglomeratsionnyh-protsessov-na-vnutrennyuyu-migratsiyu-v-respublike-belarus/viewer Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь] * [https://libeldoc.bsuir.by/bitstream/123456789/60874/1/Parfyonov_Ekonomicheskaya.pdf Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси] * [http://www.iresras.ru/uploads/2025/%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%202025%20-%20%D0%98%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80.%20%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B5%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4.%20%D0%B0%D0%B3%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B9.pdf Инфраструктурное развитие городских агломераций в социально-экономическом пространстве регионов : монография / под научной ред. дра экон. наук, проф. С. В. Кузнецова, канд. техн. наук Л. А. Лосина. — СПб. : ИПРЭ РАН ; Изд-во СПбГЭУ, 2025. — 281 с.] * [https://worldpopulationreview.com/cities/belarus/gomel#:~:text=Gomel's%202026%20population%20is%20now,addition%20to%20adjacent%20suburban%20areas. World Population Review — Gomel Population] * [https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/20345/gomel/population Belarus Metro Area Population] * [https://web.archive.org/web/20260925122724/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/186012/1/136-137.pdf Оценка степени благоприятности инженерно-геологических условий гомельской агломерации] * [https://gki.gov.by/ru/activity_branches-land-reestr/ Реестр земельных ресурсов Республики Беларусь по состоянию на 1 января 2025 года] * [https://web.archive.org/web/20250321073016/https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/gomel-tsifry-i-fakty/#:~:text=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%20%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%20%D1%8F%D0%B2%D0%BB%D1%8F%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%BC%20%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC,%D0%BA%D0%BC. Гомель: цифры и факты] * [https://web.archive.org/web/20251211093933/https://gomel-region.gov.by/ru/economy-ru/ Экономика Гомельской области] * [https://web.archive.org/web/20230327225301/http://www.gomel-region.gov.by/ru/gen-plan-ru/ Генеральный план Гомельской области] * [https://gomelraton.com/main/history-fez/ Свободная экономическая зона «Гомель-Ратон»] * [https://belta.by/society/view/uluchshenie-sfery-zhkh-i-goroda-sputniki-parhamovich-o-planah-po-razvitiju-gomelja-780206-2026/ Улучшение сферы ЖКХ и города-спутники. Пархамович о планах по развитию Гомеля] * [https://tvrgomel.by/news/kontseptsiya-razvitiya-regionalnykh-aeroportov-razrabotana-v-belarusi Аэропорт «Гомель» будет развиваться в связке с Национальным аэропортом] * [https://elib.gsu.by/handle/123456789/61600 Динамика Новой климатической зоны на территории Беларуси] * [https://belta.by/infographica/view/novaja-agroklimaticheskaja-oblast-pojavilas-v-belarusi-4760/ Новая агроклиматическая область появилась в Беларуси] * [https://newsgomel.by/archive_news/society/v-gomele-vspomnili-fakty-o-vosstanovlenii-nashego-kraya-posle-avarii-na-chaes_217717.html В Гомеле вспомнили факты о восстановлении нашего края после аварии на ЧАЭС] * [http://elib.bsut.by/xmlui/handle/123456789/14336 Системные решения взаимодействия железной дороги и городского транспорта для интеграции пассажиропотоков в агломерации на примере Гомельского железнодорожного узла] [[Катэгорыя:Гомельская вобласць]] [[Катэгорыя:Гомельскі раён]] pi0mk0ujchymy4ceppj0zwqs4qbpqeu Беларускае будаўніцтва ў Венесуэле 0 810784 5211110 5203404 2026-10-03T19:58:20Z Rotondus 11765 /* Ход работ */ вычытка 5211110 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Беларуска-венесуэльскія адносіны}} [[File:Misión Vivienda en Fuerte Tiuna.jpg|thumb|250px|Жылыя шматкватэрныя дамы ў сталічным раёне Фуертэ Тыуна.]] З канца 2000-х гадоў беларускія спецыялісты актыўна прыцягваюцца да будаўніцтва розных аб’ектаў у [[Венесуэла|Венесуэле]], а менавіта жылых комплексаў, сацыяльнай і прамысловай інфраструктуры. Галоўным чынам у краіне дзейнічалі кампаніі [[МАПІД]], «Белзамежбуд» і баранавіцкі будаўнічы трэст №25. == Ход работ == Актыўнае супрацоўніцтва ў сферы пачалося ў 2007 годзе, калі ў рамках міжурадавага пагаднення створана беларуска-венесуэльскае прадпрыемства VEMPROINCO. З венесуэльскага боку заснавальнікам выступіла дзяржаўнае прадпрыемства Vialidad Sucre S.A., з беларускага — ЗАТ «Белзамежбуд»<ref name="сб"/>. У лютым 2011 года, пасля буйной паводкі і на фоне жыллёвага крызісу, стартавала праграма «''Вялікая місія жылля Венесуэлы''» ([[Іспанская мова|ісп]]: ''Gran Misión Vivienda Venezuela'', ''GMVV'')<ref name=":1">[https://cadenaser.com/ser/2015/11/04/internacional/1446627601_845426.html Maduro se juega su bigote al cumplimiento de una promesa política]</ref><ref name=":2">[https://efectococuyo.com/cocuyo-chequea/mision-vivienda-tendria-que-construir-2-casas-por-minuto-para-cumplir-meta-de-5-millones-cocuyochequea/ Misión Vivienda tendría que construir 2 casas por minuto para cumplir meta de 5 millones]</ref>. Яе прыярытэтнымі групамі сталі беднякі, уключаючы жыхароў [[трушчобы|трушчоб]], і людзі з сярэднім дастаткам. Каардынатарам выступіў міністр энергетыкі і нафтавай прамысловасці Рафаэль Рамірэс. За першыя 20 месяцаў, да канца 2012 года, у рамках праграмы было здадзена ў эксплуатацыю амаль 350 тыс. пабудаванага жылля па ўсёй краіне. За гэты час у жыллё ўлады ўклалі 98 млрд. балівараў (28 млрд. дол.). Разам з жыллём узводзіліся дзіцячыя сады і школы<ref>[https://ont.by/ru/world-ru/view/v-venesyele-preodoleli-rybezh-v-dva-mln-kvartir.-stroit-pomogali-belorysi-8213-2018/ В Венесуэле преодолели рубеж в два млн квартир. Строить помогали белорусы]</ref><ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/osnovnye-etapy-zhizni-i-politicheskoy-deyatelnosti-ugo-chavesa Основные этапы жизни и политической деятельности Уго Чавеса]</ref>. У рамках праграмы жыхары набывалі жыллё па доўгатэрміновым плане плацяжоў, заснаваным на іх магчымасцях і кошту будаўніцтва, а не рынкавых цэнах на нерухомасць. Пры гэтым удзельнікі праграмы не валодаюць поўнымі правамі ўласнасці на жыллё. Калі грамадзяне жадаюць прадаць свой дом на працягу трыццаці гадоў пасля набыцця, урад мае першачарговае права куплі<ref name="bbc060316">{{cite web |last1=Livingstone |first1=Grace |date=6 March 2016 |title=Venezuelan social housing: Division over right to buy |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-35689461 |access-date=27 November 2021 |website=BBC News}}</ref>. Сродкі на будаўніцтва жылля вылучаліся з даходаў дзяржаўнай нафтагазавай кампаніі [[PDVSA|Petróleos de Venezuela (PDVSA)]]<ref>{{Cite web |title=Bases de Misiones Sociales: Una estrategia electoral |trans-title=Social Missions Bases: An Electoral Strategy |url=https://transparenciave.org/project/bases-de-misiones-sociales-una-estrategia-electoral/ |access-date=2022-11-26 |website=Transparencia Venezuela |language=es}}</ref>, укладаў супольных саветаў і замежнага фінансавання, у прыватнасці, з [[КНР|Кітая]], [[РФ|Расіі]], [[Уругвай|Уругвая]], [[Беларусь|Беларусі]]<ref name=":1" /><ref name=":3" />. Пры гэтым праграма падвергнулася крытыцы з-за карупцыі, непразрыстасці і структурных недахопаў<ref>{{Cite news|title=Lo que Maduro no dice: Destapan olla de corrupción en construcción de Misión Vivienda|url=https://elcooperante.com/lo-que-nadie-investiga-destapan-olla-de-corrupcion-en-construcciones-de-la-mision-vivienda/|date=15 March 2017|access-date=23 December 2021|publisher=El Cooperante}}</ref><ref>{{Cite web |last=Avendaño |first=Emily |date=2017-10-02 |title=Tiembla la Misión Vivienda |trans-title=The Housing Mission trembles |url=https://elestimulo.com/climax/ciudad/2017-10-02/tiembla-la-mision-vivienda/ |access-date=2022-11-26 |website=El Estímulo |language=es}}</ref><ref>{{cite web|url=https://diariodecaracas.com/que-sucede/colegio-ingenieros-alerta-sobre-deterioro-en-obras-mision-vivienda|title=Colegio de Ingenieros alerta sobre deterioro en obras de Misión Vivienda|access-date=2021-12-23|date=2015-01-06|website=El Diario de Caracas|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150106083703/https://diariodecaracas.com/que-sucede/colegio-ingenieros-alerta-sobre-deterioro-en-obras-mision-vivienda|archive-date=6 January 2015}}</ref>. Будаўніцтва сацыяльнага жылля ў Венесуэле сіламі беларускіх спецыялістаў пачыналася з мікрараёна ў [[Маракай|Маракае]] на 2420 кватэр<ref>[https://realt.onliner.by/2013/11/27/v-venesuele Белорусы построят еще 2 тысячи квартир в Венесуэле] // Onliner, 27 ноября 2013</ref>. На студзень 2010 года замежнікі заклалі падмурак будучых будынкаў. Разам з тым венесуэльскі бок прапанаваў будаўнікам другую пляцоўку для асваення — у горадзе Тэхерыа Флорэс, дзе былі пабудаваныя каля трох тысяч кватэр. Таксама спецыялісты з Беларусі склалі генеральныя планы гарадоў [[Барынас]] і Тэхрыяс, заняліся распрацоўкай праекта будаўніцтва ў Венесуэле [[аграгарадок|аграгарадка]], падрыхтавалі прапановы па ўзвядзенні перапрацоўчых прадпрыемстваў мясной і малочнай прамысловасці і прадставілі праект па рэканструкцыі жылога раёна Мірафлорэс у Каракасе<ref>Наталля Вярбіцкая. [https://www.sb.by/articles/motsny-padmurak.html Моцны падмурак] // СБ. Беларусь сегодня, 21 студзеня 2010</ref>. За 2009—2011 гады беларусы ўзвялі ў Каракасе 2 520 кватэр. На лета 2016 года ўсяго пабудавана: 7 256 кватэр, уключаючы жылы комплекс Фуертэ Тыуна ў [[Каракас]]е (8 дамоў на 288 квартэр) для ваенных, спартсменаў і пацярпелых ад стыхійных бедстваў, а таксама жыллё ў горадзе Маракай на 4 448 кватэр, у тым ліку на тэрыторыі ваеннай базы Лібертадор і раён Гуасімаль (каля 70 пяціпавярховых дамоў). Крыху пазней у тым жа горадзе ўзвялі паліцэйскі ўчастак, пажарнае дэпо, супермаркет і завод па вытворчасці жалезабетонных вырабаў. Акрамя таго, сіламі беларусаў у Венесуэле таксама ўзведзены цагляны завод у Гватыры (стаў самым буйным у Венесуэле — магутнасцю больш за 125 млн. штук цэглы ў год<ref name="сб">[https://www.sb.by/articles/belorusy-v-venesuele-primenili-innovatsionnyy-metod-parallelnogo-proektirovaniya-i-stroitelstva.html Белорусы в Венесуэле применили инновационный метод параллельного проектирования и строительства] // СБ. Беларусь сегодня, 9 апреля 2010</ref>), цэх па зборцы [[МАЗ]]аў, завод па вытворчасці трактароў «[[Беларус (трактар)|Беларусь]]» і «Амкадор», дзе вырабляюць будаўнічую тэхніку. Усё гэта працуе па беларускай франшызе. Многія будматэрыялы прывозіліся з Беларусі: плітка і сантэхніка «Керамін», ліфты — «Магілёўліфтмаш»<ref name="копричева">Анна Копричева. [https://realt.by/news/article/17386/ Интервью с белорусом, который строит социальное жилье в Венесуэле ― стране пустых прилавков и 700% инфляции] // REALT.BY, 27 июня 2016</ref>. Першапачаткова планавалася да 2017 года ўзвесці 2 млн дамоў. Пазней урад паставіў мэту пабудаваць тры мільёны дамоў да 2019 года; у 2018 годзе [[Нікалас Мадура]] павысіў яе да пяці мільёнаў да 2020 года<ref name=":2" /><ref name=":3">[https://www.theguardian.com/housing-network/2013/jun/06/public-investment-housing-venezuela Lessons from Latin America: the case for public investment in housing]</ref>. У перыяд з 2011 па 2017 год урад Венесуэлы пабудаваў 1,3 мільёна новых дамоў у рамках праграмы GMVV<ref>{{cite web |last1=García |first1=Teresa |title=Under the Eyes of Hugo Chavez |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-01-19/in-venezuela-the-eyes-of-hugo-chavez-are-everywhere |website=Bloomberg.com |access-date=9 July 2024 |language=en |date=19 January 2017}}</ref>, а да ліпеня 2023 года — 4,6 мільёнаў дамоў<ref>{{cite web |last1=Martinez |first1=Juan |date=21 July 2023 |title=Venezuelan government delivers 4.6 million homes under housing program |url=https://www.riotimesonline.com/brazil-news/mercosur/venezuela/venezuelan-government-delivers-4-6-million-homes-under-housing-program/ |access-date=22 July 2023 |website=The Rio Times}}</ref>. На 2017 год беларускія фірмы (кампаніі [[МАПІД]]<ref name="земл"/> і «Белзамежбуд», у тым ліку з удзелам спецыялістаў з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], уключаючы баранавіцкі будаўнічы трэст №25) пабудавалі па ўсёй Венесуэле больш за 20 тысяч аб’ектаў<ref name="студ">[https://t.me/bsoby/10875 Белорусские дома в Венесуэле выстояли перед лицом глобальной катастрофы]</ref>. Пасля некаторага перапынку Беларусь і Венесуэла аднавілі рэалізацыю сумесных праектаў у сферы жыллёвага будаўніцтва. У 2022 годзе ў раёне Каракаса Фуертэ Тыуна здадзена ў строй два шматкватэрныя будынкі на 120 кватэр. Усяго здадзена 912 кватэр (20 дамоў) і дзіцячы сад<ref>[https://belta.by/society/view/v-venesuele-vvedeny-v-stroj-postroennye-belorusskimi-kompanijami-doma-na-120-kvartir-510404-2022/ В Венесуэле введены в строй построенные белорусскими компаниями дома на 120 квартир]</ref>. == Землетрасенні 2026 года == З-за сейсмічнай актыўнасці ў Венесуэле прад’яўляліся высокія патрабаванні да ўстойлівасці будынкаў, таму аб’екты будаваліся выключна маналітным спосабам. У Каракасе, напрыклад, беларусы зрабілі палевы падмурак глыбінёй да 20 метраў, затым залілі маналітную пліту і ўзвялі маналітны каркас<ref name="копричева"/>. [[Землетрасенні ў Венесуэле (2026)|Землетрасенні 2026 года]] прывялі да поўнага абвальвання або сур’ёзнага пашкоджання некалькіх жылых комплексаў, пабудаваных у рамках GMVV<ref name="ANSA-GMVV-2026">[https://www.ansalatina.com/americalatina/noticia/latinoamerica/2026/06/28/sismos-exponen-fallas-estructurales-en-viviendas-de-emblematico-plan-oficial_fc6605a0-8f37-4b85-a0f8-987a218e84f8.html Sismos exponen fallas estructurales en viviendas de emblemático plan oficial]</ref>. Сейсмалагічны ўдар не вытрымалі многія будынкі, але беларускія дамы, у тым ліку ў раёне Каракаса Фуэртэ-Тыуна і ў [[Арагуа|штаце Арагуа]], выстаялі. На гэта звярнулі ўвагу карыстальнікі Інтэрнэту, і відэа беларускіх кварталаў завірусілася ў Сеціве<ref name="земл">[https://tochka.by/articles/life/zemletryasenie_v_venesuele_razrushilo_59_tysyach_zdaniy_belorusskie_vystoyali/ Землетрясение в Венесуэле разрушило 59 000 зданий, белорусские – выстояли]</ref><ref name="студ"/>. == Персанал == 80% персаналу на будоўлях ― мясцовыя жыхары. У 2012 годзе ў Венесуэле працавала каля 700 беларусаў. Як правіла, гэта былі майстры, прарабы, бухгалтары, эканамісты і перакладчыкі. Сумесна з венесуэльскім персаналам — пад 7,5 тыс. чалавек. Акрамя звычайных будаўнікоў, яны працавалі на пасадах інжынераў па якасці, кадравікоў, вадзіцеляў, медыкаў<ref name="копричева"/>. Беларускія будаўнікі атрымлівалі каля 1500 долараў, венесуэльскія рабочыя — каля 1000. Таксама беларусы мелі камандзіровачныя — 50 долараў у суткі першыя 60 дзён, а з 61-га дня — 30 долараў у суткі. У выніку ў прараба атрымлівалася дзесьці 2500 долараў у месяц. Сялілі замежнікаў у гарадскія кватэры<ref name="онлинер"/>. Многія венесуэльцы прыкладна ведалі, дзе размешчаная Беларусь, але пры гэтым называлі замежнікаў «руса», гэта значыць [[рускія]]. Пра краіну ў асноўным адклікаліся станоўча, хоць мелі бедныя звесткі<ref name="онлинер">[https://realt.onliner.by/2011/12/03/venes Белорусские строители зарабатывают в Венесуэле 2500 долларов и опасаются выходить по вечерам на улицу] // Onliner, 3 декабря 2011</ref>. Размаўляючы з насельніцтвам, маладыя беларусы вельмі хутка асвойвалі іспанскую мову. Некаторыя бралі шлюбы з венесуэльцамі і заставаліся тут жыць<ref name="копричева"/>. Хоць на будпляцоўках працавалі перакладчыкі, але цэлы дзень на адным аб’екце знаходзіцца не маглі, надаючы на кожны дом па 30—60 хвілін. З часам, трохі асвоіўшы іспанскую, беларусы навучыліся ў большасці выпадкаў абыходзіцца і без іх. Перакладчыка, часам па тэлефоне, выклікалі толькі пры ўзнікненні цяжкасцяў<ref name="онлинер"/>. Перад камандзіроўкай у Венесуэле супрацоўнікі-беларусы праходзілі сур’ёзны адбор. Шмат увагі надавалася эмацыйнай устойлівасці чалавека. З кожным праводзіўся інструктаж па тэхніцы бяспекі. Ён уключае ў сябе правілы паводзін на тэрыторыі Венесуэлы, у прыватнасці, не рэкамендавалася хадзіць па горадзе ў адзіночку, мець пры сабе каштоўнасці. Камандзіроўкі беларускіх спецыялістаў доўжыліся каля года. Пры гэтым у іх заўсёды была магчымасць скасаваць кантракт і вярнуцца дадому, але ў гэтым выпадку зваротны білет даводзілася купляць за свой кошт<ref name="копричева"/>. Будаўнічы трэст №25 горада [[Баранавічы]] ў сваёй аб’яве паказваў, што абавязковая ўмова – гэта заключэнне працоўнага кантракту мінімум на год. Суіскальнікаў адбіралі ў выніку конкурсу ў адной з мінскіх кампаній, якая займалася падборам кадраў для працы ў Венесуэле. Асноўнае патрабаванне – гэта адукацыя: у Венесуэлу запрашаліся спецыялісты з вышэйшай адукацыяй, акрамя гэтага ўлічваецца вопыт працы: звярталі ўвагу на тое, дзе і на якіх аб’ектах працаваў суіскальнік раней і колькі гадоў. Важна, каб быў вопыт працы менавіта ў гэтай сферы. Простых рабочых набіралі ўжо там па меры неабходнасці<ref>[https://aif.by/social/money/nekotorye_zhiteli_goroda_baranovichi_mogut_reshit_svoi_problemy_s_trudoustroystvom_v_venesuele_ Некоторые жители города Барановичи могут решить свои проблемы с трудоустройством в Венесуэле.] // Аргументы и факты, № 6 от 9 февраля 2011 года </ref>. Трапіць у краіну ў якасці размеркавання маглі таксама гэта выпускнікі будаўнічага факультэта [[Брэсцкі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|Брэсцкага дзяржаўнага тэхнічнага ўніверсітэта]] са спецыяльнасцю «прамысловае і грамадзянскае будаўніцтва». Папярэдне яны праходзілі тэставанне. Акрамя спецыяльных ведаў кандыдаты павінны валодаць здольнасцямі кіраўніка, так як ім трэба было ўзначаліць брыгады венесуэльскіх рабочых<ref>[https://www.sb.by/articles/vypuskniki-brestskogo-tekhnicheskogo-universiteta-otpravyatsya-rabotat-v-venesuelu.html Выпускники Брестского технического университета отправятся работать в Венесуэлу] // СБ. Беларусь сегодня, 25 апреля 2011</ref>. У 2011 годзе 26 прадстаўнікоў студэнцкага будаўнічага атрада з БрДТУ прымалі ўдзел ва ўзвядзенні жылых дамоў у горадзе Маракай<ref name="студ"/>. == Гл. таксама == * [[Беларусы Венесуэлы]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Эканоміка Венесуэлы]][[Катэгорыя:Будаўніцтва]][[Катэгорыя:Уга Чавес]][[Катэгорыя:Беларуска-венесуэльскія адносіны]] mp07xrtxwfucofnd1sq3zhf1vklf1uj Віленскае медыцынскае таварыства 0 812239 5210977 5176406 2026-10-03T14:41:40Z Ciepiersia 162280 афармленне 5210977 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Віленскае медыцынскае таварыства''' — навуковая грамадская арганізацыя ў 1805—1939 гадах. Заснавана 12 снежня 1805 года пры [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] па ініцыятыве прафесараў медыцынскага факультэта. Аб’ядноўвала выкладчыкаў універсітэта (пасля яго закрыцця ў 1832 годзе — Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі) і медыкаў-практыкаў Вільні і інш. гарадоў [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літвы]]. Таварыства заснавалі і ўзначалілі прафесары А.​Снядэцкі (прэзідэнт), Я.​Лобенвейн (віцэ-прэзідэнт), І.​Франк (сакратар). Мела на мэце вывучэнне праблем медыцыны, [[хірургія|хірургіі]], [[фармакалогія|фармакалогіі]], даследаванне мясцовых мінеральных крыніц, барацьбу з заразнымі хваробамі. Як цэнтр навуковай медыцынскай думкі Беларусі і Літвы спрыяла разгортванню ў краі даследаванняў у розных галінах медыцыны і прыродазнаўства. Па яго ініцыятыве ў Вільні заснаваны Інстытут вакцынацыі (1808), Інстытут мацярынства (1809), бактэрыяхімічная лабараторыя (1887), Пастэраўская станцыя (1897); у 1807—10, 1860—64 гадах дзейнічала бясплатная амбулаторыя для бедных. Працы таварыства друкаваліся ў навуковых зборніках «Веснік Віленскага медыцынскага таварыства» (т. 1—2, 1818—21), «Дзённік медыцыны, хірургіі і фармацыі» (т. 1—2, 1822—24), «Віленскі фармацэўтычны веснік» (1920, усе на польскай мове), руская медыцынская газета «Друг здравия» (Санкт-Пецярбург); выдавала часопіс «Pamięnik Wileńskiego towarzystwa lekarskiego» («Веснік Віленскага медыцынскага таварыства», 1925—39). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Віленскае медыцынскае таварыства||}} {{Медыцына ў Віленскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Навуковыя таварыствы]] [[Катэгорыя:Ахова здароўя ў Літве]] [[Катэгорыя:Ахова здароўя ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Расійскай імперыі]] 6bardkhjtwm1akz9t0jjhwhoutsyru6 Пагулянка (Вільня) 0 812816 5210911 5183355 2026-10-03T12:05:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Ранні перыяд */ 5210911 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Пагулянка}} [[Файл:Vilnia, Vialikaja Pahulanka-Mindoŭha. Вільня, Вялікая Пагулянка-Міндоўга (1922-39).jpg|міні|Вуліца Вялікая Пагулянка ў бок скрыжавання з вуліцай Міндоўга ]] [[Файл:Vilnia, Pahulanka. Вільня, Пагулянка (1917).jpg|міні|Пагулянка на аэрафотаздымку 1917 года]] '''Пагуля́нка''' ({{lang-lt|Pogulianka, Pohulianka}}, {{lang-pl|Pohulanka}}, {{lang-ru|Погулянка}})&nbsp;— гістарычнае прадмесце, а ў наш час адзін з цэнтральных і прэстыжных раёнаў [[Вільня|Вільні]]. Раён сфарміраваўся ўздоўж гістарычнага Троцкага тракта, які злучаў [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] з дарогай на [[Коўна]] і [[Трокі]]. Звычайна мясцовасць падзялялася на ''Вялікую Пагулянку'' (сучасная [[Вуліца Ёнаса Басанавічуса (Вільня)|вуліца Ёнаса Басанавічуса]]) і ''Малую Пагулянку'' (сучасная [[Вуліца Кастуся Каліноўскага (Вільня)|вуліца Кастуся Каліноўскага]], якая ішла ўздоўж [[Боўфалава гара|Боўфалавай гары]])<ref>{{cite book |author=Bumblauskas A., Bumblauskas M. |title=Lietuvos istorija (paaugusių žmonių knyga): II dalis |location=Vilnius |publisher=Baltų lankų vadovėliai |year=2020 |pages=187 |lang=lt}}</ref>. У першай палове XX стагоддзя Пагулянка стала адным з галоўных цэнтраў культурнага і грамадскага жыцця горада, а таксама месцам пражывання віленскай інтэлігенцыі. == Этымалогія == Назва прадмесця мае відавочнае славянскае паходжанне. Паводле даследаванняў доктара гуманітарных навук [[Аэліта Амбрулявічуце|Аэліты Амбрулявічуце]], у пісьмовых крыніцах і на картах горада тапонім пачаў з'яўляцца на мяжы XVIII—XIX стагоддзяў. Існуюць дзве асноўныя версіі яго паходжання. Згодна з першай, больш народнай, назва пайшла ад слова «гуляць» (шпацыраваць, баляваць, адпачываць), паколькі гэта была маляўнічая зялёная мясцовасць за межамі [[Віленскія гарадскія муры|гарадскіх муроў]], куды віленчукі любілі выязджаць на прагулкі і адпачынак{{sfn|Ambrulevičiūtė|2024|с=43}}<ref name="poznaj">{{cite web|url=https://poznajwilno.pl/miasto/warto-zwiedzic/ulice-wilna/wielka-pohulanka/|title=Wielka Pohulanka|publisher=Poznaj Wilno|lang=pl}}</ref>. [[Файл:Pohulanka 6.jpg|міні|Гарадская мытня на Пагулянцы ў пачатку XX стагоддзя]] Згодна з другой, дакументальна пацверджанай версіяй, назва прадмесцю была дадзена ад канкрэтнай папулярнай карчмы, якая размяшчалася каля гарадскіх рагатак (мытні). У дзённіку Людвікі Бышэўскай за 1786 год згадваецца паездка «ў Пагулянку піць каву». На плане Вільні, складзеным архітэктарам [[Лаўрын Гуцэвіч|Лаўрынам Гуцэвічам]] (каля 1790—1793 гадоў), гэты аб'ект пазначаны як «Kafehauz Hulanka na trakcie Warszawskiem» (''Кавярня Гулянка на Варшаўскім тракце''). З цягам часу назва ўстановы перайшла на ўсю прылеглую тэрыторыю{{sfn|Ambrulevičiūtė|2024|с=41}}. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] назва «Пагулянка» была афіцыйна [[Літуанізацыя|выкраслена з гарадской тапанімікі]], а галоўная вуліца прадмесця атрымала імя [[Ёнас Басанавічус|Ёнаса Басанавічуса]]{{sfn|Ambrulevičiūtė|2024|с=49}}. == Гісторыя == === Ранні перыяд === [[Файл:Vilnius City Guardhouse1.JPG|міні|Былая застава]] Гісторыя асваення гэтай тэрыторыі пачынаецца ў 1440 годзе, калі вялікі князь літоўскі [[Казімір IV Ягелончык|Казімір Ягелончык]] падараваў Вільні вялікі зямельны надзел, які злучаў заходнія межы горада з прыгарадам [[Лукішкі (Вільня)|Лукішкі]] і [[Боўфалава гара|Боўфалавай гарой]]<ref name="madein">{{cite web|url=https://madeinvilnius.lt/ru/istorija-vilniusa/velikaya-pogulyanka-wielka-pohulanka-v-vilnyuse-sobytiya-zdaniya-izvestnye-imena/|title=Великая Погулянка (Wielka Pohulanka) в Вильнюсе: события, здания, известные имена|author=Эвалдас Чинга|date=6 чэрвеня 2018|publisher=Made in Vilnius|lang=ru}}</ref>. На працягу некалькіх стагоддзяў гэта была маланаселеная тэрыторыя па-за гарадскімі мурамі, якая выкарыстоўвалася пераважна пад сады і агароды. Мясцовасць была багатая на водныя рэсурсы: менавіта на Пагулянцы, паводле «[[Акты Віленскай археаграфічнай камісіі|Актаў Віленскай археаграфічнай камісіі]]», знаходзіліся знакамітыя [[Вінгры|Вінграўскія крыніцы (Вінгры)]], адкуль браў пачатак старажытны [[віленскі вадаправод]]{{sfn|АВАК|1893|с=XXIV}}. [[Файл:Pohulanka 3.jpg|міні|Будынак упраўлення Палескіх чыгунак]] У пачатку XIX стагоддзя раён пачаў набываць новае значэнне. У 1805 годзе ўрадам было прынята рашэнне вынесці [[Пратэстанцкія могілкі (Вільня)|пратэстанцкія могілкі]] за межы шчыльнай гарадской забудовы, і для іх было прызначана новае агульнае месца менавіта на Пагулянцы (цяпер на гэтым месцы знаходзіцца віленскі [[Палац шлюбаў (Вільня)|Палац шлюбаў]]){{sfn|АВАК|1893|с=CXXXVIII}}<ref name="przewodnik">{{cite web|url=https://przewodnik-wilno.lt/informacja-o-litwie/142-wielka-pohulanka-w-wilnie-obecnie-ulica-basanaviciaus-teart-na-pohulance-ordonowna-romain-gary-bunimowicz|title=Wielka Pohulanka w Wilnie|publisher=Przewodnik Wilno|lang=pl}}</ref>. У канцы XIX стагоддзя развіццё раёна паскорылася: на скрыжаванні цяперашніх вуліц Басанавічуса і [[Вуліца Міндоўга (Вільня)|Міндоўга]] быў узведзены манументальны [[будынак упраўлення Палескіх чыгунак]], а ў 1892 годзе на Пагулянку была пракладзена лінія [[Конка (Вільня)|коннага трамвая]]. === Залаты век і яўрэйская інтэлігенцыя === У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя Вялікая Пагулянка перажыла сапраўдны будаўнічы бум, ператварыўшыся ў прэстыжны раён, забудаваны раскошнымі шматпавярховымі камяніцамі. Гэты раён стаў галоўным цэнтрам прыцягнення для эмансіпаванай, сучаснай яўрэйскай інтэлігенцыі і буржуазіі, якія імкнуліся пакінуць цесныя межы традыцыйнага яўрэйскага квартала ў [[Стары горад (Вільня)|Старым горадзе]]<ref name="jewish">{{cite web|url=https://www.jewish-heritage-lithuania.org/jewish-quarter/pohulanka-in-vilnius/|title=Pohulanka in Vilnius|publisher=Jewish Heritage Lithuania|lang=en}}</ref>. [[Файл:2010 02 09Vilnius40Basnavičiaus5.JPG|злева|міні|Палац Бунімовіча]] Сярод самых вядомых жыхароў Пагулянкі быў [[Ізраіль Бунімовіч]] — найбагацейшы чалавек Вільні, уладальнік буйной [[Вікторыя (шакаладная фабрыка)|шакаладнай фабрыкі «Вікторыя»]]. Для сваёй сям'і ён пабудаваў на Пагулянцы (цяпер вул. Басанавічуса, 18) раскошны чатырохпавярховы палац, у якім сёння размяшчаецца [[Міністэрства культуры Літвы]]<ref name="przewodnik" />. Тут таксама жыў і працаваў легендарны ўрач [[Цэмах Шабад]], які стаў прататыпам [[Доктар Айбаліт|доктара Айбаліта]] ў казках [[Карней Іванавіч Чукоўскі|Карнея Чукоўскага]]. Шабад быў выбітным грамадскім дзеячам, кіраўніком яўрэйскай абшчыны і паслядоўным абаронцам правоў бедных слаёў насельніцтва незалежна ад іх нацыянальнасці<ref name="przewodnik" />. Сваё дзяцінства на Пагулянцы правёў будучы выдатны французскі пісьменнік і дыпламат [[Рамэн Гары]]. У памяць пра яго на вуліцы ўсталяваны помнік у выглядзе хлопчыка з галёшам у руках — адсылка да аўтабіяграфічнага рамана, дзе юны Рамэн з'еў кавалак галёша, каб уразіць дзяўчынку<ref name="poznaj" />. === Яўрэйскі навуковы інстытут (YIVO) === У 1925 годзе ў кватэры выдатнага філолага [[Макс Вайнрайха|Макса Вайнрайха]] на Вялікай Пагулянцы (дом № 16) быў заснаваны [[Яўрэйскі навуковы інстытут]] (YIVO). Неўзабаве арганізацыя разраслася і пераехала ў асобны будынак на суседняй [[Вуліца Вівульскага (Вільня)|вуліцы Вівульскага]] (будынак не захаваўся). Інстытут стаў найбуйнейшым у свеце цэнтрам даследавання мовы [[ідыш]], гісторыі і культуры ўсходнееўрапейскіх яўрэяў<ref name="przewodnik"/>. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] нацысты ператварылі будынак YIVO ў цэнтр сартавання нарабаваных яўрэйскіх кніг і каштоўнасцей. Для гэтай працы яны выкарыстоўвалі вязняў Віленскага гета — так званую «Папяровую брыгаду». Яе члены, рызыкуючы жыццём, хавалі самыя каштоўныя рукапісы і кнігі на целе і выносілі іх у тайнікі ў гета, дзякуючы чаму частка ўнікальнага архіва была выратавана<ref name="przewodnik"/>. Сёння штаб-кватэра YIVO знаходзіцца ў [[Нью-Ёрк]]у. === Тэатр на Пагулянцы === [[Файл:Vilniaus senasis teatras.jpg|міні|Былы Тэатр на Пагулянцы (цяпер Стары тэатр Вільні)]] Адной з галоўных архітэктурных і культурных дамінант раёна стаў [[Тэатр на Пагулянцы]] (цяпер Стары тэатр Вільні), пабудаваны ў 1913 годзе паводле праекта архітэктараў [[Вацлаў Міхневіч|Вацлава Міхневіча]] і [[Аляксандр Парчэўскі|Аляксандра Парчэўскага]]. Сродкі на будаўніцтва, якія склалі велізарную суму, былі сабраны польскай грамадскасцю горада пры значнай фінансавай падтрымцы Ізраіля Бунімовіча і [[Гіпаліт Корвін-Мілеўскі|Гіпаліта Корвін-Мілеўскага]]<ref name="przewodnik"/>. У гісторыю будынак увайшоў не толькі як культурны цэнтр. У верасні 1917 года менавіта тут адбылася гістарычная [[Віленская канферэнцыя]], на якой была абрана [[Літоўская Тарыба]] і абвешчаны курс на аднаўленне незалежнай дзяржавы [[Літва|Літвы]]<ref name="madein"/>. У міжваенны перыяд, з 1925 па 1929 год, у будынку працаваў знакаміты польскі эксперыментальны тэатр «Рэдута» пад кіраўніцтвам [[Юліуш Астэрва|Юліуша Астэрвы]]. На гэтай сцэне выступала легендарная спявачка і актрыса [[Ганка Ардануўна]]. Сам Астэрва падкрэсліваў сакральнае значэнне тэатральнага мастацтва, кажучы: {{цытата|Бог стварыў тэатр для тых, каму не хапае касцёла<ref name="przewodnik"/>}}. === Царква Раманавых === [[Файл:Church of St. Constantine and Michael, Vilnius.jpg|thumb|Раманаўская царква на Пагулянцы]] На самым высокім пункце Пагулянкі, на Боўфалавай гары, у 1913 годзе была ўзведзена манументальная [[Царква Святых Канстанціна і Міхаіла (Вільня)|царква Святых Канстанціна і Міхаіла]]. Будаўніцтва было прымеркавана да [[300-годдзе дому Раманавых|300-годдзя расійскай імператарскай дынастыі Раманавых]], з-за чаго ў народзе храм атрымаў назву «Раманаўская царква». Яе залатыя (а пазней зялёныя) купалы сталі адным з самых прыкметных арыенціраў у панараме заходняй часткі Вільні<ref name="poznaj"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Ambrulevičiūtė A. |загаловак=„Pohulianka“: vakarinio Vilniaus priemiesčio pavadinimo kilmė ir ribų kaita 1790–1940 metais |выданне=Lietuvos istorijos studijos |год=2024 |том=53 |старонкі=38—51 |ref=Ambrulevičiūtė}} * {{артыкул |аўтар=Walkowiak J. B. |загаловак=Urbanonimia wyobrażona: przewodnik po Wilnie nieistniejącym |выданне=Język Polski |год=2018 |том=XCVIII |нумар=4 |старонкі=94—105 |ref=Walkowiak}} * {{кніга|загаловак=Акты Виленской археографической комиссии|месца=Вильна|выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина|год=1893|том=XX. Акты, касающиеся города Вильны|старонак=715|ref=АВАК|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/archivy/AVAK.pdf.zip/AVAK_20.pdf}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] lq7m4rf3crl2108c710jgy5gml0bmn4 Граматыкі беларускай мовы 0 813125 5211217 5188877 2026-10-04T09:49:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211217 wikitext text/x-wiki '''Граматыкі беларускай мовы''' — навуковыя, нарматыўныя і навучальныя працы, у якіх сістэмна апісваецца [[граматыка]] [[беларуская мова|беларускай мовы]], перадусім яе [[Марфалогія мовы|марфалогія]] і [[сінтаксіс]], а ў граматыках шырокага тыпу таксама [[фанетыка беларускай мовы|фанетыка]], [[фаналогія]], [[словаўтварэнне]], [[арфаэпія беларускай мовы|арфаэпія]], [[Націск (мовазнаўства)|націск]] і [[арфаграфія беларускай мовы|арфаграфія]]. У гісторыі беларускага мовазнаўства граматычныя працы выконвалі розныя функцыі: ад навуковага апісання моўнай сістэмы да кадыфікацыі норм [[Беларуская літаратурная мова|літаратурнай мовы]] і навучання ёй.<ref>[https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%AB%D0%9A%D0%90 Граматыка] // ''Беларуская Энцыклапедыя''. Электронная версія на Verbum.by.</ref> Гісторыя граматычнага апісання беларускай мовы ўзыходзіць да граматычных прац XVI—XVII стагоддзяў, звязаных з пісьмовай традыцыяй [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], і да мовазнаўчых даследаванняў XIX стагоддзя. Сістэмная кадыфікацыя новай беларускай літаратурнай мовы пачалася на пачатку XX стагоддзя і асабліва інтэнсіўна развівалася з 1910-х гадоў. У XX—XXI стагоддзях склаліся некалькі ўзаемазвязаных традыцый: школьныя і практычныя граматыкі, акадэмічныя апісальныя граматыкі, гістарычныя і параўнальныя граматыкі, а таксама граматыкі і сістэмныя курсы, створаныя па-за БССР і Беларуссю.<ref>[https://verbum.by/belen/%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90%D0%97%D0%9D%D0%90%D0%8E%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%90 Мовазнаўства] // ''Беларуская Энцыклапедыя''. Электронная версія на Verbum.by.</ref> == Перадумовы да XX стагоддзя == Граматычная традыцыя на землях Беларусі ў ранні Новы час была звязана найперш з апісаннем [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]]. Да найбольш значных помнікаў належаць ''Грамматіка Словенска'' [[Лаўрэнцій Зізаній|Лаўрэнція Зізанія]] (Вільня, 1596) і ''Грамматики Словенския правилная Синтагма'' [[Мялецій Сматрыцкі|Мялеція Сматрыцкага]] (Еўе, 1619). Пры тлумачэнні царкоўнаславянскага матэрыялу выкарыстоўвалася таксама тагачасная «простая» мова.<ref name="movaz">[https://verbum.by/belen/%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90%D0%97%D0%9D%D0%90%D0%8E%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%90 Мовазнаўства] // ''Беларуская Энцыклапедыя''. Электронная версія на Verbum.by.</ref> Асобнае месца займае напісаная на лацінскай мове ў 1643 годзе ''[[Граматыка Івана Ужэвіча|Граматыка словенская]]'' [[Іван Ужэвіч|Івана Ужэвіча]]. Яна захавалася ў рукапісах і апісвала «простую мову» ўсходнеславянскай пісьмовай традыцыі; у гісторыі ўсходнеславянскага мовазнаўства праца Ужэвіча разглядаецца як ранняя спроба граматычнага апісання гэтай мовы.<ref name="movaz"/> Навуковае вывучэнне ўласна беларускіх гаворак і іх граматычнага ладу разгарнулася ў XIX стагоддзі. Сярод ранніх прац былі даследаванні [[Павел Шпілеўскі|Паўла Шпілеўскага]], К. Нядзведскага і К. Апеля. Значным этапам стала праца [[Яўхім Карскі|Яўхіма Карскага]] ''Обзор звуков и форм белорусской речи'' (Масква, 1885), у якой сістэмна разглядаліся гукавы лад і формы беларускай мовы.<ref>[https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003648538/ Карский Е. Ф. Обзор звуков и форм белорусской речи]. — Москва, 1885.</ref> Даследаванні Карскага былі працягнуты ў шматтомнай працы ''[[Беларусы (Карскі)|Беларусы]]'', якая стала адной з асноў навуковага вывучэння гісторыі, дыялекталогіі і структуры беларускай мовы. == Станаўленне кадыфікацыйнай граматыкі == === Першыя працы 1910-х гадоў === Пашырэнне беларускамоўнага друку ў пачатку XX стагоддзя зрабіла актуальнай кадыфікацыю правапісу і граматычных норм. Да ''[[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|Беларускай граматыкі для школ]]'' з'явілася некалькі спроб сістэматычнага выкладу беларускай мовы: рукапісная граматыка [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], складзеная на аснове лекцый беларускіх настаўніцкіх курсаў у Вільні ў 1915—1916 гадах; яго брашура ''Jak prawilna pisać pa biełarusku'' (1917); ''[[Беларуская граматыка Пачобкі|Hramatyka biełaruskaj mowy]]'' [[Баляслаў Пачопка|Баляслава Пачопкі]] (1918); ''Biełaruski prawapis'' Антона Луцкевіча і [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] (1918), а таксама ''Pròsty spòsab stàcca ŭ karòtkim čase hràmatnym'' [[Рудольф Абіхт|Рудольфа Абіхта]] і Яна Станкевіча (Брэслаў, 1918).<ref>[https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%80%D1%84%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B Арфаграфія беларускай мовы] // ''Беларуская Вікіпедыя''; гл. прыведзеную там літаратуру: ''Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік''. — Мінск, 2022. — С. 32—33.</ref> У 1918 годзе ў Вільні выйшла ''[[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|Беларуская граматыка для школ]]'' [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]]. Яна сістэматызавала фанетычныя і граматычныя асаблівасці новай беларускай літаратурнай мовы, уключала матэрыял па фанетыцы, марфалогіі, словаўтварэнні, правапісе і сінтаксісе і стала асновай яе далейшай кадыфікацыі.<ref>[https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%AB%D0%9A%D0%90 Граматыка] // ''Беларуская Энцыклапедыя''. Электронная версія на Verbum.by.</ref> Граматыка неаднаразова перавыдавалася і перапрацоўвалася; істотна пераробленае пятае выданне выйшла ў Вільні ў 1929 годзе. === Граматыкі Язэпа Лёсіка === У 1920-я гады значную серыю граматычных дапаможнікаў і даследаванняў стварыў [[Язэп Лёсік]]. У 1921 годзе выйшаў першы курс ''Практычнай граматыкі беларускае мовы'', а матэрыял практычнай граматыкі пасля перапрацоўкі быў выкарыстаны ў ''Пачатковай граматыцы'', другое выданне якой выйшла ў 1925 годзе. У розных рэдакцыях і выданнях гэтыя працы выкарыстоўваліся як школьныя сістэмныя курсы беларускай мовы.<ref>[https://be.wikisource.org/wiki/%D0%9F%D0%B0%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BA%D0%B0_(1925) Лёсік Я. Пачатковая граматыка]. — 2-е выд. — Менск: Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі, 1925.</ref> Асобна Лёсік распрацоўваў асноўныя ўзроўні граматычнай сістэмы. У 1925 годзе выйшаў ''Сынтакс беларускае мовы'', другое, пераробленае выданне — у 1926 годзе<ref>[https://be.wikisource.org/wiki/%D0%86%D0%BD%D0%B4%D1%8D%D0%BA%D1%81:%D0%A1%D1%8B%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_(1925).pdf Лёсік Я. Сынтакс беларускае мовы]. — Менск: Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі, 1925.</ref><ref>[https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A1%D1%8B%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_(1926) Лёсік Я. Сынтакс беларускае мовы]. — 2-е выд., пераробленае. — Менск, 1926.</ref>. У 1926 годзе была выдадзена ''Граматыка беларускае мовы. Фонэтыка'', а ў 1927 годзе — ''Граматыка беларускае мовы. Морфолёгія''. Разам гэтыя працы склалі адзін з найбольш разгорнутых аўтарскіх граматычных комплексаў беларускай мовы 1920-х гадоў. Распрацоўка граматычных нормаў у гэты перыяд была звязана з працай [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульта]] і [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічнай канферэнцыяй па рэформе беларускага правапісу і азбукі]] 1926 года. У граматычнай і школьнай літаратуры працавалі таксама А. Багдановіч, Н. Шэўчык, А. Саломенік, І. Пратасевіч, І. Самковіч і іншыя аўтары.<ref>[https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%80%D1%84%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B Арфаграфія беларускай мовы] // ''Беларуская Вікіпедыя''; гл. прыведзеныя там энцыклапедычныя крыніцы.</ref> == Акадэмічнае граматычнае апісанне ў 1930—1980-я гады == === Працы 1935—1940 гадоў === У сярэдзіне 1930-х гадоў, пасля згортвання палітыкі [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] і [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|Рэформы беларускага правапісу 1933 года]] пачаў складвацца новы сістэматычны акадэмічны курс сучаснай беларускай літаратурнай мовы. У 1935 годзе была выдадзена падрыхтаваная [[Цімафей Ломцеў|Ц. П. Ломцевым]] праца ''Беларуская граматыка. Фанетыка і правапіс'', якая мела падзагаловак «навукова-даследчы нарыс».<ref name="movaz"/> Яна стала першай часткай серыі акадэмічных прац, у якіх планавалася паслядоўна апісаць асноўныя ўзроўні сучаснай беларускай літаратурнай мовы. У 1936 годзе Інстытут літаратуры і мовы Акадэміі навук БССР выдаў калектыўную ''Беларускую граматыку. Марфалогія''. Працягам гэтага цыкла сталі ''Сінтаксіс беларускай мовы'' (1939) і ''Курс сучаснай беларускай мовы. Фанетыка, марфалогія, лексіка'' (1940). У гэтых выданнях былі абагульнены вынікі тагачаснага вывучэння структуры беларускай літаратурнай мовы.<ref>[https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%9D%D0%A1%D0%A2%D0%AB%D0%A2%D0%A3%D0%A2%20%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90%D0%97%D0%9D%D0%90%D0%8E%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%90 Інстытут мовазнаўства] // ''Беларуская Энцыклапедыя''. Электронная версія на Verbum.by.</ref> Такім чынам, выданні 1935—1940 гадоў утварылі першы поўны акадэмічны праект навуковага апісання сучаснай беларускай мовы, які ўжо не абмяжоўваўся задачамі школьнай кадыфікацыі. Адначасова Ломцеў даследаваў гістарычны сінтаксіс беларускай мовы ў працах ''Выражение главных членов предложения в белорусском языке'' (1940) і ''Исследования в области истории белорусского синтаксиса'' (1941).<ref name="movaz"/> === Пасляваенныя граматыкі === У першыя пасляваенныя дзесяцігоддзі праца [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытута мовазнаўства АН БССР]] была адноўлена і паглыблена. Значную ролю адыгрыла распрацоўка новай двухчасткавай ''Граматыкі беларускай мовы'': частка па сінтаксісе ўпершыню выйшла ў 1945 годзе, а ''Фанетыка і марфалогія'' — у 1946 годзе; дапаможнік неаднаразова перавыдаваўся.<ref>Запрудскі С. М. ''Гісторыя беларускага мовазнаўства, 1918—1941'' і бібліяграфічныя матэрыялы па гісторыі беларускага мовазнаўства.</ref> У 1955—1958 гадах выйшаў курс [[Міхаіл Гурскі|М. І. Гурскага]], [[Міхаіл Булахаў|М. Г. Булахава]] і М. Ц. Марчанкі ''[[Беларуская мова (Гурскі, Булахаў, Марчанка)|Беларуская мова]]'': першая частка ахоплівала лексікалогію, фанетыку і марфалогію, другая — сінтаксіс.<ref>''Беларускае мовазнаўства: бібліяграфічны ўказальнік (1825—1965 гг.)''. — Мінск, 1967.</ref> У 1956 годзе ў Маскве па-руску выйшла ''Грамматика белорусского языка'' Ц. П. Ломцева.<ref>Ломтев Т. П. ''Грамматика белорусского языка''. — Москва: Государственное учебно-педагогическое издательство, 1956. — 336 с.</ref> === «Граматыка беларускай мовы» 1962—1966 гадоў === Новым этапам стала акадэмічная ''[[Граматыка беларускай мовы (1962—1966)|Граматыка беларускай мовы]]'', падрыхтаваная ў [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытуце мовазнаўства]]. Першы том ''Марфалогія'' выйшаў у 1962 годзе, другі том ''Сінтаксіс'' — у 1966 годзе. Рэдактарамі выдання былі [[Кандрат Крапіва|К. К. Атраховіч (Кандрат Крапіва)]], М. Г. Булахаў і [[Павел Шуба|П. П. Шуба]].<ref>''Граматыка беларускай мовы'' : у 2 т. / рэд. К. К. Атраховіч, М. Г. Булахаў, П. П. Шуба. — Мінск: Навука і тэхніка, 1962—1966. — Т. 1: Марфалогія. — 1962; Т. 2: Сінтаксіс. — 1966.</ref> У адрозненне ад ранніх кадыфікацыйных і школьных граматык, гэта было спецыяльнае фундаментальнае апісанне граматычнага ладу ў вузкім разуменні граматыкі — марфалогіі і сінтаксісу. Двухтомнік стаў асновай для далейшага акадэмічнага вывучэння граматычнай сістэмы беларускай літаратурнай мовы.<ref>[https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%AB%D0%9A%D0%90 Граматыка] // ''Беларуская Энцыклапедыя''. Электронная версія на Verbum.by.</ref> === «Беларуская граматыка» 1985—1986 гадоў === У 1985—1986 гадах Інстытут мовазнаўства выдаў новую ''[[Беларуская граматыка (1985—1986)|Беларускую граматыку]]'' ў дзвюх частках. Першая частка ''Фаналогія. Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск'' выйшла ў 1985 годзе пад рэдакцыяй [[Мікалай Бірыла|М. В. Бірылы]] і П. П. Шубы. Другая частка ''Сінтаксіс'' выйшла ў 1986 годзе.<ref>''Беларуская граматыка'' : у 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка, 1985—1986. — Ч. 1: Фаналогія. Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск / рэд. М. В. Бірыла, П. П. Шуба. — 1985. — 431 с.; Ч. 2: Сінтаксіс. — 1986.</ref> У параўнанні з граматыкай 1962—1966 гадоў структура новага выдання была пашырана: разам з марфалогіяй разглядаліся фаналагічная сістэма, арфаэпія, словаўтварэнне і націск. Сінтаксічная частка мела нарматыўную накіраванасць і ўлічвала моўную практыку папярэдніх дзесяцігоддзяў і досвед ранейшых граматык.<ref>[https://old.kamunikat.org/?pubid=53451 Беларуская граматыка. У 2 ч. Ч. 2. Сінтаксіс] {{Недаступная спасылка}} // Kamunikat.org.</ref> == Несавецкая і эміграцыйная традыцыя == Адначасова з развіццём граматычнага апісання ў БССР існавала несавецкая традыцыя, якая працягвала ўжыванне нормаў і тэрміналогіі даваенных заходнебеларускіх выданняў у рознай ступені і ў розных аўтарскіх сістэмах. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і пасля яе граматычныя і моўныя дапаможнікі выдаваліся ў акупаванай Беларусі, у Германіі, Чэхіі, Канадзе, Вялікабрытаніі і іншых краінах беларускай эміграцыі.<ref>Баршчэўская Н. ''Беларуская эміграцыя — абаронца роднае мовы''. — Варшава, 2004.</ref> У 1943 годзе ў Мінску выйшла шостае выданне ''[[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1943)|Беларускай граматыкі]]'' Браніслава Тарашкевіча. Пасля смерці аўтара выданне было дапоўнена А. Адамовічам, А. Лёсікам і К. Шкуцькам і працягвала даваенную граматычна-правапісную традыцыю.<ref>Тарашкевіч Б. ''Беларуская граматыка''. — Выд. 6-е. — Мінск, 1943.</ref> У пасляваеннай эміграцыі адным з найбольш значных выданняў стаў ''[[Падручнік крывіцкае (беларускае) мовы]]'' [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]], выдадзены ў [[Рэгенсбург|Рэгенсбургу]], дзе дзейнічаў [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб|лагер для перамешчаных асоб]], у 1947 годзе пад паралельнай англійскай назвай ''Krivian (Whiteruthenian) Grammar''. Праца ахоплівала граматыку, правапіс і навучальныя практыкаванні і была прызначана як для школьнага, так і для самастойнага навучання.<ref>Станкевіч Я. ''Падручнік крывіцкае (беларускае) мовы = Krivian (Whiteruthenian) Grammar: Граматыка, правапіс, укладаньні прытарнаваныя вучыцца ў школе й дома''. Ч. I—III. — Рэгенсбург, 1947.</ref> У Канадзе ў 1974 і 1978 гадах [[Валянціна Пашкевіч]] выдала двухтомны англамоўны курс ''[[Fundamental Byelorussian]]'', разлічаны перадусім на англамоўных навучэнцаў. Выданне спалучала сістэмны граматычны матэрыял з практыкаваннямі і тэкстамі.<ref>Paškievič V. ''Fundamental Byelorussian''. Book 1. — Toronto, 1974. — 332 p.; Book 2. — Toronto, 1978.</ref> У 1976 годзе [[Пітэр Джон Мэё|Пітэр Мэё]] выдаў ''A Grammar of Byelorussian'' — кароткую англамоўную апісальную граматыку беларускай мовы, разлічаную найперш на чытанне і аналіз беларускамоўных тэкстаў.<ref>Mayo P. J. ''A Grammar of Byelorussian''. — Sheffield: Anglo-Byelorussian Society; University of Sheffield, 1976. — 66 p.</ref> Пазней Мэё падрыхтаваў разгорнутае апісанне беларускай мовы для калектыўнай манаграфіі ''The Slavonic Languages'' (1993), што садзейнічала прадстаўленню беларускай граматыкі ў міжнароднай славістычнай літаратуры.<ref>Mayo P. ''Belorussian'' // ''The Slavonic Languages'' / ed. B. Comrie, G. G. Corbett. — London; New York: Routledge, 1993. — P. 887—946.</ref> == Гістарычныя і параўнальныя граматыкі == Асобны кірунак утвараюць працы, у якіх граматычная сістэма беларускай мовы разглядаецца ў гістарычным развіцці або ў параўнанні з іншымі славянскімі мовамі. Да гэтай традыцыі належаць гістарычна-моўныя даследаванні Я. Карскага, працы Ц. П. Ломцева па гістарычным сінтаксісе і ''[[Параўнальная граматыка рускай і беларускай моў]]'' М. І. Гурскага (1962; 2-е выданне — 1972), прысвечаная фанетыцы і марфалогіі.<ref>Гурскі М. І. ''Параўнальная граматыка рускай і беларускай моў: фанетыка і марфалогія''. — Мінск, 1962. — 248 с.; 2-е выд., выпраўленае. — Мінск: Вышэйшая школа, 1972. — 262 с.</ref> Фундаментальным навучальным курсам гэтага тыпу стала ''[[Гістарычная граматыка беларускай мовы (Янкоўскі)|Гістарычная граматыка беларускай мовы]]'' [[Фёдар Міхайлавіч Янкоўскі|Ф. М. Янкоўскага]]. Першая частка, прысвечаная ўводзінам і фанетыцы, выйшла ў 1974 годзе, другая — марфалогіі — у 1977 годзе. Перапрацаваныя выданні выйшлі ў 1983 і 1989 гадах.<ref>Янкоўскі Ф. М. ''Гістарычная граматыка беларускай мовы''. — Мінск: Вышэйшая школа, 1974—1977. — Ч. 1: Уводзіны. Фанетыка. — 1974. — 143 с.; Ч. 2: Марфалогія. — 1977.</ref> У 2019 годзе праца Янкоўскага была выдадзена пад назвай ''[[Гісторыя беларускай мовы: гістарычная граматыка]]'' як дапаможнік для студэнтаў філалагічных спецыяльнасцей.<ref>Янкоўскі Ф. М. ''Гісторыя беларускай мовы: гістарычная граматыка''. — Мінск: Вышэйшая школа, 2019. — 263 с.</ref> == XXI стагоддзе == Асноўным акадэмічным сінтэтычным выданнем пачатку XXI стагоддзя стала ''[[Кароткая граматыка беларускай мовы]]'', падрыхтаваная супрацоўнікамі акадэмічнага Інстытута мовазнаўства. Першая частка ''Фаналогія. Марфаналогія. Марфалогія'' выйшла ў 2007 годзе, другая частка ''Сінтаксіс'' — у 2009 годзе; навуковым рэдактарам выдання быў [[Аляксандр Аляксандравіч Лукашанец|А. А. Лукашанец]].<ref>''Кароткая граматыка беларускай мовы'' : у 2 ч. / навук. рэд. А. А. Лукашанец. — Мінск: Беларуская навука, 2007—2009. — Ч. 1: Фаналогія. Марфаналогія. Марфалогія. — 2007; Ч. 2: Сінтаксіс. — 2009.</ref> У XXI стагоддзі паралельна развіваюцца навучальныя граматычныя курсы, арыентаваныя на вывучэнне [[Беларуская мова як замежная|беларускай мовы як замежнай]]. У такіх выданнях граматыка звычайна падаецца разам з лексічным, камунікатыўным і практычным матэрыялам, таму яны адрозніваюцца паводле структуры і прызначэння ад акадэмічных апісальных граматык. Да гэтага кірунку належаць, у прыватнасці, курсы [[Таццяна Рамза|Т. Р. Рамзы]], у тым ліку ''Беларуская мова? З задавальненнем!'' (2010; перапрацаванае выданне 2022).<ref>Рамза Т. Р. ''Беларуская мова? З задавальненнем! : для замежных навучэнцаў''. — Мінск, 2010; 2-е выд., перапрацаванае і дапоўненае. — Мінск, 2022.</ref> == Асноўныя выданні па граматыцы беларускай мовы == У табліцы прыведзены самастойныя граматыкі і найбольш значныя сістэмныя граматычныя курсы. Вузкаспецыяльныя манаграфіі па асобных граматычных катэгорыях, зборнікі практыкаванняў і большасць школьных падручнікаў у яе не ўключаны. Асобна пазначаны акадэмічныя выданні, падрыхтаваныя або выдадзеныя ўстановамі [[Акадэмія навук БССР|Акадэміі навук БССР]] і [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]. Працы ''[[Граматыка беларускай мовы (1962—1966)|Граматыка беларускай мовы]]'' 1962–1966 гадоў і ''[[Беларуская граматыка (1985—1986)|Беларуская граматыка]]'' 1985–1986 гадоў у пазнейшай акадэмічнай традыцыі вызначаюцца як фундаментальныя акадэмічныя граматыкі; ''[[Кароткая граматыка беларускай мовы]]'' 2007–2009 гадоў была задумана як новая кароткая акадэмічная граматыка.<ref>''Кароткая граматыка беларускай мовы'' : у 2 ч. / навук. рэд. А. А. Лукашанец. — Мінск : Беларуская навука, 2007. — Ч. 1 : Фаналогія. Марфаналогія. Марфалогія. — С. 3–4.</ref> {| class="wikitable sortable" ! Год ! Горад ! Выданне ! Аўтары, рэдактары, выдавец ! Характар ! Каментарыі |- | 1643 | — | ''[[Граматыка Івана Ужэвіча|Граматыка словенская]]'' | [[Іван Ужэвіч]]; рукапіс | Ранняе граматычнае апісанне «простай мовы» | Захавалася ў рукапісах; папярэднічае фарміраванню новай беларускай літаратурнай мовы |- | 1885 | [[Масква]] | ''[[Обзор звуков и форм белорусской речи]]'' | [[Яўхім Карскі]]; Універсітэцкая друкарня (М. Катков і К°) | Навуковае апісанне гукаў і граматычных форм | Адна з першых сістэмных навуковых прац пра структуру беларускай мовы |- | 1916 | [[Вільня]] | ''[[Беларуская граматыка Антона Луцкевіча|Беларуская граматыка]]'' | [[Антон Луцкевіч]]; не выдадзена | Рукапісны курс; фанетыка і этымалогія | Складзена паводле лекцый на Беларускіх настаўніцкіх курсах у Вільні ў 1915–1916 гадах |- | 1918 | [[Вільня]] | ''[[Беларуская граматыка Пачобкі|Hramatyka biełaruskaj mowy]]'' | [[Баляслаў Пачопка]]; друкарня «Homan» | Ранняя кадыфікацыйная і навучальная граматыка | Адна з першых друкаваных граматык новай беларускай літаратурнай мовы |- | 1918 | [[Уроцлаў|Брэслаў]] | ''[[Pròsty spòsab stàcca ŭ karòtkim čase hràmatnym]]'' | [[Рудольф Абіхт]], [[Ян Станкевіч]]; выд. Фелікс Прыбач | Кароткі навучальны граматычны дапаможнік | Аўтары працавалі над тэкстам у Вільні; выдадзены ў Брэславе |- | 1918 | [[Вільня]] | ''[[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|Беларуская граматыка для школ]]'' | [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]]; Беларускі камітэт; друкарня М. Кухты | Кадыфікацыйная школьная граматыка | Стала асновай кадыфікацыі новай беларускай літаратурнай мовы і правапісу |- | 1921–1922 | [[Мінск]] | ''[[Практычная граматыка беларускае мовы]]'' | [[Язэп Лёсік]]; Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі | Практычны сістэмны курс | Адзін з асноўных граматычных курсаў пачатку 1920-х гадоў |- | 1924–1925 | [[Мінск]] | ''[[Пачатковая граматыка (Лёсік)|Пачатковая граматыка]]'' | Язэп Лёсік; Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі | Навучальны курс | У далейшых выданнях перапрацоўвалася; з 1926 года выходзіла таксама пад назвай ''Школьная граматыка беларускай мовы'' |- | 1925 | [[Мінск]] | ''[[Сынтакс беларускае мовы]]'' | Язэп Лёсік; Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі | Сістэмнае апісанне сінтаксісу | 2-е, пераробленае выданне выйшла ў 1926 годзе |- | 1926 | [[Мінск]] | ''[[Граматыка беларускае мовы. Фонэтыка]]'' | Язэп Лёсік | Сістэмнае апісанне фанетыкі | Частка аўтарскага цыкла граматычных прац Лёсіка |- | 1927 | [[Мінск]] | ''[[Граматыка беларускае мовы. Морфолёгія]]'' | Язэп Лёсік | Сістэмнае апісанне марфалогіі | Частка аўтарскага цыкла граматычных прац Лёсіка |- | 1929 | [[Вільня]] | ''[[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1929)|Беларуская граматыка для школ]]'' | Браніслаў Тарашкевіч | Кадыфікацыйная школьная граматыка | 5-е, істотна пераробленае і пашыранае выданне граматыкі 1918 года |- | 1935 | [[Мінск]] | ''[[Беларуская граматыка. Фанетыка і правапіс]]'' | [[Цімафей Ломцеў|Ц. П. Ломцеў]]; Выдавецтва Беларускай акадэміі навук | Навукова-даследчы нарыс | '''Акадэмічная праца''', выдадзеная Беларускай акадэміяй навук; пачатак перадваеннага акадэмічнага цыкла граматычных даследаванняў.<ref>[https://verbum.by/belen/%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90%D0%97%D0%9D%D0%90%D0%8E%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%90 Мовазнаўства] // ''Беларуская Энцыклапедыя''.</ref> |- | 1936 | [[Мінск]] | ''[[Беларуская граматыка. Марфалогія (1936)|Беларуская граматыка. Марфалогія]]'' | М. М. Баркоўскі, К. І. Гурскі; рэд. Ц. П. Ломцеў; Інстытут літаратуры і мовы АН БССР; Выдавецтва АН БССР | Калектыўнае навуковае апісанне марфалогіі | '''Акадэмічнае выданне АН БССР'''; частка перадваеннага інстытуцыйнага цыкла апісання беларускай літаратурнай мовы.<ref>[https://elib.nlb.by/catalog/Record/BY-NLB-br185771 Беларуская граматыка: марфалогія] // Электронны каталог Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі.</ref> |- | 1939 | [[Мінск]] | ''[[Сінтаксіс беларускай мовы (1939)|Сінтаксіс беларускай мовы]]'' | К. І. Гурскі, Ц. П. Ломцеў, Г. З. Шкляр, С. Л. Рохкінд, С. І. Рысіна; рэд. [[Якуб Колас]], К. І. Гурскі, Г. З. Шкляр; Інстытут мовы і літаратуры АН БССР; Выдавецтва АН БССР | Навуковы курс сінтаксісу; падручнік для ВНУ | '''Акадэмічнае выданне АН БССР'''; адно з першых разгорнутых сістэмных апісанняў сінтаксісу беларускай літаратурнай мовы.<ref>[https://elib.nlb.by/catalog/Record/BY-NLB-br367510 Сінтаксіс беларускай мовы] // Электронны каталог Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі.</ref> |- | 1940 | [[Мінск]] | ''[[Курс сучаснай беларускай мовы (1940)|Курс сучаснай беларускай мовы. Фанетыка, марфалогія, лексіка]]'' | К. І. Гурскі, Ц. П. Ломцеў, Г. З. Шкляр, С. Л. Рохкінд; рэд. Якуб Колас, К. І. Гурскі; Інстытут мовы і літаратуры АН БССР; Выдавецтва АН БССР | Сістэмны навуковы курс; падручнік для ВНУ | '''Акадэмічнае выданне АН БССР'''; абагульняла вынікі перадваеннага вывучэння сучаснай беларускай літаратурнай мовы.<ref>[https://elib.nlb.by/catalog/Record/BY-NLB-br179714 Курс сучаснай беларускай мовы] // Электронны каталог Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі.</ref> |- | 1943 | [[Мінск]] | ''[[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1943)|Беларуская граматыка]]'' | Браніслаў Тарашкевіч; змены і дапаўненні А. Адамовіча, А. Лёсіка, К. Шкуцькі | 6-е выданне граматыкі Тарашкевіча | Выдадзена без удзелу аўтара; працяг несавецкай кадыфікацыйнай традыцыі |- | 1945–1946 | [[Мінск]] | ''[[Граматыка беларускай мовы (Карзон і Жыркевіч)|Граматыка беларускай мовы]]'' | А. С. Карзон, М. І. Жыркевіч | Школьная граматыка: фанетыка, марфалогія, сінтаксіс | Пасляваенны навучальны курс; неаднаразова перавыдаваўся |- | 1947 | [[Рэгенсбург]] | ''[[Падручнік крывіцкае (беларускае) мовы]]'' | [[Ян Станкевіч]] | Эміграцыйная граматыка, правапіс і навучальны курс | Несавецкае выданне; на вокладцы пазначаны 1947 год, у бібліяграфіі сустракаецца таксама дата друку 1946 |- | 1955–1958 | [[Мінск]] | ''[[Беларуская мова (Гурскі, Булахаў, Марчанка)|Беларуская мова]]'' | М. І. Гурскі, М. Г. Булахаў, М. Ц. Марчанка; Вучэбна-педагагічнае выдавецтва БССР | Двухчасткавы вучэбны сістэмны курс | Падручнік для педагагічных вучылішчаў і дапаможнік для педагагічных інстытутаў |- | 1956 | [[Масква]] | ''[[Грамматика белорусского языка (Ломцев)|Грамматика белорусского языка]]'' | Ц. П. Ломцеў; Учпедгиз | Рускамоўная навуковая граматыка | Дапаможнік для ўніверсітэтаў і педагагічных інстытутаў; не з'яўляецца выданнем АН БССР |- | 1962–1966 | [[Мінск]] | ''[[Граматыка беларускай мовы (1962—1966)|Граматыка беларускай мовы]]'' | Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа АН БССР; т. 1 — рэд. [[Кандрат Крапіва|К. К. Атраховіч (Крапіва)]], М. Г. Булахаў; т. 2 — К. К. Атраховіч, М. Г. Булахаў, П. П. Шуба; Выдавецтва АН БССР / «Навука і тэхніка» | Двухтомнае апісанне марфалогіі і сінтаксісу | '''Фундаментальная акадэмічная граматыка'''; адна з асноўных нарматыўна-апісальных прац Інстытута мовазнаўства АН БССР.<ref name="kg2007">''Кароткая граматыка беларускай мовы'' : у 2 ч. / навук. рэд. А. А. Лукашанец. — Мінск : Беларуская навука, 2007. — Ч. 1. — С. 3–4.</ref> |- | 1962 | [[Мінск]] | ''[[Параўнальная граматыка рускай і беларускай моў]]'' | М. І. Гурскі; Дзяржаўнае вучэбна-педагагічнае выдавецтва Міністэрства асветы БССР | Параўнальная фанетыка і марфалогія | Падручнік для студэнтаў педагагічных інстытутаў; 2-е, выпраўленае выданне выйшла ў 1972 годзе |- | 1974–1977 | [[Мінск]] | ''[[Гістарычная граматыка беларускай мовы (Янкоўскі)|Гістарычная граматыка беларускай мовы]]'' | [[Фёдар Міхайлавіч Янкоўскі|Ф. М. Янкоўскі]] | Гістарычная фанетыка і марфалогія | Двухчасткавы навучальны курс; пазней перапрацоўваўся і перавыдаваўся |- | 1974–1978 | [[Таронта]] | ''[[Fundamental Byelorussian]]'' | [[Валянціна Пашкевіч]]; рэд. А. Адамовіч; Выдавецкі камітэт Каардынацыйнага камітэта беларусаў Канады | Двухтомны навучальна-граматычны курс для англамоўнай аўдыторыі | Несавецкае беларускае выданне; кнігі 1 і 2 выйшлі адпаведна ў 1974 і 1978 гадах |- | 1976 | [[Шэфілд]] | ''[[A Grammar of Byelorussian]]'' | [[Пітэр Джон Мэё]]; Anglo-Byelorussian Society сумесна з Department of Russian and Slavonic Studies, University of Sheffield | Англамоўная апісальная граматыка | Адно з першых асобных англамоўных навуковых апісанняў беларускай граматыкі |- | 1985–1986 | [[Мінск]] | ''[[Беларуская граматыка (1985—1986)|Беларуская граматыка]]'' | Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа АН БССР; рэд. [[Мікалай Бірыла|М. В. Бірыла]], П. П. Шуба; «Навука і тэхніка» | Фаналогія, арфаэпія, марфалогія, словаўтварэнне, націск, сінтаксіс | '''Фундаментальная акадэмічная граматыка'''; мае нарматыўную накіраванасць і ўлічвае моўную практыку і вопыт папярэдніх граматык.<ref name="kg2007"/> |- | 2007–2009 | [[Мінск]] | ''[[Кароткая граматыка беларускай мовы]]'' | ч. 1 — Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа НАН Беларусі; ч. 2 — Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАН Беларусі; навук. рэд. [[Аляксандр Аляксандравіч Лукашанец|А. А. Лукашанец]]; «Беларуская навука» | Фаналогія, марфаналогія, марфалогія і сінтаксіс | '''Кароткая акадэмічная граматыка НАН Беларусі'''; мае нарматыўную накіраванасць, улічвае моўную практыку канца XX — пачатку XXI стагоддзя і варыянтнасць словазмянення.<ref>''Кароткая граматыка беларускай мовы'' : у 2 ч. / навук. рэд. А. А. Лукашанец. — Мінск : Беларуская навука, 2007. — Ч. 1. — С. 2–4.</ref> |- | 2019 | [[Мінск]] | ''[[Гісторыя беларускай мовы: гістарычная граматыка]]'' | Ф. М. Янкоўскі; «Вышэйшая школа» | Гістарычная граматыка | Новае выданне і перапрацоўка гістарычна-граматычнага курса Янкоўскага |} == Значэнне для кадыфікацыі беларускай мовы == Функцыі граматычных выданняў змяняліся разам з развіццём беларускай літаратурнай мовы. Працы 1910—1920-х гадоў адначасова апісвалі мову і ўдзельнічалі ў выпрацоўцы яе пісьмовых і граматычных норм. У далейшым [[арфаграфія беларускай мовы|арфаграфічная кадыфікацыя]] паступова вылучылася ў асобны комплекс нарматыўных выданняў, а акадэмічныя граматыкі засяродзіліся на навуковым апісанні структуры літаратурнай мовы.<ref>[https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%80%D1%84%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B Арфаграфія беларускай мовы] // ''Беларуская Вікіпедыя''; гл. прыведзеныя там энцыклапедычныя крыніцы.</ref> Асаблівае месца ў гісторыі займае [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|рэформа беларускага правапісу 1933 года]], пасля якой савецкая і несавецкая традыцыі кадыфікацыі развіваліся асобна. Пры гэтым акадэмічнае граматычнае апісанне ў БССР у другой палове XX стагоддзя ўсё больш аддзялялася ад уласна арфаграфічных пытанняў: двухтомнік 1962—1966 гадоў быў прысвечаны марфалогіі і сінтаксісу, а выданні 1985—1986 і 2007—2009 гадоў пашырылі кола апісаных моўных узроўняў.<ref>''Граматыка беларускай мовы''. — Мінск, 1962—1966; ''Беларуская граматыка''. — Мінск, 1985—1986; ''Кароткая граматыка беларускай мовы''. — Мінск, 2007—2009.</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Беларуская мова: энцыклапедыя'' / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 1994. — 654 с. — ISBN 5-85700-126-9. * ''Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік'' / пад агул. рэд. Д. В. Дзятко. — Мінск: Беларусь, 2022. — 495 с. — ISBN 978-985-01-1558-4. * ''Беларускае мовазнаўства: бібліяграфічны ўказальнік (1825—1965 гг.)''. — Мінск, 1967. * ''Беларускае мовазнаўства: бібліяграфічны паказальнік (1966—1975 гг.)''. — Мінск, 1980. * Запрудскі С. М. ''Гісторыя беларускага мовазнаўства, 1918—1941''. — Мінск, 2013. * Карскі Я. Ф. ''Беларусы''. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2006—2007. * ''Граматыка беларускай мовы'' : у 2 т. / рэд. К. К. Атраховіч, М. Г. Булахаў, П. П. Шуба. — Мінск: Навука і тэхніка, 1962—1966. * ''Беларуская граматыка'' : у 2 ч. — Мінск: Навука і тэхніка, 1985—1986. * ''Кароткая граматыка беларускай мовы'' : у 2 ч. / навук. рэд. А. А. Лукашанец. — Мінск: Беларуская навука, 2007—2009. == Гл. таксама == * [[Беларуская мова]] * [[Сучасная беларуская літаратурная мова]] * [[Гісторыя беларускай мовы]] * [[Граматыка]] * [[Арфаграфія беларускай мовы]] * [[Арфаэпія беларускай мовы]] * [[Фанетыка беларускай мовы]] * [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года]] * [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі]] * [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)]] * [[Беларуская граматыка Пачобкі]] * [[Інстытут мовазнаўства НАНБ]] * [[Беларусістыка]] == Спасылкі == * [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%AB%D0%9A%D0%90 «Граматыка»] // ''Беларуская Энцыклапедыя''. * [https://verbum.by/belen/%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90%D0%97%D0%9D%D0%90%D0%8E%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%90 «Мовазнаўства»] // ''Беларуская Энцыклапедыя''. * [https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%9D%D0%A1%D0%A2%D0%AB%D0%A2%D0%A3%D0%A2%20%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90%D0%97%D0%9D%D0%90%D0%8E%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%90 «Інстытут мовазнаўства»] // ''Беларуская Энцыклапедыя''. * [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%86%D0%BD%D0%B4%D1%8D%D0%BA%D1%81:%D0%A1%D1%8B%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_(1925).pdf «Сынтакс беларускае мовы» Язэпа Лёсіка] ў Беларускіх Вікікрыніцах. [[Катэгорыя:Беларуская мова]] [[Катэгорыя:Граматыка]] {{Беларуская мова}} n3ugigteyi4xidbwk57vs7b95thwauf Вікіпедыя:Што рабіць/Літва/Вільня 4 813150 5211070 5205836 2026-10-03T19:13:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5211070 wikitext text/x-wiki == Created Sat, 03 Oct 2026 19:10:06 +0000 by [//tools.wmflabs.org/missingtopics/ the MissingTopics tool] ([//tools.wmflabs.org/missingtopics/?language=be&project=wikipedia&depth=4&category=%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8F&article=&wikimode=1&limitnum=0&notemplatelinks=1&nosingles=1 run again with these settings]) == {| !Wanted!!Title |- ! 9 | [[Дзяржаўная прэмія Літвы]] |- ! 7 | [[Панары]] |- ! 7 | [[Саюз пісьменнікаў Літвы]] |- ! 6 | [[A Ліга Літвы 2016]] |- ! 6 | [[Літоўскае навуковае таварыства]] |- ! 5 | [[A Ліга Літвы 2017]] |- ! 5 | [[Інстытут гісторыі АН Літвы]] |- ! 5 | [[Віленскае сельскагаспадарчае таварыства]] |- ! 5 | [[Кальварыйская вуліца (Вільня)]] |- ! 5 | [[Кубак Літвы па футболе]] |- ! 5 | [[Моладзевая зборная Літвы па футболе]] |- ! 5 | [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі]] |- ! 5 | [[НКДБ]] |- ! 5 | [[Юозас Зікарас]] |- ! 4 | [[A Ліга Літвы 2011]] |- ! 4 | [[Беларуская друкарня імя Францыска Скарыны]] |- ! 4 | [[Беларускі кааператыўны банк]] |- ! 4 | [[Вуліца Субач]] |- ! 4 | [[Вітаўтас Кайрукшціс]] |- ! 4 | [[Дзяржаўная прэмія Літоўскай ССР]] |- ! 4 | [[Доктар гуманітарных навук]] |- ! 4 | [[Жальгірыс (стадыён)]] |- ! 4 | [[Касцёл Святой Тэрэзы (Вільня)]] |- ! 4 | [[Марыя Лаўмянская]] |- ! 4 | [[Народны артыст Літоўскай ССР]] |- ! 4 | [[Народны пісьменнік Літвы]] |- ! 4 | [[Новая Вільня]] |- ! 4 | [[Палубінскія]] |- ! 4 | [[Прэм'ер-міністр Літвы]] |- ! 4 | [[Рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы]] |- ! 4 | [[Рэдактар]] |- ! 4 | [[Тэатр на Пагулянцы]] |- ! 3 | [[A Ліга Літвы 2012]] |- ! 3 | [[A Ліга Літвы 2013]] |- ! 3 | [[A Ліга Літвы 2020]] |- ! 3 | [[Naujoji Gadynė]] |- ! 3 | [[Polona]] |- ! 3 | [[Wieś Ilustrowana]] |- ! 3 | [[Ёнас Швядас]] |- ! 3 | [[Ігнат Антонавіч Парэмбскі]] |- ! 3 | [[Імператарская медыка-хірургічная акадэмія]] |- ! 3 | [[Альгерд Гардзялкоўскі]] |- ! 3 | [[Аляксандр Іванавіч Разанаў]] |- ! 3 | [[Андрэй Тадэвушавіч Раствароўскі]] |- ! 3 | [[Банк Літвы]] |- ! 3 | [[Беларускае выдавецкае таварыства ў Вільні]] |- ! 3 | [[Беларускае кнігадрукаванне]] |- ! 3 | [[Беларускі нацыянальна-вызвольны рух]] |- ! 3 | [[Беларускі цэнтральны выбарчы камітэт]] |- ! 3 | [[Белы мост (Вільня)]] |- ! 3 | [[Вуліца Гаона]] |- ! 3 | [[Вуліца Гаона (Вільня)]] |- ! 3 | [[Вуліца Майроніса (Вільня)]] |- ! 3 | [[Вуліца Тадэвуша Урублеўскага (Вільня)]] |- ! 3 | [[Віжуны]] |- ! 3 | [[Вікарый]] |- ! 3 | [[Віленскае праваслаўнае брацтва]] |- ! 3 | [[Віленская гарадская рада]] |- ! 3 | [[Віленская езуіцкая гімназія]] |- ! 3 | [[Віленская епархія]] |- ! 3 | [[Віленская кансерваторыя]] |- ! 3 | [[Віленскі акруговы суд]] |- ! 3 | [[Віленскі альбом]] |- ! 3 | [[Віленскі вадаправод]] |- ! 3 | [[Віленскі генерал-губернатар]] |- ! 3 | [[Віленскія камунары]] |- ! 3 | [[Гара Гедзіміна]] |- ! 3 | [[Георг Форстэр]] |- ! 3 | [[Гістарызм, архітэктура]] |- ! 3 | [[Гістарызм (архітэктура)]] |- ! 3 | [[Дарус Сталюнас]] |- ! 3 | [[Джавані Чыні]] |- ! 3 | [[Доктар абодвух правоў]] |- ! 3 | [[Друкарня Марціна Кухты]] |- ! 3 | [[Жазеф Пусье]] |- ! 3 | [[Забарона ў служэнні]] |- ! 3 | [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Літвы]] |- ! 3 | [[Звярынец (Вільня)]] |- ! 3 | [[Казімір Леан Сапега]] |- ! 3 | [[Кальварыя (Вільня)]] |- ! 3 | [[Камянецкае староства]] |- ! 3 | [[Каралеўскі сакратар]] |- ! 3 | [[Каралінішкі (Вільня)]] |- ! 3 | [[Касцёл Святога Рафала (Вільня)]] |- ! 3 | [[Касцёл Усіх Святых (Вільня)]] |- ! 3 | [[Крым наш]] |- ! 3 | [[Культ Божай Міласэрнасці]] |- ! 3 | [[Кіпрыян Мацулевіч]] |- ! 3 | [[Ліздзейка]] |- ! 3 | [[Літаратурны часопіс]] |- ! 3 | [[Літоўская сацыял-дэмакратычная партыя]] |- ! 3 | [[Літоўская хрысціянска-дэмакратычная партыя]] |- ! 3 | [[Літоўскі камітэт]] |- ! 3 | [[Магістр багаслоўя]] |- ! 3 | [[Марцін Кнафкус]] |- ! 3 | [[Марыямпальская гімназія]] |- ! 3 | [[Мікалай Аляксандравіч Сергіеўскі (сенатар)]] |- ! 3 | [[Мікалай Рапнін]] |- ! 3 | [[Міністэрства дзяржаўнай бяспекі СССР]] |- ! 3 | [[Надмагільны помнік]] |- ! 3 | [[Напалеон Роўба]] |- ! 3 | [[Народны мастак Літвы]] |- ! 3 | [[Новы горад (Вільня)]] |- ! 3 | [[Нявежыс Кедайней]] |- ! 3 | [[Нямецкая акупацыя Літвы (1941—1944)]] |- ! 3 | [[Обер-пракурор]] |- ! 3 | [[Ордэн Вітаўтаса Вялікага]] |- ! 3 | [[П'етра дэ Росі]] |- ! 3 | [[Палац Тызенгаўзаў (Вільня)]] |- ! 3 | [[Палац шлюбаў (Вільня)]] |- ! 3 | [[Палякі ў Літве]] |- ! 3 | [[Польская акадэмія ведаў]] |- ! 3 | [[Польскі камітэт дапамогі ахвярам вайны]] |- ! 3 | [[Рамуальд Гут]] |- ! 3 | [[Рудніцкая брама]] |- ! 3 | [[Рэгістр культурных каштоўнасцей Літоўскай Рэспублікі]] |- ! 3 | [[Рэлігійны жывапіс]] |- ! 3 | [[Салавецкі лагер асаблівага прызначэння]] |- ! 3 | [[Самуэль Абрамовіч]] |- ! 3 | [[Славянафіл]] |- ! 3 | [[Сніпішскія яўрэйскія могілкі]] |- ! 3 | [[Сойм Сярэдняй Літвы]] |- ! 3 | [[Спіс помнікаў архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, зруйнаваных уладамі Расійскай імперыі]] |- ! 3 | [[Стадыён ЛФФ]] |- ! 3 | [[Станіслаў Заянчкоўскі]] |- ! 3 | [[Суперкубак Літвы па футболе]] |- ! 3 | [[Суперінтэндант]] |- ! 3 | [[Таварыства нацыянальнай асветы]] |- ! 3 | [[Упіта]] |- ! 3 | [[Царква Святога Духа (Вільня)]] |- ! 3 | [[Швінтарог]] |- ! 3 | [[Ян Зянкевіч]] |- ! 2 | [[13-ы ўланскі полк]] |- ! 2 | [[A Ліга Літвы 2010]] |- ! 2 | [[A Ліга Літвы 2018]] |- ! 2 | [[A Ліга Літвы 2019]] |- ! 2 | [[Ateneum]] |- ! 2 | [[BC Pieno žvaigždės]] |- ! 2 | [[Belarusian Review]] |- ! 2 | [[Elektrit]] |- ! 2 | [[Gazeta Wileńska]] |- ! 2 | [[I Пралетарыят]] |- ! 2 | [[Kwartalnik Litewski]] |- ! 2 | [[Polska Macierz Szkolna Ziem Wschodnich]] |- ! 2 | [[Poprostu]] |- ! 2 | [[Visuomenė]] |- ! 2 | [[Wincenty Chełmiński]] |- ! 2 | [[Žarija]] |- ! 2 | [[Ёзэф Франк]] |- ! 2 | [[Ёнас Анушкявічус]] |- ! 2 | [[Ёнас Норас Нарушавічус]] |- ! 2 | [[Іван Міхайлавіч Салаўёў]] |- ! 2 | [[Іван Рыбакоў]] |- ! 2 | [[Іван Фраловіч Клімаў]] |- ! 2 | [[Ігнас Садаўскас]] |- ! 2 | [[Ігнат Гоўвалт]] |- ! 2 | [[Ігнацы Балінскі]] |- ! 2 | [[Ілля Гаўрылавіч Бібікаў]] |- ! 2 | [[Ілля Якаўлевіч Герцык]] |- ! 2 | [[Інаўгурацыя]] |- ! 2 | [[Інстытут Гердэра]] |- ! 2 | [[Інстытут гісторыі Літвы]] |- ! 2 | [[Інстытут літоўскай літаратуры і фальклору]] |- ! 2 | [[Інстытут палітычных даследаванняў (Страсбур)]] |- ! 2 | [[Інфлянцкая дыяцэзія]] |- ! 2 | [[Інфлянцкія біскупы]] |- ! 2 | [[Іпаліт Беланжэ]] |- ! 2 | [[Ірыней Клеафас Агінскі]] |- ! 2 | [[Аблога Вільні (1390)]] |- ! 2 | [[Адам Карповіч]] |- ! 2 | [[Адольфас Шапока]] |- ! 2 | [[Акадэмія Любранскага]] |- ! 2 | [[Алыцкая ардынацыя]] |- ! 2 | [[Альгімантас Мачуліс]] |- ! 2 | [[Альгімантас Насвіціс]] |- ! 2 | [[Альфа (спецпадраздзяленне)]] |- ! 2 | [[Аляксандр Львовіч Патапаў]] |- ! 2 | [[Аляксандр Міхайлавіч Рымскі-Корсакаў]] |- ! 2 | [[Аляксандр Міхалевіч]] |- ! 2 | [[Аляксандр Парчэўскі]] |- ! 2 | [[Аляксандр Снежка (гісторык)]] |- ! 2 | [[Аляксандр Сцяпанавіч Ленскі]] |- ! 2 | [[Аляксей Дубовіч]] |- ! 2 | [[Алізары]] |- ! 2 | [[Анатоль Змітравіч Крывенка]] |- ! 2 | [[Андрэй Іванавіч Вішнявецкі]] |- ! 2 | [[Антоні Вэнслаўскі]] |- ! 2 | [[Анцуты]] |- ! 2 | [[Аркадзь Рылоў]] |- ! 2 | [[Арсеній Аляксеевіч Міхайлоўскі]] |- ! 2 | [[Артурас Зуокас]] |- ! 2 | [[Архівістыка]] |- ! 2 | [[Архітэктура барока]] |- ! 2 | [[Астранамічная абсерваторыя Віленскага ўніверсітэта]] |- ! 2 | [[Атлант]] |- ! 2 | [[Афіцыял]] |- ! 2 | [[Аўгуст Клейн]] |- ! 2 | [[Аўгуст Кляйн]] |- ! 2 | [[Баладына]] |- ! 2 | [[Барыс Гадуноў (опера)]] |- ! 2 | [[Батанічны сад (Вільнюс)]] |- ! 2 | [[Беларуская дзяржаўнасць]] |- ! 2 | [[Беларуская друкарня імя Францішка Скарыны ў Вільні]] |- ! 2 | [[Беларуская настаўніцкая семінарыя (Вільня)]] |- ! 2 | [[Беларуская школьная рада Віленшчыны]] |- ! 2 | [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня, 1941)]] |- ! 2 | [[Беларускі прафесійны настаўніцкі саюз]] |- ! 2 | [[Беларускія настаўніцкія курсы (Вільня)]] |- ! 2 | [[Бельмонт (Вільня)]] |- ! 2 | [[Будынак былога Яўрэйскага шпіталя]] |- ! 2 | [[Бутырская турма]] |- ! 2 | [[Біржанская лінія Радзівілаў]] |- ! 2 | [[В. В. Антонаў]] |- ! 2 | [[Валдас Бубялявічус]] |- ! 2 | [[Валянцін Стэх]] |- ! 2 | [[Васіль Садоўнікаў]] |- ! 2 | [[Васіль Сямёнавіч Садоўнікаў]] |- ! 2 | [[Владас Дрэма]] |- ! 2 | [[Войцех Буйко]] |- ! 2 | [[Вострабрамская вуліца (Вільня)]] |- ! 2 | [[Вуліца Ісландская (Вільня)]] |- ! 2 | [[Вуліца Гарбарская (Вільня)]] |- ! 2 | [[Вуліца К. Каліноўскага (Вільня)]] |- ! 2 | [[Вуліца Майранё]] |- ! 2 | [[Вуліца Міндоўга (Вільня)]] |- ! 2 | [[Вуліца Паменкальніс]] |- ! 2 | [[Вуліца Радзівілаў (Вільня)]] |- ! 2 | [[Вуліца Святога Ігната (Вільня)]] |- ! 2 | [[Вуліца Святога Казіміра (Вільня)]] |- ! 2 | [[Вуліца Святога Мікалая (Вільня)]] |- ! 2 | [[Вуліца Свінтарога]] |- ! 2 | [[Вуліца Скопа]] |- ! 2 | [[Вуліца Чыгуначная (Вільня)]] |- ! 2 | [[Вуліца Шварца]] |- ! 2 | [[Вуліца Шылтадаржа]] |- ! 2 | [[Вуліца Ягайлы (Вільнюс)]] |- ! 2 | [[Выбаргскія могілкі, Санкт-Пецярбург]] |- ! 2 | [[Выдавецтва Завадскага]] |- ! 2 | [[Вялёна]] |- ! 2 | [[Вігаўдас Ушацкас]] |- ! 2 | [[Віктар Васільевіч Якунін]] |- ! 2 | [[Віктарас Біржышка]] |- ! 2 | [[Віленска-Ковенскі грамадзянскі камітэт]] |- ! 2 | [[Віленскае андрэеўскае духоўнае вучылішча]] |- ! 2 | [[Віленскае дабрачыннае таварыства]] |- ! 2 | [[Віленскае таварыства сельскай гаспадаркі]] |- ! 2 | [[Віленскае філантрапічнае таварыства]] |- ! 2 | [[Віленская Кальварыя]] |- ! 2 | [[Віленская беларуская настаўніцкая семінарыя]] |- ! 2 | [[Віленская брацкая школа]] |- ! 2 | [[Віленская духоўная гімназія]] |- ! 2 | [[Віленская настаўніцкая семінарыя]] |- ! 2 | [[Віленская руская гімназія імя А. Пушкіна]] |- ! 2 | [[Віленскі бурмістр]] |- ! 2 | [[Віленскі гарадскі тэатр]] |- ! 2 | [[Віленскі збор]] |- ! 2 | [[Віленскі зямельны банк]] |- ! 2 | [[Віленскі сейм]] |- ! 2 | [[Віленскі сойм]] |- ! 2 | [[Віленскі стары тэатр]] |- ! 2 | [[Віленскі яўрэйскі настаўніцкі інстытут]] |- ! 2 | [[Віленскія гарадскія муры]] |- ! 2 | [[Віталь Кандраценка]] |- ! 2 | [[Віталь Мікалаевіч Троцкі]] |- ! 2 | [[Вітаўтас Заранка]] |- ! 2 | [[Вітаўтас Кярнагіс]] |- ! 2 | [[Вітаўтас Цыпліяўскас]] |- ! 2 | [[Віцебскае таварыства сельскай гаспадаркі]] |- ! 2 | [[Гануль]] |- ! 2 | [[Гара Гедыміна]] |- ! 2 | [[Гарадская дума]] |- ! 2 | [[Гараіны]] |- ! 2 | [[Гаўе]] |- ! 2 | [[Герб «Агінец»]] |- ! 2 | [[Герб «Агінскі»]] |- ! 2 | [[Герб «Крышпін»]] |- ! 2 | [[Герб «Прус»]] |- ! 2 | [[Гжымала (герб)]] |- ! 2 | [[Гласны]] |- ! 2 | [[Губернскі архітэктар]] |- ! 2 | [[Гудайціс]] |- ! 2 | [[Гілярый Хамінскі]] |- ! 2 | [[Гінтарас Грушас]] |- ! 2 | [[Гісторык культуры]] |- ! 2 | [[Гісторык літаратуры]] |- ! 2 | [[Гісторыка-археалагічная секцыя Інбелкульта]] |- ! 2 | [[Дагматыка]] |- ! 2 | [[Дактарантура]] |- ! 2 | [[Дапамога (арганізацыя)]] |- ! 2 | [[Дзераўнічы]] |- ! 2 | [[Дзмітрый Аляксеевіч Жарынаў]] |- ! 2 | [[Дзяржаўная нарада ў Маскве]] |- ! 2 | [[Дзяржаўны маладзёжны тэатр Літвы]] |- ! 2 | [[Доктар тэалогіі]] |- ! 2 | [[Дом сігнатараў]] |- ! 2 | [[Елеўферый (Богаяўленскі)]] |- ! 2 | [[Ерамія II]] |- ! 2 | [[Жалезны воўк]] |- ! 2 | [[Жупранскія крыніцы]] |- ! 2 | [[Жыдоўская вуліца (Вільня)]] |- ! 2 | [[Жырмунскі мост]] |- ! 2 | [[Закрут (парк)]] |- ! 2 | [[Залаты Крыж Заслугі]] |- ! 2 | [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Літоўскай ССР]] |- ! 2 | [[Захарыя Капысценскі]] |- ! 2 | [[Зборная Літвы па футболе U-21]] |- ! 2 | [[Знаменская царква (Вільнюс)]] |- ! 2 | [[Зыгмунтоўская вуліца (Вільня)]] |- ! 2 | [[Зянонас Івінскіс]] |- ! 2 | [[Кааператыў]] |- ! 2 | [[Казюкас]] |- ! 2 | [[Казімір Лявон Сапега]] |- ! 2 | [[Казімір Падэрня]] |- ! 2 | [[Кальвінскі збор (Вільня)]] |- ! 2 | [[Кандыдат філасофіі]] |- ! 2 | [[Канонік віленскі]] |- ! 2 | [[Канстантэ Тэнкала]] |- ! 2 | [[Канстанцін Паўлавіч]] |- ! 2 | [[Канстанцінас Багданас]] |- ! 2 | [[Канцоўка, кніжная графіка]] |- ! 2 | [[Капліца Святога Казіміра (Вільня)]] |- ! 2 | [[Капліца на могілках Роса]] |- ! 2 | [[Караль Залускі]] |- ! 2 | [[Караль Маеўскі]] |- ! 2 | [[Каралінішкі]] |- ! 2 | [[Каранацыя абраза]] |- ! 2 | [[Кардыян, драма]] |- ! 2 | [[Касцёл Маці Божай Суцяшэння і кляштар аўгусцінцаў (Вільня)]] |- ! 2 | [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Вільня)]] |- ! 2 | [[Касцёл Святога Крыжа (Вільня)]] |- ! 2 | [[Касцёл Святога Міхала Арханёла]] |- ! 2 | [[Касцёл Святога Рафаіла (Вільня)]] |- ! 2 | [[Касцёл Святога Якуба (Вільня)]] |- ! 2 | [[Касцёл Святой Марыі ў Гданьску]] |- ! 2 | [[Касцёл Святых Якава і Піліпа (Вільня)]] |- ! 2 | [[Касцёл Святых Якуба і Філіпа (Вільня)]] |- ! 2 | [[Кафедральны сабор Святых Станіслава і Уладзіслава (Вільня)]] |- ! 2 | [[Каўнаская кансерваторыя]] |- ! 2 | [[Клемянціна Тышкевіч]] |- ! 2 | [[Ковенская гімназія]] |- ! 2 | [[Конрад III Руды]] |- ! 2 | [[Краевугольны камень]] |- ! 2 | [[Кракаўская акадэмія навук]] |- ! 2 | [[Кракаўскі біскуп]] |- ! 2 | [[Краёвая сувязь]] |- ! 2 | [[Крыж Заслугі]] |- ! 2 | [[Крыптанім]] |- ! 2 | [[Крыступас Чыбірас]] |- ! 2 | [[Кусташ]] |- ! 2 | [[Кіеўскае княства]] |- ! 2 | [[Лаздзіну Пяледа]] |- ! 2 | [[Леў Фёдаравіч Змееў]] |- ! 2 | [[Людвік Чаркоўскі]] |- ! 2 | [[Ляхніцкі]] |- ! 2 | [[Ліліяна Нарковіч]] |- ! 2 | [[Лірызм]] |- ! 2 | [[Літкабеліс Панявежыс]] |- ! 2 | [[Літоўскае земскае крэдытнае таварыства]] |- ! 2 | [[Літоўскае нацыянальнае адраджэнне]] |- ! 2 | [[Літоўскае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]] |- ! 2 | [[Літоўская кансерваторыя]] |- ! 2 | [[Літоўская сельскагаспадарчая акадэмія]] |- ! 2 | [[Літоўскі камерны аркестр]] |- ! 2 | [[Літоўскі нацыянальны музей]] |- ! 2 | [[Літоўскі піянерны батальён]] |- ! 2 | [[Літоўскі ўніверсітэт]] |- ! 2 | [[Літургіка]] |- ! 2 | [[Малая Пагулянка]] |- ! 2 | [[Малы палац Радзівілаў (Вільня)]] |- ! 2 | [[Марцэлій Янушкевіч]] |- ! 2 | [[Маскоўскае археалагічнае таварыства]] |- ! 2 | [[Маскоўскі педагагічны інстытут]] |- ! 2 | [[Матулайціс]] |- ! 2 | [[Медыцынскі факультэт Віленскага ўніверсітэта]] |- ! 2 | [[Медыцынскі факультэт Маскоўскага ўніверсітэта]] |- ! 2 | [[Модны шляхцюк]] |- ! 2 | [[Музей акупацый і барацьбы за свабоду]] |- ! 2 | [[Музей фатаграфіі ў Кракаве]] |- ! 2 | [[Музей царкоўнай спадчыны]] |- ! 2 | [[Музей царкоўнай спадчыны (Вільня)]] |- ! 2 | [[Мэр Вільні]] |- ! 2 | [[Мяцеж Жалігоўскага]] |- ! 2 | [[Мікалай Андрэевіч Далгарукаў]] |- ! 2 | [[Мікалай Васільевіч Рапнін]] |- ! 2 | [[Мікалай Лаўрэнцьевіч Несцярэўскі]] |- ! 2 | [[Мікалай Мяноўскі]] |- ! 2 | [[Мікалай Радзівіл (канцлер вялікі літоўскі)]] |- ! 2 | [[Мікалай Сяргееў-Корабаў]] |- ! 2 | [[Мікалай Францішак Радзівіл]] |- ! 2 | [[Мікалай Фёдаравіч Асталопаў]] |- ! 2 | [[Мінская гарадская дума]] |- ! 2 | [[Міністэрства адукацыі і навукі Літвы]] |- ! 2 | [[Міністэрства замежных спраў Расійскай імперыі]] |- ! 2 | [[Міхал Гадлеўскі]] |- ! 2 | [[Навінкі (Вільня)]] |- ! 2 | [[Нагорны парк (Вільня)]] |- ! 2 | [[Наперсны крыж]] |- ! 2 | [[Народны паэт Літвы]] |- ! 2 | [[Народны пісьменнік Літоўскай ССР]] |- ! 2 | [[Нацыянальная філармонія Літвы]] |- ! 2 | [[Нацыянальны польскі камітэт]] |- ! 2 | [[Неавізантыйскі стыль]] |- ! 2 | [[Новы Свет (Вільня)]] |- ! 2 | [[Огонёк]] |- ! 2 | [[Ордэн Сёстраў Маці Божай Міласэрнасці]] |- ! 2 | [[Ордэн аўгусцінцаў]] |- ! 2 | [[Оскар Томаш Сасноўскі]] |- ! 2 | [[Паводка ў Вільні (1931)]] |- ! 2 | [[Палац Лапацінскіх (Алізараў)]] |- ! 2 | [[Палац Лапацінскіх (Вільня)]] |- ! 2 | [[Палац Пацаў (Вільня)]] |- ! 2 | [[Палац Сапегаў (Антокаль)]] |- ! 2 | [[Палац Сапегаў (Вільнюс)]] |- ! 2 | [[Палац Саюза пісьменнікаў Літвы]] |- ! 2 | [[Палац канцэртаў і спорту (Вільня)]] |- ! 2 | [[Палацавая плошча (Вільня)]] |- ! 2 | [[Пансіён]] |- ! 2 | [[Папоўшчына (Вільня)]] |- ! 2 | [[Партовая вуліца (Вільня)]] |- ! 2 | [[Парыжская мірная канферэнцыя 1919—1920 гадоў]] |- ! 2 | [[Паўднёвая Русь]] |- ! 2 | [[Перапіс насельніцтва Літвы (2001)]] |- ! 2 | [[Перапіс насельніцтва Літвы (2011)]] |- ! 2 | [[Плошча Вінцаса Кудзіркі]] |- ! 2 | [[Польскае войска]] |- ! 2 | [[Польскае дэмакратычнае таварыства]] |- ! 2 | [[Польскае кола]] |- ! 2 | [[Польскае таварыства «Асвета» (Вільня)]] |- ! 2 | [[Польская культура]] |- ! 2 | [[Польскі камітэт у Вільні]] |- ! 2 | [[Помнік Адаму Міцкевічу (Вільня)]] |- ! 2 | [[Праваслаўны святар]] |- ! 2 | [[Праўдзіц]] |- ! 2 | [[Прэзідэнт Вільні]] |- ! 2 | [[Прэпазіт]] |- ! 2 | [[Пшаздзецкія]] |- ! 2 | [[Пётр Аляксандр Тачылоўскі]] |- ! 2 | [[Пётр Хрысціянавіч Вітгенштэйн]] |- ! 2 | [[Пісар гродскі]] |- ! 2 | [[Пісар земскі]] |- ! 2 | [[Піцірым (Свірыдаў)]] |- ! 2 | [[Райскія]] |- ! 2 | [[Раперсвіль (Санкт-Гален)]] |- ! 2 | [[Род Богушаў]] |- ! 2 | [[Род Даўгялаў]] |- ! 2 | [[Род Дыбоўскіх]] |- ! 2 | [[Род Хамінскіх]] |- ! 2 | [[Род Шыдлавецкіх]] |- ! 2 | [[Роткаўшчына]] |- ! 2 | [[Ружанец]] |- ! 2 | [[Рускі драматычны тэатр Літвы]] |- ! 2 | [[Рутэнізацыя]] |- ! 2 | [[Рыціс Янайціс]] |- ! 2 | [[Рычардас Крыштапавічус]] |- ! 2 | [[Рычэркар]] |- ! 2 | [[Рэлігійная літаратура]] |- ! 2 | [[Рэстытуцыя]] |- ! 2 | [[Сакратар каралеўскі]] |- ! 2 | [[Самуэль Дамброўскі]] |- ! 2 | [[Саюз беларускіх журналістаў на чужыне]] |- ! 2 | [[Саюз кампазітараў СССР]] |- ! 2 | [[Саюз стралкоў Літвы]] |- ! 2 | [[Светач Беларусі]] |- ! 2 | [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Вільнюс)]] |- ! 2 | [[Свята-Духаўская царква (Вільнюс)]] |- ! 2 | [[Свята-Духаўскі манастыр (Вільня)]] |- ! 2 | [[Святая Клара]] |- ! 2 | [[Свяшчэнны Сінод]] |- ! 2 | [[Северный архив]] |- ! 2 | [[Севярын Гашчынскі]] |- ! 2 | [[Сейм Польскай Рэспублікі]] |- ! 2 | [[Сенат Польскай Рэспублікі]] |- ! 2 | [[Славянафільства]] |- ! 2 | [[Станька Судзівоевіч]] |- ! 2 | [[Станіслаў Булгароўскі]] |- ! 2 | [[Станіслаў Думін]] |- ! 2 | [[Станіслаў Манюшка (1734—1807)]] |- ! 2 | [[Станіслаў Мураўскі]] |- ! 2 | [[Станіслаў Пшыбышэўскі]] |- ! 2 | [[Станіслаў Флеры]] |- ! 2 | [[Станіслаў Флёры]] |- ! 2 | [[Станіслаў Ходзька]] |- ! 2 | [[Старадрук]] |- ! 2 | [[Староста берасцейскі]] |- ! 2 | [[Старосты гарадзенскія]] |- ! 2 | [[Студзеньскія падзеі (Літва)]] |- ! 2 | [[Суддзя гродскі]] |- ! 2 | [[Сулістроўскія]] |- ! 2 | [[Схаластык]] |- ! 2 | [[Сяргей Панькоўскі]] |- ! 2 | [[Сяргей Южанін]] |- ! 2 | [[Сільвестр Франсуа Лакруа]] |- ! 2 | [[Сімонас Станявічус]] |- ! 2 | [[Сіньёр (хрысціянства)]] |- ! 2 | [[Таварыства беларускай школы (сучаснае)]] |- ! 2 | [[Таварыства дабрачыннасці]] |- ! 2 | [[Тадэвуш Стрыенскі]] |- ! 2 | [[Тамаза Рыгі]] |- ! 2 | [[Троцкая брама]] |- ! 2 | [[Трутнеў]] |- ! 2 | [[Тускуляны]] |- ! 2 | [[Тэкля Ружа Радзівіл]] |- ! 2 | [[Тэхнічна-будаўнічы камітэт]] |- ! 2 | [[У. Гаршын]] |- ! 2 | [[УНІКС]] |- ! 2 | [[Уладзімір Роўда]] |- ! 2 | [[Уладзіслаў Сільніцкі]] |- ! 2 | [[Устаноўчы сойм Польскай Рэспублікі]] |- ! 2 | [[ФК Амкар]] |- ! 2 | [[ФК Арсенал Кіеў]] |- ! 2 | [[ФК Вільнюс]] |- ! 2 | [[ФК Каўнас]] |- ! 2 | [[ФК Палонія Варшава]] |- ! 2 | [[ФК Спартак Юрмала]] |- ! 2 | [[ФК Таўрас Таўраге]] |- ! 2 | [[ФК Транс Нарва]] |- ! 2 | [[ФК Тукумс 2000]] |- ! 2 | [[Фабіёнішкі]] |- ! 2 | [[Фелікс Завадскі]] |- ! 2 | [[Фелікс Тавянскі]] |- ! 2 | [[Фларыян Казімір Гараін]] |- ! 2 | [[Францішак Алаіз Гзоўскі]] |- ! 2 | [[Францішак Ксаверый Плятэр]] |- ! 2 | [[Францішак Юрэвіч]] |- ! 2 | [[Халецкі (герб)]] |- ! 2 | [[Ценішаўскае вучылішча]] |- ! 2 | [[Цехановішкі]] |- ! 2 | [[Цэмах Шабад]] |- ! 2 | [[Чапялеўскія]] |- ! 2 | [[Чорная сотня]] |- ! 2 | [[Шавельская гімназія]] |- ! 2 | [[Штотыднёвік]] |- ! 2 | [[Эдуард Трафімавіч Баранаў]] |- ! 2 | [[Электрыт]] |- ! 2 | [[Эрудыт]] |- ! 2 | [[Эфраім Шрогер]] |- ! 2 | [[Эфігія]] |- ! 2 | [[Эхо Литвы]] |- ! 2 | [[Юзаф Бялінскі]] |- ! 2 | [[Юзаф Ляхніцкі]] |- ! 2 | [[Юзаф Рагоўскі]] |- ! 2 | [[Юзаф Тышкевіч]] |- ! 2 | [[Юзьвюк]] |- ! 2 | [[Юліуш Астэрва]] |- ! 2 | [[Юліян Янушэўскі]] |- ! 2 | [[Юліёнас Сцяпанавічус]] |- ! 2 | [[Юозас Камараўскас]] |- ! 2 | [[Юозас Тумас]] |- ! 2 | [[Юрыдычны факультэт Віленскага ўніверсітэта]] |- ! 2 | [[Якуб Габрыель]] |- ! 2 | [[Якуб Фантана]] |- ! 2 | [[Якуб Шымкевіч]] |- ! 2 | [[Яманты (род)]] |- ! 2 | [[Ян Цеханавецкі]] |- ! 2 | [[Яна Ульры]] |- ! 2 | [[Януш Скалімоўскі]] |- ! 2 | [[Яніна Жалтоўская]] |- ! 2 | [[Яраслаў Нікодэм]] |- ! 1 | [[1-ы Усесаюзны з’езд савецкіх пісьменнікаў]] |- ! 1 | [[1-ы пяхотны полк легіёнаў (Польшча)]] |- ! 1 | [[1-я брыгада польскіх легіёнаў]] |- ! 1 | [[1-я гвардзейская армія]] |- ! 1 | [[1-я фабрыка Дзяржкіно]] |- ! 1 | [[13 студзеня 1991 года ў Вільні]] |- ! 1 | [[15-ы корпус БНТУ]] |- ! 1 | [[16-я Літоўская стралковая дывізія]] |- ! 1 | [[16-я стралковая дывізія, 2-га фарміравання]] |- ! 1 | [[16-я стралковая дывізія 2-га фарміравання]] |- ! 1 | [[1609 год]] |- ! 1 | [[1898 год]] |- ! 1 | [[1900 год]] |- ! 1 | [[1903 год]] |- ! 1 | [[1920–я]] |- ! 1 | [[1 Армія (II РП)]] |- ! 1 | [[2-й Літоўска-Беларуская брыгада]] |- ! 1 | [[2-я брыгада нацыянальнай кавалерыі ВКЛ]] |- ! 1 | [[22-я армія (СССР)]] |- ! 1 | [[2784 Дамейка]] |- ! 1 | [[30-я асобная механізаваная брыгада (Украіна)]] |- ! 1 | [[300-годдзе дому Раманавых]] |- ! 1 | [[31-я армія (СССР)]] |- ! 1 | [[36-ы егерскі полк]] |- ! 1 | [[76-я гварздейская дэсантна-штурмавая дывізія]] |- ! 1 | [[7 Армія (II РП)]] |- ! 1 | [[8-я пяхотная дывізія (Расійская імперыя)]] |- ! 1 | [[81-ы полк гродзенскіх стральцоў]] |- ! 1 | [[A Ліга Літвы 2021]] |- ! 1 | [[A Ліга Літвы 2022]] |- ! 1 | [[Aegean Airlines]] |- ! 1 | [[Aftonbladet]] |- ! 1 | [[Alexander Schuke Potsdam Orgelbau]] |- ! 1 | [[Antarcticoceras domeykanum]] |- ! 1 | [[Archeion]] |- ! 1 | [[Arizonos universitetas]] |- ! 1 | [[Astronomische Nachrichten]] |- ! 1 | [[Ateitis]] |- ! 1 | [[Athenaeum (1998)]] |- ! 1 | [[Austrian Airlines]] |- ! 1 | [[BC Jonava Hipocredit]] |- ! 1 | [[BC Šilutė]] |- ! 1 | [[BK Liepājas Lauvas]] |- ! 1 | [[Bialorus — Polesie]] |- ! 1 | [[Bilbao Basket]] |- ! 1 | [[Bogdan Graf von Hutten-Czapski]] |- ! 1 | [[Bogusław Polak]] |- ! 1 | [[Boże, coś Polskę]] |- ! 1 | [[Brill Publishers]] |- ! 1 | [[Brussels Airlines]] |- ! 1 | [[CB San Pablo Burgos]] |- ! 1 | [[Caen Basket Calvados]] |- ! 1 | [[Campus Europae]] |- ! 1 | [[Charkiewicz W.]] |- ! 1 | [[Chata Rodzinna]] |- ! 1 | [[Civitates Orbis Terrarum]] |- ! 1 | [[Colosseum (кінатэатр, Варшава)]] |- ! 1 | [[Congressional Record]] |- ! 1 | [[Copaifera gorskiana]] |- ! 1 | [[Corendon Airlines]] |- ! 1 | [[Cz]] |- ! 1 | [[Czerwony Sztandar (Вільня)]] |- ! 1 | [[Czugujewska Szkoła Wojskowa]] |- ! 1 | [[DSV Air & Sea]] |- ! 1 | [[De Vita Beata]] |- ! 1 | [[De tranquillitate animi]] |- ! 1 | [[Dictionarium trium linguarum]] |- ! 1 | [[Domeykiaceae]] |- ! 1 | [[Domeykodactylus]] |- ! 1 | [[Domeykos]] |- ! 1 | [[Dziennik Petersburski]] |- ! 1 | [[Dzień Kowieński]] |- ! 1 | [[EBSCO Information Services]] |- ! 1 | [[ELTA]] |- ! 1 | [[EUObserver]] |- ! 1 | [[Eleuteria (stowarzyszenie)]] |- ! 1 | [[Eliza Orzeszkowa i S-ka]] |- ! 1 | [[Encyclopedia.com]] |- ! 1 | [[Epistulae Morales ad Lucilium]] |- ! 1 | [[Erasmus+]] |- ! 1 | [[Europa Tower]] |- ! 1 | [[European Pressphoto Agency]] |- ! 1 | [[Feliks Zawadzki]] |- ! 1 | [[Fides et ratio]] |- ! 1 | [[Filip (Morozow)]] |- ! 1 | [[Finnair]] |- ! 1 | [[Folio (фармат паперы)]] |- ! 1 | [[Freebird Airlines]] |- ! 1 | [[Fundacja „Polsko-Niemieckie Pojednanie”]] |- ! 1 | [[GEO]] |- ! 1 | [[GO9]] |- ! 1 | [[Garsas]] |- ! 1 | [[Gazeta Literacka Wileńska (значэнні)]] |- ! 1 | [[Gazeta Sądowa Warszawska]] |- ! 1 | [[Gazeta Warszawska]] |- ! 1 | [[Gazeta Warszawska (1774)]] |- ! 1 | [[Gazeta Wileńska (1906)]] |- ! 1 | [[Gloria Giants Düsseldorf]] |- ! 1 | [[Glos Lubelski]] |- ! 1 | [[Gromada – Rolnik Polski]] |- ! 1 | [[Głos]] |- ! 1 | [[GłosLitwy]] |- ! 1 | [[Głos Wileński]] |- ! 1 | [[Heathen Front]] |- ! 1 | [[Herbarz Niesieckiego]] |- ! 1 | [[Horse Hospital]] |- ! 1 | [[I. Вайшвілайце]] |- ! 1 | [[I. Касяк]] |- ! 1 | [[I. Кузняцоў]] |- ! 1 | [[I. Мацін]] |- ! 1 | [[III Брыгада польскіх легіянераў]] |- ! 1 | [[II Усерасійская саматужная выстаўка]] |- ! 1 | [[ITT Inc.]] |- ! 1 | [[IV Дзяржаўная дума]] |- ! 1 | [[I Дзяржаўная дума]] |- ! 1 | [[I Усерасійскі з’езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] |- ! 1 | [[Instytut Badań Spraw Narodowościowych]] |- ! 1 | [[International Herald Tribune]] |- ! 1 | [[Iron Butt Association]] |- ! 1 | [[J. Łukaszewicz]] |- ! 1 | [[Jan Giecewicz]] |- ! 1 | [[Jan Wilhelm Plater]] |- ! 1 | [[Jean-Pierre Thiollet]] |- ! 1 | [[Jewish Encyclopedia]] |- ! 1 | [[KK102]] |- ! 1 | [[Kamunikat.fontel.net]] |- ! 1 | [[Kaohsiung Steelers]] |- ! 1 | [[Karta]] |- ! 1 | [[Kazimierz Dominik Królikowski]] |- ! 1 | [[Klasztor Sióstr Szarytek]] |- ! 1 | [[Kontakt (фестываль)]] |- ! 1 | [[Konwent Polonia]] |- ! 1 | [[Kraj]] |- ! 1 | [[Krynica (выдавецтва)]] |- ! 1 | [[Kultūros barai]] |- ! 1 | [[Kunkułka]] |- ! 1 | [[Kurier Litewski (значэнні)]] |- ! 1 | [[Kurier Polski]] |- ! 1 | [[Kurier Wileński]] |- ! 1 | [[Kurjer Krajowy]] |- ! 1 | [[Kwartalnik Historii Kultury Materialnej]] |- ! 1 | [[Kłosy]] |- ! 1 | [[LGL]] |- ! 1 | [[LOT Polish Airlines]] |- ! 1 | [[Lakeland Magic]] |- ! 1 | [[Languages in Contact]] |- ! 1 | [[Lenta.ru]] |- ! 1 | [[Leon Mitkiewicz-Żołłtek]] |- ! 1 | [[Lietuvių tauta]] |- ! 1 | [[Lietuvos aidas]] |- ! 1 | [[Lietuvos balsas]] |- ! 1 | [[Lietuvos kelias]] |- ! 1 | [[Lietuvos rytas]] |- ! 1 | [[Lilpop, Rau i Loewenstein]] |- ! 1 | [[Lingua Posnaniensis]] |- ! 1 | [[Lipsk]] |- ! 1 | [[Litvanus]] |- ! 1 | [[Litwa i Ruś]] |- ! 1 | [[Litwin H.]] |- ! 1 | [[Lycalopex gymnocercus domeykoanus]] |- ! 1 | [[Lіеtuvіška сеіtunga]] |- ! 1 | [[MIPIM]] |- ! 1 | [[Maihueniopsis domeykoensis]] |- ! 1 | [[Mateusz Krycuk]] |- ! 1 | [[Mauser M1910]] |- ! 1 | [[Me Investicija]] |- ! 1 | [[Meno Fortas]] |- ! 1 | [[Meno diena]] |- ! 1 | [[Michał Antoni Ogiński]] |- ! 1 | [[Moksleivis]] |- ! 1 | [[Moscow Times]] |- ! 1 | [[Murawica]] |- ! 1 | [[Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku]] |- ! 1 | [[Mykolas Turskis]] |- ! 1 | [[Mūsų senovė]] |- ! 1 | [[Naród i Państwo]] |- ! 1 | [[Nasz Kraj]] |- ! 1 | [[Naujamiesčio seniūnija (Vilnius)]] |- ! 1 | [[Nautilus domeykus]] |- ! 1 | [[Neo-Lithuania]] |- ! 1 | [[Newsweek]] |- ! 1 | [[Nicaр]] |- ! 1 | [[Nomen nescio]] |- ! 1 | [[Nordica]] |- ! 1 | [[Norman Davies]] |- ! 1 | [[Norwegian Air Shuttle]] |- ! 1 | [[Nouveau roman]] |- ! 1 | [[Nowy Kurier Litewski]] |- ! 1 | [[Nowy Przegląd]] |- ! 1 | [[Oakland Golden Grizzlies men's basketball]] |- ! 1 | [[Olin Edirne Basket]] |- ! 1 | [[Order Świętego Włódzimierza]] |- ! 1 | [[Osaka Evessa]] |- ! 1 | [[Oświata]] |- ! 1 | [[Pamiętnik Lwowski]] |- ! 1 | [[Paprostu]] |- ! 1 | [[Pałubińscy]] |- ! 1 | [[Per procura]] |- ! 1 | [[Perkunas (1908)]] |- ! 1 | [[Philosopher's Information Center]] |- ! 1 | [[Plik:Jan Czesław Moniuszko - Biesiada 1901.jpg]] |- ! 1 | [[Plik:Jan Czesław Moniuszko - Koncert Jankiela.jpg]] |- ! 1 | [[Plik:Jan Czesław Moniuszko - Przygoda w drodze 1894.jpg]] |- ! 1 | [[Plik:Jan Czesław Moniuszko - Rozmowa przy winie 1890.jpg]] |- ! 1 | [[Plik:Jan Czesław Moniuszko - W pracowni Bacciarellego 1907.jpg]] |- ! 1 | [[Pobódka]] |- ! 1 | [[Polisportiva Dinamo]] |- ! 1 | [[Polonia (студэнцкая карпарацыя)]] |- ! 1 | [[Polska Rada Naukowa na Obczyźnie]] |- ! 1 | [[Poplatek J.]] |- ! 1 | [[Poznań]] |- ! 1 | [[Prawda Wileńska]] |- ! 1 | [[Prawosławne Seminarium Duchowne w Warszawie]] |- ! 1 | [[Prošvaistė]] |- ! 1 | [[Przegląd Filozoficzny]] |- ! 1 | [[Radio Free Europe/Radio Liberty]] |- ! 1 | [[Raudonasis artojas]] |- ! 1 | [[Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie]] |- ! 1 | [[Rubon]] |- ! 1 | [[Ryszard Stachowski]] |- ! 1 | [[Rytas]] |- ! 1 | [[SEB Bankas]] |- ! 1 | [[Shaanxi Wolves]] |- ! 1 | [[Sioux Falls Skyforce]] |- ! 1 | [[Skaitymai]] |- ! 1 | [[Skardas]] |- ! 1 | [[Skrastas]] |- ! 1 | [[Slovanský přehled]] |- ! 1 | [[Small Planet Airlines]] |- ! 1 | [[SmartLynx Airlines]] |- ! 1 | [[Socialdemokratas (газета, Масква)]] |- ! 1 | [[South East Melbourne Phoenix]] |- ! 1 | [[Starlink]] |- ! 1 | [[Stowarzyszenie Naukowej Pomocy dla młodzieży polskiej]] |- ! 1 | [[Studia Albanica]] |- ! 1 | [[Studia Indogermanica Lodziensia]] |- ! 1 | [[Studia Linguistica]] |- ! 1 | [[Summa (фільм)]] |- ! 1 | [[Swedbank]] |- ! 1 | [[Sz]] |- ! 1 | [[TNT Tropang 5G]] |- ! 1 | [[Tadeusz Katelbach]] |- ! 1 | [[Tadeusz Zubiński]] |- ! 1 | [[Taichung Suns]] |- ! 1 | [[Tarybinis pedagogas]] |- ! 1 | [[Tauras (бровар)]] |- ! 1 | [[Tekla Zweibaum]] |- ! 1 | [[Tele2]] |- ! 1 | [[Terebratula domeykana]] |- ! 1 | [[Terebratula ignaciana]] |- ! 1 | [[The Revolutionary Age]] |- ! 1 | [[The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe]] |- ! 1 | [[Themis Polska]] |- ! 1 | [[Tiesa]] |- ! 1 | [[Timothy Snyder]] |- ! 1 | [[Tomorrow is Yesterday]] |- ! 1 | [[Towarzystwo św. Wincentego á Paulo]] |- ! 1 | [[Trečias frontas]] |- ! 1 | [[Trybuna]] |- ! 1 | [[Trybuna Radziecka]] |- ! 1 | [[Turkish Airlines]] |- ! 1 | [[Union Tarbes-Lourdes Pyrénées Basket]] |- ! 1 | [[V дзяржаўная гімназія імя Юльюша Славацкага ў Вільні]] |- ! 1 | [[V з’езд РСДРП]] |- ! 1 | [[Vaivorykštė]] |- ! 1 | [[Varpas (часопіс)]] |- ! 1 | [[Varpos]] |- ! 1 | [[Varsnos]] |- ! 1 | [[Veidas]] |- ! 1 | [[Via Baltica]] |- ! 1 | [[Vilniaus Stekas]] |- ! 1 | [[Vilniaus aidas]] |- ! 1 | [[Vilniaus garsas]] |- ! 1 | [[Vilniaus varpas]] |- ! 1 | [[Viola domeykiana]] |- ! 1 | [[Vladislovas Stipulkovskis]] |- ! 1 | [[Vueling]] |- ! 1 | [[Vіlnіаus žіnіоs]] |- ! 1 | [[WSUS]] |- ! 1 | [[Walka robotnicza]] |- ! 1 | [[Westki.info]] |- ! 1 | [[Wielka encyklopedia powszechna ilustrowana]] |- ! 1 | [[Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa]] |- ! 1 | [[Wieniec]] |- ! 1 | [[Wileńskie Towarzystwo Dobroczynności]] |- ! 1 | [[William & Mary Tribe men's basketball]] |- ! 1 | [[Wizerunki i Roztrząsania Naukowe]] |- ! 1 | [[Wizz Air]] |- ! 1 | [[Wojciech Roszkowski]] |- ! 1 | [[Województwo wileńskie (1831)]] |- ! 1 | [[Wojskowe Biuro Historyczne]] |- ! 1 | [[Word (часопіс)]] |- ! 1 | [[Wystawa sztuk pięknych w Mińsku]] |- ! 1 | [[Wyzwolenie Ludu]] |- ! 1 | [[XIX з’езд КПСС]] |- ! 1 | [[XXIII з’езд КПСС]] |- ! 1 | [[XXII з’езд КПСС]] |- ! 1 | [[XXI з’езд КПСС]] |- ! 1 | [[YIVO]] |- ! 1 | [[ZUBR.in]] |- ! 1 | [[Zarzewie]] |- ! 1 | [[Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej]] |- ! 1 | [[Zeitschrift für Ostforschung]] |- ! 1 | [[Ziemia]] |- ! 1 | [[Znad Wilii]] |- ! 1 | [[Zuzana Dalevskytė-Turskienė]] |- ! 1 | [[«Голас беларуса» (1924)]] |- ! 1 | [[«Збор літоўскіх законаў з 1389 да 1529»]] |- ! 1 | [[«Кніга пасольская метрыкі Вялікага княства Літоўскага»]] |- ! 1 | [[«Скарбніца грамат»]] |- ! 1 | [[Świat]] |- ! 1 | [[Świat słowiański]] |- ! 1 | [[Švyturys]] |- ! 1 | [[Ż]] |- ! 1 | [[Życie Gospodarcze]] |- ! 1 | [[Ё. Шротэр]] |- ! 1 | [[Ёган Лёбенвейн]] |- ! 1 | [[Ёгвілай]] |- ! 1 | [[Ёзас Бальчыконіс]] |- ! 1 | [[Ёзас Кектас]] |- ! 1 | [[Ёзэф Маршэўскі]] |- ! 1 | [[Ёнас Анічас]] |- ! 1 | [[Ёнас Барута]] |- ! 1 | [[Ёнас Булота]] |- ! 1 | [[Ёнас Лёнгінас]] |- ! 1 | [[Ёнас Мулокас]] |- ! 1 | [[Ёнас Мяшкялявічус]] |- ! 1 | [[Ёнас Шлюпас]] |- ! 1 | [[Ёнішкеліская сельскагаспадарчая школа]] |- ! 1 | [[І. А. Ляхніцкі]] |- ! 1 | [[І. А. Петрашкевіч]] |- ! 1 | [[І. Алдакоўскі]] |- ! 1 | [[І. Альхоўскі]] |- ! 1 | [[І. Бабрыковіч]] |- ! 1 | [[І. Вашчынскі]] |- ! 1 | [[І. Гумянок]] |- ! 1 | [[І. Красінскі]] |- ! 1 | [[І. Лабанец]] |- ! 1 | [[І. Міхальчук]] |- ! 1 | [[І. Нелюбовіч-Тукальскі]] |- ! 1 | [[І. Непакайчыцкі]] |- ! 1 | [[І. Обст]] |- ! 1 | [[І. Тарасевіч]] |- ! 1 | [[І. Трэмбіцкі]] |- ! 1 | [[І. Ф. Скварнюк]] |- ! 1 | [[І. Фонберг]] |- ! 1 | [[І. Х. Лалаянц]] |- ! 1 | [[І. Хердэген]] |- ! 1 | [[І. Шыдла]] |- ! 1 | [[І. Якавіцкі]] |- ! 1 | [[І. Ялавец]] |- ! 1 | [[І Дзяржаўная дума Расійскай імперыі]] |- ! 1 | [[Іаан (Пшчолка)]] |- ! 1 | [[Іаган Баптыст Лампі Старэйшы]] |- ! 1 | [[Іаган Баптыст Шад]] |- ! 1 | [[Іаган Бротэльд]] |- ! 1 | [[Іаган Георг]] |- ! 1 | [[Іберыйская мова]] |- ! 1 | [[Іван Іванавіч Рэут]] |- ! 1 | [[Іван Іванавіч Сапега]] |- ! 1 | [[Іван Абіхт]] |- ! 1 | [[Іван Акімавіч Нікоцін]] |- ! 1 | [[Іван Васільевіч Кірэеўскі]] |- ! 1 | [[Іван Грозны, Антакольскі]] |- ! 1 | [[Іван Давыдавіч Дзялянаў]] |- ! 1 | [[Іван Зарэцкі]] |- ! 1 | [[Іван Катовіч]] |- ! 1 | [[Іван Каханаў]] |- ! 1 | [[Іван Лапа]] |- ! 1 | [[Іван Львовіч Пташыцкі]] |- ! 1 | [[Іван Лявіцкі (архітэктар)]] |- ! 1 | [[Іван Пальмаў]] |- ! 1 | [[Іван Пятровіч Горыч]] |- ! 1 | [[Іван Рыгоравіч Фрызель]] |- ! 1 | [[Іван Сямёнавіч Каханаў]] |- ! 1 | [[Іван Феафілавіч Меендорф]] |- ! 1 | [[Іван Федаровіч]] |- ! 1 | [[Іван Фёдаравіч, князь разанскі]] |- ! 1 | [[Іван Фіялетаў]] |- ! 1 | [[Івашка Гойцавіч]] |- ! 1 | [[Іверскі жаночы манастыр (Растоў-на-Доне)]] |- ! 1 | [[Ігар Дураў]] |- ! 1 | [[Ігар Пырх]] |- ! 1 | [[Ігнас Шайнюс]] |- ! 1 | [[Ігнат Андрэй Агінскі]] |- ! 1 | [[Ігнат Біндзюк]] |- ! 1 | [[Ігнат Дубовіч]] |- ! 1 | [[Ігнат Клюкоўскі]] |- ! 1 | [[Ігнат Корвін-Мілеўскі]] |- ! 1 | [[Ігнат Манюшка]] |- ! 1 | [[Ігнат Мараўскі]] |- ! 1 | [[Ігнат Янкоўскі]] |- ! 1 | [[Ігнацы Івіцкі (перакладчык)]] |- ! 1 | [[Ігнацы Блажэй Францішак Красіцкі]] |- ! 1 | [[Ігнацы Фонберг]] |- ! 1 | [[Ігнацый Быхавец]] |- ! 1 | [[Ігнаці Турскі]] |- ! 1 | [[Ігнацій Жалязоўскі]] |- ! 1 | [[Ігнацій Эгенфельдэр]] |- ! 1 | [[Ігуменаў]] |- ! 1 | [[Ідалія Мастоўская]] |- ! 1 | [[Ідзі Бенедыкт Радзішэўскі]] |- ! 1 | [[Ідзі Радзішэўскі]] |- ! 1 | [[Іеранім (Экземплярскі)]] |- ! 1 | [[Ізабэла Любамірская]] |- ! 1 | [[Ізабэла Сцюарт Гарднер]] |- ! 1 | [[Ізраіль Бунімовіч]] |- ! 1 | [[Ізраіль Мееравіч Афенгейм]] |- ! 1 | [[Ізраільскі інстытут Яд ва-Шэм]] |- ! 1 | [[Ізідар Вейс]] |- ! 1 | [[Ікона Божай Міласэрнасці]] |- ! 1 | [[Іларыён Чыстовіч]] |- ! 1 | [[Ілля Карнілавіч Аўраменка]] |- ! 1 | [[Ільгоў]] |- ! 1 | [[Ілья Гаўрылавіч Бібікаў]] |- ! 1 | [[Ілья Канстанцінавіч Астрожскі]] |- ! 1 | [[Ілюзорны жывапіс]] |- ! 1 | [[Ілюстраваны летапісны звод Івана Грознага]] |- ! 1 | [[Імператарскае Адэскае таварыства гісторыі і старажытнасцей]] |- ! 1 | [[Імператарскі Аляксандраўскі ліцэй]] |- ! 1 | [[Імператарскі Варшаўскі ўніверсітэт]] |- ! 1 | [[Імператарскі Кіеўскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра]] |- ! 1 | [[Імператарскі археалагічны інстытут]] |- ! 1 | [[Імя Вітаўтас]] |- ! 1 | [[Імёны і тытулы Уладзіслава II Ягайлы]] |- ! 1 | [[Інжынер-будаўнік]] |- ! 1 | [[Інжынерны ліцэй Віленскага тэхнічнага ўніверсітэта імя Гедзіміна]] |- ! 1 | [[Інстытут Польскі ў Вільні]] |- ! 1 | [[Інстытут археалогіі АН СССР]] |- ! 1 | [[Інстытут батанікі Літвы]] |- ! 1 | [[Інстытут высакародных дзяўчын]] |- ! 1 | [[Інстытут глуханямых у Варшаве]] |- ! 1 | [[Інстытут гісторыі Варшаўскага ўніверсітэта]] |- ! 1 | [[Інстытут жывапісу, скульптуры і архітэктуры імя Ільі Рэпіна]] |- ! 1 | [[Інстытут літоўскай літаратуры]] |- ! 1 | [[Інстытут міжнародных адносін і палітычных навук]] |- ! 1 | [[Інстытут рэстаўрацыі і кансервацыі помнікаў]] |- ! 1 | [[Інстытут усходазнаўства РАН]] |- ! 1 | [[Інстытут яўрэйскіх даследаванняў]] |- ! 1 | [[Інсцэніроўка]] |- ! 1 | [[Інтурскае староства]] |- ! 1 | [[Інтэрпеляцыя]] |- ! 1 | [[Інфамія]] |- ! 1 | [[Іняса Алістратавайце]] |- ! 1 | [[Іосіф (Сакалоў)]] |- ! 1 | [[Іосіф Волацкі]] |- ! 1 | [[Іосіф Карлавіч Абламовіч]] |- ! 1 | [[Іоў Барэцкі]] |- ! 1 | [[Іпаліт Воўк-Ланеўскі]] |- ! 1 | [[Іракліон (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Іраністыка]] |- ! 1 | [[Іраты]] |- ! 1 | [[Ірвіна Кершнер]] |- ! 1 | [[Іргун]] |- ! 1 | [[Іргун Цвай Леўмі]] |- ! 1 | [[Ірына Анатолеўна Шкурдзюк]] |- ! 1 | [[Ірына Бурдзялёва]] |- ! 1 | [[Ірына Віктараўна Апексімава]] |- ! 1 | [[Ірына Маклейн]] |- ! 1 | [[Ірына Сідорская]] |- ! 1 | [[Ірыніўш Клеафас Агінскі]] |- ! 1 | [[Ірэгулярныя войскі ў Расійскай імперыі]] |- ! 1 | [[Ірэна Будзька]] |- ! 1 | [[Ірэна Валіканіце]] |- ! 1 | [[Ірэна Гейльманава]] |- ! 1 | [[Ірэна Дэгутэнэ]] |- ! 1 | [[Ісая Аляксандравіч Браўда]] |- ! 1 | [[Ісландская вуліца (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Іст-Брансуік, Нью-Джэрсі]] |- ! 1 | [[Італьянская вуліца (Санкт-Пецярбург)]] |- ! 1 | [[Італьянскі парк]] |- ! 1 | [[Іфігенія ў Аўлідзе]] |- ! 1 | [[Ішора]] |- ! 1 | [[Іўеўская арыянская акадэмія]] |- ! 1 | [[А. Іркутаў]] |- ! 1 | [[А. Айер]] |- ! 1 | [[А. Алякнавічус]] |- ! 1 | [[А. Аляшчынскі]] |- ! 1 | [[А. Амельяновіч]] |- ! 1 | [[А. Баброўскі]] |- ! 1 | [[А. Валодзьскі]] |- ! 1 | [[А. Венуаліс]] |- ! 1 | [[А. Вырвіч]] |- ! 1 | [[А. Вільчыцкі]] |- ! 1 | [[А. Грышын]] |- ! 1 | [[А. Жыркевіч]] |- ! 1 | [[А. Завадскі]] |- ! 1 | [[А. Зарын]] |- ! 1 | [[А. Зубовіч]] |- ! 1 | [[А. К.]] |- ! 1 | [[А. Кавецкая-Грычова]] |- ! 1 | [[А. Каравіцкі]] |- ! 1 | [[А. Кляус]] |- ! 1 | [[А. Краскоўскі]] |- ! 1 | [[А. Кубліцкі]] |- ! 1 | [[А. Кулеша]] |- ! 1 | [[А. Леўчык]] |- ! 1 | [[А. Мальчэўскі]] |- ! 1 | [[А. Навіцкі]] |- ! 1 | [[А. П. Ліпніцкі]] |- ! 1 | [[А. Падгорны]] |- ! 1 | [[А. Пакуцкі]] |- ! 1 | [[А. Панікоўскі]] |- ! 1 | [[А. Парук]] |- ! 1 | [[А. Петухоў]] |- ! 1 | [[А. Рачкоўская]] |- ! 1 | [[А. Рылоў]] |- ! 1 | [[А. Савіцкая]] |- ! 1 | [[А. Сегень]] |- ! 1 | [[А. Сямёнава]] |- ! 1 | [[А. Т. Дзялынскі]] |- ! 1 | [[А. Трэгаса]] |- ! 1 | [[А. Уладзіміраў]] |- ! 1 | [[А. Цвік]] |- ! 1 | [[А. Шуляк]] |- ! 1 | [[АН Літоўскай ССР]] |- ! 1 | [[АН Украінская ССР]] |- ! 1 | [[АСТ]] |- ! 1 | [[Аба Коўнер]] |- ! 1 | [[Абарона Севастопаля, 1941—1942]] |- ! 1 | [[Аблажэй]] |- ! 1 | [[Абламовічы]] |- ! 1 | [[Аблога Вялікіх Лук, 1580]] |- ! 1 | [[Аблога Вільні (1660)]] |- ! 1 | [[Аблога Смаленска, 1404]] |- ! 1 | [[Аблога Смаленска (1613—1617)]] |- ! 1 | [[Аборскія]] |- ! 1 | [[Абрагам ван дэн Блок]] |- ! 1 | [[Абрам Якаўлевіч Модэль]] |- ! 1 | [[Абрам Якаўлевіч Цукерман]] |- ! 1 | [[Абрэмбскі]] |- ! 1 | [[Абсесія]] |- ! 1 | [[Абшарнік]] |- ! 1 | [[Абідзіма]] |- ! 1 | [[Аб’яднанае дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне]] |- ! 1 | [[Аб’ёмная кампазіцыя]] |- ! 1 | [[Авадзень (раман)]] |- ! 1 | [[Аванта]] |- ! 1 | [[Августин (Гуляницкий)]] |- ! 1 | [[Агадыр (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Агафангел (Праабражэнскі)]] |- ! 1 | [[Агенцтва гуманітарных тэхналогій]] |- ! 1 | [[Агна, жонка Міндоўга]] |- ! 1 | [[Агне Білатайце]] |- ! 1 | [[Аграрная рэвалюцыя]] |- ! 1 | [[Агульнаславянскі лінгвістычны атлас]] |- ! 1 | [[Агюстэн Бельяр]] |- ! 1 | [[Адам Іванавіч Бала]] |- ! 1 | [[Адам Выляжынскі]] |- ! 1 | [[Адам Готлаб Каспарыні]] |- ! 1 | [[Адам Дамейка]] |- ! 1 | [[Адам Жагель]] |- ! 1 | [[Адам Жалтоўскі]] |- ! 1 | [[Адам Жултоўскі]] |- ! 1 | [[Адам Касакоўскі]] |- ! 1 | [[Адам Клакоцкі]] |- ! 1 | [[Адам Мендзыблоцкі]] |- ! 1 | [[Адам Мілабэндзкі]] |- ! 1 | [[Адам Пілсудскі]] |- ! 1 | [[Адам Сапега (1828—1903)]] |- ! 1 | [[Адам Сцяпанавіч дэ Броэль-Плятэр]] |- ! 1 | [[Адам Юзэф Чартарыйскі]] |- ! 1 | [[Адвержаныя]] |- ! 1 | [[Адзенне беларусаў]] |- ! 1 | [[Адольф Вендарф]] |- ! 1 | [[Адольф Шышка-Богуш]] |- ! 1 | [[Адольфава (настаўніца)]] |- ! 1 | [[Адольфас Раманаўскас]] |- ! 1 | [[Адравонж (вёска)]] |- ! 1 | [[Адрыен Дэлорм]] |- ! 1 | [[Адшуканне Хрыста ў храме]] |- ! 1 | [[Адынец (герб)]] |- ! 1 | [[Адэса (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Ажкабале I]] |- ! 1 | [[Азарый Михайлавіч Плісецкі]] |- ! 1 | [[Азарый Міхайлавіч Азарын]] |- ! 1 | [[Азоўска-Данскі банк]] |- ! 1 | [[Азярлаг]] |- ! 1 | [[Айвазаў]] |- ! 1 | [[Айдас Гудайціс]] |- ! 1 | [[Айнзатцгрупа]] |- ! 1 | [[Айсберэн Брэмергафен]] |- ! 1 | [[Акадэмічны гурток беларусаведы]] |- ! 1 | [[Акадэмія Генеральнага штаба]] |- ! 1 | [[Акадэмія Грамадскіх Навук]] |- ! 1 | [[Акадэмія Каларосі]] |- ! 1 | [[Акадэмія музыкі і тэатра Літвы]] |- ! 1 | [[Акадэмія прыгожых мастацтваў (Лодзь)]] |- ! 1 | [[Акаўцы]] |- ! 1 | [[Акерманская крэпасць]] |- ! 1 | [[Акмолінскі лагер жонак здраднікаў Радзімы]] |- ! 1 | [[Аксана Валёнене]] |- ! 1 | [[Акт аб далучэнні Віленшчыны]] |- ! 1 | [[Акты віленскай камісіі]] |- ! 1 | [[Акупацыя Польшчы нацыстамі]] |- ! 1 | [[Акушэр-гінеколаг]] |- ! 1 | [[Алазанская даліна (п'еса)]] |- ! 1 | [[Алам(аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Алаіз Ганзага]] |- ! 1 | [[Алдона Швабаўскене]] |- ! 1 | [[Алдона Швабаўскенэ]] |- ! 1 | [[Алег Сідарэнкаў]] |- ! 1 | [[Александр (Добрынин)]] |- ! 1 | [[Александр (Кульчицкий)]] |- ! 1 | [[Александроўская (настаўніца)]] |- ! 1 | [[Александроўская місіянерская духоўная семінарыя]] |- ! 1 | [[Александэрплац]] |- ! 1 | [[Алексий (Дородницын)]] |- ! 1 | [[Алексий (Опоцкий)]] |- ! 1 | [[Алексій Бяконт]] |- ! 1 | [[Алена Апалонія Масальская]] |- ! 1 | [[Алена Бархатава]] |- ! 1 | [[Алена Мікалаеўна Шылько]] |- ! 1 | [[Алена Пшаздзецкая]] |- ! 1 | [[Алена Ромэр-Ахенькоўска]] |- ! 1 | [[Алена Сакалоўская]] |- ! 1 | [[Алена Станкевіч]] |- ! 1 | [[Алесь Аляхновіч]] |- ! 1 | [[Алесь Госцеў]] |- ! 1 | [[Алесь Поклад]] |- ! 1 | [[Алеся Жыткевіч]] |- ! 1 | [[Алойзас Валюшыс]] |- ! 1 | [[Алтарыя (Вільня)]] |- ! 1 | [[Аль-Мактум (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Аль-кітабы]] |- ! 1 | [[Альберт Данілавіч Жамет]] |- ! 1 | [[Альберт Келер]] |- ! 1 | [[Альберт Мілер]] |- ! 1 | [[Альберт Свяйкоўскі]] |- ! 1 | [[Альберт Эйсан]] |- ! 1 | [[Альбертас Шыменас]] |- ! 1 | [[Альбярцін]] |- ! 1 | [[Альгерд (значэнні)]] |- ! 1 | [[Альгерд Кухарскі]] |- ! 1 | [[Альгімантас Сакалаўскас]] |- ! 1 | [[Альгірдас Гайгалас]] |- ! 1 | [[Альгірдас Давідзенас]] |- ! 1 | [[Альгірдас Матулевічус]] |- ! 1 | [[Альгірдас Міколас Бразаўскас]] |- ! 1 | [[Альгірдас Тарвідас]] |- ! 1 | [[Альжбета Баніфацыя]] |- ! 1 | [[Альжбета Лакаткоўна]] |- ! 1 | [[Альфонс Шутовіч]] |- ! 1 | [[Альфонс дэ Ламарцін]] |- ! 1 | [[Альфрэд Веруш-Кавальскі]] |- ! 1 | [[Альхоўнікі]] |- ! 1 | [[Алюмнат (Вільня)]] |- ! 1 | [[Аляксандар Вільчыцкі]] |- ! 1 | [[Аляксандр (Дабрынін)]] |- ! 1 | [[Аляксандр (Лоўчы)]] |- ! 1 | [[Аляксандр ІІІ]] |- ! 1 | [[Аляксандр Іванавіч Зауервэйд]] |- ! 1 | [[Аляксандр Ільіч Безыменскі]] |- ! 1 | [[Аляксандр Ільіч Шпакоўскі]] |- ! 1 | [[Аляксандр Іпалітавіч Барбашаў]] |- ! 1 | [[Аляксандр Ісаевіч Шатэнштэйн]] |- ! 1 | [[Аляксандр Адзінец]] |- ! 1 | [[Аляксандр Аляксандравіч Аляб’еў]] |- ! 1 | [[Аляксандр Аляксандравіч Вінаградаў]] |- ! 1 | [[Аляксандр Аляксандравіч Мусін-Пушкін]] |- ! 1 | [[Аляксандр Аляксандравіч Скірмунт]] |- ! 1 | [[Аляксандр Аляксандравіч Фрэзе]] |- ! 1 | [[Аляксандр Аляксандравіч Ягораў]] |- ! 1 | [[Аляксандр Андрэевіч Безбародка]] |- ! 1 | [[Аляксандр Антонавіч Кошыц]] |- ! 1 | [[Аляксандр Барысавіч Гатаў]] |- ! 1 | [[Аляксандр Бестужаў]] |- ! 1 | [[Аляксандр Бражыц]] |- ! 1 | [[Аляксандр Браньяр]] |- ! 1 | [[Аляксандр Вадарацкі]] |- ! 1 | [[Аляксандр Валовіч]] |- ! 1 | [[Аляксандр Васільевіч Арсеньеў]] |- ! 1 | [[Аляксандр Восіпавіч Арлоўскі]] |- ! 1 | [[Аляксандр Георгіевіч Фляркоўскі]] |- ! 1 | [[Аляксандр Гутра]] |- ! 1 | [[Аляксандр Дамейка]] |- ! 1 | [[Аляксандр Дамінік Веляпольскі]] |- ! 1 | [[Аляксандр Егер]] |- ! 1 | [[Аляксандр Жыткевіч]] |- ! 1 | [[Аляксандр Кадэльскі]] |- ! 1 | [[Аляксандр Казімір Берасневіч]] |- ! 1 | [[Аляксандр Казімір Гараін]] |- ! 1 | [[Аляксандр Какоўскі]] |- ! 1 | [[Аляксандр Камінскі, Польшча]] |- ! 1 | [[Аляксандр Каўпак]] |- ! 1 | [[Аляксандр Кратовіч]] |- ! 1 | [[Аляксандр Крывульт]] |- ! 1 | [[Аляксандр Курнатоўскі]] |- ! 1 | [[Аляксандр Куцепаў]] |- ! 1 | [[Аляксандр Леанідавіч Лукашук]] |- ! 1 | [[Аляксандр Ленскі]] |- ! 1 | [[Аляксандр Лесер]] |- ! 1 | [[Аляксандр Львовіч Нарышкін]] |- ! 1 | [[Аляксандр Лябецкі]] |- ! 1 | [[Аляксандр Мікалаевіч Галіцын]] |- ! 1 | [[Аляксандр Мікалаевіч Лебедзеў (генерал)]] |- ! 1 | [[Аляксандр Мікалаевіч Прэйс]] |- ! 1 | [[Аляксандр Мікалаевіч Рымскі-Корсакаў]] |- ! 1 | [[Аляксандр Мікалаевіч Савін (гісторык)]] |- ! 1 | [[Аляксандр Мікалаевіч Семянтоўскі-Курыла]] |- ! 1 | [[Аляксандр Міканоравіч Памяранцаў]] |- ! 1 | [[Аляксандр Мілавідаў]] |- ! 1 | [[Аляксандр Міхайлавіч, князь уладзімірскі]] |- ! 1 | [[Аляксандр Міхайлавіч Плісецкі]] |- ! 1 | [[Аляксандр Міхал Любамірскі]] |- ! 1 | [[Аляксандр Парчэўскі (архітэктар)]] |- ! 1 | [[Аляксандр Патапаў (віленскі генерал-губернатар)]] |- ! 1 | [[Аляксандр Пац]] |- ! 1 | [[Аляксандр Паўлавіч Герасімаў]] |- ! 1 | [[Аляксандр Паўлавіч Нікіцін]] |- ! 1 | [[Аляксандр Пракоп Быхавец]] |- ! 1 | [[Аляксандр Прахоравіч Шырынскі-Шыхматаў]] |- ! 1 | [[Аляксандр Прохаравіч Шырынскі-Шыхматаў]] |- ! 1 | [[Аляксандр Пуська]] |- ! 1 | [[Аляксандр Пусько]] |- ! 1 | [[Аляксандр Пётр Тачылоўскі]] |- ! 1 | [[Аляксандр Разанаў]] |- ! 1 | [[Аляксандр Рубец]] |- ! 1 | [[Аляксандр Рэгульскі]] |- ! 1 | [[Аляксандр Скурат]] |- ! 1 | [[Аляксандр Станіслававіч Хаміньскі]] |- ! 1 | [[Аляксандр Сяргеевіч Анціпін]] |- ! 1 | [[Аляксандр Сяргеевіч Качаткоў]] |- ! 1 | [[Аляксандр Тадэвушавіч Замайскі]] |- ! 1 | [[Аляксандр Ткачэнка]] |- ! 1 | [[Аляксандр Уладзіміравіч Жыркевіч]] |- ! 1 | [[Аляксандр Фляркоўскі]] |- ! 1 | [[Аляксандр Храптовіч]] |- ! 1 | [[Аляксандр Шлык]] |- ! 1 | [[Аляксандр Юльян Скірмунт]] |- ! 1 | [[Аляксандр Юшко]] |- ! 1 | [[Аляксандр Ягоравіч Варламаў]] |- ! 1 | [[Аляксандр Янавіч Пац]] |- ! 1 | [[Аляксандр Янушкевіч]] |- ! 1 | [[Аляксандра-Неўскі сабор (Коўна)]] |- ! 1 | [[Аляксандра-Неўскі сабор (Масква)]] |- ! 1 | [[Аляксандра Васілеўна Супяранская]] |- ! 1 | [[Аляксандравічус]] |- ! 1 | [[Аляксандрас (значэнні)]] |- ! 1 | [[Аляксандрас Індрыюлайціс]] |- ! 1 | [[Аляксандрас Аронас]] |- ! 1 | [[Аляксандрас Гірдзеніс]] |- ! 1 | [[Аляксандрас Янаўскас]] |- ! 1 | [[Аляксандраў прывілей (1492)]] |- ! 1 | [[Аляксей Ілліч Мілер]] |- ! 1 | [[Аляксей Андрэевіч Астравумаў]] |- ! 1 | [[Аляксей Ануфрый Гусаржэўскі]] |- ! 1 | [[Аляксей Васільевіч Сямёнаў]] |- ! 1 | [[Аляксей Віктаравіч Бялецкі]] |- ! 1 | [[Аляксей Казановіч]] |- ! 1 | [[Аляксей Кандратавіч Саўрасаў]] |- ! 1 | [[Аляксей Копасаў]] |- ! 1 | [[Аляксей Мікалаевіч Савіч]] |- ! 1 | [[Аляксей Мікалаевіч Харузін]] |- ! 1 | [[Аляксей Рава]] |- ! 1 | [[Алёна Гарбачка]] |- ! 1 | [[Алёна Сакалова-Лекант]] |- ! 1 | [[Алін Эдырнэ]] |- ! 1 | [[Аліна Ваўрынчыкава]] |- ! 1 | [[Аліта Алітус]] |- ! 1 | [[Амбразайціс]] |- ! 1 | [[Амбруаз Жабер]] |- ! 1 | [[Амстердам (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Амфібол]] |- ! 1 | [[Анакрэантычныя песні]] |- ! 1 | [[Ананія і Сапфіра]] |- ! 1 | [[Анархія ў Жырмунах]] |- ! 1 | [[Анастасий (Опоцкий)]] |- ! 1 | [[Анастасія Малюк]] |- ! 1 | [[Анастасіёпаль]] |- ! 1 | [[Анатамічны кабінет]] |- ! 1 | [[Анатолий (Соколов)]] |- ! 1 | [[Анатолий (Станкевич)]] |- ! 1 | [[Анатоль Акулік]] |- ! 1 | [[Анатоль Варава]] |- ! 1 | [[Анатоль Глебавіч Глебаў]] |- ! 1 | [[Анатоль Дзмітрыевіч Крывека]] |- ! 1 | [[Анатоль Карнюк]] |- ! 1 | [[Анатоль Лявіцкі]] |- ! 1 | [[Анатоль Паўлавіч Грыцкевіч]] |- ! 1 | [[Анатоль Яўгенавіч Журакоўскі]] |- ! 1 | [[Анатольь Грыцкевіч]] |- ! 1 | [[Анатолій Кос-Анатольскі]] |- ! 1 | [[Англійская зона акупацыі]] |- ! 1 | [[Ангус Макбрайд]] |- ! 1 | [[Анджэй Зайкоўскі]] |- ! 1 | [[Анджэй Навакоўскі, акцёр]] |- ! 1 | [[Анджэй Стшэцкі]] |- ! 1 | [[Анджэй Тшэцескі]] |- ! 1 | [[Анджэй Шэйнах]] |- ! 1 | [[Анджэла Андрэа Дзатолі]] |- ! 1 | [[Андрус Вайцэкаўскас]] |- ! 1 | [[Андрус Тапінас]] |- ! 1 | [[Андрус Шляжас]] |- ! 1 | [[Андрыёлі]] |- ! 1 | [[Андрэ Мартынэ]] |- ! 1 | [[Андрэеўскае духошнае вучылішча]] |- ! 1 | [[Андрэй Барысавіч Лозка]] |- ! 1 | [[Андрэй Валовіч, сын Паўла]] |- ! 1 | [[Андрэй Восіпавіч Сандэрс]] |- ! 1 | [[Андрэй Вішнявецкі]] |- ! 1 | [[Андрэй Дудыч]] |- ! 1 | [[Андрэй Каліноўскі]] |- ! 1 | [[Андрэй Кіштымаў]] |- ! 1 | [[Андрэй Лаўрык]] |- ! 1 | [[Андрэй Лявонцьевіч Гун]] |- ! 1 | [[Андрэй Мікалаевіч Мураўёў]] |- ! 1 | [[Андрэй Павук]] |- ! 1 | [[Андрэй Піліпавіч Пашчанка]] |- ! 1 | [[Андрэй Раствароўскі]] |- ! 1 | [[Андрэй Руткоўскі]] |- ! 1 | [[Андрэй Свірскі]] |- ! 1 | [[Андрэй Тупальскі]] |- ! 1 | [[Андрэй Фёдаравіч Чаляднін]] |- ! 1 | [[Андрэй Чаховіч]] |- ! 1 | [[Андрэй Шэнфлісіус]] |- ! 1 | [[Андрэй Яўгенавіч Снесараў]] |- ! 1 | [[Анеля Катковіч]] |- ! 1 | [[Анкарскі ўніверсітэт]] |- ! 1 | [[Антавілейская сядзіба]] |- ! 1 | [[Антавіліс (возера)]] |- ! 1 | [[Антавіліс (рака)]] |- ! 1 | [[Анталья (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Анталіепце]] |- ! 1 | [[Антанас (значэнні)]] |- ! 1 | [[Антанас Вілейшыс]] |- ! 1 | [[Антанас Каваляўскас]] |- ! 1 | [[Антанас Кмеляўскас]] |- ! 1 | [[Антанас Кмяляўскас]] |- ! 1 | [[Антанас Рамонас]] |- ! 1 | [[Антанас Рачунас]] |- ! 1 | [[Антанас Садэйка]] |- ! 1 | [[Антанас Суткус]] |- ! 1 | [[Антаніна Астроўская]] |- ! 1 | [[Антокаль (значэнні)]] |- ! 1 | [[Антокальская вуліца]] |- ! 1 | [[Антон Іосіфавіч Беразоўскі]] |- ! 1 | [[Антон Будзіловіч]] |- ! 1 | [[Антон Бычкоўскі]] |- ! 1 | [[Антон Жук]] |- ! 1 | [[Антон Кеневіч]] |- ! 1 | [[Антон Кумша]] |- ! 1 | [[Антон Матач]] |- ! 1 | [[Антон Матвейчык]] |- ! 1 | [[Антон Мілер]] |- ! 1 | [[Антон Празор]] |- ! 1 | [[Антон Сымановіч]] |- ! 1 | [[Антон Хлявінскі]] |- ! 1 | [[Антон Шагін]] |- ! 1 | [[Антон Шантыр]] |- ! 1 | [[Антон фон Марон]] |- ! 1 | [[Антоний (Марценко)]] |- ! 1 | [[Антоні Ануфрый Акецкі]] |- ! 1 | [[Антоні Брадоўскі]] |- ! 1 | [[Антоні Бужынскі]] |- ! 1 | [[Антоні Зыгмунд]] |- ! 1 | [[Антоні Касакоўскі (падстолі новагародскі)]] |- ! 1 | [[Антоні Клюкоўскі]] |- ! 1 | [[Антоні Мацей Серакоўскі]] |- ! 1 | [[Антоні Тызенгаўз (харунжы віленскі)]] |- ! 1 | [[Антоні Ханько]] |- ! 1 | [[Антоні Юзаф Жалкоўскі]] |- ! 1 | [[Антоні Якубельскі]] |- ! 1 | [[Антоніа Брахоцкі]] |- ! 1 | [[Антоній Аляшчынскі]] |- ! 1 | [[Антоній Бялькевіч]] |- ! 1 | [[Антоній Вівульскі]] |- ! 1 | [[Антоній Казімір Астроўскі]] |- ! 1 | [[Антоній Кеневіч]] |- ! 1 | [[Антоній Лангэ]] |- ! 1 | [[Антоній Лахніцкі]] |- ! 1 | [[Антоній Ляўданскі]] |- ! 1 | [[Антоній Мальчэўскі]] |- ! 1 | [[Антоній Мацей Серакоўскі]] |- ! 1 | [[Антоній Навасельскі]] |- ! 1 | [[Антоній Тупальскі]] |- ! 1 | [[Антоній Тызенгаўз (1756–1816)]] |- ! 1 | [[Антоній Шапель]] |- ! 1 | [[Антоній і Клеапатра]] |- ! 1 | [[Антось Асіна]] |- ! 1 | [[Антуан Фэліс дэ Манці]] |- ! 1 | [[Антыкварыят]] |- ! 1 | [[Антыманапольны камітэт]] |- ! 1 | [[Антыпатрыда]] |- ! 1 | [[Антысанітарыя]] |- ! 1 | [[Антыфашысцкі кангрэс дзеячаў культуры (1936, Львоў)]] |- ! 1 | [[Антычная літаратура]] |- ! 1 | [[Анхелі]] |- ! 1 | [[Анцукевіч]] |- ! 1 | [[Анілінавыя фарбавальнікі]] |- ! 1 | [[Анісіфар (Панамароў)]] |- ! 1 | [[Апалонія з Далеўскіх]] |- ! 1 | [[Апалос (Бяляеў)]] |- ! 1 | [[Апалінар Казіміравіч Багушэвіч]] |- ! 1 | [[Апанас Фёдаравіч Бычкоў]] |- ! 1 | [[Аперацыя «Вострая брама»]] |- ! 1 | [[Апостальская Камера]] |- ! 1 | [[Апостальская нунцыятура ў Літве]] |- ! 1 | [[Аптычны алтар]] |- ! 1 | [[Аптычны тэлеграф]] |- ! 1 | [[Аратарскае мастацтва]] |- ! 1 | [[Арганмайстар]] |- ! 1 | [[Арганны праспект]] |- ! 1 | [[Арганізацыя Тодта]] |- ! 1 | [[Ардынарый]] |- ! 1 | [[Ардынатар]] |- ! 1 | [[Ардынцы]] |- ! 1 | [[Аркадзь Акімавіч Штэйнберг]] |- ! 1 | [[Аркадзь Барысавіч Рудэрман]] |- ! 1 | [[Аркадзь Быхавец]] |- ! 1 | [[Аркадзь Дзмітрыевіч Сталыпін]] |- ! 1 | [[Аркадзь Міцька]] |- ! 1 | [[Аркадзь Сурскі]] |- ! 1 | [[Аркестр Дзяржаўнага Эрмітажа]] |- ! 1 | [[Арланда (аэрэпорт)]] |- ! 1 | [[Арлінае пяро]] |- ! 1 | [[Арман Леві]] |- ! 1 | [[Армінта Саладжэнэ]] |- ! 1 | [[Армія Літвы]] |- ! 1 | [[Армія Напалеона]] |- ! 1 | [[Армія Расійскай імперыі]] |- ! 1 | [[Арміі]] |- ! 1 | [[Арнольд Дыліс]] |- ! 1 | [[Арон Згірскі]] |- ! 1 | [[Арон Кушніраў]] |- ! 1 | [[Арсенал (Вільня)]] |- ! 1 | [[Арсенальная вуліца (Вільня)]] |- ! 1 | [[Арсеній Мяцяевіч]] |- ! 1 | [[Артадаксальны іўдаізм]] |- ! 1 | [[Артур Георг фон Рамберг]] |- ! 1 | [[Артур Даніэлевіч Горват]] |- ! 1 | [[Артылерыйскі салют]] |- ! 1 | [[Артылерыя Вялікага княства Літоўскага]] |- ! 1 | [[Арунас Гялунас]] |- ! 1 | [[Арунас Сакалаўскас]] |- ! 1 | [[Арунас Эдуардас Пасляйціс]] |- ! 1 | [[Археаграфічныя камісіі]] |- ! 1 | [[Археалагічныя з'езды]] |- ! 1 | [[Архитектура городов-героев]] |- ! 1 | [[Архібіскуп-мітрапаліт]] |- ! 1 | [[Архібіскуп гнезненскі]] |- ! 1 | [[Архібіскупства Гнезненскае]] |- ! 1 | [[Архібіскупства гнезненскае]] |- ! 1 | [[Архідзякан смаленскі]] |- ! 1 | [[Архідыякан]] |- ! 1 | [[Архідыякан віленскі]] |- ! 1 | [[Архіепіскап Варшаўскі]] |- ! 1 | [[Архіепіскап Гродзенскі і Ваўкавыскі]] |- ! 1 | [[Архіепіскап Літоўскі і Віленскі]] |- ! 1 | [[Архімандрыя]] |- ! 1 | [[Архіў Сапегаў]] |- ! 1 | [[Архіў гісторыі Літоўскай дзяржавы]] |- ! 1 | [[Архіў літаратуры і мастацтва Літвы]] |- ! 1 | [[Архіў новых актаў у Варшаве]] |- ! 1 | [[Архіўная справа]] |- ! 1 | [[Арцём Анісімаў]] |- ! 1 | [[Аршы]] |- ! 1 | [[Арыенталізм]] |- ! 1 | [[Арызона Уайлкэтс]] |- ! 1 | [[Арыс Салонікі]] |- ! 1 | [[Арыстарх Майсеевіч Піманаў]] |- ! 1 | [[Арэнбургская епархія]] |- ! 1 | [[Арэнбургская і Саракташская епархія]] |- ! 1 | [[Арэнбургскі корпус]] |- ! 1 | [[Арэопаліс]] |- ! 1 | [[Арэопаліскія біскупы]] |- ! 1 | [[Асаблівы архіў Літвы]] |- ! 1 | [[Асоў]] |- ! 1 | [[Аста Андрыяўскене]] |- ! 1 | [[Астафій Корсак-Галубіцкі]] |- ! 1 | [[Астранамічная абсерваторыя Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]] |- ! 1 | [[Астраханскія губернскія інжынеры]] |- ! 1 | [[Астрожская друкарня]] |- ! 1 | [[Астрожскі]] |- ! 1 | [[Астыгматызм]] |- ! 1 | [[Астэахандроз]] |- ! 1 | [[Асіповіцкі павет]] |- ! 1 | [[Асіян]] |- ! 1 | [[Атас Жвірбліс]] |- ! 1 | [[Атлант, архітэктура]] |- ! 1 | [[Атлас Гарадоў Зямнога Свету]] |- ! 1 | [[Атэла]] |- ! 1 | [[Атэнеум Віленскі]] |- ! 1 | [[Аула (архітэктура)]] |- ! 1 | [[Афанасій (Паусіус-Кандаідзі)]] |- ! 1 | [[Афанасій Брага]] |- ! 1 | [[Ахвяраванне ў храме]] |- ! 1 | [[Ахмат (герб)]] |- ! 1 | [[Ахмістрыня]] |- ! 1 | [[Аціс Кеніньш]] |- ! 1 | [[Ачапоўскі]] |- ! 1 | [[Аш-Шанфара]] |- ! 1 | [[Ашкаболі]] |- ! 1 | [[Ашкеназскія яўрэі]] |- ! 1 | [[Ашмянскае гарадское вучылішча]] |- ! 1 | [[Ашыль Дэверыя]] |- ! 1 | [[Аэліта Амбрулявічуце]] |- ! 1 | [[Аэрапорт Вільні]] |- ! 1 | [[Аэрофлот]] |- ! 1 | [[Аўген Аніська]] |- ! 1 | [[Аўген Дыліс]] |- ! 1 | [[Аўгсбургскі езуіцкі калегіум]] |- ! 1 | [[Аўгуст Дзяменцьевіч Жаба]] |- ! 1 | [[Аўгустова (сядзіба)]] |- ! 1 | [[Аўгусцін Урублеўскі]] |- ! 1 | [[Аўгусцінская вуліца (Вільня)]] |- ! 1 | [[Аўгусцінскі кляштар (Вільня)]] |- ! 1 | [[Аўдзеяс]] |- ! 1 | [[Аўдра]] |- ! 1 | [[Аўкусці Роберт Ніемі]] |- ! 1 | [[Аўрамій (Лецыда)]] |- ! 1 | [[Б. В. Ракіцкі]] |- ! 1 | [[Б. Данейка]] |- ! 1 | [[Б. Даўгувеціс]] |- ! 1 | [[Б. Друцкі-Падбярэскі]] |- ! 1 | [[Б. Мігдал]] |- ! 1 | [[Б. П. Вілевальдэ]] |- ! 1 | [[Б. П. Шлосберг]] |- ! 1 | [[Б. Пліс]] |- ! 1 | [[Б. Станкевіч]] |- ! 1 | [[БК Будзівельнік]] |- ! 1 | [[БК Ніжні Ноўгарад]] |- ! 1 | [[БК Хапаэль Іерусалім]] |- ! 1 | [[БХАА «Жыццё»]] |- ! 1 | [[БЧБ-сцяг]] |- ! 1 | [[Бабруйская гімназія]] |- ! 1 | [[Бабруйскі педтэхнікум]] |- ! 1 | [[Багародзічны]] |- ! 1 | [[Багаслоўскі факультэт Варшаўскага ўніверсітэта]] |- ! 1 | [[Багдан Паўлавіч Вілевальдэ]] |- ! 1 | [[Багдашэўскія]] |- ! 1 | [[Багуслаў Крыштаф Радзівіл]] |- ! 1 | [[Багінскія]] |- ! 1 | [[Бадзанта, гнезненскі арцыбіскуп]] |- ! 1 | [[Бадзенічы]] |- ! 1 | [[Базыль Валіцкі]] |- ! 1 | [[Базыльянская вуліца (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Байдарскія вароты]] |- ! 1 | [[Байранаўскі герой]] |- ! 1 | [[Балаклей]] |- ! 1 | [[Балканскі моўны саюз]] |- ! 1 | [[Балкер]] |- ! 1 | [[Балкон (фільм, 2008)]] |- ! 1 | [[Балотаўка]] |- ! 1 | [[Балтийский альманах]] |- ! 1 | [[Балтупе]] |- ! 1 | [[Балтыйская баскетбольная ліга]] |- ! 1 | [[Балтыстыка]] |- ! 1 | [[Балцкая міфалогія]] |- ! 1 | [[Бальтазар Рагальскі]] |- ! 1 | [[Бальцэвіч]] |- ! 1 | [[Бальшавік (газета, 1924)]] |- ! 1 | [[Бальшакова]] |- ! 1 | [[Баляслаў Богуш-Сестранцэвіч]] |- ! 1 | [[Баляслаў Крэйчмер]] |- ! 1 | [[Баляслаў Кулясінскі]] |- ! 1 | [[Балінскія герба «Ястрабец»]] |- ! 1 | [[Бамбардзіроўкі Вільні ў час Другой сусветнай вайны]] |- ! 1 | [[Баніфрацкая вуліца (Вільня)]] |- ! 1 | [[Баніфрацкі завулак (Вільня)]] |- ! 1 | [[Бараталамеа Берэці]] |- ! 1 | [[Барах-хан]] |- ! 1 | [[Барбара Сямёнаўна Вайнянка]] |- ! 1 | [[Барочная архітэктура]] |- ! 1 | [[Бароўна]] |- ! 1 | [[Барталамеа Берэці]] |- ! 1 | [[Барталамеа Пінелі]] |- ! 1 | [[Бартош Табаровіч]] |- ! 1 | [[Барунская настаўніцкая школа]] |- ! 1 | [[Бары (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Барыс Ёрдан]] |- ! 1 | [[Барыс Іванавіч Пестэль]] |- ! 1 | [[Барыс Віктаравіч Адамовіч]] |- ! 1 | [[Барыс Канстанцінавіч]] |- ! 1 | [[Барыс Ларын]] |- ! 1 | [[Барыс Махляр]] |- ! 1 | [[Барыс Пятровіч Дэ-Ласі]] |- ! 1 | [[Барыс Сладкоўскі]] |- ! 1 | [[Барыс Эдуардавіч барон фон Вольф]] |- ! 1 | [[Барысаглебскі сабор (Даўгаўпілс)]] |- ! 1 | [[Барысас Даўгувеціс]] |- ! 1 | [[Барысаўскі гарадскі Савет дэпутатаў]] |- ! 1 | [[Барысаўскі гаркам КП(б)Б]] |- ! 1 | [[Бастэя (Вільня)]] |- ! 1 | [[Батанічная вуліца (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Батанішкі]] |- ! 1 | [[Бахманінг]] |- ! 1 | [[Бацька зачумленых]] |- ! 1 | [[Баявая каса]] |- ! 1 | [[Беатрычэ Макявічуце]] |- ! 1 | [[Бедан]] |- ! 1 | [[Беззаганнае Зачацце Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] |- ! 1 | [[Безыменная гара (Вільня)]] |- ! 1 | [[Бейтар]] |- ! 1 | [[Бел-Ланкастэрская сістэма]] |- ! 1 | [[Бела]] |- ! 1 | [[Беларус (газэта)]] |- ! 1 | [[Беларусазнаўчыя даследаванні]] |- ! 1 | [[Беларуска-амерыканская нацыянальная асацыяцыя]] |- ! 1 | [[Беларуска-амерыканскі саюз]] |- ! 1 | [[Беларуска-польскае таварыства ў Вільні]] |- ! 1 | [[Беларускае жаночае таварыства]] |- ! 1 | [[Беларускае жыццё, газета]] |- ! 1 | [[Беларускае жыццё (газета)]] |- ! 1 | [[Беларускае краязнаўчае таварыства пры Пецярбургскім універсітэце]] |- ! 1 | [[Беларускае культурнае таварыства ў Варшаве]] |- ! 1 | [[Беларускае навукова-гуманітарнае таварыства]] |- ! 1 | [[Беларускае праваслаўнае аб'яднанне]] |- ! 1 | [[Беларускае царкоўнае брацтва]] |- ! 1 | [[Беларуская Рада ў Празе]] |- ! 1 | [[Беларуская грэка-каталіцкая парафія Хрыста Збаўцы ў Чыкага (ЗША)]] |- ! 1 | [[Беларуская дзяўчынка з пальмамі]] |- ! 1 | [[Беларуская лацінскі алфавіт]] |- ! 1 | [[Беларуская настаўніцкая семінарыя]] |- ! 1 | [[Беларуская нацыянальная кааліцыя]] |- ! 1 | [[Беларуская нацыянальная платформа Форума грамадзянскай супольнасці Усходняга партнёрства]] |- ! 1 | [[Беларуская нацыянальная платформя Форума грамадзянскай супольнасці Усходняга партнёрства]] |- ! 1 | [[Беларуская нацыянальная сацыялістычная партыя]] |- ! 1 | [[Беларуская цэнтральная рада Віленшчыны і Гарадзеншчыны]] |- ! 1 | [[Беларуская школа]] |- ! 1 | [[Беларуская школка]] |- ! 1 | [[Беларуская школьная рада]] |- ! 1 | [[Беларускі Эмігрант]] |- ! 1 | [[Беларускі ансамбль песні і танца]] |- ! 1 | [[Беларускі асяродак (1933)]] |- ! 1 | [[Беларускі біяграфічны альманах]] |- ! 1 | [[Беларускі вызваленчы рух]] |- ! 1 | [[Беларускі дом]] |- ! 1 | [[Беларускі дыстрыкт]] |- ! 1 | [[Беларускі кааператыўны банк (Вільня)]] |- ! 1 | [[Беларускі камітэт ICOMOS]] |- ! 1 | [[Беларускі камітэт ахвярам вайны]] |- ! 1 | [[Беларускі музычна-драматычны гурток]] |- ! 1 | [[Беларускі народны дом]] |- ! 1 | [[Беларускі нацыянальна-вызвольны рух у Заходняй Беларусі]] |- ! 1 | [[Беларускі нацыянальны камітэт у Магілёве]] |- ! 1 | [[Беларускі нацыяналістычны камітэт]] |- ! 1 | [[Беларускі партызанскі рух, 1920]] |- ! 1 | [[Беларускі паўстанцкі камітэт]] |- ! 1 | [[Беларускі педагагічны тэхнікум]] |- ! 1 | [[Беларускі праваслаўны камітэт па беларусізацыі Царквы]] |- ! 1 | [[Беларускі праваслаўны прыход Канстанцінопальскага патрыярхата ў Вільні]] |- ! 1 | [[Беларускі радыёкамітэт]] |- ! 1 | [[Беларускі рух]] |- ! 1 | [[Беларускі саюз сельскай гаспадаркі]] |- ! 1 | [[Беларускі строй]] |- ! 1 | [[Беларускі тэатр працоўнай моладзі]] |- ! 1 | [[Беларускі тэатр рабочай моладзі]] |- ! 1 | [[Беларускі фальклор (энцыклапедыя)]] |- ! 1 | [[Беларускі фонд Сораса]] |- ! 1 | [[Беларускі хрысціянскі рух]] |- ! 1 | [[Беларускі цэнтральны саюз спажывецкіх таварыстваў]] |- ! 1 | [[Беларускі інстытут стратэгічных даследаванняў (BISS)]] |- ! 1 | [[Беларускія звычаі]] |- ! 1 | [[Беларускія летапісы]] |- ! 1 | [[Беларускія народныя святы]] |- ! 1 | [[Беларускія настаўніцкія курсы]] |- ! 1 | [[Беларускія песні]] |- ! 1 | [[Беларусы Вільні]] |- ! 1 | [[Беларусь — Польшча]] |- ! 1 | [[Беластоцкі пагром]] |- ! 1 | [[Белая Вака]] |- ! 1 | [[Белфаст (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Белы Бім Чорнае вуха]] |- ! 1 | [[Бельскае староства]] |- ! 1 | [[Бельскі павятовы аддзел БГКТ]] |- ! 1 | [[Бен-Гурыён (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Бенедзіктас Юодка]] |- ! 1 | [[Бенедыкт Кубіцкі]] |- ! 1 | [[Бенедыкт Хертц]] |- ! 1 | [[Бенедыкт з Сандаміра]] |- ! 1 | [[Бенедыкцінская вуліца (Вільня)]] |- ! 1 | [[Бенуа Фар'ят]] |- ! 1 | [[Беньямін Бегін]] |- ! 1 | [[Бенядзікт XIV]] |- ! 1 | [[Бенёўскі]] |- ! 1 | [[Берансан]] |- ! 1 | [[Берасцейскі збор]] |- ! 1 | [[Берасцейскі мір]] |- ! 1 | [[Берасцейскі піярскі калегіум]] |- ! 1 | [[Берасцейскі сабор]] |- ! 1 | [[Бергама (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Беркман]] |- ! 1 | [[Бернард Стаповіч]] |- ! 1 | [[Бернард Сіенскі]] |- ! 1 | [[Бернард Сіруць]] |- ! 1 | [[Бернарда Занобі да Джаноці]] |- ! 1 | [[Бернардас Васіляўскас]] |- ! 1 | [[Бернардзінская брама, Вільнюс]] |- ! 1 | [[Бернардзінскі кляштар (Гродна)]] |- ! 1 | [[Бернардзінскі сад]] |- ! 1 | [[Бернардзінскі сад (Вільня)]] |- ! 1 | [[Бернардзінскія могілкі (Тракай)]] |- ! 1 | [[Бернардоні]] |- ! 1 | [[Бернардынскія могілкі ў Вільнюсе]] |- ! 1 | [[Бернарзіна Дзанобі дэ Дж'яноціс]] |- ! 1 | [[Беспапоўцы]] |- ! 1 | [[Бешанковіцкі касцёл]] |- ! 1 | [[Библиограф]] |- ! 1 | [[Библиотека для чтения]] |- ! 1 | [[Бласлаўленне]] |- ! 1 | [[Бленда, архітэктура]] |- ! 1 | [[Блювенічы]] |- ! 1 | [[Блюдзенц]] |- ! 1 | [[Бове (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Богдан Падоскі]] |- ! 1 | [[Богдан Рок]] |- ! 1 | [[Богуш-Сестранцэвічы]] |- ! 1 | [[Бодрум (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Бой]] |- ! 1 | [[Боркі, Зміёўскі раён]] |- ! 1 | [[Бостан Сэлтыкс]] |- ! 1 | [[Брама Субач]] |- ! 1 | [[Брама герб]] |- ! 1 | [[Брандэнбургскі курфюрст]] |- ! 1 | [[Браніслаў Бжэзінскі]] |- ! 1 | [[Браніслаў Мураўскі]] |- ! 1 | [[Браніслаў Нарбут]] |- ! 1 | [[Браніслаў Трэнтоўскі]] |- ! 1 | [[Браніслаў Умястоўскі]] |- ! 1 | [[Браніслаў Урублеўскі]] |- ! 1 | [[Бранісловас Крумініс]] |- ! 1 | [[Браслаўскае староства]] |- ! 1 | [[Браслаўская гімназія]] |- ! 1 | [[Браслаўскі гісторыка-краязнаўчы музей]] |- ! 1 | [[Браты Далеўскія]] |- ! 1 | [[Браты Тур]] |- ! 1 | [[Братэрства]] |- ! 1 | [[Брацтва Рускай Праўды]] |- ! 1 | [[Бродзіц (герб)]] |- ! 1 | [[Бронюс Бружас]] |- ! 1 | [[Броніс Лаўрынавічус]] |- ! 1 | [[Броэль-Плятэр]] |- ! 1 | [[Брумал]] |- ! 1 | [[Брусель (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Бруталізм]] |- ! 1 | [[Брыгадзір]] |- ! 1 | [[Брыдкае качаня (мультфільм, 1956)]] |- ! 1 | [[Брэвэ (пасланне)]] |- ! 1 | [[Брэмен (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Брэсцкая базыльянская школа]] |- ! 1 | [[Бубеле]] |- ! 1 | [[Будынак Слуцкай гімназіі]] |- ! 1 | [[Будынак гарадской думы (Растоў-на-Доне)]] |- ! 1 | [[Будынак органаў дзяржбяспекі на Лубянцы]] |- ! 1 | [[Будынак упраўлення Палескіх чыгунак]] |- ! 1 | [[Буйвенай]] |- ! 1 | [[Буйвідзы]] |- ! 1 | [[Буйвідзішкі]] |- ! 1 | [[Буканты]] |- ! 1 | [[Булава польная літоўская]] |- ! 1 | [[Бурбішкі]] |- ! 1 | [[Бургас (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Бурняны]] |- ! 1 | [[Бутырскай турма]] |- ! 1 | [[Буценас]] |- ! 1 | [[Бытамска-Бэндзінскі трактат]] |- ! 1 | [[Бэн Джонсан]] |- ! 1 | [[Бяздоніс]] |- ! 1 | [[Бялее ветразь адзінокі]] |- ! 1 | [[Бялькевічы]] |- ! 1 | [[Бяліна]] |- ! 1 | [[Бяліна (герб)]] |- ! 1 | [[Бянядзіктас Юодка]] |- ! 1 | [[Бянядзікціню]] |- ! 1 | [[Бярнардас Бучас]] |- ! 1 | [[Бястужаўскія курсы]] |- ! 1 | [[Бятыгала]] |- ! 1 | [[Біблейская археалогія]] |- ! 1 | [[Біблія Якуба Вуйка]] |- ! 1 | [[Бібліятэка Барыса Даніловіча]] |- ! 1 | [[Бібліятэка Кракаўскага ўніверсітэта]] |- ! 1 | [[Бібліятэка Красінскіх]] |- ! 1 | [[Бібліятэка Расійскай акадэміі навук]] |- ! 1 | [[Бібліятэка Урублеўскіх]] |- ! 1 | [[Бібліятэка імя Урублеўскіх Літоўскай акадэміі навук]] |- ! 1 | [[Бігушкі]] |- ! 1 | [[Бідэрмаер]] |- ! 1 | [[Білун (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Більбаа (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Біржавы рынак]] |- ! 1 | [[Біржайская бітва]] |- ! 1 | [[Бірмінгем (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Бірута (опера)]] |- ! 1 | [[Бірутэ Пукялявічутэ]] |- ! 1 | [[Біруце Каспяравічыне]] |- ! 1 | [[Біскуп-суфраган]] |- ! 1 | [[Біскуп Анастасіёпальскі]] |- ! 1 | [[Біскуп кракаўскі]] |- ! 1 | [[Біскуп інфлянцкі]] |- ! 1 | [[Біскупы Фіятырскі]] |- ! 1 | [[Бітва пад Бычынай]] |- ! 1 | [[Бітва пад Веркамі]] |- ! 1 | [[Бітва пад Вязьмай (1812)]] |- ! 1 | [[Бітва пад Вільняй, 1655]] |- ! 1 | [[Бітва пад Вільняй (1660)]] |- ! 1 | [[Бітва пад Гузавам 1607]] |- ! 1 | [[Бітва пад Касельдорфам]] |- ! 1 | [[Бітва пад Клушынам (1610)]] |- ! 1 | [[Бітва пад Красным]] |- ! 1 | [[Бітва пад Малаяраслаўцам]] |- ! 1 | [[Бітва пад Мантвамі]] |- ! 1 | [[Бітва пад Тарнавай]] |- ! 1 | [[Бітва пад Фрыдландам]] |- ! 1 | [[Бітва пад Шкловам (1664)]] |- ! 1 | [[Бітва пры Альшынцы Грахоўскай]] |- ! 1 | [[Бітва пры Гутштаце]] |- ! 1 | [[Бітва пры Дынамюндэ]] |- ! 1 | [[Бітва пры Клушыне]] |- ! 1 | [[Бітва пры Прэйсіш-Эйлау]] |- ! 1 | [[Бітва пры Рашыне]] |- ! 1 | [[Біты Лог]] |- ! 1 | [[В. Ізбіцкі]] |- ! 1 | [[В. Баргіль]] |- ! 1 | [[В. Бонч-Асмалоўскі]] |- ! 1 | [[В. Васілеўскі]] |- ! 1 | [[В. Владко]] |- ! 1 | [[В. Дзягцяранка]] |- ! 1 | [[В. Ермалковіч]] |- ! 1 | [[В. Забайкальскі]] |- ! 1 | [[В. Замойскі]] |- ! 1 | [[В. Захарчык]] |- ! 1 | [[В. Зеньковіч]] |- ! 1 | [[В. Клова]] |- ! 1 | [[В. М. Нікіцкі]] |- ! 1 | [[В. Пупко]] |- ! 1 | [[В. Пятрэнка]] |- ! 1 | [[В. С. Александровіч]] |- ! 1 | [[В. Студніцкі]] |- ! 1 | [[В. Турскі]] |- ! 1 | [[В. Ф’ёраванці]] |- ! 1 | [[В. Шышанаў]] |- ! 1 | [[В. Эпштэйн]] |- ! 1 | [[В. Я. Баклагіна]] |- ! 1 | [[В ограде Церкви]] |- ! 1 | [[Вiтэнберг]] |- ! 1 | [[ВНА]] |- ! 1 | [[ВСНГ РСФСР]] |- ! 1 | [[Вага (выдавецтва)]] |- ! 1 | [[Вадзім Барысаўскі]] |- ! 1 | [[Вадзім Лапіцкі]] |- ! 1 | [[Ваенна-медыцынская акадэмія]] |- ! 1 | [[Ваенна-настаўніцкі інстытут]] |- ! 1 | [[Ваеннае міністэрства Расійскай імперыі]] |- ! 1 | [[Ваенны карабель «Прэзідэнт Смятона»]] |- ! 1 | [[Ваенны музей Вітаўта Вялікага]] |- ! 1 | [[Ваенны пераварот у Польшчы (1926)]] |- ! 1 | [[Ваенным медалём]] |- ! 1 | [[Важаткіеміс]] |- ! 1 | [[Вайвара, канцэнтрацыйны лагер]] |- ! 1 | [[Вайдас Рамошка]] |- ! 1 | [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1621—1626)]] |- ! 1 | [[Вайна чацвёртай кааліцыі]] |- ! 1 | [[Вайнрайх]] |- ! 1 | [[Вайтэнка]] |- ! 1 | [[Вайшнорас]] |- ! 1 | [[Вакацыі]] |- ! 1 | [[Вакханкі (Еўрыпід)]] |- ! 1 | [[Валагодская епархія]] |- ! 1 | [[Валакампей]] |- ! 1 | [[Валакампяйскі мост]] |- ! 1 | [[Валасяніца]] |- ! 1 | [[Валдас Бянкунскас]] |- ! 1 | [[Валдас Вальдэмарас Адамкус]] |- ! 1 | [[Валдас Юрявічус]] |- ! 1 | [[Валенці Слівіцкі]] |- ! 1 | [[Валенцій Брахоцкі]] |- ! 1 | [[Валенцій Гарэцкі]] |- ! 1 | [[Валерый Герасімаў]] |- ! 1 | [[Валерый Мікалаевіч Камісараў]] |- ! 1 | [[Валерый Уладзіміравіч Габрусеў]] |- ! 1 | [[Валерыя Вальсюнене]] |- ! 1 | [[Валерыян Аляксеевіч Татарынаў]] |- ! 1 | [[Валошчына]] |- ! 1 | [[Валынскі ліцэй]] |- ! 1 | [[Вальдэмар Рэзмер]] |- ! 1 | [[Вальдэмар Тамашэўскі]] |- ! 1 | [[Вальнапісаны]] |- ! 1 | [[Вальпонэ]] |- ! 1 | [[Валянцін Мікалаевіч Спяранскі]] |- ! 1 | [[Валянціна Іванаўна Дыннік-Сакалова]] |- ! 1 | [[Валяр’ян Алексяюк]] |- ! 1 | [[Валяр’ян Лукасінскі]] |- ! 1 | [[Ванагас]] |- ! 1 | [[Ванда Дабачэўская]] |- ! 1 | [[Ванда Даўгірдайтэ-Сруагенэ]] |- ! 1 | [[Ванда Ромер]] |- ! 1 | [[Ванда Сулістроўская]] |- ! 1 | [[Варкутлаг]] |- ! 1 | [[Варлаам (Барысевіч)]] |- ! 1 | [[Варна (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Вароніч]] |- ! 1 | [[Вартай (Прыенайскі раён)]] |- ! 1 | [[Варшаўска-Холмская епархія]] |- ! 1 | [[Варшаўска-пецярбургская чыгунка]] |- ! 1 | [[Варшаўскае навуковае таварыства]] |- ! 1 | [[Варшаўскае сельскагаспадарчае таварыства]] |- ! 1 | [[Варшаўскае таварыства сяброў навук]] |- ! 1 | [[Варшаўская галоўная школа піяраў]] |- ! 1 | [[Варшаўская духоўная семінарыя]] |- ! 1 | [[Варшаўская епархія]] |- ! 1 | [[Варшаўская цытадэль]] |- ! 1 | [[Варшаўскі пазітывізм]] |- ! 1 | [[Варшаўскі сойм]] |- ! 1 | [[Варшыцкія]] |- ! 1 | [[Васкаванне]] |- ! 1 | [[Васкрасенская царква (Вільня)]] |- ! 1 | [[Васіль Інакенцьевіч Лапін]] |- ! 1 | [[Васіль Агатонавіч Прусакоў]] |- ! 1 | [[Васіль Акуневіч]] |- ! 1 | [[Васіль Аляксандравіч Кокараў]] |- ! 1 | [[Васіль Аляксандравіч Папоў (тайны саветнік)]] |- ! 1 | [[Васіль Барысовіч]] |- ! 1 | [[Васіль Васільевіч Васільеў]] |- ! 1 | [[Васіль Васільевіч Грыгор'еў]] |- ! 1 | [[Васіль Васільевіч Капніст]] |- ! 1 | [[Васіль Галіцын]] |- ! 1 | [[Васіль Грузд]] |- ! 1 | [[Васіль Дзмітрыевіч Дунін-Баркоўскі]] |- ! 1 | [[Васіль Кавалевіч]] |- ! 1 | [[Васіль Міхайлавіч Заслаўскі]] |- ! 1 | [[Васіль Міхайлавіч Нячаеў]] |- ! 1 | [[Васіль Папоў]] |- ! 1 | [[Васіль Пятровіч Спаскі]] |- ! 1 | [[Васіль Рыгоравіч Васілеўскі]] |- ! 1 | [[Васіль Сяргеевіч Ланской]] |- ! 1 | [[Васіль Фёдаравіч Фёдараў, астраном]] |- ! 1 | [[Васіль Шверубовіч]] |- ! 1 | [[Васіль Шышкоў]] |- ! 1 | [[Васіль Эдуардавіч Дамбавецкі]] |- ! 1 | [[Васіліса Фралова]] |- ! 1 | [[Вацлаў]] |- ! 1 | [[Вацлаў Гансіяроўскі]] |- ! 1 | [[Вацлаў Гіглеўскі]] |- ! 1 | [[Вацлаў Дамейка]] |- ! 1 | [[Вацлаў Кубацкі]] |- ! 1 | [[Вацлаў Прыбыльскі]] |- ! 1 | [[Ваявода мальбаркскі]] |- ! 1 | [[Ваяводы рускія]] |- ! 1 | [[Ваяводы сандамірскія]] |- ! 1 | [[Ваўжынец Барткевіч]] |- ! 1 | [[Веды (арганізацыя)]] |- ! 1 | [[Велеград]] |- ! 1 | [[Велнічы]] |- ! 1 | [[Вельс-Ланд]] |- ! 1 | [[Веліжскае староства]] |- ! 1 | [[Велікарускі шавінізм]] |- ! 1 | [[Вена (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Венгерская вуліца (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Венгерскі завулак (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вениамин (Платонов)]] |- ! 1 | [[Вепры]] |- ! 1 | [[Вера Аляксандраўна Крачкоўская]] |- ! 1 | [[Вера Белакоз]] |- ! 1 | [[Вера Клаўдзіеўна Звягінцава]] |- ! 1 | [[Вера Шавель]] |- ! 1 | [[Вера Шостак]] |- ! 1 | [[Верабей (танец)]] |- ! 1 | [[Вераніка Мазуркевіч]] |- ! 1 | [[Веркаўская бітва (1658)]] |- ! 1 | [[Веркаўская сянюнія]] |- ! 1 | [[Веркаўскі палац]] |- ! 1 | [[Веркаўскі рэгіянальны парк]] |- ! 1 | [[Версальскі трактат]] |- ! 1 | [[Вертаград душэўны]] |- ! 1 | [[Верынопаліс]] |- ! 1 | [[Верынопаліскія біскупы]] |- ! 1 | [[Веснік Еўропы, 1866—1918]] |- ! 1 | [[Вестник фотографии]] |- ! 1 | [[Вечаровы звон]] |- ! 1 | [[Веяс Алюкас]] |- ! 1 | [[Виленская речь]] |- ! 1 | [[Виленские новости]] |- ! 1 | [[Виленский временник]] |- ! 1 | [[Виноградов, Василий Петрович (священнослужитель)]] |- ! 1 | [[Витебская старина]] |- ! 1 | [[Вкра]] |- ! 1 | [[Военно-медицинский журнал]] |- ! 1 | [[Возера Нэмі]] |- ! 1 | [[Война Грычына]] |- ! 1 | [[Войска Літоўскае, 1918—1940]] |- ! 1 | [[Войска Польскае (Другая Рэч Паспалітая)]] |- ! 1 | [[Войскі інфлянцкі]] |- ! 1 | [[Войт віленскі]] |- ! 1 | [[Войты віленскія]] |- ! 1 | [[Войцах Бараноўскі]] |- ! 1 | [[Войцех Іздэбскі]] |- ! 1 | [[Войцех Гачалкоўскі]] |- ! 1 | [[Войцех Маціеўскі]] |- ! 1 | [[Войцех Рашкоўскі]] |- ! 1 | [[Войцех Хелмінскі]] |- ! 1 | [[Войцех Ястжэмбоўскі]] |- ! 1 | [[Войцех Ястшэмбец]] |- ! 1 | [[Войцех з Брудзева]] |- ! 1 | [[Вокруг света]] |- ! 1 | [[Вольга Іванова]] |- ! 1 | [[Вольга Бажэнава]] |- ! 1 | [[Вольга Крако]] |- ! 1 | [[Вольга Макрак]] |- ! 1 | [[Вольга Мароз]] |- ! 1 | [[Вольга Менке]] |- ! 1 | [[Вольгінская (Растоўская вобласць)]] |- ! 1 | [[Волька Выганоўская]] |- ! 1 | [[Вольнае таварыства аматараў расійскай славеснасці]] |- ! 1 | [[Вольнае эканамічнае таварыста]] |- ! 1 | [[Вольная Литва]] |- ! 1 | [[Вольны стралок]] |- ! 1 | [[Вольфганг Шэтэліх]] |- ! 1 | [[Вопіс]] |- ! 1 | [[Вораг народа]] |- ! 1 | [[Воранаўскі піярскі калегіум]] |- ! 1 | [[Востраў Мазавецка]] |- ! 1 | [[Востры Канец]] |- ! 1 | [[Восіп Барысавіч Румер]] |- ! 1 | [[Восіп Якаўлевіч Калычоў]] |- ! 1 | [[Вроцлаўская дыяцэзія]] |- ! 1 | [[Вуйціцкі]] |- ! 1 | [[Вулька Астражэнская]] |- ! 1 | [[Вуліца 16 Лютага (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца 17 верасня (Клецк)]] |- ! 1 | [[Вуліца Ёгайлас]] |- ! 1 | [[Вуліца Ёна Басанавічаус, Вільнюс]] |- ! 1 | [[Вуліца Ёна Басанавічус]] |- ! 1 | [[Вуліца Ёнаса Басанавічуса (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Ёно Басанавічяус]] |- ! 1 | [[Вуліца Ігнатаўская (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца А. Волана]] |- ! 1 | [[Вуліца А. Гаштольда (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Вуліца А. Гоштаўта]] |- ! 1 | [[Вуліца Адама Шэмеша]] |- ! 1 | [[Вуліца Адзміню]] |- ! 1 | [[Вуліца Адміню (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Аланду (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Андрэя Валяна (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Аранжарэйная (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Аркадзя Смоліча (Мінск)]] |- ! 1 | [[Вуліца Аўгусцінаўская (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Аўкштайчу (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Базыльянская (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Басанавічаус]] |- ! 1 | [[Вуліца Басанавічуса]] |- ! 1 | [[Вуліца Басанавічуса (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Бенедыкцінская (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца В. Кудзіркас]] |- ! 1 | [[Вуліца Вароняй, Вільня]] |- ! 1 | [[Вуліца Вівульскага (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Віктара Анікіна]] |- ! 1 | [[Вуліца Вінцаса Кудзіркі (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Вінцэнта Кудзіркі (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Гарадскога Мура]] |- ! 1 | [[Вуліца Гетманская (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Горкага (Маладзечна)]] |- ! 1 | [[Вуліца Гяляжынё Вілка]] |- ! 1 | [[Вуліца Дабрачынная (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Друйская (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Жыгімонтаў (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Зарэчная (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца К. Сірвіда]] |- ! 1 | [[Вуліца Кастуся Каліноўскага (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Касцюшкі (Пінск)]] |- ! 1 | [[Вуліца Кейданская (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Клайпедская (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Л. Стуакас-Гуцявічаус]] |- ! 1 | [[Вуліца Лаўрынаса Стуокі-Гуцявічуса (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Леніна (Омск)]] |- ! 1 | [[Вуліца Ляшэнка (Гродна)]] |- ! 1 | [[Вуліца Ляўксміна]] |- ! 1 | [[Вуліца Лінкмяну (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца М. Валанчаус]] |- ! 1 | [[Вуліца Майронё]] |- ! 1 | [[Вуліца Майронё (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Вуліца Марка Антакольскага]] |- ! 1 | [[Вуліца Міхаіла Кахановіча]] |- ! 1 | [[Вуліца Міцкевіча (Каўнас)]] |- ! 1 | [[Вуліца Паланская (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Паменкальне]] |- ! 1 | [[Вуліца Паменкальнё]] |- ! 1 | [[Вуліца Рыгора Шырмы (Пружаны)]] |- ! 1 | [[Вуліца Свярдлова (Астрахань)]] |- ! 1 | [[Вуліца Святаміхальская (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Святога Казіміра]] |- ! 1 | [[Вуліца Святога Мікалая (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Вуліца Святога Стэфана (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Вуліца Святога Яна (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Вуліца Святой Ганны (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Скапа]] |- ! 1 | [[Вуліца Скопа (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Станіслава Скопы (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Субач (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Сувалку]] |- ! 1 | [[Вуліца Т. Урублеўскага]] |- ! 1 | [[Вуліца Тадэвуша Касцюшкі (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Таўро (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Урублеўскага (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Усіх Святых (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Фердынанда Рушчыца]] |- ! 1 | [[Вуліца Францысканская (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Чурлёніса (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Вуліца Швянта Ігнота]] |- ! 1 | [[Вуліца Швянта Мікала]] |- ! 1 | [[Вуліца Швянта Мікалаяус]] |- ! 1 | [[Вуліца Швянта Мікалаяўс (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Вуліца Швянтарагё]] |- ! 1 | [[Вуліца Юозаса Тумаса-Вайжгантаса]] |- ! 1 | [[Вуліца Ягайлы (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Ясінскага (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Ятковая (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вуліца Яўхіма Лялевеля (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вучэбная ўстанова]] |- ! 1 | [[Выбараў у Сойм Сярэдняй Літвы]] |- ! 1 | [[Выдавецтва «Нашай нівы»]] |- ! 1 | [[Выдатнік народнай асветы]] |- ! 1 | [[Выкладчык]] |- ! 1 | [[Вылячэнне]] |- ! 1 | [[Вышковіч]] |- ! 1 | [[Вышэйшая архітэктурная школа]] |- ! 1 | [[Вышэйшая духоўная семінарыя (Кельцы)]] |- ! 1 | [[Вышэйшая духоўная семінарыя (Рыга)]] |- ! 1 | [[Вышэйшая ліга Латвіі 2017]] |- ! 1 | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату СССР па футболе]] |- ! 1 | [[Вышэйшая школа заахвочвання мастацтваў]] |- ! 1 | [[Вышэйшая школа палітычных навук (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вышэйшая школа публічнай адміністрацыі імя С. Сташыца]] |- ! 1 | [[Выявы роду Радзівілаў]] |- ! 1 | [[Выяўленчае мастацтва Польшчы]] |- ! 1 | [[Вэнта (завод)]] |- ! 1 | [[Вядзьмарка]] |- ! 1 | [[Вялькія]] |- ! 1 | [[Вялікае Княства Разанскае]] |- ! 1 | [[Вялікае войска]] |- ! 1 | [[Вялікая Казаноўшчына]] |- ! 1 | [[Вялікая Казіміра]] |- ! 1 | [[Вялікая Літва]] |- ! 1 | [[Вялікая Пагулянка]] |- ! 1 | [[Вялікая Садовая вуліца (Растоў-на-Доне)]] |- ! 1 | [[Вялікая сінагога (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вялікі Віленскі Сойм]] |- ! 1 | [[Вялікі Віленскі сойм]] |- ! 1 | [[Вялікі залаты медаль Імператарскай акадэміі мастацтваў]] |- ! 1 | [[Вялікі літоўскі сейм]] |- ! 1 | [[Вянцлаўскія]] |- ! 1 | [[Вяркейскі палац]] |- ! 1 | [[Вяршупа]] |- ! 1 | [[Вяселле (зборнік)]] |- ! 1 | [[Вяселле (п’еса)]] |- ! 1 | [[Вяселле Фігара (п’еса)]] |- ! 1 | [[Вячаслаў Іванавіч Іванаў]] |- ! 1 | [[Вячаслаў Аляксеевіч Ніканаў]] |- ! 1 | [[Вёска Вартай, Прыенайскі раён]] |- ! 1 | [[Вёска Горнае Скробава]] |- ! 1 | [[Вёска Кавалеўшчызна, Польшча]] |- ! 1 | [[Вёска Кляйнікі]] |- ! 1 | [[Вёска Ляйпуны]] |- ! 1 | [[Вёска Мельнік]] |- ! 1 | [[Вёска Пабяржэ]] |- ! 1 | [[Вёска Падгайдзі]] |- ! 1 | [[Вёска Папарчэй (Кайшадорыскі раён)]] |- ! 1 | [[Вёска Плятэраўка]] |- ! 1 | [[Вёска Ужуленіс]] |- ! 1 | [[Вёска Шылай]] |- ! 1 | [[Вівіян Рэдынг]] |- ! 1 | [[Вігры (Сувальскі павет)]] |- ! 1 | [[Від на Вільню з Туравай гары (карціна Станіслава Яроцкага)]] |- ! 1 | [[Візанталогія]] |- ! 1 | [[Візітатар]] |- ! 1 | [[Вікенцій Карлавіч Абламовіч]] |- ! 1 | [[Вікжэль]] |- ! 1 | [[Віктар (Богаяўленскі)]] |- ! 1 | [[Віктар Іванавіч Гамаліцкі]] |- ! 1 | [[Віктар Анатольевіч Шэндэровіч]] |- ! 1 | [[Віктар Бэер]] |- ! 1 | [[Віктар Лагвінец]] |- ! 1 | [[Віктар Разанаў]] |- ! 1 | [[Віктар Уладзіміравіч Валошынаў]] |- ! 1 | [[Віктар Феліксавіч Яронскі]] |- ! 1 | [[Віктарас Буткус]] |- ! 1 | [[Віктарас Паліс]] |- ! 1 | [[Вікторыя (шакаладная фабрыка)]] |- ! 1 | [[Вікінтас Вайткявічус]] |- ! 1 | [[Віла Лапіцкага]] |- ! 1 | [[Віла Таці]] |- ! 1 | [[Віла Яніны Вільчэўскай, Вільнюс]] |- ! 1 | [[Віланова]] |- ! 1 | [[Вілейкі]] |- ! 1 | [[Вілейская брама]] |- ! 1 | [[Вілейская брама (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вілейская гімназія]] |- ! 1 | [[Віленска-Ковенскі Грамадзянскі камітэт]] |- ! 1 | [[Віленскага гета]] |- ! 1 | [[Віленскага сельскагаспадарчага таварыства]] |- ! 1 | [[Віленскае Марыінскае жаночае вучылішча]] |- ! 1 | [[Віленскае Святадухаўскае брацтва]] |- ! 1 | [[Віленскае архібіскупства]] |- ! 1 | [[Віленскае брацтва]] |- ! 1 | [[Віленскае брацтва Святога Марціна]] |- ! 1 | [[Віленскае ваяводства (ВКЛ)]] |- ! 1 | [[Віленскае жаночае вучылішча]] |- ! 1 | [[Віленскае жаночае духоўнае вучылішча]] |- ! 1 | [[Віленскае медычнае таварыства]] |- ! 1 | [[Віленскае праваслаўнае брацтва Святога Духа]] |- ! 1 | [[Віленскае радыё]] |- ! 1 | [[Віленскае самакіраванне]] |- ! 1 | [[Віленскае слова]] |- ! 1 | [[Віленскае таварыства выяўленчых мастакоў]] |- ! 1 | [[Віленскае таварыства дабрачыннасці]] |- ! 1 | [[Віленскае таварыства навук і мастацтва]] |- ! 1 | [[Віленскае таварыства сельскай гападаркі]] |- ! 1 | [[Віленскае тэхнічнае вучылішча]] |- ! 1 | [[Віленскай адукацыйнай камісіі]] |- ! 1 | [[Віленскай гарадской думы]] |- ! 1 | [[Віленская Медыка-хірургічная акадэмія]] |- ! 1 | [[Віленская беларуская гімназія імя Францыска Скарыны]] |- ! 1 | [[Віленская беларуская настаўніцкая семінарыя імя Багушэвіча]] |- ! 1 | [[Віленская брама (Вільня)]] |- ! 1 | [[Віленская ветэрынарная школа]] |- ! 1 | [[Віленская вобласць (БССР)]] |- ! 1 | [[Віленская галоўная семінарыя]] |- ! 1 | [[Віленская гарадская дума]] |- ! 1 | [[Віленская гімназія імя Адама Міцкевіча]] |- ! 1 | [[Віленская гімназія імя Жыгімонта Аўгуста]] |- ! 1 | [[Віленская друкарня]] |- ! 1 | [[Віленская друкарня піяраў]] |- ! 1 | [[Віленская евангелісцка-лютэранская калегія]] |- ! 1 | [[Віленская крэпасць]] |- ! 1 | [[Віленская кірха]] |- ! 1 | [[Віленская літоўская гімназія імя Вітаўта Вялікага]] |- ! 1 | [[Віленская малявальная школа Трутнева]] |- ! 1 | [[Віленская медыцынская школа]] |- ! 1 | [[Віленская мінца]] |- ! 1 | [[Віленская праваслаўная кансісторыя]] |- ! 1 | [[Віленская рымска-каталіцкая мітрапаліцкая курыя]] |- ! 1 | [[Віленская сельскагаспадарчая доследная станцыя]] |- ! 1 | [[Віленская турма]] |- ! 1 | [[Віленская тэлевежа]] |- ! 1 | [[Віленская школа палітычных навук]] |- ! 1 | [[Віленскі Веснік]] |- ! 1 | [[Віленскі Прачысценскі сабор]] |- ! 1 | [[Віленскі акадэмічны драматычны тэатр]] |- ! 1 | [[Віленскі акруговы камітэт КСМЗБ]] |- ! 1 | [[Віленскі акт]] |- ! 1 | [[Віленскі беларускі саюз кааператараў]] |- ! 1 | [[Віленскі веснік]] |- ! 1 | [[Віленскі галоўны суд]] |- ! 1 | [[Віленскі гарадское самакіраванне]] |- ! 1 | [[Віленскі гарадскі савет рабочых дэпутатаў]] |- ! 1 | [[Віленскі голас]] |- ! 1 | [[Віленскі грэбнік]] |- ! 1 | [[Віленскі дамініканскі кляштар]] |- ! 1 | [[Віленскі дзяржаўны мастацкі музей]] |- ! 1 | [[Віленскі евангелічна-рэфармацкі Сінод]] |- ! 1 | [[Віленскі евангелічна-рэфармацкі збор]] |- ! 1 | [[Віленскі евангелічны рэфармацкі сінод]] |- ! 1 | [[Віленскі заасад]] |- ! 1 | [[Віленскі канфлікт (1920—1939)]] |- ! 1 | [[Віленскі кармеліцкі кляштар]] |- ! 1 | [[Віленскі касцёл Святога Аўгусціна]] |- ! 1 | [[Віленскі касцёл аўгусцінцаў]] |- ! 1 | [[Віленскі кляштар аўгусцінцаў]] |- ! 1 | [[Віленскі кляштар трынітарыяў]] |- ! 1 | [[Віленскі лютэранскі збор]] |- ! 1 | [[Віленскі ліцэй]] |- ! 1 | [[Віленскі падсудак]] |- ! 1 | [[Віленскі планетарый]] |- ! 1 | [[Віленскі псалтыр]] |- ! 1 | [[Віленскі сімфанічны аркестр]] |- ! 1 | [[Віленскі тэатр]] |- ! 1 | [[Віленскі фотаклуб]] |- ! 1 | [[Віленскі цэнтр графічнага мастацтва]] |- ! 1 | [[Віленскі цэнтральны архіў старажытных актавых кніг]] |- ! 1 | [[Віленскі цэнтральны паўстанцкі камітэт]] |- ! 1 | [[Віленскія архіўныя зборы]] |- ! 1 | [[Віленскія ваенныя губернатары]] |- ! 1 | [[Віленскія губернатары]] |- ! 1 | [[Віленскія гімназіі]] |- ! 1 | [[Віленскія мужчынскія гімназіі]] |- ! 1 | [[Вілепэнт]] |- ! 1 | [[Вілкавішскі раён]] |- ! 1 | [[Вілкамірская вуліца (Вільня)]] |- ! 1 | [[Вільгельм Гумпенберг]] |- ! 1 | [[Вільгельм Поль]] |- ! 1 | [[Вільгельм Шопен]] |- ! 1 | [[Вільгельм ван дэн Блокэ]] |- ! 1 | [[Вільгельм фон Фрымерсхайм]] |- ! 1 | [[Вілье дэ ліль-Адан]] |- ! 1 | [[Вількер]] |- ! 1 | [[Вільма]] |- ! 1 | [[Вільнюенскі павет]] |- ! 1 | [[Вільнюская бізнес-школа]] |- ! 1 | [[Вільнюская мастацкая галерэя]] |- ! 1 | [[Вільнюскі тэатр лялек]] |- ! 1 | [[Вільня - від на Антокаль (карціна Станіслава Яроцкага)]] |- ! 1 | [[Вільціс]] |- ! 1 | [[Вілюс Шадаўскас]] |- ! 1 | [[Вілям Хажыца]] |- ! 1 | [[Вілямовіч]] |- ! 1 | [[Вілянаў]] |- ! 1 | [[Вілія і яе берагі]] |- ! 1 | [[Віма]] |- ! 1 | [[Вінакурства]] |- ! 1 | [[Вінграўская вуліца (Вільня)]] |- ! 1 | [[Віндзорскія свавольніцы]] |- ! 1 | [[Вінцас Будравічус]] |- ! 1 | [[Вінцас Грыбас]] |- ! 1 | [[Вінцас Капсукас]] |- ! 1 | [[Вінцас Каробліс]] |- ! 1 | [[Вінцас Крэвэ-Міцкявічус]] |- ! 1 | [[Вінцас Мікалайціс-Пуцінас]] |- ! 1 | [[Вінцэнт Грабскі]] |- ! 1 | [[Вінцэнт Грышкевіч]] |- ! 1 | [[Вінцэнт Красінскі]] |- ! 1 | [[Вінцэнт Ліпскі]] |- ! 1 | [[Вінцэнт Рымоўскі]] |- ! 1 | [[Вінцэнт Станіслаў Валовіч]] |- ! 1 | [[Вінцэнт Ферэрыус]] |- ! 1 | [[Вінцэнты Корвін Красінскі]] |- ! 1 | [[Вінцэнты Патоцкі]] |- ! 1 | [[Віргіліюс Пугачаўскас]] |- ! 1 | [[Віршул]] |- ! 1 | [[Віршулішкі]] |- ! 1 | [[Вісарыён Рыгоравіч Аляксееў]] |- ! 1 | [[Вісарыён Шабалін]] |- ! 1 | [[Вісарыён Якаўлевіч Шабалін]] |- ! 1 | [[Віталь Малчанаў]] |- ! 1 | [[Віталь Савюк]] |- ! 1 | [[Віталь Якаўлевіч Шульгін]] |- ! 1 | [[Віталій Мікалаевіч Троцкі]] |- ! 1 | [[Віталіс Трушыс]] |- ! 1 | [[Віталія Вяжэвічэне]] |- ! 1 | [[Вітаўт Ландсбергіс]] |- ! 1 | [[Вітаўтас Ёгела]] |- ! 1 | [[Вітаўтас Віржбіцкас]] |- ! 1 | [[Вітаўтас Габрунас]] |- ! 1 | [[Вітаўтас Гудоніс]] |- ! 1 | [[Вітаўтас Даўгудзіс]] |- ! 1 | [[Вітаўтас Дварышкіс]] |- ! 1 | [[Вітаўтас Кайруксціс]] |- ! 1 | [[Вітаўтас Кашуба]] |- ! 1 | [[Вітаўтас Налівайка]] |- ! 1 | [[Вітаўтас Насвіціс]] |- ! 1 | [[Вітаўтас Печура]] |- ! 1 | [[Вітаўтас Юркштас]] |- ! 1 | [[Вітольд Банкоўскі]] |- ! 1 | [[Вітольд Галамбёўскі]] |- ! 1 | [[Вітольд Прушкоўскі]] |- ! 1 | [[Вітольд Чыж]] |- ! 1 | [[Вітольд Шчэрбіцкі]] |- ! 1 | [[Віцебская семінарыя]] |- ! 1 | [[Віцебскі педагагічны тэхнікум]] |- ! 1 | [[Віцебскі шляхецкі сход]] |- ! 1 | [[Віцэ-губернатары Віленскай губерні]] |- ! 1 | [[Віцэ-прэзідэнт]] |- ! 1 | [[Віцэ-прэм'ер Беларусі]] |- ! 1 | [[Вішнеўскі (настаўнік)]] |- ! 1 | [[Вішнявецкі палац]] |- ! 1 | [[Вішніца]] |- ! 1 | [[Вішцянец]] |- ! 1 | [[Г. Астроўскі]] |- ! 1 | [[Г. В. Бабкін]] |- ! 1 | [[Г. Караленка]] |- ! 1 | [[Г. Карповіч]] |- ! 1 | [[Г. Краўс]] |- ! 1 | [[Г. М. Папоў]] |- ! 1 | [[Г. Помян]] |- ! 1 | [[Г. Пяткявічайце-Біце]] |- ! 1 | [[Г. Піскоўскі]] |- ! 1 | [[Г. Смірнова]] |- ! 1 | [[Г. Трэпчыха]] |- ! 1 | [[ГАЗ-М20 «Пабеда»]] |- ! 1 | [[ГУДБ]] |- ! 1 | [[Габрыель Бекеш]] |- ! 1 | [[Габрыелія Касіньская]] |- ! 1 | [[Габрыловіч]] |- ! 1 | [[Габрыэлюс Ландсбергіс-Жямкальніс]] |- ! 1 | [[Габэрмас]] |- ! 1 | [[Габія]] |- ! 1 | [[Гавенда]] |- ! 1 | [[Гадзяцкая дамова]] |- ! 1 | [[Гадзіна ваўка (раман)]] |- ! 1 | [[Газіпаса (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Гайдэнрык]] |- ! 1 | [[Галавацкі]] |- ! 1 | [[Галендорф (Зальцгітэр)]] |- ! 1 | [[Галерэя радзівілаўскіх партрэтаў]] |- ! 1 | [[Галоўнае народнае вучылішча]] |- ! 1 | [[Галоўнае ўпраўленне па справах літаратуры і выдавецтваў]] |- ! 1 | [[Галоўная школа ў Варшаве]] |- ! 1 | [[Галоўны Суд Мінскай губерні]] |- ! 1 | [[Галоўны палітычна-асветніцкі камітэт БССР]] |- ! 1 | [[Галоўны педагагічны інстытут]] |- ! 1 | [[Галоўцы]] |- ! 1 | [[Галчинский, Канстанты Ільдэфонс Галчынскі]] |- ! 1 | [[Галя Міхалевіч]] |- ! 1 | [[Галянскі]] |- ! 1 | [[Галівуд-Хілз (могілкі)]] |- ! 1 | [[Галіна Альфонсаўна Дакальская]] |- ! 1 | [[Галіна Аляксандровіч-Мішкінене]] |- ! 1 | [[Галіна Астроўская]] |- ! 1 | [[Галіна Вайтэнка]] |- ! 1 | [[Галіна Канстанцінаўна Смірнова]] |- ! 1 | [[Галіна Капава]] |- ! 1 | [[Галіна Швед]] |- ! 1 | [[Галіцкая архідыяцэзія]] |- ! 1 | [[Галіцкія русафілы]] |- ! 1 | [[Ганаровая грамата Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] |- ! 1 | [[Ганаровы грамадзянін Барысава]] |- ! 1 | [[Ганка Ардануўна]] |- ! 1 | [[Ганна Аляксандра Радзівіл]] |- ! 1 | [[Ганна Аляхновіч]] |- ! 1 | [[Ганна Дарота Хшаноўская]] |- ! 1 | [[Ганна Карнэцкая]] |- ! 1 | [[Ганна Карпюк]] |- ! 1 | [[Ганна Ліхадзіеўская]] |- ! 1 | [[Ганна Моль]] |- ! 1 | [[Ганна Пятроўна Буніна]] |- ! 1 | [[Ганна Сапега]] |- ! 1 | [[Ганна Святаславаўна]] |- ! 1 | [[Ганна Собек]] |- ! 1 | [[Ганна Соф'я Зяновіч]] |- ! 1 | [[Ганна Тарла]] |- ! 1 | [[Ганна Чакатоўская]] |- ! 1 | [[Ганна Ябланоўская]] |- ! 1 | [[Ганс Крэль]] |- ! 1 | [[Ганута]] |- ! 1 | [[Гануш Штыпль]] |- ! 1 | [[Ганчарская вуліца (Пінск)]] |- ! 1 | [[Гапенішкі]] |- ! 1 | [[Гаплагрупа I2]] |- ! 1 | [[Гаплагрупа N (Y-ДНК)]] |- ! 1 | [[Гара Крыжоў]] |- ! 1 | [[Гара Трох Крыжоў]] |- ! 1 | [[Гараджане]] |- ! 1 | [[Гарадзенская парадкавая камісія]] |- ! 1 | [[Гарадзіскія]] |- ! 1 | [[Гарадская зіма]] |- ! 1 | [[Гарадское права]] |- ! 1 | [[Гараін]] |- ! 1 | [[Гарбарня]] |- ! 1 | [[Гарбарская вуліца (Вільня)]] |- ! 1 | [[Гардэрмуэн (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Гарманальная тэрапія]] |- ! 1 | [[Гарманы]] |- ! 1 | [[Гарцэрства]] |- ! 1 | [[Гарштынскі]] |- ! 1 | [[Гаспар Ганароўскі]] |- ! 1 | [[Гаспар Гарноўскі]] |- ! 1 | [[Гатычная архітэктура ВКЛ]] |- ! 1 | [[Гатэль «Сэнт-Джордж», Вільнюс]] |- ! 1 | [[Гафельберг]] |- ! 1 | [[Гаўя (маёнтак)]] |- ! 1 | [[Гвалтоўнае знікненне]] |- ! 1 | [[Гвозд]] |- ! 1 | [[Гданьск (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Геаграфічная інфармацыйная сістэма]] |- ! 1 | [[Геаграфічны слоўнік даўняй Жамойцкай зямлі XVI стагоддзя]] |- ! 1 | [[Геаграфія Беларусі (Смоліч)]] |- ! 1 | [[Гебітскамісар]] |- ! 1 | [[Гегужыне (Кайшадорыс)]] |- ! 1 | [[Гедзімінас Баравікас]] |- ! 1 | [[Гедзімінас Вайткевічус]] |- ! 1 | [[Гедрэ Бейноруце]] |- ! 1 | [[Гедрэ Казлаўскайце]] |- ! 1 | [[Гедрэ Лукшайтэ]] |- ! 1 | [[Гедымінас Вагнарус]] |- ! 1 | [[Гедэон Аляксандр Халецкі]] |- ! 1 | [[Гедэон Балабан]] |- ! 1 | [[Гелена Забельская]] |- ! 1 | [[Гелена Кіркор]] |- ! 1 | [[Геліёграф (метэаралогія)]] |- ! 1 | [[Генезіс з Духа]] |- ! 1 | [[Генерал броні]] |- ! 1 | [[Генерал дывізіі]] |- ! 1 | [[Генеральнае губернатарства]] |- ! 1 | [[Генеральны консул]] |- ! 1 | [[Генрык Генела]] |- ! 1 | [[Генрык Куна]] |- ! 1 | [[Генрык Свянтэцкі]] |- ! 1 | [[Генрык Станіслаў Масціцкі]] |- ! 1 | [[Генрыкас Шылгаліс]] |- ! 1 | [[Генрых Мецрот]] |- ! 1 | [[Генрых Ромер]] |- ! 1 | [[Генрых фон Плаўэн]] |- ! 1 | [[Генуэзцы]] |- ! 1 | [[Георг Адольф Эрман]] |- ! 1 | [[Георг Браўн, географ]] |- ! 1 | [[Георг Бюхнэр]] |- ! 1 | [[Георг Сабінус]] |- ! 1 | [[Георгіеўскі кавалер]] |- ! 1 | [[Георгіеўскі праспект (Вільня)]] |- ! 1 | [[Георгій Дзмітрук]] |- ! 1 | [[Геранёнскае староства]] |- ! 1 | [[Геранім Вільдэр]] |- ! 1 | [[Геранім Віталі]] |- ! 1 | [[Гераніма Страйноўскі]] |- ! 1 | [[Герб «Агеньчык»]] |- ! 1 | [[Герб «Анцута»]] |- ! 1 | [[Герб «Буйвал»]] |- ! 1 | [[Герб «Вага»]] |- ! 1 | [[Герб «Гералт»]] |- ! 1 | [[Герб «Грыф з мячом»]] |- ! 1 | [[Герб «Дзік»]] |- ! 1 | [[Герб «Літоўская Пагоня»]] |- ! 1 | [[Герб «Магіла»]] |- ! 1 | [[Герб «Масальскі»]] |- ! 1 | [[Герб «Пагоня Руская»]] |- ! 1 | [[Герб «Плятэр»]] |- ! 1 | [[Герб «Праўдзіц»]] |- ! 1 | [[Герб «Прус I»]] |- ! 1 | [[Герб «Траска»]] |- ! 1 | [[Герб «Трыўдар»]] |- ! 1 | [[Герб «Хадкевіч»]] |- ! 1 | [[Герб «Юдзіцкі»]] |- ! 1 | [[Гербенета]] |- ! 1 | [[Герберскія]] |- ! 1 | [[Гербоўнік літоўскі]] |- ! 1 | [[Германская служба акадэмічных абменаў]] |- ! 1 | [[Герхард Арэнд Цэле]] |- ! 1 | [[Герцаг Курляндыі і Земгаліі]] |- ! 1 | [[Герцагіня дэ Паліньяк]] |- ! 1 | [[Герэк Мядзёлка]] |- ! 1 | [[Гжымала]] |- ! 1 | [[Гжэгаж Павел]] |- ! 1 | [[Глыбоцкае гарадское вучылішча]] |- ! 1 | [[Глякоўскі]] |- ! 1 | [[Гліцішкес]] |- ! 1 | [[Гмерк]] |- ! 1 | [[Гміна Каменка]] |- ! 1 | [[Гміна Рэша]] |- ! 1 | [[Гогель]] |- ! 1 | [[Гожкаў]] |- ! 1 | [[Гожна]] |- ! 1 | [[Голча]] |- ! 1 | [[Гомельскі педтэхнікум]] |- ! 1 | [[Горад-сад]] |- ! 1 | [[Горад Кізіл]] |- ! 1 | [[Горад Таўянай]] |- ! 1 | [[Горная школа Парыжа]] |- ! 1 | [[Готфрыд Ган]] |- ! 1 | [[Готфрыд Герман]] |- ! 1 | [[Готхард Ян Тызенгаўз]] |- ! 1 | [[Градзец-Крлавэ]] |- ! 1 | [[Градзінскі]] |- ! 1 | [[Грамадзянская адміністрацыя Усходніх тэрыторый]] |- ! 1 | [[Грамадзянскі інжынер]] |- ! 1 | [[Грамадзянскі ўдзел]] |- ! 1 | [[Грамадзянін (часопіс)]] |- ! 1 | [[Граматыка славенская]] |- ! 1 | [[Гран-Канарыя (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Гранічны суддзя]] |- ! 1 | [[Гродзенскае таварыства сельскай гаспадаркі]] |- ! 1 | [[Гродзенская губернская следчая камісія]] |- ! 1 | [[Гродзенскі абласны Дом народнай творчасці]] |- ! 1 | [[Гродзенскі астрог]] |- ! 1 | [[Гродненскія епархіяльныя ведамасці]] |- ! 1 | [[Гродскі пісар]] |- ! 1 | [[Гродскі суддзя]] |- ! 1 | [[Грунвальд, помнік]] |- ! 1 | [[Грунт, жывапіс]] |- ! 1 | [[Грунт (зямельная ўласнасць)]] |- ! 1 | [[Грыгішкескае староства]] |- ! 1 | [[Грынінкэ бэймалах]] |- ! 1 | [[Грэгатовіч]] |- ! 1 | [[Грэка-уніяцкая духоўная калегія]] |- ! 1 | [[Грэлікі]] |- ! 1 | [[Грэнобль (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Грэта Жычкувене]] |- ! 1 | [[Губернскі камітэт па сялянскай справе]] |- ! 1 | [[Губернскі інжынер]] |- ! 1 | [[Гувераўскі інстытут]] |- ! 1 | [[Гувернёр]] |- ! 1 | [[Гугеноты (опера)]] |- ! 1 | [[Гульбінскае староства]] |- ! 1 | [[Гульнёвая супольнасць]] |- ! 1 | [[Гуральская гаворка]] |- ! 1 | [[Гурток БГКТ (Польшча)]] |- ! 1 | [[Гусаржэўскі]] |- ! 1 | [[Густаў Ваперс]] |- ! 1 | [[Гядзімінас Квікліс]] |- ! 1 | [[Гядзімінас Якубоніс]] |- ! 1 | [[Гялваняй]] |- ! 1 | [[Гётэбарг (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Гіедра Радвілавічутэ]] |- ! 1 | [[Гіедрэ Міцкунайтэ]] |- ! 1 | [[Гізоп]] |- ! 1 | [[Гілель са Шклова]] |- ! 1 | [[Гільфрэндынг]] |- ! 1 | [[Гімназія Войцеха Гурскага]] |- ! 1 | [[Гімназія Жыгімонта Аўгуста]] |- ! 1 | [[Гімназія імя Вітаўта Вялікага]] |- ! 1 | [[Гімназія імя Уладзіслава Сыракомлі (Вільня)]] |- ! 1 | [[Гінтарас Чайкаўскас]] |- ! 1 | [[Гіпаліт Корвін-Мілеўскі]] |- ! 1 | [[Гіртушкі]] |- ! 1 | [[Гірш Глік]] |- ! 1 | [[Гістапаталогія]] |- ! 1 | [[Гістарычна-філалагічны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта]] |- ! 1 | [[Гістарычная граматыка]] |- ! 1 | [[Гістарычная літаратура]] |- ! 1 | [[Гістарычны архіў Літвы]] |- ! 1 | [[Гістарычны дакумент]] |- ! 1 | [[Гістарычны раман]] |- ! 1 | [[Гістарычны факультэт Кіеўскага імператарскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]] |- ! 1 | [[Гістарычны інстытут Варшаўскага ўніверсітэта]] |- ! 1 | [[Гісторык права]] |- ! 1 | [[Гісторык царквы]] |- ! 1 | [[Гісторыка-статыстычнае апісанне Мінскай епархіі]] |- ! 1 | [[Гісторыя Англіі]] |- ! 1 | [[Гісторыя Вільнюса]] |- ! 1 | [[Гісторыя Літва]] |- ! 1 | [[Гісторыя СССР]] |- ! 1 | [[Гісторыя агульная анестэзіі]] |- ! 1 | [[Гісторыя літаратуры]] |- ! 1 | [[Гісторыя мастацтва]] |- ! 1 | [[Гісторыя медыцыны]] |- ! 1 | [[Гісторыя царквы]] |- ! 1 | [[Гісторыя і камп’ютар]] |- ! 1 | [[Д. А. Давідовіч]] |- ! 1 | [[Д. Дарашэнка]] |- ! 1 | [[Д. К. Шышка]] |- ! 1 | [[Д. Масальскі]] |- ! 1 | [[Д. Пельцэльд]] |- ! 1 | [[Д. С. Ліхачоў]] |- ! 1 | [[Д. Шнопс]] |- ! 1 | [[Д. Шышка]] |- ! 1 | [[ДІТМ]] |- ! 1 | [[Дабравольскія]] |- ! 1 | [[Дабранскі]] |- ! 1 | [[Дабрачынная вуліца (Вільня)]] |- ! 1 | [[Давыд Рыгоравіч Бродскі]] |- ! 1 | [[Давід Байі]] |- ! 1 | [[Давід Стругач]] |- ! 1 | [[Дагавор аб ненападзе паміж Польшчай і Савецкім Саюзам]] |- ! 1 | [[Дад (літара арабскага алфавіта)]] |- ! 1 | [[Дайгайлейская воласць]] |- ! 1 | [[Дайны]] |- ! 1 | [[Дайнюс Юневічус]] |- ! 1 | [[Дакальская]] |- ! 1 | [[Дактары за праўду і справядлівасць]] |- ! 1 | [[Даламан (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Далкобаў]] |- ! 1 | [[Далюце Она Матуляйце]] |- ! 1 | [[Даля Клаюмене]] |- ! 1 | [[Даліна Свентарога]] |- ! 1 | [[Далістава]] |- ! 1 | [[Даманава, Падляскае ваяводства]] |- ! 1 | [[Дамброўскія]] |- ! 1 | [[Дамейка]] |- ! 1 | [[Дамейкі (род)]] |- ! 1 | [[Дамінік Жан Ларэй]] |- ! 1 | [[Дамінік Зайкоўскі]] |- ! 1 | [[Дамінік Марцін Валовіч]] |- ! 1 | [[Дамінік Пшаздзецкі]] |- ! 1 | [[Дамінік Стацэвіч]] |- ! 1 | [[Дамінік Тышкевіч]] |- ! 1 | [[Дамінік Юндзіл]] |- ! 1 | [[Дамініканская вуліца (Пінск)]] |- ! 1 | [[Данатас Каткус]] |- ! 1 | [[Дангель]] |- ! 1 | [[Дангель (герб)]] |- ! 1 | [[Дангуоле Буткене]] |- ! 1 | [[Дантыст]] |- ! 1 | [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] |- ! 1 | [[Даніэль Лібескінд]] |- ! 1 | [[Даніэль Шульц]] |- ! 1 | [[Даніэліс Разенхаус]] |- ! 1 | [[Данііл Гаркавы]] |- ! 1 | [[Дапамога (фонд)]] |- ! 1 | [[Дапаможнік па майстэрстве механічнай рэстаўрацыі карцін]] |- ! 1 | [[Дарбас]] |- ! 1 | [[Дарогуск]] |- ! 1 | [[Дарота Фірлей]] |- ! 1 | [[Дароўная]] |- ! 1 | [[Дасканалае адзінства]] |- ! 1 | [[Дасканалая еднасць]] |- ! 1 | [[Даследчык Бібліі]] |- ! 1 | [[Дасюкевіч]] |- ! 1 | [[Дацкае каралеўскае таварыства аматараў старажытнасцей]] |- ! 1 | [[Дашаў]] |- ! 1 | [[Даўгуджэй]] |- ! 1 | [[Даўгяй]] |- ! 1 | [[Даўгірдзішкес]] |- ! 1 | [[Даўномінулы час]] |- ! 1 | [[Даўнт-Мора]] |- ! 1 | [[Дж. Сандэрс]] |- ! 1 | [[Дж. Шоман]] |- ! 1 | [[Джаванні Марыя Галі]] |- ! 1 | [[Джавані Берэці]] |- ! 1 | [[Джавані Марыа Галі]] |- ! 1 | [[Джакома Форна]] |- ! 1 | [[Джамбатыста Фрэдыяні]] |- ! 1 | [[Джозеф Брэндан Уэлан]] |- ! 1 | [[Джозеф Саўндэрс]] |- ! 1 | [[Джузэпэ Гарампі]] |- ! 1 | [[Дзевялтоўскія]] |- ! 1 | [[Дзень, газета]] |- ! 1 | [[Дзень дзяржавы (Літва)]] |- ! 1 | [[Дзень памерлых]] |- ! 1 | [[Дзеражна]] |- ! 1 | [[Дзерманскі]] |- ! 1 | [[Дзерманскі манастыр]] |- ! 1 | [[Дзермань]] |- ! 1 | [[Дзеружынскія]] |- ! 1 | [[Дзмітрый Багаслаўскі]] |- ! 1 | [[Дзмітрый Бажко]] |- ! 1 | [[Дзмітрый Барысавіч Кедрын]] |- ! 1 | [[Дзмітрый Вінаходаў]] |- ! 1 | [[Дзмітрый Караў]] |- ! 1 | [[Дзмітрый Кардоўскі]] |- ! 1 | [[Дзмітрый Мікалаевіч Кардоўскі]] |- ! 1 | [[Дзмітрый Мікалаевіч Мартынаў]] |- ! 1 | [[Дзмітрый Мікалаевіч Маўрас]] |- ! 1 | [[Дзмітрый Сцяпанавіч Васільеў-Буглай]] |- ! 1 | [[Дзмітрый Якаўлевіч Самаквасаў]] |- ! 1 | [[Дзмітрыяда]] |- ! 1 | [[Дзявялтоў]] |- ! 1 | [[Дзядзеркі]] |- ! 1 | [[Дзяніс Васілевіч Давыдаў]] |- ! 1 | [[Дзяніс Кучынскі]] |- ! 1 | [[Дзяржава, Вялікае Княства Літоўскае]] |- ! 1 | [[Дзяржава, сімвал]] |- ! 1 | [[Дзяржаўнае навуковае выдавецтва]] |- ! 1 | [[Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі]] |- ! 1 | [[Дзяржаўная Дума, Расійская імперыя]] |- ! 1 | [[Дзяржаўная вышэйшая прафесійная школа імя Яна Гродка ў Санаку]] |- ! 1 | [[Дзяржаўная гімназія імя Э. Ажэшкі ў Вільні]] |- ! 1 | [[Дзяржаўная гімназія імя караля Жыгімонта Аўгуста ў Вільні]] |- ! 1 | [[Дзяржаўная прэмія імя Ёнаса Басанавічуса]] |- ! 1 | [[Дзяржаўная інспекцыя аховы гісторыка-культурнай спадчыны Міністэрства культуры Беларусі]] |- ! 1 | [[Дзяржаўны акадэмічны тэатр оперы і балета Літоўскай ССР]] |- ! 1 | [[Дзяржаўны гімн Літоўскай ССР]] |- ! 1 | [[Дзяржаўны дэпартамент Расійскай імперыі]] |- ! 1 | [[Дзяржаўны камітэт БНР]] |- ! 1 | [[Дзяржаўны пераварот у Літве (1919)]] |- ! 1 | [[Дзяржаўны службовец]] |- ! 1 | [[Дзяржаўны тэатр Літвы]] |- ! 1 | [[Дзяржаўны фонд кінафільмаў Расійскай Федэрацыі]] |- ! 1 | [[Дзяржаўны яўрэйскі музей Віленскага гаона]] |- ! 1 | [[Дзяржаўны інстытут тэатральнага мастацтва]] |- ! 1 | [[Дзяржаўныя прэмія Літвы]] |- ! 1 | [[Дзярждума Расійскай імперыі]] |- ! 1 | [[Дзярэчынскі тэатр]] |- ! 1 | [[Дзённік]] |- ! 1 | [[Дзіенавідзіс]] |- ! 1 | [[Дзікоўскі]] |- ! 1 | [[Дзімітравас]] |- ! 1 | [[Дзісенскі дэканат]] |- ! 1 | [[Дзіцячая псіхалогія]] |- ! 1 | [[Добрамыслі]] |- ! 1 | [[Добры Пастар (масонская ложа)]] |- ! 1 | [[Дойліды]] |- ! 1 | [[Доктар (Расійская імперыя)]] |- ! 1 | [[Доктар Айбаліт]] |- ! 1 | [[Доктар абодвух праў]] |- ! 1 | [[Доктар права]] |- ! 1 | [[Доктар царкоўнай гісторыі]] |- ! 1 | [[Дом-музей сям'і Венцлавы]] |- ! 1 | [[Дом Дваранскага сходу (Новачаркаск)]] |- ! 1 | [[Дом Ляхоўскага]] |- ! 1 | [[Дом Максімава (Растоў-на-Доне)]] |- ! 1 | [[Дом Франка]] |- ! 1 | [[Дом братоў Мартын]] |- ! 1 | [[Дом ветэранаў «Антокаль»]] |- ! 1 | [[Дом папярэдняга заключэння (Санкт-Пецярбург)]] |- ! 1 | [[Дом працавітасці (Растоў-на-Доне)]] |- ! 1 | [[Домнаў]] |- ! 1 | [[Дон, часопіс]] |- ! 1 | [[Донат (Шчогалеў)]] |- ! 1 | [[Донатас Янкаўскас-Дуоніс]] |- ! 1 | [[Донкастэр-Шэфілд (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Дораці Дэлэй]] |- ! 1 | [[Доргі]] |- ! 1 | [[Дортмунд (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Досвед апісання Магілёўскай губерні]] |- ! 1 | [[Драгаман]] |- ! 1 | [[Драгічын (Падляскае ваяводства)]] |- ! 1 | [[Драфт НБА]] |- ! 1 | [[Драфт НБА 2010 года]] |- ! 1 | [[Драўнічы]] |- ! 1 | [[Друг здравия]] |- ! 1 | [[Другая Нямецкая Бундэсліга па футболе]] |- ! 1 | [[Другая бітва пад Апатавам]] |- ! 1 | [[Другая жонка (фільм, 1927)]] |- ! 1 | [[Другая ліга Літвы 2010]] |- ! 1 | [[Другая ліга Украіны па футболе]] |- ! 1 | [[Другі Сейм Літоўскай Рэспублікі]] |- ! 1 | [[Другі кадэцкі корпус]] |- ! 1 | [[Дружалоўскі]] |- ! 1 | [[Друйская гімназія]] |- ! 1 | [[Друк (таварыства)]] |- ! 1 | [[Друкарня імя Францішка Скарыны]] |- ! 1 | [[Друкарская памылка]] |- ! 1 | [[Друкарскі варштат]] |- ! 1 | [[Друкарскі прэс]] |- ! 1 | [[Дубасьна]] |- ! 1 | [[Дубенскі замак]] |- ! 1 | [[Дублін (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Дубіцкі (настаўнік)]] |- ! 1 | [[Дулебава]] |- ! 1 | [[Дума (Расійская імперыя)]] |- ! 1 | [[Дунаеў]] |- ! 1 | [[Дурная для іншых, разумная для сябе]] |- ! 1 | [[Дуся Казлова]] |- ! 1 | [[Духавыя інструменты]] |- ! 1 | [[Духоўнае адраджэнне (фестываль)]] |- ! 1 | [[Духоўная музыка]] |- ! 1 | [[Духоўная навучальная ўстанова]] |- ! 1 | [[Душпастырства]] |- ! 1 | [[Душэўскі]] |- ! 1 | [[Дхарамсала]] |- ! 1 | [[Ды велт]] |- ! 1 | [[Дыбоўскія]] |- ! 1 | [[Дыверсія]] |- ! 1 | [[Дыгнітарый]] |- ! 1 | [[Дыдак з Алькалы]] |- ! 1 | [[Дынабурга-Віцебская чыгунка]] |- ! 1 | [[Дынабургскае староства]] |- ! 1 | [[Дынабургскі кляштар езуітаў]] |- ! 1 | [[Дындовіч]] |- ! 1 | [[Дыспут]] |- ! 1 | [[Дысідэнты]] |- ! 1 | [[Дыялекты літоўскай мовы]] |- ! 1 | [[Дыямед Като]] |- ! 1 | [[Дыянізій Кажынскі]] |- ! 1 | [[Дыянізія Ваўржыкоўская-Верцяхова]] |- ! 1 | [[Дыянісыяс]] |- ! 1 | [[Дыяцэзарэя Ісаўрыйская]] |- ! 1 | [[Дьёрдзь Клапка]] |- ! 1 | [[Дэ Раес]] |- ! 1 | [[Дэ Раесы]] |- ! 1 | [[Дэвід Апаташу]] |- ! 1 | [[Дэзерцір]] |- ! 1 | [[Дэзідэрый Адам Хлапоўскі]] |- ! 1 | [[Дэкаратар]] |- ! 1 | [[Дэкарацыі]] |- ! 1 | [[Дэкламатар]] |- ! 1 | [[Дэкламацыя]] |- ! 1 | [[Дэкларацыя аб праваабаронцах]] |- ! 1 | [[Дэлькус]] |- ! 1 | [[Дэмакрат]] |- ! 1 | [[Дэмакратычная партыя (Польшча)]] |- ! 1 | [[Дэмакратычны клуб]] |- ! 1 | [[Дэман (паэма)]] |- ! 1 | [[Дэр векер]] |- ! 1 | [[Дэрбі (Канектыкут)]] |- ! 1 | [[Е. Вернер]] |- ! 1 | [[Е. Ложыце]] |- ! 1 | [[Е. М. Заклінская]] |- ! 1 | [[Е. Станевіч]] |- ! 1 | [[Е. Фойгт]] |- ! 1 | [[Ева Сіманайціце]] |- ! 1 | [[Евангельска-лютэранская кірха (Вільня)]] |- ! 1 | [[Евангеліка-лютэранскі касцёл (Вільня)]] |- ! 1 | [[Евангеліка-рэфармацкая царква, Вільнюс]] |- ! 1 | [[Евангелісты (канфесія)]] |- ! 1 | [[Евангелісцкая рэфармацкая царква (Вільня)]] |- ! 1 | [[Евангеліцка-лютэранская царква (Вільня)]] |- ! 1 | [[Евангелічна-лютэранская царква (Таўраге)]] |- ! 1 | [[Евангелічна-рэфармацкая царква, Вільнюс]] |- ! 1 | [[Евгений (Шерешилов)]] |- ! 1 | [[Евсевий (Гроздов)]] |- ! 1 | [[Евсевий (Ильинский)]] |- ! 1 | [[Еднасць]] |- ! 1 | [[Ежы Белапятровіч]] |- ! 1 | [[Ежы Кабзакоўскі]] |- ! 1 | [[Ежы Кепель]] |- ! 1 | [[Ежы Любамірскі]] |- ! 1 | [[Ежы Себасцьян Любамірскі]] |- ! 1 | [[Ежы Хвалеўскі]] |- ! 1 | [[Ежы Хопэн]] |- ! 1 | [[Ежы Цяпінскі]] |- ! 1 | [[Ежы Янкоўскі]] |- ! 1 | [[Езуіцкі калегіум (Пултуск)]] |- ! 1 | [[Елеазар (сын Аарона)]] |- ! 1 | [[Епіскап Брэсцкі]] |- ! 1 | [[Еранім Страйноўскі]] |- ! 1 | [[Ерузалімка]] |- ! 1 | [[Еўгеніюш Канткоўскі]] |- ! 1 | [[Еўдакія Алелькаўна]] |- ! 1 | [[Еўразійскі нацыянальны ўніверсітэт]] |- ! 1 | [[Еўракубак па баскетболе]] |- ! 1 | [[Еўрапейскі ўніверсітэт у Санкт-Пецярбургу]] |- ! 1 | [[Еўрапейскі ўніверсітэцкі інстытут]] |- ! 1 | [[Еўхарыстычныя зносіны]] |- ! 1 | [[Еўінскі манастыр]] |- ! 1 | [[Ж. Аміё]] |- ! 1 | [[Жагарай (Малецкі раён)]] |- ! 1 | [[Жагары (літаратурная група)]] |- ! 1 | [[Жак-Жэрмен Суфло]] |- ! 1 | [[Жак Дэліль]] |- ! 1 | [[Жалакявічус, Вітаўтас]] |- ! 1 | [[Жальгірыс-2]] |- ! 1 | [[Жамойцкая вуліца (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Жан-Анры Мерль д’Абінье]] |- ! 1 | [[Жан-Батыст Бія]] |- ! 1 | [[Жан-Батыст Жазеф Дэламбр]] |- ! 1 | [[Жан-П'ер Дантан]] |- ! 1 | [[Жан Батыст Арман Луі Леонс Элі дэ Бамон]] |- ! 1 | [[Жан Гію]] |- ! 1 | [[Жан Русэт дэ Мюсі]] |- ! 1 | [[Жанна Гладко]] |- ! 1 | [[Жаночая гімназія у Вільні]] |- ! 1 | [[Жанравы жівапіс]] |- ! 1 | [[Жаніцьба]] |- ! 1 | [[Жверблянка]] |- ! 1 | [[Жвярынас]] |- ! 1 | [[Железнякович, Серафим Арсеньевич]] |- ! 1 | [[Живая старина]] |- ! 1 | [[Жорж Дзюамель]] |- ! 1 | [[Жорж Сарэль]] |- ! 1 | [[Жофрен, Марыя Тереза]] |- ! 1 | [[Жуакін Набуку]] |- ! 1 | [[Жуаў да Мадрэ дэ Дэўш Сейшаш да Фонсека Боргеш]] |- ! 1 | [[Жугжда]] |- ! 1 | [[Жуляны (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Журнал Московской Патриархии]] |- ! 1 | [[Жывапіс Беларусі]] |- ! 1 | [[Жыгімонт Аўгуст (паэма)]] |- ! 1 | [[Жыжыя]] |- ! 1 | [[Жылвінас Ландзбергас]] |- ! 1 | [[Жыліны]] |- ! 1 | [[Жырмунская вуліца (Вільня)]] |- ! 1 | [[Жырмунскі пляж]] |- ! 1 | [[Жыровіцкая духоўная семінарыя]] |- ! 1 | [[Жыцкішкі]] |- ! 1 | [[Жэнева (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[З. Багдановіч]] |- ! 1 | [[З. Каўшанка-Кратовіч]] |- ! 1 | [[З. Оськін]] |- ! 1 | [[За (літара арабскага алфавіта)]] |- ! 1 | [[За заслугі перад Варшаўскім ваяводствам]] |- ! 1 | [[За заслугі перад Літвой]] |- ! 1 | [[За заслугі перад польскай культурай]] |- ! 1 | [[За свабоднае жыццё]] |- ! 1 | [[Заблудаўскі збор]] |- ! 1 | [[Завыкі]] |- ! 1 | [[Загранічнае бюро БПСР]] |- ! 1 | [[Задзвеі]] |- ! 1 | [[Заканадаўчы сейм]] |- ! 1 | [[Закон Божы (дысцыпліна)]] |- ! 1 | [[Закрут (Вільня)]] |- ! 1 | [[Закрыццё Віленскага ўніверсітэта]] |- ! 1 | [[Залатая восень у Беняконях (карціна Станіслава Яроцкага)]] |- ! 1 | [[Залатая зброя «За адвагу»]] |- ! 1 | [[Залаты дом Нерона]] |- ! 1 | [[Залеўскія]] |- ! 1 | [[Зальцбург (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Замак у Баброўніках]] |- ! 1 | [[Замак у Златарыі]] |- ! 1 | [[Замалёўка]] |- ! 1 | [[Замежнае бюро ЦК КП(б)Б]] |- ! 1 | [[Замежная Беларусь]] |- ! 1 | [[Замкавая брама]] |- ! 1 | [[Западный вестник]] |- ! 1 | [[Запалкавая фабрыка Гальперна]] |- ! 1 | [[Записки Северо-Западного отделения Русского географического общества]] |- ! 1 | [[Запосце]] |- ! 1 | [[Запускі]] |- ! 1 | [[Зарайская бітва]] |- ! 1 | [[Зарудззе]] |- ! 1 | [[Заручыны Паўлінкі]] |- ! 1 | [[Зарэчная вуліца (Вільня)]] |- ! 1 | [[Зарэчны (Крупкі)]] |- ! 1 | [[Зарэчны мост (Вільня)]] |- ! 1 | [[Заслужаны дзеяч культуры Літвы]] |- ! 1 | [[Заслужаны дзеяч культуры Літоўскай ССР]] |- ! 1 | [[Заслужаны дзеяч мастастаў Літвы]] |- ! 1 | [[Заслужаны дзеяч фізічнай культуры БССР]] |- ! 1 | [[Заслужаны майстар спорту СССР]] |- ! 1 | [[Заслужаны трэнер БССР]] |- ! 1 | [[Застаўка]] |- ! 1 | [[Заход сонца]] |- ! 1 | [[Заходнебеларуская літаратура]] |- ! 1 | [[Заходняе Падолле]] |- ! 1 | [[Заходняя экспедыцыя па асушцы палескіх балот і арашэнні паўднёвых зямель]] |- ! 1 | [[Заіконаспаскі манастыр]] |- ! 1 | [[Зборная Сербіі па футболе U-19]] |- ! 1 | [[Зборная Сербіі па футболе U-21]] |- ! 1 | [[Зборная Украіны па футболе U-16]] |- ! 1 | [[Зборная Украіны па футболе U-17]] |- ! 1 | [[Зборная Украіны па футболе U-18]] |- ! 1 | [[Зборная Украіны па футболе U-19]] |- ! 1 | [[Зборная Украіны па футболе U-20]] |- ! 1 | [[Збігнеў Пранашка]] |- ! 1 | [[Збігнеў Тухольскі]] |- ! 1 | [[Звезда, часопіс]] |- ! 1 | [[Зверынецкі мост]] |- ! 1 | [[Звярынец (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Здаравяка (мультфільм)]] |- ! 1 | [[Зееў Жабацінскі]] |- ! 1 | [[Зежлін]] |- ! 1 | [[Земскі пісар]] |- ! 1 | [[Земскім саборам]] |- ! 1 | [[Зеркало (часопіс)]] |- ! 1 | [[Злачынства ў Панарах]] |- ! 1 | [[Змаганне (1924)]] |- ! 1 | [[Зміцер Фурманаў]] |- ! 1 | [[Знак адрознення беззаганнай службы]] |- ! 1 | [[Знамяроўскі]] |- ! 1 | [[Зняцце з крыжа]] |- ! 1 | [[Зоф’я Дзяржынская]] |- ! 1 | [[Зоф’я Дэмбоўская-Ромер]] |- ! 1 | [[Зубраня (лагер)]] |- ! 1 | [[Зураб Аласанія]] |- ! 1 | [[Зуюны]] |- ! 1 | [[Зыгмунт Гендэль]] |- ! 1 | [[Зыгмунт Кржыжаноўскі]] |- ! 1 | [[Зыгмунт Фогель]] |- ! 1 | [[Зыгмунт Шэндзеляж]] |- ! 1 | [[Зялёны дуб]] |- ! 1 | [[Зялёны лабірынт]] |- ! 1 | [[Зялёны мост (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Зямацкі]] |- ! 1 | [[Зямельная рэформа]] |- ! 1 | [[Зямля Войска Данскога]] |- ! 1 | [[Зямляцтва]] |- ! 1 | [[Зянковічы-Ператрускія]] |- ! 1 | [[Зігмантас Ляндзбергіс]] |- ! 1 | [[Зігмас Жамайціс]] |- ! 1 | [[Зінаіда Канстанцінаўна Шышова]] |- ! 1 | [[Зіновій Зарэцкі]] |- ! 1 | [[ИТАР-ТАСС]] |- ! 1 | [[Известия]] |- ! 1 | [[Известия Академии наук]] |- ! 1 | [[Иннокентий (Беляев)]] |- ! 1 | [[Иосиф (Дроздов)]] |- ! 1 | [[Иосиф (Соколов)]] |- ! 1 | [[Историческое Обозрение]] |- ! 1 | [[Иустин (Полянский)]] |- ! 1 | [[К. Акуліч]] |- ! 1 | [[К. Богуш]] |- ! 1 | [[К. Брадзінскі]] |- ! 1 | [[К. Галоўка]] |- ! 1 | [[К. Гётке]] |- ! 1 | [[К. Каліноўскі і В. Урублеўскі на аглядзе паўстанцаў]] |- ! 1 | [[К. Кантак]] |- ! 1 | [[К. Карповіч]] |- ! 1 | [[К. Крук]] |- ! 1 | [[К. Крышчановіч]] |- ! 1 | [[К. Л. Плятэр]] |- ! 1 | [[К. Лабанаўскас]] |- ! 1 | [[К. Лявон]] |- ! 1 | [[К. М. Мароз]] |- ! 1 | [[К. Масіні]] |- ! 1 | [[К. Міхалкевіч]] |- ! 1 | [[К. Пажэла]] |- ! 1 | [[К. Пятраўскас]] |- ! 1 | [[К. Шпакоўскі]] |- ! 1 | [[К. Эстрайхер]] |- ! 1 | [[К.Р.]] |- ! 1 | [[КП Літвы]] |- ! 1 | [[КПП]] |- ! 1 | [[Каад'ютар]] |- ! 1 | [[Кабінет Міністраў Літоўскай Рэспублікі]] |- ! 1 | [[Кавалергардскі полк]] |- ! 1 | [[Кавальская вуліца (Мінск)]] |- ! 1 | [[Кавалякі]] |- ! 1 | [[Кавельмахер]] |- ! 1 | [[Каворкінг]] |- ! 1 | [[Кадрыля]] |- ! 1 | [[Кадрышкес]] |- ! 1 | [[Кадэты (партыя)]] |- ! 1 | [[Кажынскі]] |- ! 1 | [[Казакоўшчына]] |- ! 1 | [[Казакішкіс]] |- ! 1 | [[Казанская навучальная акруга]] |- ! 1 | [[Казанскі політэхнічны інстытут]] |- ! 1 | [[Казармы]] |- ! 1 | [[Казлоўскія]] |- ! 1 | [[Казімеж Плятэр]] |- ! 1 | [[Казімерас Віктарас Банайціс]] |- ! 1 | [[Казімерас Кісяліс]] |- ! 1 | [[Казімерас Шаўліс]] |- ! 1 | [[Казімір Адрыян Масальскі]] |- ! 1 | [[Казімір Асмольскі]] |- ! 1 | [[Казімір Вазніцкі]] |- ! 1 | [[Казімір Мікалай Сапега]] |- ! 1 | [[Казімір Неканда-Трэпка]] |- ! 1 | [[Казімір Пашкоўскі]] |- ! 1 | [[Казімір Петрусевіч (біёлаг)]] |- ! 1 | [[Казімір Сасноўскі]] |- ! 1 | [[Казімір Тадэвушавіч Замайскі]] |- ! 1 | [[Казімір Тызенгаўз]] |- ! 1 | [[Казімір Тышкевіч, сын Эмануэля Уладзіслава]] |- ! 1 | [[Казімір Уладзіслаў Броэль-Плятэр]] |- ! 1 | [[Казімір Французовіч]] |- ! 1 | [[Казіміра Ілляковіч]] |- ! 1 | [[Казіміраў прывілеі (1447)]] |- ! 1 | [[Казіміраўка (Мінскі раён)]] |- ! 1 | [[Казіс Бізаўскас]] |- ! 1 | [[Казіс Бінкіс]] |- ! 1 | [[Казіс Варнеліс]] |- ! 1 | [[Казіс Пуйда]] |- ! 1 | [[Казіс Шкірпа]] |- ! 1 | [[Кайранайскія могілкі]] |- ! 1 | [[Кайраны]] |- ! 1 | [[Кайраны (Вільня)]] |- ! 1 | [[Кайшадорскае раённае самакіраванне]] |- ! 1 | [[Какімба (рэгіён)]] |- ! 1 | [[Каларыстыка]] |- ! 1 | [[Калегіум Кліментынум]] |- ! 1 | [[Калегіум Навадворскага]] |- ! 1 | [[Калегіум назарэнум]] |- ! 1 | [[Калегіі, Расійская імперыя]] |- ! 1 | [[Каледжы Св. Фамы Аквінскага]] |- ! 1 | [[Калнуяй]] |- ! 1 | [[Кальварыйскі павет]] |- ! 1 | [[Кальварыйскі рынак]] |- ! 1 | [[Кальвінісцкія могілкі (Вільня)]] |- ! 1 | [[Кальяры (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Калязінскі манастыр]] |- ! 1 | [[Каляндарна-абрадавыя песні]] |- ! 1 | [[Калі заўтра вайна (фільм)]] |- ! 1 | [[Калізія]] |- ! 1 | [[Каліноўскі (настаўнік)]] |- ! 1 | [[Каліноўскія]] |- ! 1 | [[Калінскі]] |- ! 1 | [[Калішскі езуіцкі калегіум]] |- ! 1 | [[Калішскі фарны касцёл]] |- ! 1 | [[Камень-Кашырскі павет]] |- ! 1 | [[Каморніцтва]] |- ! 1 | [[Камуністы, манаскі ордэн]] |- ! 1 | [[Камуністычная вышэйшая навучальная ўстанова]] |- ! 1 | [[Камуністычны універсітэт нацыянальных меншасцей Захаду]] |- ! 1 | [[Камянецкая дыяцэзія]] |- ! 1 | [[Камянецкая цэнтральная раённая бібліятэка]] |- ! 1 | [[Каміль Ракплан]] |- ! 1 | [[Камісія па складанні законаў]] |- ! 1 | [[Камісія па спадчыне князёў Радзівілаў]] |- ! 1 | [[Камітэт беларуска-польскага збліжэння]] |- ! 1 | [[Камітэт вызвалення Беларусі]] |- ! 1 | [[Камітэт незалежнай Беларусі]] |- ! 1 | [[Камітэт рускіх афіцэраў у Польшчы]] |- ! 1 | [[Камітэт руху]] |- ! 1 | [[Камітэта па аб'яднанні ўсходніх памежных зямель]] |- ! 1 | [[Канвакацыйны сойм]] |- ! 1 | [[Кангрэгацыя]] |- ! 1 | [[Кандыдат гісторыка-філалагічных навук]] |- ! 1 | [[Кандыдаў]] |- ! 1 | [[Канкардат 1847 года]] |- ! 1 | [[Канонікі віленскія]] |- ! 1 | [[Канрадас Кавяцкас]] |- ! 1 | [[Кансеньёр]] |- ! 1 | [[Канстан Пюё]] |- ! 1 | [[Канстанты Гурскі (мастак)]] |- ! 1 | [[Канстанцыя Сакалінская]] |- ! 1 | [[Канстанцыя Францішка Радзівіл]] |- ! 1 | [[Канстанцыя Чартарыйская]] |- ! 1 | [[Канстанцін Альгердавіч]] |- ! 1 | [[Канстанцін Аляксеевіч Выгодчыкаў]] |- ! 1 | [[Канстанцін Аляшкевіч]] |- ! 1 | [[Канстанцін Астрожскі (падчашы літоўскі]] |- ! 1 | [[Канстанцін Гашынскі]] |- ! 1 | [[Канстанцін Георгіевіч Паўстоўскі]] |- ! 1 | [[Канстанцін Дзмітрыевіч Флавіцкі]] |- ! 1 | [[Канстанцін Навамейскі]] |- ! 1 | [[Канстанцін Паўль]] |- ! 1 | [[Канстанцін Пятровіч Кауфман]] |- ! 1 | [[Канстанцін Пятровіч Каўфман]] |- ! 1 | [[Канстанцін Пятровіч фон Каўфман]] |- ! 1 | [[Канстанцін Ральцэвіч]] |- ! 1 | [[Канстанцін Сяргеевіч Аксакаў]] |- ! 1 | [[Канстанцін Урублеўскі]] |- ! 1 | [[Канстанцін Фадзеевіч Кржывіцкі]] |- ! 1 | [[Канстанцін Якуцэвіч]] |- ! 1 | [[Канстанціна Тэнкала]] |- ! 1 | [[Канстанцінагорская крэпасць]] |- ! 1 | [[Канструктарскае бюро дакладнага электроннага машынабудавання]] |- ! 1 | [[Канстытуцыйнае права]] |- ! 1 | [[Канстытуцыйны суд Літвы]] |- ! 1 | [[Канстытуцыя Літоўскай Рэспублікі]] |- ! 1 | [[Канстытуцыя Польскай Рэспублікі]] |- ! 1 | [[Канцлеры вялікія каронныя]] |- ! 1 | [[Кап (нарост)]] |- ! 1 | [[Капенгаген (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Каперавічы]] |- ! 1 | [[Капліца-маўзалей Марыконяў]] |- ! 1 | [[Капліца-пахавальня Нішкоўскіх]] |- ! 1 | [[Капліца (Кухцічы)]] |- ! 1 | [[Капліца Радзішэўскага ў Антавілей]] |- ! 1 | [[Капліца Святога Казіміра (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Капліца Святога Казіміра ў Віленскай кафедры]] |- ! 1 | [[Капліца Святога Казіміра ў віленскай кафедры]] |- ! 1 | [[Капліца на могілках Росы]] |- ! 1 | [[Капліца святога Казіміра ў Віленскай кафедры]] |- ! 1 | [[Каплічнікі]] |- ! 1 | [[Капсукскі драматычны тэатр]] |- ! 1 | [[Капчызна]] |- ! 1 | [[Капэла, архітэктура]] |- ! 1 | [[Каралева, якая валадарыць]] |- ! 1 | [[Каралева польская]] |- ! 1 | [[Каралеўская акадэмія Нансі]] |- ! 1 | [[Каралеўская шведская акадэмія пісьмовасці, гісторыі і старажытнасці]] |- ! 1 | [[Каралеўскі шамбялян]] |- ! 1 | [[Караль Грынявецкі]] |- ! 1 | [[Караль Лібэльт]] |- ! 1 | [[Караль Орда]] |- ! 1 | [[Караль Рачынскі]] |- ! 1 | [[Караль Рачыньскі]] |- ! 1 | [[Караль Швахловіч]] |- ! 1 | [[Караль дэ Пертэс]] |- ! 1 | [[Каралёў Мост]] |- ! 1 | [[Караліна Баўэр]] |- ! 1 | [[Караліна Тэрэза Радзівіл]] |- ! 1 | [[Караліс Пажэла]] |- ! 1 | [[Каранаванне Марыі]] |- ! 1 | [[Карасубазар]] |- ! 1 | [[Карвацкія]] |- ! 1 | [[Карвіс]] |- ! 1 | [[Кардыналія (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Карл Іванавіч Тэнер]] |- ! 1 | [[Карл Багдановіч Веніг]] |- ! 1 | [[Карл Бернгардавіч Радэк]] |- ! 1 | [[Карл Фердынанд Ваза]] |- ! 1 | [[Карл Шайноха]] |- ! 1 | [[Карл фон Гёбель]] |- ! 1 | [[Карлас Торэс]] |- ! 1 | [[Карманішкі]] |- ! 1 | [[Кармеліцкі кляштар (Вільня)]] |- ! 1 | [[Карнеліус Флорыс]] |- ! 1 | [[Кароль Абламовіч]] |- ! 1 | [[Карона польская (гербоўнік)]] |- ! 1 | [[Кароткая энцыклапедыя Беларускай ССР]] |- ! 1 | [[Картэзіянства]] |- ! 1 | [[Карцінная галерэя (Вільня)]] |- ! 1 | [[Карчав]] |- ! 1 | [[Карчма 1863]] |- ! 1 | [[Карчына]] |- ! 1 | [[Карчына (падкарпацкае ваяводства)]] |- ! 1 | [[Карым Педэрсен]] |- ! 1 | [[Карыта]] |- ! 1 | [[Карэльская АССР]] |- ! 1 | [[Карэцкія]] |- ! 1 | [[Каса, прылада]] |- ! 1 | [[Каспар Бароўскі]] |- ! 1 | [[Каспер Бароўскі]] |- ! 1 | [[Кастантэ Тэнкала]] |- ! 1 | [[Кастрычніцкі (мікрараён, Светлагорск)]] |- ! 1 | [[Кастусь Акінчыц]] |- ! 1 | [[Кастусь Каліноўскі (п’еса)]] |- ! 1 | [[Кастусь Мядзёлка]] |- ! 1 | [[Касцёл Ісуса і кляштар трынітарыяў, Вільнюс]] |- ! 1 | [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар дамініканаў (Кальварыя Жамойцкая)]] |- ! 1 | [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа (Вільня)]] |- ! 1 | [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі, Вільнюс]] |- ! 1 | [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вігры)]] |- ! 1 | [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вільня)]] |- ! 1 | [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бенедыкцінак (Кражэй)]] |- ! 1 | [[Касцёл Бога Ісуса (Вільня)]] |- ! 1 | [[Касцёл Божага Провіду і Сэрца Ісуса (Вільня)]] |- ! 1 | [[Касцёл Збавіцеля (Бутрымоніс)]] |- ! 1 | [[Касцёл Звеставання Найсвяцейшай Панны Марыі, Лянтварыс]] |- ! 1 | [[Касцёл Здабыцця Святога Крыжа (Вільня)]] |- ! 1 | [[Касцёл Маці Божай Снежнай (Вільня)]] |- ! 1 | [[Касцёл Маці Божай Суцяшэння (Вільня)]] |- ! 1 | [[Касцёл Наведвання Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Тракай)]] |- ! 1 | [[Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса (Пабяржэ)]] |- ! 1 | [[Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Езуса (Падбярэззе)]] |- ! 1 | [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі Пераможнай (Казакішкес)]] |- ! 1 | [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі Шкаплернай (Лінкаў)]] |- ! 1 | [[Касцёл Найсвяцейшай Панны Марыі Ружанцовай (Вяпрай)]] |- ! 1 | [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Судэрва)]] |- ! 1 | [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Жэймей)]] |- ! 1 | [[Касцёл Пана Езуса і кляштар трынітарыяў (Вільня)]] |- ! 1 | [[Касцёл Провіду Божага (Даўгай)]] |- ! 1 | [[Касцёл Св. Ігнацыя (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Касцёл Св. Яна (Вільня)]] |- ! 1 | [[Касцёл Святога Іаана Хрысціцеля (Біржай)]] |- ! 1 | [[Касцёл Святога Ігнацыя (Вільня)]] |- ! 1 | [[Касцёл Святога Антонія (Корац)]] |- ! 1 | [[Касцёл Святога Апостала Якуба (Швекшне)]] |- ! 1 | [[Касцёл Святога Барталамея (Гіедрайчэй)]] |- ! 1 | [[Касцёл Святога Гераніма (Ушачы)]] |- ! 1 | [[Касцёл Святога Духа]] |- ! 1 | [[Касцёл Святога Казіміра (Варшава)]] |- ! 1 | [[Касцёл Святога Казіміра (Наўёі-Вільня)]] |- ! 1 | [[Касцёл Святога Казіміра і кляштар езуітаў (Вільня)]] |- ! 1 | [[Касцёл Святога Крыжа і кляштар баніфратаў (Вільня)]] |- ! 1 | [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла і кляштар дамініканаў (Шумскас)]] |- ! 1 | [[Касцёл Святога Пятра, Шальчынінкай]] |- ! 1 | [[Касцёл Святога Рафала Арханёла (Вільня)]] |- ! 1 | [[Касцёл Святога Рафала Каліноўскага (Вільня)]] |- ! 1 | [[Касцёл Святога Станіслава, Рым]] |- ! 1 | [[Касцёл Святога Фларыяна, Кракаў]] |- ! 1 | [[Касцёл Святога Юзафа (Вільня)]] |- ! 1 | [[Касцёл Святога Юрыя і кляштар кармелітаў (Вільня)]] |- ! 1 | [[Касцёл Святога Юр’я (Вільня)]] |- ! 1 | [[Касцёл Святога Язэпа Рамесніка (Вільня)]] |- ! 1 | [[Касцёл Святога Яна (Віекшней)]] |- ! 1 | [[Касцёл Святога Яна (Вільня)]] |- ! 1 | [[Касцёл Святога Яна Боска (Вільня)]] |- ! 1 | [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля, Біржы]] |- ! 1 | [[Касцёл Святога епіскапа Станіслава і Святога Францыска Асізскага (Папарчай)]] |- ! 1 | [[Касцёл Святой Барбары, Кракаў]] |- ! 1 | [[Касцёл Святой Брыгіты (Гродна)]] |- ! 1 | [[Касцёл Святой Ганны, Варшава]] |- ! 1 | [[Касцёл Святой Ганны (Дукштас)]] |- ! 1 | [[Касцёл Святой Кацярыны]] |- ! 1 | [[Касцёл Святой Кацярыны (Вільня)]] |- ! 1 | [[Касцёл Святой Марыі Ангельскай]] |- ! 1 | [[Касцёл Святой Тройцы (Кітавішкес)]] |- ! 1 | [[Касцёл Святой Тройцы (Трашкуны)]] |- ! 1 | [[Касцёл Святой Троіцы, Вільнюс]] |- ! 1 | [[Касцёл Святой Тэрэзы (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Касцёл Святой Тэрэзы і кляштар кармелітаў (Вільня)]] |- ! 1 | [[Касцёл Святой Тэрэзы ў Вільні]] |- ! 1 | [[Касцёл Святых Станіслава і Францыска Асізскага (Папарчэй)]] |- ! 1 | [[Касцёл Сэрца Ісуса (Вільня)]] |- ! 1 | [[Касцёл Успення Багародзіцы (Расейны)]] |- ! 1 | [[Касцёл Ушэсця Святой Дзевы Марыі, Вільнюс]] |- ! 1 | [[Касцёл благаслаўлёнага Ежы Матулевіча (Вільня)]] |- ! 1 | [[Касцёл трынітарыяў (Вільня)]] |- ! 1 | [[Касыда]] |- ! 1 | [[Касіян (Яраслаўскі)]] |- ! 1 | [[Касіян Саковіч]] |- ! 1 | [[Катажына]] |- ! 1 | [[Каталіцкае дзеянне]] |- ! 1 | [[Каталіцкі ўніверсітэт (Фрыбур)]] |- ! 1 | [[Каталіцызм у Літве]] |- ! 1 | [[Катанія (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Катлубай]] |- ! 1 | [[Катэдж]] |- ! 1 | [[Катэхіст]] |- ! 1 | [[Кафедральная плошча]] |- ! 1 | [[Кафедральны касцёл (Вільня)]] |- ! 1 | [[Кахачын]] |- ! 1 | [[Кахталга]] |- ! 1 | [[Кацярына Астрожская]] |- ! 1 | [[Кацярына Аўстрыйская (каралева польская)]] |- ! 1 | [[Кацярына Барбара Радзівіл]] |- ! 1 | [[Кацярына Ляцкая]] |- ! 1 | [[Кацярына Паўлаўна]] |- ! 1 | [[Кацярына Стаўбунік]] |- ! 1 | [[Кацярына Яленская]] |- ! 1 | [[Качанішкі]] |- ! 1 | [[Качанішкі (Пастаўскі раён)]] |- ! 1 | [[Качэрга (рака)]] |- ! 1 | [[Кашадарскі раён]] |- ! 1 | [[Кашталян кракаўскі]] |- ! 1 | [[Каэтан Нагурскі]] |- ! 1 | [[Каятан Незабытоўскі]] |- ! 1 | [[Каятонас Склерус]] |- ! 1 | [[Каўказскі фронт Грамадзянскай вайны]] |- ! 1 | [[Каўказскі інстытут]] |- ! 1 | [[Каўнаскае ваеннае вучылішча]] |- ! 1 | [[Каўнаскае раённае самакіраванне]] |- ! 1 | [[Каўнаскі ваенны шпіталь]] |- ! 1 | [[Каўнаскі дзяржаўны драматычны тэатр]] |- ! 1 | [[Каўнаскі кафедральны сабор]] |- ! 1 | [[Каўнаскі оперны тэатр]] |- ! 1 | [[Каўнаскі ўніверсітэт Вітаўтаса Вялікага]] |- ! 1 | [[Квашэльная вуліца (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Кветкавая вуліца (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Кеблавік (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Кегельбан]] |- ! 1 | [[Кежы]] |- ! 1 | [[Кельтолаг]] |- ! 1 | [[Кенаса (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Кентжын]] |- ! 1 | [[Кераміст]] |- ! 1 | [[Кернаўскае староства]] |- ! 1 | [[Кернуўка]] |- ! 1 | [[Керсноўскія]] |- ! 1 | [[Киевская духовная академия]] |- ! 1 | [[Клайпедская акруга]] |- ! 1 | [[Клайпедская вуліца (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Клайпедская гімназія]] |- ! 1 | [[Клангей]] |- ! 1 | [[Класік-авангард]] |- ! 1 | [[Класічнае мастацтва]] |- ! 1 | [[Класічная школа эканамічнай думкі]] |- ! 1 | [[Клеменс Радушкевіч]] |- ! 1 | [[Клешчы (вёска)]] |- ! 1 | [[Клод-Нікала Леду]] |- ! 1 | [[Клод Пулье]] |- ! 1 | [[Кляштар бернардзінак (Вільня)]] |- ! 1 | [[Кляштар бернардзінцаў Святой Тройцы (Цытавяны)]] |- ! 1 | [[Кляўдуш Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі]] |- ! 1 | [[Клічкінскі хрыбет]] |- ! 1 | [[Кнакфус]] |- ! 1 | [[Княжна Ванда]] |- ! 1 | [[Князь Піленай]] |- ! 1 | [[Князі гарадзенскія]] |- ! 1 | [[Князі луцкія]] |- ! 1 | [[Князі пронскія]] |- ! 1 | [[Князі цвярскія]] |- ! 1 | [[Кнігазнавец]] |- ! 1 | [[Кнігарня]] |- ! 1 | [[Ковенскае Мікалаеўскае брацтва]] |- ! 1 | [[Ковенскае староства]] |- ! 1 | [[Ковенская мужчынская гімназія]] |- ! 1 | [[Ковенскі губернатар]] |- ! 1 | [[Ковенскі губернскі статыстычны камітэт]] |- ! 1 | [[Ковенскі драматычны тэатр]] |- ! 1 | [[Ковенскі езуіцкі калегіум]] |- ! 1 | [[Ковенскі тэатр юнага гледача]] |- ! 1 | [[Козачка]] |- ! 1 | [[Кола Літвы і Русі ў Дзяржаўнай думе]] |- ! 1 | [[Коммунист]] |- ! 1 | [[Конка (Вільня)]] |- ! 1 | [[Конрад Бітшын]] |- ! 1 | [[Конрад Кржыжаноўскі]] |- ! 1 | [[Конрад Недзялкоўскі]] |- ! 1 | [[Конрад Пызель]] |- ! 1 | [[Конрадас Кавяцкас]] |- ! 1 | [[Конская вуліца]] |- ! 1 | [[Консул (дыпламат)]] |- ! 1 | [[Консул (прадстаўнік)]] |- ! 1 | [[Консульства]] |- ! 1 | [[Копны суд]] |- ! 1 | [[Копія (мастацтва)]] |- ! 1 | [[Корніна]] |- ! 1 | [[Корсунь-Шаўчэнкаўская аперацыя]] |- ! 1 | [[Кос (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Котлава]] |- ! 1 | [[Котович, Иоанн Антонович]] |- ! 1 | [[Крайчы]] |- ! 1 | [[Крак]] |- ! 1 | [[Кракаўскае навуковае таварыства]] |- ! 1 | [[Кракаўская абсерваторыя]] |- ! 1 | [[Кракаўская дыяцэзія]] |- ! 1 | [[Кракаўская пушкарня]] |- ! 1 | [[Кракаўскі дамініканскі калегіум]] |- ! 1 | [[Кракаўскі кляштар бернардзінак]] |- ! 1 | [[Кракаўскі нацыянальны музей]] |- ! 1 | [[Кракаўскія біскупы]] |- ! 1 | [[Крамянецкі павет]] |- ! 1 | [[Красамоўства]] |- ! 1 | [[Краснабродская бітва]] |- ! 1 | [[Краснапольскі]] |- ! 1 | [[Кратовіч]] |- ! 1 | [[Краты, часопіс]] |- ! 1 | [[Кресты]] |- ! 1 | [[Кречетович, Иосиф Павлович]] |- ! 1 | [[Кровазліццё]] |- ! 1 | [[Крокодил]] |- ! 1 | [[Кросны]] |- ! 1 | [[Круг (штомесячнік)]] |- ! 1 | [[Круглая вежа (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Крушэнне імператарскага цягніка]] |- ! 1 | [[Крывасад]] |- ! 1 | [[Крывая гара (Вільня)]] |- ! 1 | [[Крыве-Крывейта]] |- ! 1 | [[Крывы горад]] |- ! 1 | [[Крывы замак, Вільня]] |- ! 1 | [[Крывія (часопіс)]] |- ! 1 | [[Крыж «За ўзяцце Ізмаіла»]] |- ! 1 | [[Крыж «За ўзяцце Ачакава»]] |- ! 1 | [[Крыж Ганаровага легіёна]] |- ! 1 | [[Крыж Незалежнасці]] |- ! 1 | [[Крыж выратавання тых, хто гіне]] |- ! 1 | [[Крыжы (турма)]] |- ! 1 | [[Крымічау]] |- ! 1 | [[Крыніца.info]] |- ! 1 | [[Крыніца (Узлёт (літаб’яднне))]] |- ! 1 | [[Крыніцы (Дзяржынск)]] |- ! 1 | [[Крынічын]] |- ! 1 | [[Крысціна Алена Радзівіл]] |- ! 1 | [[Крысціна Рыхтэр]] |- ! 1 | [[Крысціна з Збароўскіх]] |- ! 1 | [[Крысціяна Эбергардзіна Брандэнбург-Байрэйцкая]] |- ! 1 | [[Крытыка]] |- ! 1 | [[Крышпіны-Кіршэнштэйны]] |- ! 1 | [[Крыштаф II Радзівіл]] |- ! 1 | [[Крыштаф Жэромскі]] |- ! 1 | [[Крыштаф Крышпін-Кіршэнштэйн]] |- ! 1 | [[Крыштаф Незабытоўскі]] |- ! 1 | [[Крыштаф Пузына]] |- ! 1 | [[Крыштаф Спрынгер]] |- ! 1 | [[Крыштаф Таўбман-Тжэбіцкі]] |- ! 1 | [[Крэў]] |- ! 1 | [[Крэўна]] |- ! 1 | [[Ксаверы Дунікоўскі]] |- ! 1 | [[Ксаверый Пілаці]] |- ! 1 | [[Ксенафонт Бусько]] |- ! 1 | [[Ксенія Барысаўна Гадунова]] |- ! 1 | [[Ксёндз Марак]] |- ! 1 | [[Куба Паўтаржыцкі]] |- ! 1 | [[Кубак Босніі і Герцагавіны па футболе]] |- ! 1 | [[Кубак Латвіі па футболе]] |- ! 1 | [[Кубак Літвы па футболе 2011/2012]] |- ! 1 | [[Кубак Малдовы па футболе]] |- ! 1 | [[Кубак Шатландыі па футболе]] |- ! 1 | [[Кубаў (вучань)]] |- ! 1 | [[Кузьма Крук]] |- ! 1 | [[Кузьма Якаўлевіч Ермакоў]] |- ! 1 | [[Кузьма Янэль]] |- ! 1 | [[Кукавейцкі гай]] |- ! 1 | [[Кукенойскі замак]] |- ! 1 | [[Кульва]] |- ! 1 | [[Культура, часопіс]] |- ! 1 | [[Культура Літвы]] |- ! 1 | [[Культурна-асветніцкая арганізацыя]] |- ! 1 | [[Культурная спадчына]] |- ! 1 | [[Культурны антраполаг]] |- ! 1 | [[Куліг]] |- ! 1 | [[Кулінарны рэцэпт]] |- ! 1 | [[Куніцкія]] |- ! 1 | [[Купалазнаўства]] |- ! 1 | [[Купчая]] |- ! 1 | [[Купішкаўскі раён]] |- ! 1 | [[Купішскае староства]] |- ! 1 | [[Курган, археалогія]] |- ! 1 | [[Курклі]] |- ! 1 | [[Куркліечэй]] |- ! 1 | [[Курклічяй]] |- ! 1 | [[Курляндская дыяцэзія]] |- ! 1 | [[Курорт у Друскеніках]] |- ! 1 | [[Курсы беларусазнаўства ў Мінску, 1918]] |- ! 1 | [[Курсіў]] |- ! 1 | [[Курт Заўэрмільх]] |- ! 1 | [[Курылішкі]] |- ! 1 | [[Курэняй]] |- ! 1 | [[Кур’ер краёвы]] |- ! 1 | [[Куст, абрад]] |- ! 1 | [[Куцепаў]] |- ! 1 | [[Куцеінская школа гравюры]] |- ! 1 | [[Кшыштаф Бабінскі]] |- ! 1 | [[Кшыштаф Кальбергер]] |- ! 1 | [[Кэмп-Дэвідскія дамовы]] |- ! 1 | [[Кястуціс Гірдзіяўскас]] |- ! 1 | [[Кястуціс Мустэйкіс]] |- ! 1 | [[Кяўкляй]] |- ! 1 | [[Кёльн-Бон (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Кідулей]] |- ! 1 | [[Кіеўскае сувораўскае ваеннае вучылішча]] |- ! 1 | [[Кіеўскі 5-ы грэнадзёрскі полк]] |- ! 1 | [[Кіеўскі ўніверсітэт Св. Уладзіміра]] |- ! 1 | [[Кінакампазітар]] |- ! 1 | [[Кінакрытыка]] |- ! 1 | [[Кінатэатр «Летува»]] |- ! 1 | [[Кіпрас Пятраўскас]] |- ! 1 | [[Кіпрыёнас Незабітаўскас-Забіціс]] |- ! 1 | [[Кіра Гаўрыловіч]] |- ! 1 | [[Кірыл Лукарыс]] |- ! 1 | [[Кірыл Разумоўскі]] |- ! 1 | [[Кірыл Якаўлевіч Цюфяеў]] |- ! 1 | [[Кітавішкес]] |- ! 1 | [[Кішынёўскі павет]] |- ! 1 | [[Л. А. Суднік]] |- ! 1 | [[Л. Бан]] |- ! 1 | [[Л. Бурнейкене]] |- ! 1 | [[Л. Вілатці]] |- ! 1 | [[Л. Вілац]] |- ! 1 | [[Л. Крыштановіч]] |- ! 1 | [[Л. Леўскі]] |- ! 1 | [[Л. Мазалеўскі]] |- ! 1 | [[Л. Мерсье]] |- ! 1 | [[Л. Мікіна]] |- ! 1 | [[Л. Нядзведскі]] |- ! 1 | [[Л. Палубінскі]] |- ! 1 | [[Л. Руаханен]] |- ! 1 | [[Л. Сярмяга]] |- ! 1 | [[Л. Трэфалеў]] |- ! 1 | [[Л. Ф. Панцялееў]] |- ! 1 | [[Лабенвейн]] |- ! 1 | [[Лабойка]] |- ! 1 | [[Лавачнае гета]] |- ! 1 | [[Лаврентий (Князев)]] |- ! 1 | [[Лагвінец]] |- ! 1 | [[Лагер смерці]] |- ! 1 | [[Лагойскае графства]] |- ! 1 | [[Лагчына]] |- ! 1 | [[Ладавіка Гросі да Віадана]] |- ! 1 | [[Ладдзя (герб)]] |- ! 1 | [[Лазанская канферэнцыя]] |- ! 1 | [[Лазар Сегал]] |- ! 1 | [[Лазар Якаўлевіч Анцы-Палоўскі]] |- ! 1 | [[Лаздзееўскі раён]] |- ! 1 | [[Лаздзіна Пяледа]] |- ! 1 | [[Лаздунская гаворка]] |- ! 1 | [[Ламецыя-Тэрме (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Лампада]] |- ! 1 | [[Лангшам дэ Бер’е]] |- ! 1 | [[Лангін Жарнавецкі]] |- ! 1 | [[Ландварова-Роменская чыгунка]] |- ! 1 | [[Ландвер]] |- ! 1 | [[Ланкастэрскія школы]] |- ! 1 | [[Ланчхуці]] |- ! 1 | [[Лапеніца]] |- ! 1 | [[Лапландскія казкі (мультфільм)]] |- ! 1 | [[Ларнака (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Ларыса Чарнышова]] |- ! 1 | [[Ласкарына Бубуліна]] |- ! 1 | [[Ластоўскія]] |- ! 1 | [[Латвійская акадэмія навук]] |- ! 1 | [[Латэранскія канонікі]] |- ! 1 | [[Лафет]] |- ! 1 | [[Лаўрынас Гуцявічус]] |- ! 1 | [[Лаўрэнцій Кршчановіч]] |- ! 1 | [[Леан Бярбецкі]] |- ! 1 | [[Леан Савінскі]] |- ! 1 | [[Леан Увойн]] |- ! 1 | [[Леанард Казлоўскі]] |- ! 1 | [[Леанард Карлавіч Радзевіч]] |- ! 1 | [[Леанард Скерскі]] |- ! 1 | [[Леанас Валкунас]] |- ! 1 | [[Леанід Баркоў]] |- ! 1 | [[Леанід Канегісер]] |- ! 1 | [[Леанід Парфёнаў]] |- ! 1 | [[Леанід Паўлінавіч Войшын-Мурдас-Жылінскі]] |- ! 1 | [[Леанід Савінскі]] |- ! 1 | [[Леанід Шчасновіч]] |- ! 1 | [[Леаніла (значэнні)]] |- ! 1 | [[Леаніла Іванаўна Вітгенштэйн]] |- ! 1 | [[Леаніла Марціновіч]] |- ! 1 | [[Леапольд Лёфлер]] |- ! 1 | [[Леапольд Рабер]] |- ! 1 | [[Леапольдас Дыгрыс]] |- ! 1 | [[Лейзар Зарэцкі]] |- ! 1 | [[Лекар паняволі]] |- ! 1 | [[Лекцыя]] |- ! 1 | [[Лелюнай]] |- ! 1 | [[Леляканцы]] |- ! 1 | [[Лемантар]] |- ! 1 | [[Ленас]] |- ! 1 | [[Ленінградскі інстытут тэатра, музыкі і кінематаграфіі імя М. К. Чаркасава]] |- ! 1 | [[Леон Васілеўскі]] |- ! 1 | [[Леон Свянтэцкі]] |- ! 1 | [[Леонид (Скобеев)]] |- ! 1 | [[Лепль]] |- ! 1 | [[Лес багоў]] |- ! 1 | [[Лес шуміць]] |- ! 1 | [[Лесапавал]] |- ! 1 | [[Летапіс Радзівілаў]] |- ! 1 | [[Летняя вуліца (Вільня)]] |- ! 1 | [[Летува (гасцініца)]] |- ! 1 | [[Лех]] |- ! 1 | [[Лех Вышчэльскі]] |- ! 1 | [[Лешчынякі]] |- ! 1 | [[Леў Адольфавіч Озераў]] |- ! 1 | [[Леў Аляксандравіч Бяляўскі]] |- ! 1 | [[Леў Аляксандравіч Казем-Бек]] |- ! 1 | [[Леў Антакольскі]] |- ! 1 | [[Леў Дабранскі]] |- ! 1 | [[Леў Платонавіч Карсавін]] |- ! 1 | [[Леў Ціхаміраў]] |- ! 1 | [[Леў Яўгенавіч Астравумаў]] |- ! 1 | [[Леўскі Сафія]] |- ! 1 | [[Литва литературная]] |- ! 1 | [[Литературная газета]] |- ! 1 | [[Литовские железные дороги]] |- ! 1 | [[Лойцы]] |- ! 1 | [[Лонгвуд]] |- ! 1 | [[Лонданскае навуковае таварыства]] |- ! 1 | [[Лонданскі археалагічны інстытут]] |- ! 1 | [[Лофт]] |- ! 1 | [[Лоўчы мсціслаўскі]] |- ! 1 | [[Лубянская турма]] |- ! 1 | [[Лугана (карціна Станіслава Яроцкага)]] |- ! 1 | [[Лугіне]] |- ! 1 | [[Лука Мамоніч]] |- ! 1 | [[Лукшаская гімназія Вінцаса Грыбаса]] |- ! 1 | [[Лукішкская турма]] |- ! 1 | [[Лукішская Маці Божая]] |- ! 1 | [[Лукішская плошча, Вільня]] |- ! 1 | [[Лукішскі рынак]] |- ! 1 | [[Лутон (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Луі-П'ер-Альфонс Бішбуа]] |- ! 1 | [[Луі Жак Тэнар]] |- ! 1 | [[Львоўская нацыянальная навуковая бібліятэка Украіны імя Васіля Стэфаніка]] |- ! 1 | [[Львоўскі кафедральны сабор]] |- ! 1 | [[Люба Марцінчык]] |- ! 1 | [[Люба Русецкая]] |- ! 1 | [[Любанскі]] |- ! 1 | [[Любанскія]] |- ! 1 | [[Любашанскае староства]] |- ! 1 | [[Люблінскае генеральнае губернатарства]] |- ! 1 | [[Люблінскі сейм, 1569]] |- ! 1 | [[Людавіку Альварэш дэ Фігейрэду]] |- ! 1 | [[Людвіг фон Хагн]] |- ! 1 | [[Людвік Аўгуст Плятэр]] |- ! 1 | [[Людвік Вітгенштэйн]] |- ! 1 | [[Людвік Дамінік Радзівіл]] |- ! 1 | [[Людвік Каланкоўскі]] |- ! 1 | [[Людвік Каляноўскі]] |- ! 1 | [[Людвік Навіцкі]] |- ! 1 | [[Людвік Радзівіл]] |- ! 1 | [[Людвік Трынкоўскі]] |- ! 1 | [[Людвік Хаміньскі]] |- ! 1 | [[Людвік Юзафавіч Камінскі]] |- ! 1 | [[Людвіка Будзька]] |- ! 1 | [[Людвікас Рэза]] |- ! 1 | [[Людвісарская вуліца]] |- ! 1 | [[Людміла Ігнатовіч-Мішнева]] |- ! 1 | [[Людміла Жамойціна]] |- ! 1 | [[Людміла Кучура]] |- ! 1 | [[Людміла Хмялеўская]] |- ! 1 | [[Людовік Бацянскі]] |- ! 1 | [[Людовік Філіп I]] |- ! 1 | [[Люк-Аліўе Мерсон]] |- ! 1 | [[Люстратар]] |- ! 1 | [[Лютэранская кірха (Вільня)]] |- ! 1 | [[Лютэранская кірха (Вільні)]] |- ! 1 | [[Лютэранская царква (Вільня)]] |- ! 1 | [[Лютэранства ў Вялікім Княстве Літоўскім]] |- ! 1 | [[Люцыя Аляксандраўна Лявіцкая]] |- ! 1 | [[Лябенішкяй]] |- ! 1 | [[Лявон Казімір Сапега]] |- ! 1 | [[Лявон Лапацінскі]] |- ! 1 | [[Лявон Марозаў]] |- ! 1 | [[Лявон Менке]] |- ! 1 | [[Лявон Мэнке]] |- ! 1 | [[Лявон Паўль]] |- ! 1 | [[Лявон Францавіч Даўкша]] |- ! 1 | [[Лявон Шавейка]] |- ! 1 | [[Лявонцій (значэнні)]] |- ! 1 | [[Лявонцій Лявонцевіч Бенігсен]] |- ! 1 | [[Лявонцій Лявонцьевіч Бенігсен]] |- ! 1 | [[Лялюнай]] |- ! 1 | [[Лянкевічы]] |- ! 1 | [[Лярскія]] |- ! 1 | [[Ляснічы]] |- ! 1 | [[Лятучы ўніверсітэт]] |- ! 1 | [[Лятучы ўніверсітэт (Беларусь)]] |- ! 1 | [[Ляфортава]] |- ! 1 | [[Ляхавіцкія-Чаховічы]] |- ! 1 | [[Ляхнаў]] |- ! 1 | [[Лён (матэрыял)]] |- ! 1 | [[Ліберальны Рух]] |- ! 1 | [[Ліверпуль (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Ліга абароны правоў беларусаў-каталікоў]] |- ! 1 | [[Лігуцы]] |- ! 1 | [[Лідзія Ігнатава]] |- ! 1 | [[Лідс-Брадфорд (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Лідскае староства]] |- ! 1 | [[Лідская акруга]] |- ! 1 | [[Лідская вуліца (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Лідыя Кішкене]] |- ! 1 | [[Лізавета, расійская імператрыца]] |- ! 1 | [[Лізавета Аляксееўна Арсеннева]] |- ! 1 | [[Лізавета Баніфацыя]] |- ! 1 | [[Ліктарскі пук]] |- ! 1 | [[Ліловы колер]] |- ! 1 | [[Ліля Венеда]] |- ! 1 | [[Лінагравюра]] |- ! 1 | [[Лінарыт]] |- ! 1 | [[Лінас Антанас Ліцкявічус]] |- ! 1 | [[Лінас Кутавічус]] |- ! 1 | [[Лінас Наўякайціс]] |- ! 1 | [[Ліпеньская аперацыя (1920)]] |- ! 1 | [[Ліпецкі горна-металургічны тэхнікум]] |- ! 1 | [[Ліпінскія]] |- ! 1 | [[Ліпінішкі]] |- ! 1 | [[Ліра (беларускі музычны інструмент)]] |- ! 1 | [[Лірнік]] |- ! 1 | [[Ліс-Ілінойс]] |- ! 1 | [[Літаратура на ідышы]] |- ! 1 | [[Літаратурная прэмія імя А. Фадзеева]] |- ! 1 | [[Літаратурны музей А. Пушкіна (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Літаратурны музей Адама Міцкевіча, Варшава]] |- ! 1 | [[Літаў]] |- ! 1 | [[Літбудпраект]] |- ! 1 | [[Літва ў Другой сусветнай вайне]] |- ! 1 | [[Літвінка з вербамі]] |- ! 1 | [[Літдзіпрагарбуд]] |- ! 1 | [[Літоўска-Беларуская дзяржава]] |- ! 1 | [[Літоўска-Беларускі Фронт]] |- ! 1 | [[Літоўска-Беларускі фронт]] |- ! 1 | [[Літоўска-польска-ўкраінская брыгада]] |- ! 1 | [[Літоўскае грамадзянства]] |- ! 1 | [[Літоўскае духоўнае вучылішча]] |- ! 1 | [[Літоўскае таварыства кінематаграфістаў-аматараў]] |- ! 1 | [[Літоўскае таварыства па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны]] |- ! 1 | [[Літоўскае таварыства сельскай гаспадаркі]] |- ! 1 | [[Літоўская адукацыйная камісія]] |- ! 1 | [[Літоўская акадэмія навук]] |- ! 1 | [[Літоўская дэмакратычная партыя]] |- ! 1 | [[Літоўская камуністычная партыя]] |- ! 1 | [[Літоўская капела]] |- ! 1 | [[Літоўская каталіцкая акадэмія навук]] |- ! 1 | [[Літоўская культура]] |- ! 1 | [[Літоўская нацыянальная прэмія]] |- ! 1 | [[Літоўская партыя зялёных]] |- ! 1 | [[Літоўская стралковая дывізія (1919)]] |- ! 1 | [[Літоўская эміграцыя]] |- ! 1 | [[Літоўская і Віленская епархія]] |- ! 1 | [[Літоўская ўніяцкая духоўная кансісторыя]] |- ! 1 | [[Літоўскі Чырвоны Крыж]] |- ! 1 | [[Літоўскі дзяржаўны банк]] |- ! 1 | [[Літоўскі дзяржаўны яўрэйскі музей Віленскага Гаона]] |- ! 1 | [[Літоўскі народ (часопіс)]] |- ! 1 | [[Літоўскі нацыянальны рух]] |- ! 1 | [[Літоўскі нацыянальны тэатр драмы]] |- ! 1 | [[Літоўскі фальклор]] |- ! 1 | [[Літоўскі фонд культуры]] |- ! 1 | [[Літоўскі цэнтр правоў чалавека]] |- ! 1 | [[Літоўскі цэнтрысцкі саюз]] |- ! 1 | [[Літоўскі інстытут свабоднага рынку]] |- ! 1 | [[Літоўскія епархіяльныя ведамасці]] |- ! 1 | [[Літоўскія народныя песні]] |- ! 1 | [[Літоўцы ў Польшчы]] |- ! 1 | [[Літуанізмы]] |- ! 1 | [[Літуаністыка]] |- ! 1 | [[Ліхвін]] |- ! 1 | [[Ліцейная вытворчасць]] |- ! 1 | [[Ліцэй Святой Ганны (Кракаў)]] |- ! 1 | [[Ліў]] |- ! 1 | [[М. Агароў]] |- ! 1 | [[М. Альшэўскі]] |- ! 1 | [[М. Б. Шэін]] |- ! 1 | [[М. Базарэвіч]] |- ! 1 | [[М. Брэнштайн]] |- ! 1 | [[М. Г. Важынскі]] |- ! 1 | [[М. Грабоўскі]] |- ! 1 | [[М. Д. Далбілаў]] |- ! 1 | [[М. Даўгарукаў]] |- ! 1 | [[М. Здзяхоўскі]] |- ! 1 | [[М. Круповіч]] |- ! 1 | [[М. Ластаўскене]] |- ! 1 | [[М. Мараўская]] |- ! 1 | [[М. Марцінчык]] |- ! 1 | [[М. Мілючанка]] |- ! 1 | [[М. Недзялкоўскі]] |- ! 1 | [[М. Пронскі]] |- ! 1 | [[М. С. Ляскоў]] |- ! 1 | [[М. Савіч]] |- ! 1 | [[М. Сміглецкі]] |- ! 1 | [[М. Сіняўскі]] |- ! 1 | [[М. Трэскін]] |- ! 1 | [[М. У. Смяховіч]] |- ! 1 | [[М. Чарвякоў]] |- ! 1 | [[М. Шыманоўская]] |- ! 1 | [[М. Юшчынскі]] |- ! 1 | [[М. Я. Рыбко]] |- ! 1 | [[М. Якімец]] |- ! 1 | [[МВА]] |- ! 1 | [[МДБ СССР]] |- ! 1 | [[Магдалянова]] |- ! 1 | [[Магіла (герб)]] |- ! 1 | [[Магілёўская гарадская дума]] |- ! 1 | [[Магілёўскі губернскі архіў]] |- ! 1 | [[Магілёўскі губернскі гістарычна-этнаграфічны музей]] |- ! 1 | [[Магістар паліталогіі]] |- ! 1 | [[Магістр філасофіі]] |- ! 1 | [[Мадагаскарас]] |- ! 1 | [[Мадэрнізм у архітэктуры]] |- ! 1 | [[Мажвіда]] |- ! 1 | [[Мазурышкі]] |- ! 1 | [[Мазырская гімназія]] |- ! 1 | [[Мазэпа]] |- ! 1 | [[Майсей Абрамовіч]] |- ! 1 | [[Майсей Холем]] |- ! 1 | [[Майструк]] |- ! 1 | [[Макалестэраў каледж]] |- ! 1 | [[Макарый, мітрапаліт Кіеўскі]] |- ! 1 | [[Макарый, мітрапаліт маскоўскі]] |- ! 1 | [[Макарый I, мітрапаліт Кіеўскі]] |- ! 1 | [[Макрыцкія]] |- ! 1 | [[Макс Вайнрайх]] |- ! 1 | [[Макс Вайнрайха]] |- ! 1 | [[Максім Нікіфаравіч Вараб'ёў]] |- ! 1 | [[Максім Шаўчэнка]] |- ! 1 | [[Максімільянаўская лякарня]] |- ! 1 | [[Малабераставіцкая царква]] |- ! 1 | [[Малага (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Маладая Польшча, мастацтва]] |- ! 1 | [[Маладая музыка (хор)]] |- ! 1 | [[Маладзечанская цэнтральная раённая бібліятэка імя Максіма Багдановіча]] |- ! 1 | [[Маладое жыццё (1920)]] |- ! 1 | [[Маларасійская губерня]] |- ! 1 | [[Малая Пагулянка (Вільня)]] |- ! 1 | [[Малая гільдыя (Вільня)]] |- ! 1 | [[Малгажата Цвэнк]] |- ! 1 | [[Малдоўскія войны магнатаў]] |- ! 1 | [[Малецкі раён]] |- ! 1 | [[Малое гета (Вільня)]] |- ! 1 | [[Малое народнае вучылішча]] |- ! 1 | [[Мальта (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Мальхер Сноўскі]] |- ! 1 | [[Маляўнічая Расія (выданне)]] |- ! 1 | [[Малітва ў Гефсіманскім садзе]] |- ! 1 | [[Малітоўнік]] |- ! 1 | [[Манастыр Св. Ануфрыя у Яблэчне]] |- ! 1 | [[Мандзялёўскі]] |- ! 1 | [[Манюка (мультфільм)]] |- ! 1 | [[Манівіды]] |- ! 1 | [[Маніфест]] |- ! 1 | [[Маразоўскі]] |- ! 1 | [[Марак Мілавіцкі]] |- ! 1 | [[Мараль пані Дульскай]] |- ! 1 | [[Марвін Герцаг]] |- ! 1 | [[Марк (Арнт)]] |- ! 1 | [[Марк Барысавіч Мірскі]] |- ! 1 | [[Маркаўскае староства]] |- ! 1 | [[Маркучы]] |- ! 1 | [[Маркучэй]] |- ! 1 | [[Мармонт]] |- ! 1 | [[Марса (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Марселій Янушкевіч]] |- ! 1 | [[Марфаналогія]] |- ! 1 | [[Марцэбела Карэцкая]] |- ! 1 | [[Марцэлі Гандэльсман]] |- ! 1 | [[Марцэлі Гуйскі]] |- ! 1 | [[Марцэлій Гуйскі]] |- ! 1 | [[Марцэлій Шыманскі]] |- ! 1 | [[Марцялінас Шыкшніс]] |- ! 1 | [[Марцін Альтамонтэ]] |- ! 1 | [[Марцін Вайс]] |- ! 1 | [[Марцін Крузіус]] |- ! 1 | [[Марцінас Ічас]] |- ! 1 | [[Марцінас Янкуса]] |- ! 1 | [[Марцінканцы]] |- ! 1 | [[Марцінкевіч (настаўнік)]] |- ! 1 | [[Марціноўскі]] |- ! 1 | [[Марчэля Бачыявелі]] |- ! 1 | [[Маршалак аршанскі]] |- ! 1 | [[Маршалак сойма]] |- ! 1 | [[Маршалак упіцкі]] |- ! 1 | [[Марына Ліс]] |- ! 1 | [[Марыус Някрошус]] |- ! 1 | [[Марыя Александровіч]] |- ! 1 | [[Марыя Анкудовіч-Бянькоўска]] |- ! 1 | [[Марыя Бераснева]] |- ! 1 | [[Марыя Ганна Вітэльсбах]] |- ! 1 | [[Марыя Гічан]] |- ! 1 | [[Марыя Крамянёва]] |- ! 1 | [[Марыя Крысціна дэ Бецюн]] |- ! 1 | [[Марыя Мікалаеўна, дачка Мікалая I]] |- ! 1 | [[Марыя Мілючанка]] |- ! 1 | [[Марыя Міхайлаўна Замахоўская]] |- ! 1 | [[Марыя Рудзінская-Фройліхова]] |- ! 1 | [[Марыя Скурчанка]] |- ! 1 | [[Марыя Ткачэнка]] |- ! 1 | [[Марыя Хелмонская]] |- ! 1 | [[Марыя Шутовіч]] |- ! 1 | [[Марыя Шыманоўская]] |- ! 1 | [[Марыямпальская базіліка]] |- ! 1 | [[Марыян Ваўжанецкі]] |- ! 1 | [[Марыян Віктаравіч Каваль]] |- ! 1 | [[Марыян Уладзіслававіч Шадурскі]] |- ! 1 | [[Марыян Шадурскі]] |- ! 1 | [[Марыяна Рампола дэль Тындара]] |- ! 1 | [[Марыінскае вышэйшае вучылішча]] |- ! 1 | [[Марыўпальскае духоўнае вучылішча]] |- ! 1 | [[Мар’ямпальская гімназія]] |- ! 1 | [[Масавыя расстрэлы ў Вулейцы]] |- ! 1 | [[Маскоўскае войска]] |- ! 1 | [[Маскоўскае таварыства выпрабавальнікаў прыроды]] |- ! 1 | [[Маскоўскае таварыства гісторыі і старажытнасцей Расійскіх]] |- ! 1 | [[Маскоўскае таварыства гісторыі і старажытнасцяў Расійскіх]] |- ! 1 | [[Маскоўская дзяржаўная мастацка-прамысловая акадэмія імя С. Г. Строганава]] |- ! 1 | [[Маскоўская мітраполія]] |- ! 1 | [[Маскоўскі ваенны шпіталь]] |- ! 1 | [[Маскоўскі гісторыка-архіўны інстытут]] |- ! 1 | [[Маскоўскі дзяржаўны інстытут культуры]] |- ! 1 | [[Маскоўскі метадалагічны гурток]] |- ! 1 | [[Маскоўскі патрыярахат]] |- ! 1 | [[Маскоўскі цар]] |- ! 1 | [[Маскоўскі інстытут чыгуначнага транспарту]] |- ! 1 | [[Маскоўскі ўніверсітэт культуры і мастацтва]] |- ! 1 | [[Маскоўскія ведамасці]] |- ! 1 | [[Маскоўскія вышэйшыя жаночыя курсы]] |- ! 1 | [[Масляная кіслата]] |- ! 1 | [[Маставая вуліца (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Мастацкая проза]] |- ! 1 | [[Мастацкая рэканструкцыя]] |- ! 1 | [[Мастацкі музей Вітаўтаса Касюліса]] |- ! 1 | [[Мастацкі музей Літвы]] |- ! 1 | [[Мастацкі цэнтр балтыйскага бурштыну]] |- ! 1 | [[Масінопаль]] |- ! 1 | [[Матас Янушоніс]] |- ! 1 | [[Матэвуш Казіміравіч Дзюржынскі]] |- ! 1 | [[Матэвуш Такарскі]] |- ! 1 | [[Матэс Страшун]] |- ! 1 | [[Матэюс Шумаўскас]] |- ! 1 | [[Махагоні]] |- ! 1 | [[Мацвей Афанасьевіч Чыжоў]] |- ! 1 | [[Мацвей Яўграфавіч Храпавіцкі]] |- ! 1 | [[Мацееў]] |- ! 1 | [[Мацей Ворбек-Летаў]] |- ! 1 | [[Мацей Дурэйка]] |- ! 1 | [[Мацей Зынеў]] |- ! 1 | [[Мацей Каленкевіч]] |- ! 1 | [[Мацей Лавіцкі]] |- ! 1 | [[Мацей Пяткевіч]] |- ! 1 | [[Мацей Тапольскі]] |- ! 1 | [[Мацеюс Густайціс]] |- ! 1 | [[Мацеюс Станкевічус]] |- ! 1 | [[Мацье Жазеф Арфіла]] |- ! 1 | [[Маці Божая Гвадэлупская]] |- ! 1 | [[Маці Божая Лукішская]] |- ! 1 | [[Маці Божая Эйсімонцкая]] |- ! 1 | [[Мацільда Бучынская]] |- ! 1 | [[Мачынская бітва]] |- ! 1 | [[Мая Пажалайце]] |- ! 1 | [[Маяк камунізму (газета)]] |- ! 1 | [[Маўрас]] |- ! 1 | [[Маўрыцы Круповіч]] |- ! 1 | [[Маўрыцый Бучынскі]] |- ! 1 | [[Медаль 10-годдзя Народнай Польшчы]] |- ! 1 | [[Медаль «За задушэнне польскага мецяжу»]] |- ! 1 | [[Медаль «За заслугі ў культуры Gloria Artis»]] |- ! 1 | [[Медаль Дзесяцігоддзя Здабытай Незалежнасці]] |- ! 1 | [[Медаль свяціцеля Інакенція Маскоўскага]] |- ! 1 | [[Медаль імя Аляксандра Фадзеева]] |- ! 1 | [[Медведь, Роман Иванович]] |- ! 1 | [[Медзгінай]] |- ! 1 | [[Медны вершнік, поэма]] |- ! 1 | [[Медыцынска-хірургічная акадэмія]] |- ! 1 | [[Медыцынскі дэпартамент]] |- ! 1 | [[Медыцынскі дэпартамент Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі]] |- ! 1 | [[Медыцынскі факультэт Кіеўскага ўніверсітэта]] |- ! 1 | [[Медыцынскі факультэт Універсітэта Стэфана Баторыя]] |- ! 1 | [[Медычная думка]] |- ! 1 | [[Медэйна]] |- ! 1 | [[Мейшагольская рэспубліка]] |- ! 1 | [[Мелас]] |- ! 1 | [[Мемарыяльная скульптура]] |- ! 1 | [[Мемарыяльны ансамбль у памяць пра савецкіх воінаў Вялікай Айчыннай вайны на Антакальнісе]] |- ! 1 | [[Мемориальный музей Холокоста (США)]] |- ! 1 | [[Мемінген (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Менашэ з Ільі]] |- ! 1 | [[Менуэт]] |- ! 1 | [[Мерацкае староства]] |- ! 1 | [[Мержаеўскія]] |- ! 1 | [[Месмерызм]] |- ! 1 | [[Местачковец]] |- ! 1 | [[Месціч]] |- ! 1 | [[Месіянства]] |- ! 1 | [[Метамастацтва]] |- ! 1 | [[Метранпаж]] |- ! 1 | [[Мехаўскі павет (Келецкая губерня)]] |- ! 1 | [[Мехмед Эмін Алі-паша]] |- ! 1 | [[Мечыслаў Баляслававіч Ялавецкі]] |- ! 1 | [[Мечыслаў Дордзік]] |- ! 1 | [[Мечыслаў Недзялкоўскі]] |- ! 1 | [[Мешчанін у дваранах]] |- ! 1 | [[Минские епархиальные ведомости]] |- ! 1 | [[Мир искусства]] |- ! 1 | [[Млазавіцы]] |- ! 1 | [[Млоцкія]] |- ! 1 | [[Мова вілейскіх плытагонаў]] |- ! 1 | [[Мова міжнацыянальных зносін]] |- ! 1 | [[Могілкі Саўлес]] |- ! 1 | [[Могілкі Элмвуд (Рывер-Гроўв, Ілінойс)]] |- ! 1 | [[Модест (Стрельбицкий)]] |- ! 1 | [[Мозес Мантэфіёрэ]] |- ! 1 | [[Мокрая брама]] |- ! 1 | [[Моладзевая зборная Харватыі па футболе]] |- ! 1 | [[Моладзевы чэмпіянат Еўропы па футболе 2011]] |- ! 1 | [[Моладзевы чэмпіянат Еўропы па футболе да 21, 2011]] |- ! 1 | [[Монастыр (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Монтвід]] |- ! 1 | [[Моніс]] |- ! 1 | [[Мор]] |- ! 1 | [[Морштыны]] |- ! 1 | [[Морыс Конрадзі]] |- ! 1 | [[Морыц Гогенлоэ-Шылінгсфюрст]] |- ! 1 | [[Москвитянин]] |- ! 1 | [[Московский комсомолец]] |- ! 1 | [[Мост Гяляжынё Вілка]] |- ! 1 | [[Мост Любарта]] |- ! 1 | [[Мост Шыла]] |- ! 1 | [[Мост караля Міндоўга (Вільня)]] |- ! 1 | [[Мостар (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Моўны кантакт]] |- ! 1 | [[Мсціслаўскае гарадское вучылішча]] |- ! 1 | [[Мужык (верш)]] |- ! 1 | [[Музей Ізабэлы Сцюарт Гарднер]] |- ! 1 | [[Музей Вільні]] |- ! 1 | [[Музей МА]] |- ! 1 | [[Музей Міхаіла Мікалаевіча Мураўёва]] |- ! 1 | [[Музей атэізму]] |- ! 1 | [[Музей ахвяраў генацыду (Літва)]] |- ! 1 | [[Музей грошай (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Музей гісторыі НАН Беларусі]] |- ! 1 | [[Музей гісторыі прыватнага калекцыянавання]] |- ! 1 | [[Музей палаца Радзівілаў]] |- ! 1 | [[Музей паўночных старажытнасцей]] |- ! 1 | [[Музей прыкладнога мастацтва (Вільня)]] |- ! 1 | [[Музей сакральнага мастацтва (Вільня)]] |- ! 1 | [[Музей сучаснага мастацтва (Вена)]] |- ! 1 | [[Музей сучаснага мастацтва ў Варшаве]] |- ! 1 | [[Музей царкоўнай спадчыны ў Вільні]] |- ! 1 | [[Музей энергетыкі і тэхнікі (Вільня)]] |- ! 1 | [[Музея старажытнасцей у Вільні]] |- ! 1 | [[Музеі Вільні]] |- ! 1 | [[Музыка эпохі Рэнесансу]] |- ! 1 | [[Музычны крытык]] |- ! 1 | [[Музычны педагог]] |- ! 1 | [[Мультылінгвізм]] |- ! 1 | [[Муляж]] |- ! 1 | [[Мураўёвы]] |- ! 1 | [[Мураўёўская плошча (Вільня)]] |- ! 1 | [[Мы з Кранштата (фільм)]] |- ! 1 | [[Мэры Кэнберг]] |- ! 1 | [[Мяйштовічы]] |- ! 1 | [[Мялецій (Андрыеўскі)]] |- ! 1 | [[Мяно фортас]] |- ! 1 | [[Мятлік (расліна)]] |- ! 1 | [[Мяфодзій Цярлецкі]] |- ! 1 | [[Мячыславас Гедвілас]] |- ! 1 | [[Мячыслаў Ліманоўскі]] |- ! 1 | [[Мячэць (Нямежыс)]] |- ! 1 | [[Мяшчанскае аб'яднанне]] |- ! 1 | [[Мяшчанская вуліца (Пінск)]] |- ! 1 | [[Мігоніс]] |- ! 1 | [[Мідланд]] |- ! 1 | [[Міжнародная камісія анамастыкі]] |- ! 1 | [[Міжнародны аграрны інстытут]] |- ! 1 | [[Міжнародны арганны фестываль]] |- ! 1 | [[Міжнародны конкурс піяністаў і арганістаў імя М. Чурлёніса]] |- ! 1 | [[Міжрабпомфільм]] |- ! 1 | [[Мізантроп]] |- ! 1 | [[Мікалаеўская ваенна-інжынерная акадэмія]] |- ! 1 | [[Мікалаеўская гарадская бальніца]] |- ! 1 | [[Мікалай Іванавіч Кульбін]] |- ! 1 | [[Мікалай Іванавіч Пятроў (вучоны)]] |- ! 1 | [[Мікалай Іванавіч Ціхабразаў]] |- ! 1 | [[Мікалай Ільіч Токараў]] |- ! 1 | [[Мікалай Абрамовіч (маршалак віленскі)]] |- ! 1 | [[Мікалай Аляксандравіч Хамін]] |- ! 1 | [[Мікалай Андрэевіч Дзмітрыеў]] |- ! 1 | [[Мікалай Андрэй Пац]] |- ! 1 | [[Мікалай Апанасавіч Скабалановіч]] |- ! 1 | [[Мікалай Буйвід]] |- ! 1 | [[Мікалай Васілевіч Рапнін]] |- ! 1 | [[Мікалай Васільевіч Васільчыкаў]] |- ! 1 | [[Мікалай Васільевіч Мясаедаў]] |- ! 1 | [[Мікалай Грудзінскі]] |- ! 1 | [[Мікалай Даўгарукаў]] |- ! 1 | [[Мікалай Дзмітрыевіч Чачулін]] |- ! 1 | [[Мікалай Дзмітрыеў-Арэнбургскі]] |- ! 1 | [[Мікалай Дзімітраў Катранаў]] |- ! 1 | [[Мікалай Зуевіч]] |- ! 1 | [[Мікалай Крыштаф Радзівіл]] |- ! 1 | [[Мікалай Кунцэвіч]] |- ! 1 | [[Мікалай Лапацінскі]] |- ! 1 | [[Мікалай Мараўскі]] |- ! 1 | [[Мікалай Марцінавіч Гедройц]] |- ! 1 | [[Мікалай Мацвеевіч Мяноўскі]] |- ! 1 | [[Мікалай Мялецкі]] |- ! 1 | [[Мікалай Мікалаевіч]] |- ! 1 | [[Мікалай Мікалаевіч Малахаў]] |- ! 1 | [[Мікалай Паўлавіч Барсаў]] |- ! 1 | [[Мікалай Пятровіч Сабко]] |- ! 1 | [[Мікалай Рубакін]] |- ! 1 | [[Мікалай Рэнье]] |- ! 1 | [[Мікалай Струсь]] |- ! 1 | [[Мікалай Сцяпанавіч Куцейнікаў]] |- ! 1 | [[Мікалай Сямашка]] |- ! 1 | [[Мікалай Сіняўскі]] |- ! 1 | [[Мікалай Тромба]] |- ! 1 | [[Мікалай Тучэмскі]] |- ! 1 | [[Мікалай Тэадаровіч]] |- ! 1 | [[Мікалай Уладзіміравіч Анісімаў (1873-1921)]] |- ! 1 | [[Мікалай Урбановіч (вучань)]] |- ! 1 | [[Мікалай Філарэтавіч Калеса]] |- ! 1 | [[Мікалай Храпавіцкі]] |- ! 1 | [[Мікалай Чорны Радзівіл]] |- ! 1 | [[Мікалай Яўгенавіч Вараксін]] |- ! 1 | [[Мікалас Саўкас]] |- ! 1 | [[Мікалас Слуцкіс]] |- ! 1 | [[Мікалас Чарняўскас]] |- ! 1 | [[Міклаш Ёзэф Эстэрхазі]] |- ! 1 | [[Мікола Біцінскі]] |- ! 1 | [[Мікола Ваўранюк]] |- ! 1 | [[Мікола Катовіч]] |- ! 1 | [[Мікола Ласковіч]] |- ! 1 | [[Мікола Пакроўскі]] |- ! 1 | [[Мікола Сіняўскі]] |- ! 1 | [[Мікола зімні]] |- ! 1 | [[Міколас Буракавічус]] |- ! 1 | [[Міколас Буракявічус]] |- ! 1 | [[Мікольскае (Расонскі раён)]] |- ! 1 | [[Мікольскі сабор (Бабруйск)]] |- ! 1 | [[Мікольскія могілкі Аляксандра-Неўскай лаўры]] |- ! 1 | [[Мікіта (танец)]] |- ! 1 | [[Міленарызм]] |- ! 1 | [[Мілецкія біскупы]] |- ! 1 | [[Міндаўгас]] |- ! 1 | [[Міндаўгас Гервалдас]] |- ! 1 | [[Міндаўгас Шнінас]] |- ! 1 | [[Міндаўгас Шніпас]] |- ! 1 | [[Мінейкі]] |- ! 1 | [[Мінкі (Смаргонскі раён)]] |- ! 1 | [[Мінскае духоўнае вучылішча]] |- ! 1 | [[Мінскае праваслаўнае духоўнае вучылішча]] |- ! 1 | [[Мінскае таварыства гісторыі і старажытнасці]] |- ! 1 | [[Мінскае тэатральнае вучылішча]] |- ! 1 | [[Мінская семінарыя]] |- ! 1 | [[Мінскі гарадскі інстытут удасканальвання настаўнікаў]] |- ! 1 | [[Мінскі губернскі камітэт па сялянскіх справах]] |- ! 1 | [[Мінскі губернскі межавы суд]] |- ! 1 | [[Мінскі дыялог]] |- ! 1 | [[Мінскі метадалагічны семінар]] |- ! 1 | [[Мінскі педагагічны каледж БДПУ імя М.Танка]] |- ! 1 | [[Мінскі хіміка-тэхналагічны тэхнікум]] |- ! 1 | [[Мінтаўская гімназія]] |- ! 1 | [[Міні-Еўропа]] |- ! 1 | [[Міністры сельскай гаспадаркі БНР]] |- ! 1 | [[Міністры ўнутраных спраў БНР]] |- ! 1 | [[Міністэрства абароны Літвы]] |- ! 1 | [[Міністэрства веравызнанняў і асветы Польшчы]] |- ! 1 | [[Міністэрства дзяржаўных маёмасцяў Расійскай імперыі]] |- ! 1 | [[Міністэрства земляробства Расійскай імперыі]] |- ! 1 | [[Міністэрства народнай адукацыі Расійскай імперыі]] |- ! 1 | [[Міністэрства сельскай гаспадаркі (Польская Народная Рэспубліка)]] |- ! 1 | [[Міністэрства сельскай гаспадаркі Расійскай імперыі]] |- ! 1 | [[Міністэрства юстыцыі Царства Польскага]] |- ! 1 | [[Міністэрства ўнутраных спраў Польшчы]] |- ! 1 | [[Міністэрстве адукацыі Літвы]] |- ! 1 | [[Міравы суддзя]] |- ! 1 | [[Мірадж-намэ]] |- ! 1 | [[Міраслава Русак]] |- ! 1 | [[Мірскае графства]] |- ! 1 | [[Міснагдызм]] |- ! 1 | [[Містэрыя]] |- ! 1 | [[Місіянеры]] |- ! 1 | [[Мітаўская гімназія]] |- ! 1 | [[Міткавічы (Шумілінскі раён)]] |- ! 1 | [[Мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі]] |- ! 1 | [[Мітрапаліт Літоўскі і Віленскі]] |- ! 1 | [[Мітрапаліт Мінскі і Заслаўскі]] |- ! 1 | [[Міхал Валерыянавіч Карказовіч]] |- ! 1 | [[Міхал Ваноўскі]] |- ! 1 | [[Міхал Ваяводскі]] |- ! 1 | [[Міхал Венслаўскі]] |- ! 1 | [[Міхал Грабоўскі, канюшы]] |- ! 1 | [[Міхал Зянковіч]] |- ! 1 | [[Міхал Казімір Ромер]] |- ! 1 | [[Міхал Макрыцкі]] |- ! 1 | [[Міхал Пётр Гараін]] |- ! 1 | [[Міхал Сакальніцкі]] |- ! 1 | [[Міхал Сапега (сын Паўла Яна Сапегі)]] |- ! 1 | [[Міхал Свянціцкі]] |- ! 1 | [[Міхал Сулістроўскі (сын Караля)]] |- ! 1 | [[Міхал Тымоўскі]] |- ! 1 | [[Міхал Тышкевіч (1903)]] |- ! 1 | [[Міхал Францкевіч-Радзімінскі]] |- ! 1 | [[Міхал Юзаф Ястрэмбскі]] |- ! 1 | [[Міхал Яленскі]] |- ! 1 | [[Міхал Яўстах Брэнштэйн]] |- ! 1 | [[Міхалка]] |- ! 1 | [[Міхаліна Мешкаўскене]] |- ! 1 | [[Міхась Махнач]] |- ! 1 | [[Міхаіл Іванавіч Верыкоўскі]] |- ! 1 | [[Міхаіл Іванавіч Даронін (акцёр)]] |- ! 1 | [[Міхаіл Іванавіч Чарткоў]] |- ! 1 | [[Міхаіл Адванец]] |- ! 1 | [[Міхаіл Аляксандравіч Абаленскі]] |- ! 1 | [[Міхаіл Аляксандравіч Зянкевіч]] |- ! 1 | [[Міхаіл Аляксандравіч Таўбэ]] |- ! 1 | [[Міхаіл Антонавіч Вянслаўскі]] |- ! 1 | [[Міхаіл Архіпавіч Дураў]] |- ! 1 | [[Міхаіл Галаватаў]] |- ! 1 | [[Міхаіл Дзмітрыевіч Далбілаў]] |- ! 1 | [[Міхаіл Казімір Пац (кашталян полацкі)]] |- ! 1 | [[Міхаіл Канцылярчык]] |- ! 1 | [[Міхаіл Кошыц]] |- ! 1 | [[Міхаіл Кучараў]] |- ! 1 | [[Міхаіл Мацвеевіч Стасюлевіч]] |- ! 1 | [[Міхаіл Мікалаевіч Жамчужнікаў]] |- ! 1 | [[Міхаіл Мікалаевіч Заморын]] |- ! 1 | [[Міхаіл Нікіфаравіч Каткоў]] |- ! 1 | [[Міхаіл Паўлавіч Смірноў, гісторык]] |- ! 1 | [[Міхаіл Рэшатаў]] |- ! 1 | [[Міхаіл Страшэвіч]] |- ! 1 | [[Міхаіл Фадзеевіч Зялёнка]] |- ! 1 | [[Міхаіл Фёдаравіч Дэ-Пуле]] |- ! 1 | [[Міхаіл Хрыстафоравіч Рэйтэрн]] |- ! 1 | [[Міхаіл Эмануілавіч Плісецкі]] |- ! 1 | [[Міхаіл Якаўлевіч Марошкін]] |- ! 1 | [[Міхаіла Орэст Гайваронскі]] |- ! 1 | [[Міхаўцы]] |- ! 1 | [[Міцкуны]] |- ! 1 | [[Міцкуны (Вільнюскі раён)]] |- ! 1 | [[Міцэвічы]] |- ! 1 | [[Н. Дзюлёран]] |- ! 1 | [[Н. Кукальнік]] |- ! 1 | [[Н. Л. Максіменка]] |- ! 1 | [[Н. Ласковіч]] |- ! 1 | [[Н. Ляшковіч]] |- ! 1 | [[Н. Пічыні]] |- ! 1 | [[Н. Усава]] |- ! 1 | [[НДІ педагогікі]] |- ! 1 | [[На Купалле (п’еса)]] |- ! 1 | [[На крутым павароце (п’еса)]] |- ! 1 | [[На пераломе]] |- ! 1 | [[Наборны шрыфт]] |- ! 1 | [[Набярэжная вуліца (Пінск)]] |- ! 1 | [[Нававільня]] |- ! 1 | [[Навагрудская беларуская настаўніцкая семінарыя]] |- ! 1 | [[Навагрудская вуліца (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Навагрудская дамініканская школа]] |- ! 1 | [[Навагрудскі лясгас]] |- ! 1 | [[Навадворскі манастыр]] |- ! 1 | [[Наваплянта]] |- ! 1 | [[Наваспаскі манастыр]] |- ! 1 | [[Навуковая прэмія Літвы]] |- ! 1 | [[Навуковы часопіс]] |- ! 1 | [[Навінкі, газета]] |- ! 1 | [[Навіны Каменя]] |- ! 1 | [[Нагорны завулак (Мінск)]] |- ! 1 | [[Над ракою Арэсай]] |- ! 1 | [[Надзея Гульцяева]] |- ! 1 | [[Надзея Міхайлаўна Палякова]] |- ! 1 | [[Надзея Міхайлаўна Усава]] |- ! 1 | [[Назым Хікмет]] |- ! 1 | [[Найкаштоўнейшы ігрок]] |- ! 1 | [[Налянчув]] |- ! 1 | [[Нарач (паэма)]] |- ! 1 | [[Нарвежская акадэмія навук і пісьмовасці]] |- ! 1 | [[Наркамасветы РСФСР]] |- ! 1 | [[Наркевічы-Ёдкі]] |- ! 1 | [[Народна-нацыянальны саюз]] |- ! 1 | [[Народнае мастацтва]] |- ! 1 | [[Народная гаспадарка]] |- ! 1 | [[Народны артыст Літвы]] |- ! 1 | [[Народны архітэктар Літоўскай ССР]] |- ! 1 | [[Народны банк]] |- ! 1 | [[Народны дэпутат СССР]] |- ! 1 | [[Народны камісарыят асветы РСФСР]] |- ! 1 | [[Народны камісарыят дзяржаўнай бяспекі СССР]] |- ! 1 | [[Народны камісарыят земляробства]] |- ! 1 | [[Народны мастак СССР]] |- ! 1 | [[Народны паэт Літоўскай ССР]] |- ! 1 | [[Народны сойм]] |- ! 1 | [[Народны сойм Літвы]] |- ! 1 | [[Наройкі]] |- ! 1 | [[Нарушэвіч]] |- ! 1 | [[Нарэвіч]] |- ! 1 | [[Настасся Аляксандраўна Назімава]] |- ! 1 | [[Настаўніцкая семінарыя]] |- ! 1 | [[Настаўніцкі інстытут]] |- ! 1 | [[Настаўніцкі інстытут у Вільні (яўрэйскі)]] |- ! 1 | [[Наталля Бенцлебен]] |- ! 1 | [[Наталля Мазоўка]] |- ! 1 | [[Наталля Мікалаеўна Гурэева]] |- ! 1 | [[Наталля Міхалевіч]] |- ! 1 | [[Наталля Сазановіч-Орса]] |- ! 1 | [[Нататкі па яўрэйскай гісторыі]] |- ! 1 | [[Нацысцкая акупацыя Літвы]] |- ! 1 | [[Нацыянальна-вызваленчы рух у Заходняй Беларусі (1920—1939)]] |- ! 1 | [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя]] |- ! 1 | [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя Польшча]] |- ! 1 | [[Нацыянальнае масонства]] |- ! 1 | [[Нацыянальная дэмакратыя (Польшча)]] |- ! 1 | [[Нацыянальная канцэртная зала]] |- ! 1 | [[Нацыянальная песня (Літва)]] |- ! 1 | [[Нацыянальная прэмія Літвы]] |- ! 1 | [[Нацыянальная школа мастацтваў]] |- ! 1 | [[Нацыянальная школа прыкладнога мастацтва]] |- ! 1 | [[Нацыянальны Дывізіён Малдовы 2018]] |- ! 1 | [[Нацыянальны Дывізіён Малдовы 2019]] |- ! 1 | [[Нацыянальны банк Польшчы]] |- ! 1 | [[Нацыянальны горны ўніверсітэт, Украіна]] |- ! 1 | [[Нацыянальны музей Чурлёніса]] |- ! 1 | [[Нацыянальны сімфанічны аркестр Літвы]] |- ! 1 | [[Нацыянальны тэатр (Варшава)]] |- ! 1 | [[Нацыянальны тэатр оперы і балета Літвы]] |- ! 1 | [[Нацыянальныя дэмакраты Польшчы]] |- ! 1 | [[Наш современник]] |- ! 1 | [[Наше эхо]] |- ! 1 | [[Наўгародская епархія]] |- ! 1 | [[Наўгародскі Першы летапіс]] |- ! 1 | [[Наўседа]] |- ! 1 | [[Наўядварыс]] |- ! 1 | [[Наўямесціс (мястэчка)]] |- ! 1 | [[Наўяміесціс (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Наўяс Струнайціс]] |- ! 1 | [[Наўёі-Вільня]] |- ! 1 | [[Наўёі-Вільня (раён)]] |- ! 1 | [[Неаязычніцтва]] |- ! 1 | [[Небароў]] |- ! 1 | [[Невядомая вайна 1654—1667]] |- ! 1 | [[Недастраляныя]] |- ! 1 | [[Недзелчо Беронаў]] |- ! 1 | [[Нежынскае староства]] |- ! 1 | [[Незабытоўскія]] |- ! 1 | [[Незалежная думка]] |- ! 1 | [[Незалежная сацыялістычная рабочая партыя Польшча]] |- ! 1 | [[Незалежная сялянская партыя]] |- ! 1 | [[Некралог]] |- ! 1 | [[Нексё]] |- ! 1 | [[Неманюны]] |- ! 1 | [[Ненартовіч]] |- ! 1 | [[Непакойчыцы]] |- ! 1 | [[Непароцкі касцёл]] |- ! 1 | [[Нерчынскі хрыбет]] |- ! 1 | [[Нерынга Дангвідзе]] |- ! 1 | [[Николаевский, Иосиф Фёдорович]] |- ! 1 | [[Нобель (вёска)]] |- ! 1 | [[Нова-Александрыйскі інстытут сельскай гаспадаркі і лесаводства]] |- ! 1 | [[Нова-Віленскі педагагічны інстытут]] |- ! 1 | [[Нова-Георгіеўск]] |- ! 1 | [[Новагародскі кашталян]] |- ! 1 | [[Новае жыццё (часопіс)]] |- ! 1 | [[Новасібірская епархія]] |- ! 1 | [[Новасібірская і Бердская епархія]] |- ! 1 | [[Новахапёрскі павет]] |- ! 1 | [[Новая газета (Балтыя)]] |- ! 1 | [[Новая деревня]] |- ! 1 | [[Новая зямля (газета)]] |- ! 1 | [[Новы Свет (Украіна)]] |- ! 1 | [[Новы Скаржын]] |- ! 1 | [[Новы Шлях (часопіс)]] |- ! 1 | [[Новы двор]] |- ! 1 | [[Новыя Даўгелішкі]] |- ! 1 | [[Новыя Трокі]] |- ! 1 | [[Норберт Барліцкі]] |- ! 1 | [[Нортгайм]] |- ! 1 | [[Нота (музыка)]] |- ! 1 | [[Ноч на Каляды]] |- ! 1 | [[Ноўгарадская духоўная семінарыя]] |- ! 1 | [[Нурэц (гміна Нурэц-Станцыя)]] |- ! 1 | [[Нюрнберг (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Нявяроніс]] |- ! 1 | [[Нядзельная школа]] |- ! 1 | [[Нядзеля (газета, 19 стагоддзе)]] |- ! 1 | [[Нядзінге]] |- ! 1 | [[Нямецка-савецкія мірныя перамовы ў Брэсце]] |- ! 1 | [[Нямецкая вуліца]] |- ! 1 | [[Нямчынаўка (Маскоўская вобласць)]] |- ! 1 | [[Нямчэўскі]] |- ! 1 | [[Няравай]] |- ! 1 | [[Нярыюс Эрмінас]] |- ! 1 | [[Нясвіжская беларуская гімназія]] |- ! 1 | [[Нясвіжская бібліятэка Радзівілаў]] |- ! 1 | [[Нясвіжскі кляштар бернардзінцаў]] |- ! 1 | [[Няўгаснае полымя]] |- ! 1 | [[Нікадзім Пузына]] |- ! 1 | [[Нікадэм Іванаўскас]] |- ! 1 | [[Нікадэм Пузына]] |- ! 1 | [[Ніканаўскі летапіс]] |- ! 1 | [[Нікола Мак-Оліф]] |- ! 1 | [[Нікола Піяна]] |- ! 1 | [[Ніл Кульчыцкі]] |- ! 1 | [[Ніна Марціновіч]] |- ! 1 | [[Ніна Маткоўская]] |- ! 1 | [[Ніна Прахаровіч]] |- ! 1 | [[Ніхто не хацеў паміраць]] |- ! 1 | [[Ніца (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Ніёле Амбразайціце]] |- ! 1 | [[Ніёле Талвайшыене-Лукшыяніце]] |- ! 1 | [[Ніёле Туомене]] |- ! 1 | [[Ніёле Хлямаўскене]] |- ! 1 | [[О. Жупанчыч]] |- ! 1 | [[О. Міцюце]] |- ! 1 | [[Обер-гофмайстар]] |- ! 1 | [[Обст]] |- ! 1 | [[Одесский вестник]] |- ! 1 | [[Октябрь]] |- ! 1 | [[Ольвія]] |- ! 1 | [[Она Вавярыене]] |- ! 1 | [[Оперны тэатр]] |- ! 1 | [[Ордэн Вялікага князя Гедымінаса]] |- ! 1 | [[Ордэн Вялікага князя Літоўскага Гедзіміна]] |- ! 1 | [[Ордэн Гядзімінаса]] |- ! 1 | [[Ордэн За заслугі перад Рэспублікай Польшча]] |- ! 1 | [[Ордэн Заслугі ПНР]] |- ! 1 | [[Ордэн Кароны]] |- ! 1 | [[Ордэн Крыжа Віціса]] |- ! 1 | [[Ордэн Крыжа з Арлом]] |- ! 1 | [[Ордэн Кірыла і Мяфодзія]] |- ! 1 | [[Ордэн Льва і Сонца]] |- ! 1 | [[Ордэн Святога Данііла Маскоўскага]] |- ! 1 | [[Ордэн Святога Рыгора Вялікага]] |- ! 1 | [[Ордэн Святога Станислава, Расійская імперыя]] |- ! 1 | [[Ордэн Святой Кацярыны]] |- ! 1 | [[Ордэн Сёстраў Служэбніц Ісуса ў Еўхарыстыі]] |- ! 1 | [[Ордэн Трох зорак]] |- ! 1 | [[Ордэн айцоў марыянаў]] |- ! 1 | [[Ордэн вялікага літоўскага князя Гедзіміна]] |- ! 1 | [[Ордэн князя Яраслава Мудрага]] |- ! 1 | [[Ордэн місіянераў]] |- ! 1 | [[Освальд Бальцэр.]] |- ! 1 | [[Оскар Авейдэ]] |- ! 1 | [[Оскар Сасноўскі]] |- ! 1 | [[Остэн-Сакен]] |- ! 1 | [[Осцкае староства]] |- ! 1 | [[Ота Васілевіч Струвэ]] |- ! 1 | [[Ота Магнус фон Штакельберг]] |- ! 1 | [[Отмар Шпан]] |- ! 1 | [[Оўруцкі павет]] |- ! 1 | [[П'ер-Жан Беранжэ]] |- ! 1 | [[П'етра Лапі]] |- ! 1 | [[П'етра Росі]] |- ! 1 | [[П. Бокша]] |- ! 1 | [[П. Бывалькевіч]] |- ! 1 | [[П. Гарбачоў]] |- ! 1 | [[П. Кандрусевіч]] |- ! 1 | [[П. Кончанка]] |- ! 1 | [[П. Кумпяк]] |- ! 1 | [[П. Кушнер]] |- ! 1 | [[П. М. Бацюшкоў]] |- ! 1 | [[П. Саліньяк]] |- ! 1 | [[П. Саўчанка]] |- ! 1 | [[П. Цвірка]] |- ! 1 | [[П. Шэфер]] |- ! 1 | [[Па-хрысціянску-нацыянальнае аб'яднанне]] |- ! 1 | [[Пабелка]] |- ! 1 | [[Паборца]] |- ! 1 | [[Павал Аляксюк]] |- ! 1 | [[Павалака]] |- ! 1 | [[Павел (Марозаў)]] |- ! 1 | [[Павел (Поспелов)]] |- ! 1 | [[Павел Іванавіч Якушкін]] |- ! 1 | [[Павел Васільевіч Каранкевіч]] |- ! 1 | [[Павел Гаўрылавіч Вінаградаў]] |- ! 1 | [[Павел Дыліс]] |- ! 1 | [[Павел Кароль]] |- ! 1 | [[Павел Медардавіч Коньча]] |- ! 1 | [[Павел Мікалаевіч Мілюкоў]] |- ! 1 | [[Павел Мікалаевіч Шубін, паэт]] |- ! 1 | [[Павел Міхайлавіч Дублянскі]] |- ! 1 | [[Павел Пятровіч Мельнікаў]] |- ! 1 | [[Павел Ромер]] |- ! 1 | [[Павел Рыгоравіч Антакольскі]] |- ! 1 | [[Павел Уладковіц]] |- ! 1 | [[Павел Шкодзіч]] |- ! 1 | [[Павел Юон]] |- ! 1 | [[Паволжскія немцы]] |- ! 1 | [[Павяк]] |- ! 1 | [[Павілас Вішынскас]] |- ! 1 | [[Павілас Вішынскіс]] |- ! 1 | [[Павілас Дагяліс]] |- ! 1 | [[Павільніс]] |- ! 1 | [[Павіннасць]] |- ! 1 | [[Павіннасці]] |- ! 1 | [[Пагаджальная камісія дэмакратычных партый]] |- ! 1 | [[Пагоня (бар)]] |- ! 1 | [[Пагранджэй]] |- ! 1 | [[Пад адным небам]] |- ! 1 | [[Падагель (вучань)]] |- ! 1 | [[Падаўгі]] |- ! 1 | [[Падбярэскі]] |- ! 1 | [[Падгорскія]] |- ! 1 | [[Паддашак]] |- ! 1 | [[Падкаморы прэнскі]] |- ! 1 | [[Падканюшы]] |- ! 1 | [[Падключы]] |- ! 1 | [[Падляскі музей у Беластоку]] |- ! 1 | [[Падпіска]] |- ! 1 | [[Падротмістр]] |- ! 1 | [[Падсвечнік]] |- ! 1 | [[Падстолі вялікі каронны]] |- ! 1 | [[Падстолі полацкі]] |- ! 1 | [[Падубрыне]] |- ! 1 | [[Падчашы каронны]] |- ! 1 | [[Падчашы літоўскі]] |- ! 1 | [[Пажайскі манастыр]] |- ! 1 | [[Пажайсляйскі кляштар]] |- ! 1 | [[Пажайсце]] |- ! 1 | [[Пажарны клуб (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Пажыдоўленыя]] |- ! 1 | [[Паземнае]] |- ! 1 | [[Пазытыў (музычны інструмент)]] |- ! 1 | [[Пакорлівасць]] |- ! 1 | [[Пакошава]] |- ! 1 | [[Пакроўка, Магочынскі раён]] |- ! 1 | [[Палавенэ]] |- ! 1 | [[Паладый (Камінскі)]] |- ! 1 | [[Палангаўская вуліца (Вільня)]] |- ! 1 | [[Паланійная акадэмія ў Чэнстахове]] |- ! 1 | [[Паланістыка]] |- ! 1 | [[Палац Абрамовічаў (ВІльня)]] |- ! 1 | [[Палац Абрамовічаў (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Палац Абрамовічаў (Вільня)]] |- ! 1 | [[Палац Агінскага (Ганута)]] |- ! 1 | [[Палац Агінскіх]] |- ! 1 | [[Палац Аскеркаў (Вільня)]] |- ! 1 | [[Палац Вілейшысаў]] |- ! 1 | [[Палац Гаштольдаў (Вільня)]] |- ! 1 | [[Палац Гурэцкіх (Вільня)]] |- ! 1 | [[Палац Завішаў (Вільня)]] |- ! 1 | [[Палац Клеменціны Тышкевіч]] |- ! 1 | [[Палац Лапацінскіх (Сулістроўскіх)]] |- ! 1 | [[Палац Масальскіх (Вільня)]] |- ! 1 | [[Палац Пацеяў (Вільня)]] |- ! 1 | [[Палац Пшаздзецкага, Заслаўе]] |- ! 1 | [[Палац Пшаздзецкіх (Варапаева)]] |- ! 1 | [[Палац Пшаздзецкіх (Заслаўе)]] |- ! 1 | [[Палац Сапегаў (Вільня)]] |- ! 1 | [[Палац Тызенгаўзаў (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Палац Тызенгаўзаў (Гродна)]] |- ! 1 | [[Палац Тышкевічаў (Вільня, Пушкарня)]] |- ! 1 | [[Палац Умястоўскіх (Вільня)]] |- ! 1 | [[Палац генерал-губернатара (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Палац дэ Рэусаў (Шуазеляў)]] |- ! 1 | [[Палац дэ Рэўсаў (Вільня)]] |- ! 1 | [[Палац культуры, забаў і спорту МУС (Вільня)]] |- ! 1 | [[Палац культуры прафсаюзаў (Вільня)]] |- ! 1 | [[Палац прафсаюзаў (Вільня)]] |- ! 1 | [[Палац у Белавежы]] |- ! 1 | [[Палац у Дабжыцы]] |- ! 1 | [[Палац у Любострані]] |- ! 1 | [[Палац у Смілаве]] |- ! 1 | [[Палац у Цёнжэні]] |- ! 1 | [[Палацава-паркавы ансамбль Яленскіх (Гліцішкес)]] |- ! 1 | [[Палацава-паркавы комплекс Ваньковічаў, Рудакоў]] |- ! 1 | [[Палацава-паркавы комплекс Тышкевічаў, Лянтварыс]] |- ! 1 | [[Палеарэльеф]] |- ! 1 | [[Палеміст]] |- ! 1 | [[Палкоўнік войскаў ВКЛ]] |- ! 1 | [[Палладий (Добронравов)]] |- ! 1 | [[Палтаўская царкоўная гісторыка-археалагічная камісія]] |- ! 1 | [[Пальма-дэ-Маёрка (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Палянаўскі мірны дагавор]] |- ! 1 | [[Палясоўшчык]] |- ! 1 | [[Паляўнічы рог]] |- ! 1 | [[Палітычна матываваны гвалт з боку сіянісцкіх арганізацый у падмандатнай Палісціне]] |- ! 1 | [[Палітычнае ўпраўленне Чырвонай арміі]] |- ! 1 | [[Палітычны каляндарык]] |- ! 1 | [[Палітычныя чысткі ў Беларусі (2020-я)]] |- ! 1 | [[Паліцыя Расійскай імперыі]] |- ! 1 | [[Памесны сабор Рускай праваслаўнай царквы, 1917—1918]] |- ! 1 | [[Памешчык]] |- ! 1 | [[Памятная кніжка]] |- ! 1 | [[Памятная манета]] |- ! 1 | [[Памятны медаль]] |- ! 1 | [[Панарама]] |- ! 1 | [[Панарскія могілкі]] |- ! 1 | [[Панары (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Панегірык Казіміру]] |- ! 1 | [[Паноптыкум]] |- ! 1 | [[Панскі гайдук]] |- ! 1 | [[Пантонны мост пад Чэрвінскам]] |- ! 1 | [[Панцажынскія]] |- ! 1 | [[Панявежскі тэатр]] |- ! 1 | [[Панявежыская настаўніцкая семінарыя]] |- ! 1 | [[Папелі]] |- ! 1 | [[Паплаўскі мост]] |- ! 1 | [[Паплаўскі рынак]] |- ! 1 | [[Папская духоўная семінарыя (Дубна)]] |- ! 1 | [[Папяльцовая серада]] |- ! 1 | [[Пар-Раяль]] |- ! 1 | [[Параскева Пятніца]] |- ! 1 | [[Параўнальныя жыццяпісы]] |- ! 1 | [[Паркавая скульптура]] |- ! 1 | [[Парламенцкія выбары ў Літве (2016)]] |- ! 1 | [[Парламенцкія выбары ў Літве ў 1920 годзе]] |- ! 1 | [[Парламенцкія выбары ў Літве ў 1926 годзе]] |- ! 1 | [[Партовая вуліца (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Партрэтная галерэя Радзівілаў]] |- ! 1 | [[Партызанскі атрад «Полымя»]] |- ! 1 | [[Партызанскі атрад імя А. В. Суворава]] |- ! 1 | [[Партыя «Пяст»]] |- ! 1 | [[Партыя нацыянальнага прагрэсу]] |- ! 1 | [[Партыя нацыянальных дэмакратаў]] |- ! 1 | [[Партыя працы (Польшча)]] |- ! 1 | [[Партыя свабоды (Літва)]] |- ! 1 | [[Парубанак]] |- ! 1 | [[Парудаміна]] |- ! 1 | [[Паручнік пяцігорскі]] |- ! 1 | [[Парыжская Камуна]] |- ! 1 | [[Парыжскі мір]] |- ! 1 | [[Парытэт пакупной здольнасці]] |- ! 1 | [[Пасажны інструмент]] |- ! 1 | [[Пасланец]] |- ! 1 | [[Пасол Літвы ў Рэспубліцы Беларусь]] |- ! 1 | [[Пасол Польшчы ў Літве]] |- ! 1 | [[Пасольства Беларусі ў Літве]] |- ! 1 | [[Пастушая труба]] |- ! 1 | [[Пасхалія]] |- ! 1 | [[Пасёлак Дружба, Праўдзінскі раён]] |- ! 1 | [[Патрыстыка]] |- ! 1 | [[Патрыярх Канстанцінопальскага]] |- ! 1 | [[Пахавальная урна]] |- ! 1 | [[Пашана]] |- ! 1 | [[Пашвіціні]] |- ! 1 | [[Пашпарт БНР]] |- ! 1 | [[Пашылайчы]] |- ! 1 | [[Паэзія вясны]] |- ! 1 | [[Паяцы (опера)]] |- ! 1 | [[Паісій (Абразцоў)]] |- ! 1 | [[Паўднёва-Заходнія чыгункі]] |- ! 1 | [[Паўднёвы фронт (Грамадзянская вайна)]] |- ! 1 | [[Паўднёвыя чыгункі]] |- ! 1 | [[Паўль Герхард Натарп]] |- ! 1 | [[Паўліна Конча]] |- ! 1 | [[Паўліна Кончанка]] |- ! 1 | [[Паўліўс Шлежас]] |- ! 1 | [[Паўмесяц]] |- ! 1 | [[Паўночна-Заходні саюз РСДРП]] |- ! 1 | [[Паўночная Польшча]] |- ! 1 | [[Паўночны гарадок (Вільня)]] |- ! 1 | [[Паўночны кірмаш]] |- ! 1 | [[Паўночны флот СССР падчас Вялікай Айчыннай вайны]] |- ! 1 | [[Паўстанне Касцюшка]] |- ! 1 | [[Паўстанні жамойтаў]] |- ! 1 | [[Паўстанскія]] |- ! 1 | [[Паўстанцкі начальнік Вільні]] |- ! 1 | [[Паўцыркульная арка]] |- ! 1 | [[Паўцыркульныя скляпенні]] |- ! 1 | [[Пейзаж Залесся (карціна Станіслава Яроцкага)]] |- ! 1 | [[Пеласгская мова]] |- ! 1 | [[Пелевіж]] |- ! 1 | [[Пелеш]] |- ! 1 | [[Пелка]] |- ! 1 | [[Пензенскае мастацкае вучылішча]] |- ! 1 | [[Пенсіянер (Акадэмія мастацтваў)]] |- ! 1 | [[Пераварот у Літве, 1926]] |- ! 1 | [[Пераклады Бібліі на літоўскую мову]] |- ! 1 | [[Перамышльскае староства]] |- ! 1 | [[Перамышльская епархія, да 1691]] |- ! 1 | [[Пермскае духоўнае вучылішча]] |- ! 1 | [[Пермскія епархіяльныя ведамасці]] |- ! 1 | [[Першая Санкт-Пецярбургская гімназія]] |- ! 1 | [[Першая варшаўская мужчынская гімназія]] |- ! 1 | [[Першая конная (фільм, 1941)]] |- ! 1 | [[Першая ліга Літвы]] |- ! 1 | [[Першая ліга Літвы 2009]] |- ! 1 | [[Першая ліга Літвы 2011]] |- ! 1 | [[Першая ліга Літвы 2012]] |- ! 1 | [[Першая ліга Літвы 2013]] |- ! 1 | [[Першы Маскоўскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт імя І. М. Сечанава]] |- ! 1 | [[Першы Маскоўскі кадэцкі корпус]] |- ! 1 | [[Першы Сейм Літоўскай Рэспублікі]] |- ! 1 | [[Першы з’езд беларусаў краін Балтыі]] |- ! 1 | [[Першыя зерняткі]] |- ! 1 | [[Перыядычнае выданне]] |- ! 1 | [[Перыядычныя выданні]] |- ! 1 | [[Перыястыт]] |- ! 1 | [[Перыёдыка]] |- ! 1 | [[Песня філарэтаў]] |- ! 1 | [[Песні-жальбы]] |- ! 1 | [[Петербургский некрополь]] |- ! 1 | [[Петраградскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] |- ! 1 | [[Петрапаўлаўскі манастыр, Мінск]] |- ! 1 | [[Петрас Рымша]] |- ! 1 | [[Петрашкевічы]] |- ! 1 | [[Петру I Малдаўскі]] |- ! 1 | [[Петрыкавічы]] |- ! 1 | [[Петэр Іозеф Лаўсберг]] |- ! 1 | [[Пецярбургскае археалагічнае таварыства]] |- ! 1 | [[Пецярбургскае паводка, 1824]] |- ! 1 | [[Пецярбургскае таварыства архітэктараў]] |- ! 1 | [[Пецярбургскае таварыства мастакоў]] |- ! 1 | [[Пецярбургская духоўная каталіцкая калегія]] |- ! 1 | [[Пецярбургская навучальная акруга]] |- ! 1 | [[Пецярбургскі археалагічны інстытут]] |- ! 1 | [[Пецярбургскі ваенна-сухапутны шпіталь]] |- ! 1 | [[Пецярбургскі электратэхнічны інстытут]] |- ! 1 | [[Пецярбургскі інстытут цывільных інжынераў]] |- ! 1 | [[Планар (Лагойск)]] |- ! 1 | [[Платон (Городецкий)]] |- ! 1 | [[Платон Аляксандравіч Зубаў]] |- ! 1 | [[Плацбург]] |- ! 1 | [[Пленэр]] |- ! 1 | [[Плошча 3-га Мая (Пінск)]] |- ! 1 | [[Плошча Даўкантаса]] |- ! 1 | [[Плошча Еўропы (Вільня)]] |- ! 1 | [[Плошча С. Даўкантаса]] |- ! 1 | [[Пляц]] |- ! 1 | [[Пнеўматычная зброя]] |- ! 1 | [[Побаг (герб)]] |- ! 1 | [[Подалінец]] |- ! 1 | [[Подалінецкі піярскі калегіум]] |- ! 1 | [[Познаньская дыяцэзія]] |- ! 1 | [[Познаньскі езуіцкі калегіум]] |- ! 1 | [[Полацкае духоўнае вучылішча]] |- ! 1 | [[Полацкая вуліца (Вільня)]] |- ! 1 | [[Полацкі 28-ы пяхотны полк]] |- ! 1 | [[Политиздат]] |- ! 1 | [[Поль]] |- ! 1 | [[Поль Гіманс]] |- ! 1 | [[Польска-літоўскія адносіны]] |- ! 1 | [[Польска-савецкая мяжа]] |- ! 1 | [[Польска-тэўтонская вайна, 1431—1435]] |- ! 1 | [[Польскага камітэта ў Вільні]] |- ! 1 | [[Польскае адукацыйнае таварыства Усходніх зямель]] |- ! 1 | [[Польскае гімнастычнае таварыства “Сокал”]] |- ! 1 | [[Польскае радыё Вільня]] |- ! 1 | [[Польскае таварыства «Асвета» (Нясвіж)]] |- ! 1 | [[Польскае таварыства «Асвета» у Вільні]] |- ! 1 | [[Польскае таварыства дапамогі ахвярам вайны]] |- ! 1 | [[Польскае філасофскае таварыства]] |- ! 1 | [[Польская аўтакефальная царква]] |- ! 1 | [[Польская дыпламатычная акадэмія]] |- ! 1 | [[Польская дэмакратычная група]] |- ! 1 | [[Польская народна-дэмакратычная партыя]] |- ! 1 | [[Польская нацыянал-дэмакратычная партыя]] |- ! 1 | [[Польская падпольная дзяржава]] |- ! 1 | [[Польская сацыялістычная партыя — Свабода, Роўнасць, Незалежнасць]] |- ! 1 | [[Польская школьная культурна-асветніцкая арганізацыя Мінскай зямлі]] |- ! 1 | [[Польскі Нацыянальны Камітэт]] |- ! 1 | [[Польскі Чырвоны крыж]] |- ! 1 | [[Польскі гандлёвы флот]] |- ! 1 | [[Польскі дэмакратычны саюз]] |- ! 1 | [[Польскі месіянізм]] |- ! 1 | [[Польскі народны саюз Віленскай зямлі]] |- ! 1 | [[Польскі нацыянальны камітэт]] |- ! 1 | [[Польскі нацыянальны камітэт (1914–1917)]] |- ! 1 | [[Польскі палітычны з'езд]] |- ! 1 | [[Польскі ўльтыматум Літве]] |- ! 1 | [[Польскі ўрад]] |- ! 1 | [[Польскія арганныя табулатуры]] |- ! 1 | [[Польскія банкноты]] |- ! 1 | [[Польскія банкноты 1930–1939 гадоў]] |- ! 1 | [[Польскія банкноты 1940 года]] |- ! 1 | [[Польскія каралевы]] |- ! 1 | [[Польскія ўзброеныя сілы]] |- ! 1 | [[Політэхнічная школа (Парыж)]] |- ! 1 | [[Помнік 1200 гвардзейцам]] |- ! 1 | [[Помнік Адаму Міцкевічу ў Вільні]] |- ! 1 | [[Помнік Бальзаку]] |- ! 1 | [[Помнік Касцюшку (Кракаў)]] |- ! 1 | [[Помнік Міндоўгу, Навагрудак]] |- ! 1 | [[Помнік Пятру I, Таганрог]] |- ! 1 | [[Помнікі Вітаўту ў Літве]] |- ! 1 | [[Попель II]] |- ! 1 | [[Поплаў]] |- ! 1 | [[Попіс 1528 года]] |- ! 1 | [[Посцілка]] |- ! 1 | [[Пра змову Катыліны]] |- ! 1 | [[Праабражэнскія яўрэйскія могілкі, Санкт-Пецярбург]] |- ! 1 | [[Праваабаронца]] |- ! 1 | [[Праваабаронцы]] |- ! 1 | [[Праваабарончая арганізацыя]] |- ! 1 | [[Правадзейны член]] |- ! 1 | [[Праваслаўе ў Польшчы]] |- ! 1 | [[Праваслаўная царква Літвы]] |- ! 1 | [[Праваслаўныя могілкі (Вільня)]] |- ! 1 | [[Праваслаўныя могілкі (Пружаны)]] |- ! 1 | [[Праваслаўныя могілкі ў Беластоку]] |- ! 1 | [[Правацэнтрызм]] |- ! 1 | [[Правительственный вестник]] |- ! 1 | [[Правянішкес]] |- ! 1 | [[Правянішкі]] |- ! 1 | [[Правінцыял]] |- ! 1 | [[Прагрэсіўны блок]] |- ! 1 | [[Прагрэсіўны параліч]] |- ! 1 | [[Прагімназія ў Паланзе]] |- ! 1 | [[Прадстаўніцтва Урада на Радзіме]] |- ! 1 | [[Празарышкі]] |- ! 1 | [[Пракажоная (фільм, 1928)]] |- ! 1 | [[Пракоп Хмялеўскі]] |- ! 1 | [[Пракуратура горада Мінска]] |- ! 1 | [[Пранас Эйдукявічус]] |- ! 1 | [[Прасвета (таварыства)]] |- ! 1 | [[Прасвітар]] |- ! 1 | [[Праскоўя Іванаўна Жамчугова]] |- ! 1 | [[Праслаўленая Маці Божай]] |- ! 1 | [[Праспект Канстытуцыі (Вільня)]] |- ! 1 | [[Прасьвета (таварыства)]] |- ! 1 | [[Пратэстанцтва ў Беларусі]] |- ! 1 | [[Прафес]] |- ! 1 | [[Прафесійная школа]] |- ! 1 | [[Прафесійны жаргон]] |- ! 1 | [[Працэс 56-ці]] |- ! 1 | [[Працэс малой Грамады]] |- ! 1 | [[Працэс філаматаў]] |- ! 1 | [[Працягласць жыцця]] |- ! 1 | [[Праўда, часопіс]] |- ! 1 | [[Пробашч геранёнскі]] |- ! 1 | [[Пробашч троцкі]] |- ! 1 | [[Прозар]] |- ! 1 | [[Прозараў]] |- ! 1 | [[Промеж]] |- ! 1 | [[Протадыякан]] |- ! 1 | [[Пружанская гімназія імя Адама Міцкевіча]] |- ! 1 | [[Пружанская дзіцячая школа мастацтваў]] |- ! 1 | [[Пружанская другакласная школа]] |- ! 1 | [[Прусіноўскія]] |- ! 1 | [[Прыбалтыйскі край]] |- ! 1 | [[Прыбалтыйскія губерні]] |- ! 1 | [[Прыволжская ваенная акруга (СССР)]] |- ! 1 | [[Прывілей 1447 года]] |- ! 1 | [[Прыгожая Фераньера]] |- ! 1 | [[Прыгонныя сяляне]] |- ! 1 | [[Прыродазнаўчая гісторыя]] |- ! 1 | [[Прысяжны павераны]] |- ! 1 | [[Прытычына]] |- ! 1 | [[Прычарнамор'е]] |- ! 1 | [[Прэзідыум]] |- ! 1 | [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]] |- ! 1 | [[Прэзідэнцкі палац]] |- ! 1 | [[Прэзідэнцкі палац, Літва]] |- ! 1 | [[Прэзідэнцкі палац у Каўнасе]] |- ! 1 | [[Прэзідэнцкія выбары ў Літве (2002—2003)]] |- ! 1 | [[Прэмія Гердэра]] |- ! 1 | [[Прэмія Льва Сапегі]] |- ! 1 | [[Прэмія НАН Беларусі для маладых навукоўцаў імя акадэміка В. М. Ігнатоўскага]] |- ! 1 | [[Прэмія імя Аляксандра Дубко]] |- ! 1 | [[Прэм’ер-ліга Босніі і Герцагавіны]] |- ! 1 | [[Прэм’ер-міністр Літвы]] |- ! 1 | [[Прэставяны]] |- ! 1 | [[Пскоўскія летапісы]] |- ! 1 | [[Псіхалагічная дапамога]] |- ! 1 | [[Пташыцкі]] |- ! 1 | [[Публічнае адміністраванне]] |- ! 1 | [[Пузіневічы]] |- ! 1 | [[Пулаўскі інстытут]] |- ! 1 | [[Пулкаўская астранамічная абсерваторыя]] |- ! 1 | [[Пултускі езуіцкі калегіум]] |- ! 1 | [[Пуньскае староства]] |- ! 1 | [[Пуня (Літва)]] |- ! 1 | [[Пухавіцкі падпольны райкам КП(б)Б]] |- ! 1 | [[Пухова]] |- ! 1 | [[Пуцілаўская чыгунка]] |- ! 1 | [[Пушкінская вуліца (Растоў-на-Доне)]] |- ! 1 | [[Пчала (таварыства)]] |- ! 1 | [[Пшэмыслаў Дамбкоўскі]] |- ! 1 | [[Пэнлі]] |- ! 1 | [[Пякарскія]] |- ! 1 | [[Пяліксас Бугайлішкіс]] |- ! 1 | [[Пясчанлаг]] |- ! 1 | [[Пятніцкая вуліца (Масква)]] |- ! 1 | [[Пятніцкая царква]] |- ! 1 | [[Пятрас Кубілюнас]] |- ! 1 | [[Пятрас Мазурас]] |- ! 1 | [[Пятрас Рымша]] |- ! 1 | [[Пятрашка Любіч]] |- ! 1 | [[Пятро Мага]] |- ! 1 | [[Пятроў дзень]] |- ! 1 | [[Пятроўшчына (Мядзельскі раён)]] |- ! 1 | [[Пяты Латэранскі сабор]] |- ! 1 | [[Пяты кангрэс Камуністычнага інтэрнацыянала]] |- ! 1 | [[Пяцібор'е]] |- ! 1 | [[Пётр Pocі]] |- ! 1 | [[Пётр Іванавіч Барценеў]] |- ! 1 | [[Пётр Алькантрыйскі]] |- ! 1 | [[Пётр Валовіч]] |- ! 1 | [[Пётр Васілевіч Аржэўскі]] |- ! 1 | [[Пётр Веронскі]] |- ! 1 | [[Пётр Гаштольд]] |- ! 1 | [[Пётр Гразмані]] |- ! 1 | [[Пётр Дурнаво]] |- ! 1 | [[Пётр Емяльянавіч Рошчын]] |- ! 1 | [[Пётр Кезгайлавіч]] |- ! 1 | [[Пётр Ласоўскі]] |- ! 1 | [[Пётр Міхалоўскі]] |- ! 1 | [[Пётр Раманавіч Баграціён]] |- ! 1 | [[Пётр Раманавіч Максімаў]] |- ! 1 | [[Пётр Рыгоравіч Горн]] |- ! 1 | [[Пётр Рыгоравіч Пагодзін]] |- ! 1 | [[Пётр Семяненка]] |- ! 1 | [[Пётр Смідовіч]] |- ! 1 | [[Пётр Твароўскі]] |- ! 1 | [[Пётр Фёдаравіч Трускоўскі]] |- ! 1 | [[Пётр Хмялёўскі]] |- ! 1 | [[Пётр Чэх]] |- ! 1 | [[Пётра Шчасны]] |- ! 1 | [[Півавараны і спіртавы завод Ліпскага]] |- ! 1 | [[Пігмаліон, п'еса]] |- ! 1 | [[Підгірцы (Бродыўскі раён)]] |- ! 1 | [[Піктарыялізм]] |- ! 1 | [[Пікулік]] |- ! 1 | [[Пілсудскія]] |- ! 1 | [[Пільтын]] |- ! 1 | [[Пілява (герб)]] |- ! 1 | [[Пілігрымка]] |- ! 1 | [[Піліма]] |- ! 1 | [[Пімен (Савелаў)]] |- ! 1 | [[Пінеберг]] |- ! 1 | [[Пінская запалкавая фабрыка]] |- ! 1 | [[Пірчупяй]] |- ! 1 | [[Пітэр Данкарс-дэ-Ры]] |- ! 1 | [[Пічэтаўскія чытанні]] |- ! 1 | [[Піюс Главацкас]] |- ! 1 | [[П’янства]] |- ! 1 | [[Р. А. Нашчокін]] |- ! 1 | [[Р. Вырубаў]] |- ! 1 | [[Р. Даніловіч]] |- ! 1 | [[Р. Завадовіч]] |- ! 1 | [[Р. Каўгвер]] |- ! 1 | [[Р. Кунасевіч Гімбут]] |- ! 1 | [[Р. Яноўскі]] |- ! 1 | [[РНАRЕ]] |- ! 1 | [[Раберта Беларміна]] |- ! 1 | [[Рабочыя]] |- ! 1 | [[Рабштынскае староства]] |- ! 1 | [[Раверэта]] |- ! 1 | [[Рагавіца]] |- ! 1 | [[Рагачоўскі педтэхнікум]] |- ! 1 | [[Рагуціс]] |- ! 1 | [[Рада абароны дзяржавы]] |- ! 1 | [[Радамская канстытуцыя, 1505]] |- ! 1 | [[Радашковіцкае вышэйшае пачатковае вучылішча]] |- ! 1 | [[Радзівілаўскі палац (Вільня, Віленская вуліца)]] |- ! 1 | [[Радзішэўскі]] |- ! 1 | [[Разня ў Крожах]] |- ! 1 | [[Раймундас Лапата]] |- ! 1 | [[Райнгард Лорых]] |- ! 1 | [[Рака Букачача]] |- ! 1 | [[Рака Серат]] |- ! 1 | [[Раканцішскія могілкі]] |- ! 1 | [[Ракішкіскі раён]] |- ! 1 | [[Ракішская воласць]] |- ! 1 | [[Раландас Вічыс]] |- ! 1 | [[Раландас Павіленіс]] |- ! 1 | [[Раман Насіраў]] |- ! 1 | [[Раман Рымша]] |- ! 1 | [[Раман Яроменка]] |- ! 1 | [[Раманаўская воласць]] |- ! 1 | [[Рамеснае вучылішча, СССР]] |- ! 1 | [[Рамка]] |- ! 1 | [[Рамуальд Ракіцкі]] |- ! 1 | [[Ранвід]] |- ! 1 | [[Ранцье]] |- ! 1 | [[Рапалас Мацконіс]] |- ! 1 | [[Рапнінская капліца]] |- ! 1 | [[Рапнінскі сойм]] |- ! 1 | [[Раполас Мацконіс]] |- ! 1 | [[Раса Кубілене]] |- ! 1 | [[Растоўскі дзяржаўны будаўнічы ўніверсітэт]] |- ! 1 | [[Расціслаў Бойка]] |- ! 1 | [[Расійскае Біблейскае таварыства]] |- ! 1 | [[Расійскае таварыства Чырвонага Крыжа]] |- ! 1 | [[Расійская праваслаўная царква]] |- ! 1 | [[Расійскі дзяржаўны банк]] |- ! 1 | [[Расійскі дзяржаўны ваенна-гістарычны архіў]] |- ! 1 | [[Расійскі дзяржаўны гуманітарны ўніверсітэт]] |- ! 1 | [[Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў]] |- ! 1 | [[Расійскі дзяржаўны мастацка-прамысловы ўніверсітэт імя С. Г. Строганава]] |- ! 1 | [[Расійскі ўніверсітэт тэатральнага мастацтва]] |- ! 1 | [[Ратуша (Каўнас)]] |- ! 1 | [[Рафал Доўнар]] |- ! 1 | [[Рафал Ляшчынскі (ваявода бельскі)]] |- ! 1 | [[Рафал Яленскі]] |- ! 1 | [[Рафаэль Кален]] |- ! 1 | [[Рафаэль Хволес]] |- ! 1 | [[Раённыя будні]] |- ! 1 | [[Раёны Вільні]] |- ! 1 | [[Раіса Падабед]] |- ! 1 | [[Роберт Луі Стывенсан]] |- ! 1 | [[Роберт Маскант]] |- ! 1 | [[Роберт Юр'евіч Віпер]] |- ! 1 | [[Робертас Жукоўскіс]] |- ! 1 | [[Рог (музычны інструмент)]] |- ! 1 | [[Род Арсенневых]] |- ! 1 | [[Род Буйніцкіх]] |- ! 1 | [[Род Булгакаў]] |- ! 1 | [[Род Бучацкіх]] |- ! 1 | [[Род Вайшнаровічаў]] |- ! 1 | [[Род Валіцкіх]] |- ! 1 | [[Род Верашчакаў]] |- ! 1 | [[Род Вяльгорскіх]] |- ! 1 | [[Род Віславухаў]] |- ! 1 | [[Род Гарэцкіх]] |- ! 1 | [[Род Глогераў]] |- ! 1 | [[Род Гюнтэраў]] |- ! 1 | [[Род Дамейкаў]] |- ! 1 | [[Род Дашкевічаў]] |- ! 1 | [[Род Дунін-Марцінкевічаў]] |- ! 1 | [[Род Златкоўскіх]] |- ! 1 | [[Род Крышпінаў-Кіршэнштэйнаў]] |- ! 1 | [[Род Курнатоўскіх]] |- ! 1 | [[Род Лебедзяў]] |- ! 1 | [[Род Луцкевічаў]] |- ! 1 | [[Род Лянкевічаў]] |- ! 1 | [[Род Моляў]] |- ! 1 | [[Род Мінейкаў]] |- ! 1 | [[Род Навіцкіх]] |- ! 1 | [[Род Пучынскіх]] |- ! 1 | [[Род Пшаздзецкіх]] |- ! 1 | [[Род Радзевічаў]] |- ! 1 | [[Род Раствароўскіх]] |- ! 1 | [[Род Рдултоўскіх]] |- ! 1 | [[Род Серакоўскіх]] |- ! 1 | [[Род Сулістроўскіх]] |- ! 1 | [[Род Сідаровічаў]] |- ! 1 | [[Род Тукалаў]] |- ! 1 | [[Род Умястоўскіх]] |- ! 1 | [[Род Ферстэраў]] |- ! 1 | [[Род Францкевічаў-Радзімінскіх]] |- ! 1 | [[Род Фірлеяў]] |- ! 1 | [[Род Ялагіных]] |- ! 1 | [[Род Ястржэмбскіх]] |- ! 1 | [[Родас (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Родина (журнал)]] |- ! 1 | [[Родная мова (значэнні)]] |- ! 1 | [[Рокаш Любамірскага]] |- ! 1 | [[Роская воласць]] |- ! 1 | [[Росы (Вільня)]] |- ! 1 | [[Росы (значэнні)]] |- ! 1 | [[Рудніцкая вежа]] |- ! 1 | [[Рудніцкая вуліца (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Руднішкі (Вільня)]] |- ! 1 | [[Рудольф Ёханес Рэйман]] |- ! 1 | [[Рудольф Пісанка]] |- ! 1 | [[Ружанасток]] |- ! 1 | [[Рукадзелле]] |- ! 1 | [[Рукля]] |- ! 1 | [[Румянцаўскі гурток]] |- ! 1 | [[Румянцаўскі музей]] |- ! 1 | [[Рунь (газета, Літва)]] |- ! 1 | [[Рунь (зборнік)]] |- ! 1 | [[Рупейка]] |- ! 1 | [[РусЛайн]] |- ! 1 | [[Рускае бібліялагічнае таварыства]] |- ! 1 | [[Рускае гістарычнае таварыства]] |- ! 1 | [[Рускае дабрачыннае таварыства]] |- ! 1 | [[Рускае нацыянальнае аб’яднанне]] |- ! 1 | [[Рускае тэхнічнае таварыства]] |- ! 1 | [[Руская Слабада]] |- ! 1 | [[Руская дыяспара]] |- ! 1 | [[Рускі агульнавайсковы саюз]] |- ! 1 | [[Рускі вялікадзяржаўны шавінізм]] |- ! 1 | [[Рускі народ]] |- ! 1 | [[Рускі пасад (Віцебск)]] |- ! 1 | [[Русская Старина]] |- ! 1 | [[Русская старина]] |- ! 1 | [[Рута Янанене]] |- ! 1 | [[Руфін Пятроўскі]] |- ! 1 | [[Рух лібералаў]] |- ! 1 | [[Рух лібералаў Літоўскай Рэспублікі]] |- ! 1 | [[Рушчаны]] |- ! 1 | [[Рыбацкая вуліца (Вільня)]] |- ! 1 | [[Рывер-Гроўв (Ілінойс)]] |- ! 1 | [[Рывер-Форэст]] |- ! 1 | [[Рыга (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Рыгор Аляксандравіч Кушалёў-Безбародка]] |- ! 1 | [[Рыгор Васільевіч Лявіцкі]] |- ! 1 | [[Рыгор Казімір Падбярэзскі]] |- ! 1 | [[Рыгор Катовіч]] |- ! 1 | [[Рыгор Рыгоравіч Лабачоў]] |- ! 1 | [[Рыгор Рыгоравіч Трызна]] |- ! 1 | [[Рыгор Сілыч Карэлін]] |- ! 1 | [[Рыека (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Рыжскае духоўнае вучылішча]] |- ! 1 | [[Рыжскае політэхнічнае вучылішча]] |- ! 1 | [[Рымантас Венцкус]] |- ! 1 | [[Рымантас Гучас]] |- ! 1 | [[Рымантас Матуліс]] |- ! 1 | [[Рымантас Мікныс]] |- ! 1 | [[Рымантас Смятона]] |- ! 1 | [[Рымас Генюшас]] |- ! 1 | [[Рымтаўтас Гібавічус]] |- ! 1 | [[Рымшы]] |- ! 1 | [[Рына]] |- ! 1 | [[Рыціс Ёнайціс]] |- ! 1 | [[Рычард Груша]] |- ! 1 | [[Рычманд-Хіл (Куінс)]] |- ! 1 | [[Рэальная гімназія ў Вільні]] |- ! 1 | [[Рэалізм (мастацтва)]] |- ! 1 | [[Рэвалюцыйны ваенны савет]] |- ! 1 | [[Рэвалюцыя 1848 года ў Францыі]] |- ! 1 | [[Рэвіталізацыя]] |- ! 1 | [[Рэгенцкая рада]] |- ! 1 | [[Рэгімантас Мідзвікіс]] |- ! 1 | [[Рэдакцыйныя камісіі]] |- ! 1 | [[Рэдзька (значэнні)]] |- ! 1 | [[Рэзідэнцыя]] |- ! 1 | [[Рэймон Арон]] |- ! 1 | [[Рэквізіт]] |- ! 1 | [[Рэктар віленскай акадэміі]] |- ! 1 | [[Рэктары Віленскага ўніверсітэта і яго папярэднікаў]] |- ! 1 | [[Рэлігіязнавец]] |- ! 1 | [[Рэпертуар]] |- ! 1 | [[Рэспубліканскі камітэт савецка-польскай дружбы]] |- ! 1 | [[Рэстаўратар]] |- ! 1 | [[Рэтынапатыя]] |- ! 1 | [[Рэфарматарская царква (Вільня)]] |- ! 1 | [[Рэфармацкі парк]] |- ! 1 | [[Рэшаўская воласць]] |- ! 1 | [[Рэўваенсавет (арганізацыя)]] |- ! 1 | [[С. Бельскі]] |- ! 1 | [[С. Бергман]] |- ! 1 | [[С. Бусел]] |- ! 1 | [[С. Высоцкі]] |- ! 1 | [[С. Галыш]] |- ! 1 | [[С. Дагіліс]] |- ! 1 | [[С. Ендрыхоўскі]] |- ! 1 | [[С. Заяіцкі]] |- ! 1 | [[С. Корф]] |- ! 1 | [[С. Крулікоўскі]] |- ! 1 | [[С. М. Клімаў]] |- ! 1 | [[С. Макулік]] |- ! 1 | [[С. Нарушэвіч]] |- ! 1 | [[С. Палескі]] |- ! 1 | [[С. С.]] |- ! 1 | [[С. Славянчынскі]] |- ! 1 | [[С. Стравінскі]] |- ! 1 | [[С. Студніцкая]] |- ! 1 | [[С. У. Словік]] |- ! 1 | [[С. Чараўнік]] |- ! 1 | [[Сastrum doloris]] |- ! 1 | [[СК ФПБ]] |- ! 1 | [[СТВ]] |- ! 1 | [[Сабор Нараджэння Хрыстова (Рыга)]] |- ! 1 | [[Сабор Святых Сымона і Ганны (Елгава)]] |- ! 1 | [[Саборнік]] |- ! 1 | [[Сава Марозаў]] |- ! 1 | [[Савет Міністраў Літоўскай ССР]] |- ! 1 | [[Савет Народных Камісараў]] |- ! 1 | [[Савет Нацыянальнасцей Вярхоўнага Савета СССР]] |- ! 1 | [[Савет Усходніх ускраін]] |- ! 1 | [[Савет міністраў паўночных краін]] |- ! 1 | [[Саветнік-пасланнік]] |- ! 1 | [[Саветолаг]] |- ! 1 | [[Савецкая Беларусь (кінафабрыка)]] |- ! 1 | [[Савецкі камітэт абароны міру]] |- ! 1 | [[Савініч]] |- ! 1 | [[Садзейнічанне экстрэмісцкай дзейнасці]] |- ! 1 | [[Садовая вуліца (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Саитов, Владимир Иванович]] |- ! 1 | [[Сакалай Вільнюс]] |- ! 1 | [[Саколец]] |- ! 1 | [[Сакрамент]] |- ! 1 | [[Сакратар гаспадарскі]] |- ! 1 | [[Салавецкі лягер асаблівага прызначэньня]] |- ! 1 | [[Саламея Беку]] |- ! 1 | [[Саламея Славацкая]] |- ! 1 | [[Саламяны капялюш]] |- ! 1 | [[Салас]] |- ! 1 | [[Салемея Славацкая]] |- ! 1 | [[Салтанішкі (Вільня)]] |- ! 1 | [[Сальнічка]] |- ! 1 | [[Самадзейнасць]] |- ! 1 | [[Самапомач (часопіс)]] |- ! 1 | [[Самарскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт]] |- ! 1 | [[Самарскі настаўніцкі інстытут]] |- ! 1 | [[Самарыцянства]] |- ! 1 | [[Саматужны промысел]] |- ! 1 | [[Самаўладства]] |- ! 1 | [[Самерсэт, Нью-Джэрсі]] |- ! 1 | [[Самуэль Аргельбранд]] |- ! 1 | [[Самуэль Збароўскі]] |- ! 1 | [[Самуіл Гольштэйн]] |- ! 1 | [[Саміт НАТА ў Вільнюсе]] |- ! 1 | [[Сан-Паульская и Бразильская епархия]] |- ! 1 | [[Сандэф'ёрд (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Санкт-Пецярбургская навучальная акруга]] |- ! 1 | [[Санкт-Пецярбургскі археалагічны інстытут]] |- ! 1 | [[Санкт-Пецярбургскія ведамасці]] |- ! 1 | [[Санітарны кардон]] |- ! 1 | [[Санітарыя]] |- ! 1 | [[Сапрон Каверда]] |- ! 1 | [[Сапяжанка (Вільня)]] |- ! 1 | [[Сарай-Берке]] |- ! 1 | [[Сардэчны прыступ]] |- ! 1 | [[Сасноўскія]] |- ! 1 | [[Саф'яннікавая вуліца]] |- ! 1 | [[Саф'яннікі]] |- ! 1 | [[Сафія Маркевіч]] |- ! 1 | [[Сафія Сметаненэ]] |- ! 1 | [[Саф’яннікі]] |- ! 1 | [[Сахачава]] |- ! 1 | [[Сацыял-дэмакратыя Царства Польскага і Літвы]] |- ! 1 | [[Сацыяльная роўнасць]] |- ! 1 | [[Сацыялінгвіст]] |- ! 1 | [[Сацыялістычная вуліца (Растоў-на-Доне)]] |- ! 1 | [[Сацыялістычны блок]] |- ! 1 | [[Сашэсце Святога Духа]] |- ! 1 | [[Саюдыс]] |- ! 1 | [[Саюз Айчыны, Кансерватары Літвы]] |- ! 1 | [[Саюз Айчыны, партыя Літвы]] |- ! 1 | [[Саюз Бацькаўшчыны]] |- ! 1 | [[Саюз Еднасці Нацыі]] |- ! 1 | [[Саюз краёвай працы]] |- ! 1 | [[Саюз кінематаграфістаў Літоўскай ССР]] |- ! 1 | [[Саюз літоўскіх нацыяналістаў]] |- ! 1 | [[Саюз літоўскіх таўцінінкаў]] |- ! 1 | [[Саюз мастакоў Літоўскай ССР]] |- ! 1 | [[Саюз нацыянальных партый]] |- ! 1 | [[Саюз польскай моладзі “Zet”]] |- ! 1 | [[Саюз польскіх вайкоўцаў]] |- ! 1 | [[Саюз польскіх гарадоў]] |- ! 1 | [[Саюз польскіх фотамастакоў]] |- ! 1 | [[Саюз польскіх інжынераў-чыгуначнікаў]] |- ! 1 | [[Саюз сяброў]] |- ! 1 | [[Саўлюс Сарцэвічус]] |- ! 1 | [[Саўнаргас БССР]] |- ! 1 | [[Свабода (газета, 2004)]] |- ! 1 | [[Свабодная Беларусь]] |- ! 1 | [[Свабодны польскі ўніверсітэт]] |- ! 1 | [[Сварацэвічы]] |- ! 1 | [[Сватаўство]] |- ! 1 | [[Сведасай]] |- ! 1 | [[Свет мастацтва, арганізацыя]] |- ! 1 | [[Светлагорскі завод штучнага валакна]] |- ! 1 | [[Сволькені]] |- ! 1 | [[Свядасць]] |- ! 1 | [[Свянцянская настаўніцкая семінарыя]] |- ! 1 | [[Свянцянскі павет, Польская Рэспубліка]] |- ! 1 | [[Свянціцкія]] |- ! 1 | [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Новае Места)]] |- ! 1 | [[Свята-Васкрасенская царква (Фарос)]] |- ! 1 | [[Свята-Духаўская царква (Вільня)]] |- ! 1 | [[Свята-Ефрасіннеўская царква (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Свята-Канстанціна-Міхайлаўская царква (Вільня)]] |- ! 1 | [[Свята-Кацярынінская царква (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Свята-Міхайлаўская царква (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Свята-Нікандраўская царква (Лябенішкяй)]] |- ! 1 | [[Свята-Пакроўская царква (Рукайней)]] |- ! 1 | [[Свята-Пакроўскі храм (Вільня)]] |- ! 1 | [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Наўяс Струнайціс)]] |- ! 1 | [[Свята-Раства-Багародзіцкі манастыр (Чырвонасток)]] |- ! 1 | [[Свята-Траецкая царква (Нядзінге)]] |- ! 1 | [[Свята-Троіцкая стараверская царква (Дукшты)]] |- ! 1 | [[Свята-Троіцкая царква (Швянчоніс)]] |- ! 1 | [[Свята-Уваскрасенская царква (Фарос)]] |- ! 1 | [[Свята-Успенская царква (Ліпінішкі)]] |- ! 1 | [[Свята-Успенская царква (Тургялей)]] |- ! 1 | [[Свята Войска Польскага]] |- ! 1 | [[Святарскі сан]] |- ! 1 | [[Святарства]] |- ! 1 | [[Святая Бяседа]] |- ! 1 | [[Святая Дарота]] |- ! 1 | [[Святая Жамойція (карціна Станіслава Яроцкага)]] |- ! 1 | [[Святая Урсула]] |- ! 1 | [[Святлана Петушкова]] |- ! 1 | [[Святло з Усходу]] |- ! 1 | [[Святое Пісьмо]] |- ! 1 | [[Святы Юстын]] |- ! 1 | [[Святыня марыянаў (Ружанасток)]] |- ! 1 | [[Свяцейшы кіраўнічы сінод]] |- ! 1 | [[Свяшчэннае пісанне]] |- ! 1 | [[Свідэр]] |- ! 1 | [[Свінтарог]] |- ! 1 | [[Свіран у Беніцы (карціна Станіслава Яроцкага)]] |- ! 1 | [[Свірскія]] |- ! 1 | [[Свістулька]] |- ! 1 | [[Світанак над Свіцяззю]] |- ! 1 | [[Світанне (значэнні)]] |- ! 1 | [[Себасцьян Дадлер]] |- ! 1 | [[Себасцьян Сала]] |- ! 1 | [[Себасцьян з Фельштына]] |- ! 1 | [[Себасцьяна дэль Помба]] |- ! 1 | [[Себасцян Выкоўскі]] |- ! 1 | [[Северная пчела]] |- ! 1 | [[Северный вестник]] |- ! 1 | [[Северо-Западное Русское Вече]] |- ! 1 | [[Северыя Інчыраўскайце-Краўнявічэне]] |- ! 1 | [[Севярын Бонер]] |- ! 1 | [[Севярын Смалікоўскі]] |- ! 1 | [[Сегодня (газета, Латвія)]] |- ! 1 | [[Сейм Рэспублікі Польшча I кадэнцыі]] |- ! 1 | [[Сейненская духоўная семінарыя]] |- ! 1 | [[Секвестр]] |- ! 1 | [[Сельскагаспадарчая акадэмія ў Прушкове]] |- ! 1 | [[Сельскагаспадарчыя навукі]] |- ! 1 | [[Сем свабодных мастацтваў]] |- ! 1 | [[Семінарыя]] |- ! 1 | [[Семінарыя перакладчыкаў (Дорпат)]] |- ! 1 | [[Серафім]] |- ! 1 | [[Серацкая дыяцэзія]] |- ! 1 | [[Сергий (Воскресенский)]] |- ! 1 | [[Сергіеўская вуліца (Санкт-Пецярбург)]] |- ! 1 | [[Скабалановіч (значэнні)]] |- ! 1 | [[Скабалановічы]] |- ! 1 | [[Скайтэкс]] |- ! 1 | [[Скансен (Вільня)]] |- ! 1 | [[Скарбнік]] |- ! 1 | [[Скарбнік вялікі літоўскі]] |- ! 1 | [[Скарбовая камісія ВКЛ]] |- ! 1 | [[Скарбовая камісія Вялікага Княства Літоўскага]] |- ! 1 | [[Скарбовая камісія Вялікага княства Літоўскага]] |- ! 1 | [[Скарбовы трыбунал]] |- ! 1 | [[Скачок на світанку (фільм)]] |- ! 1 | [[Сквер Канстанцінаса Сірвідаса]] |- ! 1 | [[Сквер Станіслава Манюшкі]] |- ! 1 | [[Скопаўка (вуліца)]] |- ! 1 | [[Скопаўская вуліца]] |- ! 1 | [[Скрабінай]] |- ! 1 | [[Скрабіціская воласць]] |- ! 1 | [[Скуда]] |- ! 1 | [[Скірмант]] |- ! 1 | [[Скітурэй]] |- ! 1 | [[Слава Арэнь]] |- ! 1 | [[Славалюб Муслін]] |- ! 1 | [[Славамір Міклашэўскі]] |- ! 1 | [[Славян]] |- ! 1 | [[Славяназнавец]] |- ! 1 | [[Славянская бібліятэка (Прага)]] |- ! 1 | [[Славянская бібліятэка ў Празе]] |- ! 1 | [[Славічча удалле]] |- ! 1 | [[Слонімская эканомія]] |- ! 1 | [[Слуповая каплічка]] |- ! 1 | [[Слуцкая вуліца (Вільня)]] |- ! 1 | [[Слуцкая настаўніцкая семінарыя]] |- ! 1 | [[Слушчанскі]] |- ! 1 | [[Слясарная справа]] |- ! 1 | [[Слізень (герб)]] |- ! 1 | [[Смаленскі дзяржаўны медыцынскі інстытут]] |- ! 1 | [[Смаленскія могілкі, Санкт-Пецярбург]] |- ! 1 | [[Смолічы]] |- ! 1 | [[Сміглецкі]] |- ! 1 | [[Снарскія]] |- ! 1 | [[Сніпішкі (Вільня)]] |- ! 1 | [[Советская Литва]] |- ! 1 | [[Сойм (1776)]] |- ! 1 | [[Сойм 1729 года]] |- ! 1 | [[Соймікі]] |- ! 1 | [[Солдатская памятка]] |- ! 1 | [[Сонечны каляндар]] |- ! 1 | [[Сонечныя могілкі]] |- ! 1 | [[Сосны (Любанскі раён)]] |- ! 1 | [[Соф'я Манівід]] |- ! 1 | [[Соф'я Савіцкая]] |- ! 1 | [[Соф'я Хадкевіч]] |- ! 1 | [[Соф’я Пронька]] |- ! 1 | [[Спартак-Прымор’е]] |- ! 1 | [[Спаса–Праабражэнская царква (Вільня)]] |- ! 1 | [[Спаская брама, Вільнюс]] |- ! 1 | [[Спаская вежа, Вільнюс]] |- ! 1 | [[Спасовіч, Уладзімір Данілавіч]] |- ! 1 | [[Спевы]] |- ! 1 | [[Справа Мурэра: Хронікі аднаго судовага працэсу]] |- ! 1 | [[Справядлівая вайна]] |- ! 1 | [[Спірытызм]] |- ! 1 | [[Спіс валагодскіх епіскапаў]] |- ! 1 | [[Спіс кіраўнікоў Мазовіі]] |- ! 1 | [[Спіс наўгародскіх епіскапаў]] |- ! 1 | [[Спіс прэм'ер-міністраў Літвы]] |- ! 1 | [[Спісы кавалераў ордэна Святога Георгія]] |- ! 1 | [[Срэбны крыж заслуг]] |- ! 1 | [[Ссылка]] |- ! 1 | [[Ст.ст.]] |- ! 1 | [[Стадніцкія]] |- ! 1 | [[Стадыён Жальгірыс]] |- ! 1 | [[Стакгольмская каралеўская акадэмія выяўленчага мастацтва, гісторыі і старажытнасцей]] |- ! 1 | [[Стакгольмская школа эканомікі]] |- ! 1 | [[Стаклішкеская сярэдняя школа]] |- ! 1 | [[Стаклішскае староства]] |- ! 1 | [[Сталовае срэбра]] |- ! 1 | [[Сталовая гара (Вільня)]] |- ! 1 | [[Сталыгва]] |- ! 1 | [[Станка Судзівоевіч]] |- ! 1 | [[Станстэд (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Станіславас Кузма]] |- ! 1 | [[Станіславас Мікулёніс]] |- ! 1 | [[Станіслаў Ігнатавіч Горват]] |- ! 1 | [[Станіслаў Балінскі]] |- ! 1 | [[Станіслаў Букоўскі]] |- ! 1 | [[Станіслаў Буркат]] |- ! 1 | [[Станіслаў Валовіч]] |- ! 1 | [[Станіслаў Ваяводскі]] |- ! 1 | [[Станіслаў Вольскі]] |- ! 1 | [[Станіслаў Вэнслаўскі]] |- ! 1 | [[Станіслаў Габрыэль Ворцэль]] |- ! 1 | [[Станіслаў Гафтовіч]] |- ! 1 | [[Станіслаў Дабравольскі]] |- ! 1 | [[Станіслаў Жулкоўскі]] |- ! 1 | [[Станіслаў Казакевіч]] |- ! 1 | [[Станіслаў Казімір Астроўскі]] |- ! 1 | [[Станіслаў Костка]] |- ! 1 | [[Станіслаў Костка Ваньковіч]] |- ! 1 | [[Станіслаў Кішка, ваяводзіч віцебскі]] |- ! 1 | [[Станіслаў Леў Сапега-Ваявода]] |- ! 1 | [[Станіслаў Лянцкаронскі, гетман]] |- ! 1 | [[Станіслаў Мантоўт]] |- ! 1 | [[Станіслаў Мядоўскі]] |- ! 1 | [[Станіслаў Міхалавіч Плятэр]] |- ! 1 | [[Станіслаў Няборскі]] |- ! 1 | [[Станіслаў Прозар]] |- ! 1 | [[Станіслаў Пётр Ясінскі]] |- ! 1 | [[Станіслаў Радка]] |- ! 1 | [[Станіслаў Солтык]] |- ! 1 | [[Станіслаў Уладычка]] |- ! 1 | [[Станіслаў Цат-Мацкевіч]] |- ! 1 | [[Станіслаў Швірко]] |- ! 1 | [[Станіслаў Шукальскі]] |- ! 1 | [[Станіслаў Шыдлавецкі]] |- ! 1 | [[Станіслаў Юрый Радзівіл]] |- ! 1 | [[Станіслаў Ясінскі]] |- ! 1 | [[Станісловас Кузма]] |- ! 1 | [[Стараасманская мова]] |- ! 1 | [[Старая Весь (Польшча)]] |- ! 1 | [[Старая вуліца (Вільня)]] |- ! 1 | [[Староста анікштанскі]] |- ! 1 | [[Староста барысаўскі]] |- ! 1 | [[Староста браслаўскі]] |- ! 1 | [[Староста веліжскі]] |- ! 1 | [[Староста жыжморскі]] |- ! 1 | [[Староста кокенгаўзенскі]] |- ! 1 | [[Староста львоўскі]] |- ! 1 | [[Староста пінскі]] |- ! 1 | [[Староста радашковіцкі]] |- ! 1 | [[Староста салецкі]] |- ! 1 | [[Староста старадубскі]] |- ! 1 | [[Староста юрборскі]] |- ! 1 | [[Старосты браслаўскія]] |- ! 1 | [[Старосты ковенскія]] |- ! 1 | [[Старосты навадворскія]] |- ! 1 | [[Старосты слонімскія]] |- ! 1 | [[Старосты ўшпольскія і пянянскія]] |- ! 1 | [[Старшыня Барысаўскага гарвыканкама]] |- ! 1 | [[Старшыні Галоўнага суда Віленскай губерні]] |- ! 1 | [[Стары Корнін]] |- ! 1 | [[Стары Лёвенскі ўніверсітэт]] |- ! 1 | [[Стары арсенал (Вільня)]] |- ! 1 | [[Старыя Трокі]] |- ! 1 | [[Старыя могілкі (Барысаў)]] |- ! 1 | [[Старыя могілкі (Маладзечна)]] |- ! 1 | [[Стасе Матулайціце]] |- ! 1 | [[Стасіс Рашцікіс]] |- ! 1 | [[Стасіс Ціюнайціс]] |- ! 1 | [[Статут (1505)]] |- ! 1 | [[Стафан Аляксандр Звяровіч]] |- ! 1 | [[Стафан Казімір Карп]] |- ! 1 | [[Стафанаўская вуліца (Вільня)]] |- ! 1 | [[Стацкевіч]] |- ! 1 | [[Стаўкі (Валожынскі раён)]] |- ! 1 | [[Стаўскія]] |- ! 1 | [[Сто дваццаць тысяч у год]] |- ! 1 | [[Стольнік віленскі]] |- ! 1 | [[Стралок Тэль]] |- ! 1 | [[Строганаўскае вучылішча]] |- ! 1 | [[Стрыеўскія]] |- ! 1 | [[Студэнцкі саюз (бальшавікоў)]] |- ! 1 | [[Стыхіра]] |- ! 1 | [[Стэлінг]] |- ! 1 | [[Стэфан Гедройц]] |- ! 1 | [[Стэфан Дамінік Ромер]] |- ! 1 | [[Стэфан Мараўскі]] |- ! 1 | [[Стэфан Норблін]] |- ! 1 | [[Стэфан Патоцкі, ваявода брацлаўскі]] |- ! 1 | [[Стэфан Плятэр]] |- ! 1 | [[Стэфан Торнбал]] |- ! 1 | [[Стэфан Турчыновіч]] |- ! 1 | [[Стэфан Цулінг]] |- ! 1 | [[Стэфані Фелісітэ дэ Жанліс]] |- ! 1 | [[Стэфанія Крыштафовіч-Казакоўская]] |- ! 1 | [[Субартовічы]] |- ! 1 | [[Субацкая брама]] |- ! 1 | [[Сувалкаўская гімназія]] |- ! 1 | [[Сувалкаўскі дагавор]] |- ! 1 | [[Суддзя земскі віленскі]] |- ! 1 | [[Суднаверф імя У. Леніна]] |- ! 1 | [[Судовы староста]] |- ! 1 | [[Судовыя кнігі]] |- ! 1 | [[Суламіф Міхайлаўна Месерэр]] |- ! 1 | [[Сурагатар]] |- ! 1 | [[Сурдут]] |- ! 1 | [[Сусанна Георгіеўна Мар]] |- ! 1 | [[Сусветны Банк]] |- ! 1 | [[Суфраган жмудскі]] |- ! 1 | [[Сухацвет]] |- ! 1 | [[Схарыя]] |- ! 1 | [[Сцебулішкі]] |- ! 1 | [[Сцяпан Бракоўскі]] |- ! 1 | [[Сцяпан Броэль-Плятэр]] |- ! 1 | [[Сцяпан Войтанка]] |- ! 1 | [[Сцяпан Цімафеевіч Голубеў]] |- ! 1 | [[Сцяпан Цімафеевіч Славуцінскі]] |- ! 1 | [[Сцяфан (Каліноўскі)]] |- ! 1 | [[Сцяфанполле]] |- ! 1 | [[Сціпулкоўскі]] |- ! 1 | [[Сцірней]] |- ! 1 | [[Сцірней (возера)]] |- ! 1 | [[Сыгнатурка]] |- ! 1 | [[Сымон Апалінаравіч Красоўскі]] |- ! 1 | [[Сымон Турноўскі]] |- ! 1 | [[Сынкоўцы]] |- ! 1 | [[Сыракомля, герб]] |- ! 1 | [[Сэрца (сімвал)]] |- ! 1 | [[Сядзіба, Яшунай]] |- ! 1 | [[Сядзіба-музей Ёнаса Басанавічуса]] |- ! 1 | [[Сядзіба ў Байсагале]] |- ! 1 | [[Сядзіба ў Даўгірдзішкесе]] |- ! 1 | [[Сядзібны дом Ваньковічаў, Рудакоў]] |- ! 1 | [[Сяло Ваюцін]] |- ! 1 | [[Сяло Навагольскае]] |- ! 1 | [[Сяло Навацурухайтуй]] |- ! 1 | [[Сяло Татарка, Стаўрапольскі край]] |- ! 1 | [[Сялянская вайна пад кіраўніцтвам Емяльяна Пугачова]] |- ! 1 | [[Сямашкі (род)]] |- ! 1 | [[Сямейна-абрадавыя песні]] |- ! 1 | [[Сямён Ісакавіч Кірсанаў]] |- ! 1 | [[Сямён Аляксандравіч Підгайны]] |- ! 1 | [[Сямён Захаронак]] |- ! 1 | [[Сямён Міхайлавіч Алелькавіч]] |- ! 1 | [[Сяргей Андрэевіч Поль]] |- ! 1 | [[Сяргей Васільевіч Максімаў]] |- ! 1 | [[Сяргей Васільевіч Шэрвінскі]] |- ! 1 | [[Сяргей Канстанцінавіч Гершэльман]] |- ! 1 | [[Сяргей Коршун]] |- ! 1 | [[Сяргей Краўцоў]] |- ! 1 | [[Сяргей Леанідавіч Дыжур]] |- ! 1 | [[Сяргей Мазоўка]] |- ! 1 | [[Сяргей Мальцаў]] |- ! 1 | [[Сяргей Сяргеевіч Заяіцкі]] |- ! 1 | [[Сяргей Сяргеевіч Тацішчаў]] |- ! 1 | [[Сяргей Сіманенка]] |- ! 1 | [[Сяргей Чаропка]] |- ! 1 | [[Сяргей Шабашоў]] |- ! 1 | [[Сярэбраны век (руская літаратура)]] |- ! 1 | [[Сярэбраны сон Салемеі]] |- ! 1 | [[Сярэбраныя ключы (санаторый)]] |- ! 1 | [[Сярэдне-Сібірская чыгунка]] |- ! 1 | [[Сярэдняя школа №150 (Мінск)]] |- ! 1 | [[Сярэдняя школа № 23 (Мінск)]] |- ! 1 | [[Сярэдняя школа № 43 (Мінск)]] |- ! 1 | [[Сярэйкішкскі парк]] |- ! 1 | [[Сястрэнец]] |- ! 1 | [[Сёмкаўскі палац]] |- ! 1 | [[Сігма (завод)]] |- ! 1 | [[Сігнатур]] |- ! 1 | [[Сігіта Маслаўскайце]] |- ! 1 | [[Сігітас Ласавіцкас]] |- ! 1 | [[Сід, Карнель]] |- ! 1 | [[Сідаровічы]] |- ! 1 | [[Сідраны]] |- ! 1 | [[Сікстына-Клемянціна]] |- ! 1 | [[Сілаба-тоніка]] |- ! 1 | [[Сільвестр Белькевіч]] |- ! 1 | [[Сільвестр Ваявудскі]] |- ! 1 | [[Сім'е]] |- ! 1 | [[Сіманас Станявічус]] |- ! 1 | [[Сіманаў манастыр]] |- ! 1 | [[Сімас Сужыедзеліс]] |- ! 1 | [[Сіменс-Арэна]] |- ! 1 | [[Сімфанічная музыка]] |- ! 1 | [[Сінтай]] |- ! 1 | [[Сірвіды]] |- ! 1 | [[Сіроцкі прытулак]] |- ! 1 | [[Сірпуцій, бацька Осціка]] |- ! 1 | [[Сірпуцій, брат Трайдзеня]] |- ! 1 | [[Сірпуцій (бацька Осціка)]] |- ! 1 | [[Сірпуцій (брат Трайдзеня)]] |- ! 1 | [[Сіруці]] |- ! 1 | [[Т. І. Рошчына]] |- ! 1 | [[Т. А. Сінькевіч]] |- ! 1 | [[Т. Вайцяховіч]] |- ! 1 | [[Т. Вароніч]] |- ! 1 | [[Т. Воля]] |- ! 1 | [[Т. Гродэк]] |- ! 1 | [[Т. Дзядзюля]] |- ! 1 | [[Т. Капіца]] |- ! 1 | [[Т. Корбут]] |- ! 1 | [[Т. Падлескі]] |- ! 1 | [[Т. Чуліцкая]] |- ! 1 | [[Та­мара Байрашаўскайце]] |- ! 1 | [[Таба (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Таварыскасць]] |- ! 1 | [[Таварыства «Згодных братоў»]] |- ! 1 | [[Таварыства Святога Казіміра]] |- ! 1 | [[Таварыства аматараў прыгожых мастацтваў]] |- ! 1 | [[Таварыства аматараў прыродазнаўства, антрапалогіі і этнаграфіі]] |- ! 1 | [[Таварыства заахвочвання мастацтва]] |- ! 1 | [[Таварыства каталіцкіх работнікаў]] |- ! 1 | [[Таварыства культуры і дабрабыту імя Адама Міцкевіча]] |- ! 1 | [[Таварыства літоўскіх пісьменнікаў]] |- ! 1 | [[Таварыства музея навукі і мастацтва]] |- ! 1 | [[Таварыства навучальных курсаў (1905–1918)]] |- ! 1 | [[Таварыства нацыянальнай асветы "Oświata"]] |- ! 1 | [[Таварыства паўднёварускіх мастакоў]] |- ! 1 | [[Таварыства польскай маціцы школьнай]] |- ! 1 | [[Таварыства польскіх журналістаў]] |- ! 1 | [[Таварыства саюз сяброў]] |- ! 1 | [[Таварыства сяброў навук]] |- ! 1 | [[Таварыства сяброў навукі ў Вільні]] |- ! 1 | [[Тадас Гутаўскас]] |- ! 1 | [[Тадас Даўгірдас]] |- ! 1 | [[Тадэвуш Высагерд]] |- ! 1 | [[Тадэвуш Дамбоўскі]] |- ! 1 | [[Тадэвуш Дамейка]] |- ! 1 | [[Тадэвуш Жаба]] |- ! 1 | [[Тадэвуш Зубіньскі]] |- ! 1 | [[Тадэвуш Зялінскі]] |- ! 1 | [[Тадэвуш Карлавіч Сулістроўскі]] |- ! 1 | [[Тадэвуш Карчыньскі]] |- ! 1 | [[Тадэвуш Катэльбах]] |- ! 1 | [[Тадэвуш Крэмпавецкі]] |- ! 1 | [[Тадэвуш Лукашэвіч]] |- ! 1 | [[Тадэвуш Мілеўскі]] |- ! 1 | [[Тайны архіў Тэўтонскага ордэна]] |- ! 1 | [[Тамара Байрашаўскайце]] |- ! 1 | [[Тамаш Булгак]] |- ! 1 | [[Тамаш Вайцяховіч]] |- ! 1 | [[Тамаш Дыбоўскі]] |- ! 1 | [[Тамаш Жыцкі]] |- ! 1 | [[Тамаш Малішэўскі]] |- ! 1 | [[Тамаш Русэль]] |- ! 1 | [[Тамаш Снарскі]] |- ! 1 | [[Тамашоўскі павет (Люблінская губерня)]] |- ! 1 | [[Таналіт]] |- ! 1 | [[Тапаляны]] |- ! 1 | [[Тарапец]] |- ! 1 | [[Тарлы]] |- ! 1 | [[Татарская брама]] |- ! 1 | [[Татарская брама (Вільня)]] |- ! 1 | [[Таццяна Агеева]] |- ! 1 | [[Таццяна Жук]] |- ! 1 | [[Таццяна Мацвеева]] |- ! 1 | [[Таццяна Міткова]] |- ! 1 | [[Таццяна Поклад]] |- ! 1 | [[Таццяна Стракоўская]] |- ! 1 | [[Таццяна Сямёнаўна з Гальшанскіх]] |- ! 1 | [[Таццяна Шышова]] |- ! 1 | [[Таісія Сухая]] |- ! 1 | [[Таўрас Кянсмінас]] |- ! 1 | [[Таўрус]] |- ! 1 | [[Таўянайская сярэдняя школа]] |- ! 1 | [[Тека Wileńska]] |- ! 1 | [[Тенирс, Давид Младший]] |- ! 1 | [[Тжцяннэ]] |- ! 1 | [[Тлумачэнне]] |- ! 1 | [[Тодар Янушэнка]] |- ! 1 | [[Томас Валянцінайціс]] |- ! 1 | [[Томас Вітаўтас Раскявічус]] |- ! 1 | [[Томас Руселіс]] |- ! 1 | [[Томаш Блашчак]] |- ! 1 | [[Томаш Жыцкі]] |- ! 1 | [[Томаш Кемпа]] |- ! 1 | [[Томскі губернатар]] |- ! 1 | [[Торуньскі этнаграфічны музей]] |- ! 1 | [[Тракайскае раённае самакіраванне]] |- ! 1 | [[Тракайскія замкі]] |- ! 1 | [[Трамбіцкія]] |- ! 1 | [[Трачас фронтас]] |- ! 1 | [[Троцкая вуліца]] |- ! 1 | [[Троцкі раён]] |- ! 1 | [[Труба (музычны інструмент)]] |- ! 1 | [[Трульскі сабор]] |- ! 1 | [[Трупапакладанне]] |- ! 1 | [[Трускоўскі]] |- ! 1 | [[Тры мушкецёры (мультфільм, 1938)]] |- ! 1 | [[Трыльнер]] |- ! 1 | [[Трынапаль (Вільня)]] |- ! 1 | [[Трынаццацігадовая вайна (1655—1661)]] |- ! 1 | [[Трыстан і Ізольда]] |- ! 1 | [[Трычоўка]] |- ! 1 | [[Трэм]] |- ! 1 | [[Трэмбіцкія]] |- ! 1 | [[Трэццяфронтаўцы]] |- ! 1 | [[Трэцяе аддзяленне Уласнай Я. І. В. канцылярыі]] |- ! 1 | [[Трэцяфронтаўцы]] |- ! 1 | [[Тсаавіяхім]] |- ! 1 | [[Тульскі павет]] |- ! 1 | [[Тунка (сяло)]] |- ! 1 | [[Тупальшчына]] |- ! 1 | [[Тупік]] |- ! 1 | [[Тур (бык)]] |- ! 1 | [[Турарбекава]] |- ! 1 | [[Тургельская гміна]] |- ! 1 | [[Туркестанская настаўніцкая семінарыя]] |- ! 1 | [[Турчаны]] |- ! 1 | [[Тускуленская сядзіба]] |- ! 1 | [[Тускулум]] |- ! 1 | [[Тускулянскі маёнтак]] |- ! 1 | [[Тушына (раён Масквы)]] |- ! 1 | [[Тушынскі лагер]] |- ! 1 | [[Тыбецкі авёс]] |- ! 1 | [[Тыль Уленшпігель]] |- ! 1 | [[Тыматэўш Ліпінскі]] |- ! 1 | [[Тысячагоддзе Літвы]] |- ! 1 | [[Тытулярныя архібіскупы Чыпселы]] |- ! 1 | [[Тытулярныя біскупы Тыдыса]] |- ! 1 | [[Тышовецкая канфедэрацыя]] |- ! 1 | [[Тышэцкі]] |- ! 1 | [[Тэадор Буйніцкі]] |- ! 1 | [[Тэадор Гюдэн]] |- ! 1 | [[Тэадор Еске-Хаінскі]] |- ! 1 | [[Тэадор Казімір Чартарыйскі]] |- ! 1 | [[Тэадор Ламбек]] |- ! 1 | [[Тэадор Нагурскі]] |- ! 1 | [[Тэадор Пяхоўскі]] |- ! 1 | [[Тэадор Скумін-Тышкевіч]] |- ! 1 | [[Тэадор Тышкевіч, сын Эмануэля Уладзіслава]] |- ! 1 | [[Тэадора Аляксандра Сапега]] |- ! 1 | [[Тэалагічны факультэт Універсітэта Стэфана Баторыя]] |- ! 1 | [[Тэарэтык архітэктуры]] |- ! 1 | [[Тэатр Польшчы]] |- ! 1 | [[Тэатральная секцыя Інбелкульта]] |- ! 1 | [[Тэафіль Глюксберг]] |- ! 1 | [[Тэвестыя]] |- ! 1 | [[Тэвестэйскія біскупы]] |- ! 1 | [[Тэктоніка (архітэктура)]] |- ! 1 | [[Тэлевізійная вежа ў Вільні]] |- ! 1 | [[Тэлеканал Культура]] |- ! 1 | [[Тэмперамент]] |- ! 1 | [[Тэнгабожэ]] |- ! 1 | [[Тэнэрыфэ-Паўднёвы (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Тэорыя права]] |- ! 1 | [[Тэрэзіянская акадэмія]] |- ! 1 | [[Тэрэсе Дамбраўскайтэ]] |- ! 1 | [[Тэхнічная ваенная акадэмія]] |- ! 1 | [[У. Ініцкі]] |- ! 1 | [[У. Граўцоў]] |- ! 1 | [[У. Загорскі]] |- ! 1 | [[У. Ковель]] |- ! 1 | [[У. Кіршон]] |- ! 1 | [[У. Панко]] |- ! 1 | [[У. Рымша]] |- ! 1 | [[У. Стэйнбах]] |- ! 1 | [[У. У. Караленак]] |- ! 1 | [[У. Цэтэрман]] |- ! 1 | [[У. Шакун]] |- ! 1 | [[У. Шапель]] |- ! 1 | [[У. Штраус]] |- ! 1 | [[У памяць 300-годдзя кіравання Дома Раманавых]] |- ! 1 | [[У памяць каранацыі 1896 г.]] |- ! 1 | [[У памяць кіравання імператара Аляксандра III]] |- ! 1 | [[УНДІТЭ]] |- ! 1 | [[Уваскрэсенне]] |- ! 1 | [[Уваходжанне краін Балтыі ў склад СССР]] |- ! 1 | [[Увядзенскія могілкі]] |- ! 1 | [[Ударныя інструменты]] |- ! 1 | [[Ужэнбла]] |- ! 1 | [[Узбой]] |- ! 1 | [[Узембла]] |- ! 1 | [[Узлёт (літаб’яднне)]] |- ! 1 | [[Указ 14 красавіка 1905 года, Расійская імперыя]] |- ! 1 | [[Указ ад 17 красавіка 1905 г.]] |- ! 1 | [[Укаранаванне цярновым вянком]] |- ! 1 | [[Украінская самапомач]] |- ! 1 | [[Украінскі высокі педагагічны інстытут]] |- ! 1 | [[Уладас Нюнка]] |- ! 1 | [[Уладзімер Дэцык]] |- ! 1 | [[Уладзімір Іванавіч Ламанскі]] |- ! 1 | [[Уладзімір Іванавіч Сабчакоў]] |- ! 1 | [[Уладзімір Аляксандравіч Гусінскі]] |- ! 1 | [[Уладзімір Андрэевіч Грынгмут]] |- ! 1 | [[Уладзімір Андрэевіч Храбры]] |- ! 1 | [[Уладзімір Быкоўскі]] |- ! 1 | [[Уладзімір Віктаравіч Чуйко]] |- ! 1 | [[Уладзімір Галактыёнавіч Караленка]] |- ! 1 | [[Уладзімір Зубаў]] |- ! 1 | [[Уладзімір Кабушка]] |- ! 1 | [[Уладзімір Каляўр]] |- ! 1 | [[Уладзімір Корж]] |- ! 1 | [[Уладзімір Лабко]] |- ! 1 | [[Уладзімір Левін]] |- ! 1 | [[Уладзімір Ліхадзедаў]] |- ! 1 | [[Уладзімір Мякішаў (мовазнавец)]] |- ! 1 | [[Уладзімір Мікалаевіч Троцкі]] |- ! 1 | [[Уладзімір Паўлюкоўскі]] |- ! 1 | [[Уладзімір Рыгоравіч Бенядзіктаў]] |- ! 1 | [[Уладзімір Сыч]] |- ! 1 | [[Уладзімір Сіманько]] |- ! 1 | [[Уладзімір Уладзіміравіч Балюзек]] |- ! 1 | [[Уладзімірас Дубянецкіс]] |- ! 1 | [[Уладзімірская губернская вучоная архіўная камісія]] |- ! 1 | [[Уладзімірская епархія]] |- ! 1 | [[Уладзімірскі сабор (Херсанес Таўрычаскі)]] |- ! 1 | [[Уладзіслава Жыцкая]] |- ! 1 | [[Уладзіславас Мікучаніс]] |- ! 1 | [[Уладзіслаў Андросаў]] |- ! 1 | [[Уладзіслаў Апольчык]] |- ! 1 | [[Уладзіслаў Ачалаў]] |- ! 1 | [[Уладзіслаў Белазор]] |- ! 1 | [[Уладзіслаў Берняковіч]] |- ! 1 | [[Уладзіслаў Бюхнэр]] |- ! 1 | [[Уладзіслаў Бяліна-Пражмоўскі]] |- ! 1 | [[Уладзіслаў Глухоўскі]] |- ! 1 | [[Уладзіслаў Дэнгаф]] |- ! 1 | [[Уладзіслаў Карэнга]] |- ! 1 | [[Уладзіслаў Кулікоўскі]] |- ! 1 | [[Уладзіслаў Ласковіч]] |- ! 1 | [[Уладзіслаў Лось]] |- ! 1 | [[Уладзіслаў Пятровіч Гедройц]] |- ! 1 | [[Уладзіслаў Пяцэскі]] |- ! 1 | [[Уладзіслаў Смаленскі]] |- ! 1 | [[Уладзіслаў Стыпулкоўскі]] |- ! 1 | [[Уладзіслаў Тышкевіч (1644—1684)]] |- ! 1 | [[Уладзіслаў Тышкевіч (1865-1936)]] |- ! 1 | [[Уладзіслаў Уладзіслававіч Жукоўскі]] |- ! 1 | [[Уладзіслаў Ходзька]] |- ! 1 | [[Уладзіслаў Юзафавіч Тышкевіч]] |- ! 1 | [[Уладзіслаў Яроцкі]] |- ! 1 | [[Умястоўскія]] |- ! 1 | [[Унебаўзяцце Марыі]] |- ! 1 | [[Унешаў]] |- ! 1 | [[Унжлаг]] |- ! 1 | [[Універсітэт «Кайнар»]] |- ! 1 | [[Універсітэт Ла-Серэна]] |- ! 1 | [[Універсітэт Рабера Шумана]] |- ! 1 | [[Універсітэт Рывер-Стэйт]] |- ! 1 | [[Універсітэт Святога Уладзіміра]] |- ! 1 | [[Універсітэт Стафана Баторыя]] |- ! 1 | [[Універсітэт Тэнесі]] |- ! 1 | [[Універсітэт Шаняўскага]] |- ! 1 | [[Упрыгожанне]] |- ! 1 | [[Упіцкае староства]] |- ! 1 | [[Упіцкая эканомія]] |- ! 1 | [[Урад Енджэя Марачэўскага]] |- ! 1 | [[Уральская чыгунка]] |- ! 1 | [[Урачыншчына]] |- ! 1 | [[Ураш Прах]] |- ! 1 | [[Урсынаўскі палац]] |- ! 1 | [[Усачы]] |- ! 1 | [[Усвяцкае староства]] |- ! 1 | [[Усеагульнае прадпрыемства страхавання]] |- ! 1 | [[Усеагульная стачка 1926 года]] |- ! 1 | [[Усеагульны яўрэйскі рабочы саюз у Літве, Польшчы і Расіі]] |- ! 1 | [[Усебеларускі Міжнародны Фонд Святой Ефрасінні Полацкай]] |- ! 1 | [[Усевалад Міхайлавіч Гаршын]] |- ! 1 | [[Уседзяржыцель]] |- ! 1 | [[Усерасійская дэмакратычная нарада]] |- ! 1 | [[Усерасійскі Устаноўчы сход 1917]] |- ! 1 | [[Усерасійскі земскі саюз]] |- ! 1 | [[Усерасійскі літоўскі сейм]] |- ! 1 | [[Успаміны аб падзеях у Вільні і ў краі]] |- ! 1 | [[Успенне]] |- ! 1 | [[Устава Альгерда пра крэваў]] |- ! 1 | [[Устаноўчы Сейм Літвы]] |- ! 1 | [[Устаноўчы Сойм]] |- ! 1 | [[Устаноўчы Сойм Польскай Рэспублікі]] |- ! 1 | [[Усходне-Польская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]] |- ! 1 | [[Усходнееўрапейскі даследчыцкі інстытут у Вільні]] |- ! 1 | [[Усёвідушчае Вока]] |- ! 1 | [[Уфімская губерня]] |- ! 1 | [[Ухтапечлаг]] |- ! 1 | [[Уільям Лабаў]] |- ! 1 | [[Уільям Уорынг]] |- ! 1 | [[Уінфілд]] |- ! 1 | [[Ф'езоле]] |- ! 1 | [[Ф. Брэскі]] |- ! 1 | [[Ф. Вішнеўскі]] |- ! 1 | [[Ф. Джавінскі]] |- ! 1 | [[Ф. Жарноўскі]] |- ! 1 | [[Ф. Малькот]] |- ! 1 | [[Ф. Чарнушэвіч]] |- ! 1 | [[ФК A Каманда Вільнюс]] |- ! 1 | [[ФК Іртыш Табольск]] |- ! 1 | [[ФК Аграбізнес Валачыск]] |- ! 1 | [[ФК Алімпік Данецк]] |- ! 1 | [[ФК Апалон Лімасол]] |- ! 1 | [[ФК Багеміянс 1905]] |- ! 1 | [[ФК Банга Гаргджай]] |- ! 1 | [[ФК Будучнаст Падгорыца]] |- ! 1 | [[ФК Бунёдкар Ташкент]] |- ! 1 | [[ФК Бытовія Бытаў]] |- ! 1 | [[ФК Валынь Луцк]] |- ! 1 | [[ФК Варзім]] |- ! 1 | [[ФК Ветра Вільнюс]] |- ! 1 | [[ФК Вождавац]] |- ! 1 | [[ФК Гаверла Ужгарад]] |- ! 1 | [[ФК Гетман Замасць]] |- ! 1 | [[ФК Горыца]] |- ! 1 | [[ФК Гурыя Ланчхуці]] |- ! 1 | [[ФК Далькурд]] |- ! 1 | [[ФК Даўгава Даўгаўпілс]] |- ! 1 | [[ФК Дубрава Заграб]] |- ! 1 | [[ФК Дугаполе]] |- ! 1 | [[ФК Дынама-2 Кіеў]] |- ! 1 | [[ФК Дынама-3 Кіеў]] |- ! 1 | [[ФК Елгава]] |- ! 1 | [[ФК Енісей Краснаярск]] |- ! 1 | [[ФК Жэтысу Талдыкарган]] |- ! 1 | [[ФК Заграб]] |- ! 1 | [[ФК Заўрч]] |- ! 1 | [[ФК Зорка Крапіўніцкі]] |- ! 1 | [[ФК Кайрат]] |- ! 1 | [[ФК Кортрэйк]] |- ! 1 | [[ФК Краацыя Сесветэ]] |- ! 1 | [[ФК Круоя-2 Пакруойіс]] |- ! 1 | [[ФК Круоя Пакруойіс]] |- ! 1 | [[ФК Лакаматыў-НН]] |- ! 1 | [[ФК Лакаматыў Ніжні Ноўгарад]] |- ! 1 | [[ФК Легіён Талін]] |- ! 1 | [[ФК Ленінградзец]] |- ! 1 | [[ФК Ліепая]] |- ! 1 | [[ФК Мазія]] |- ! 1 | [[ФК Марыехамн]] |- ! 1 | [[ФК Мезёкёвешд]] |- ! 1 | [[ФК Металіст Харкаў]] |- ! 1 | [[ФК Мускрон-Перувельз]] |- ! 1 | [[ФК Мынай]] |- ! 1 | [[ФК Мінерва Пенджаб]] |- ! 1 | [[ФК Навігатарэй Вільнюс]] |- ! 1 | [[ФК Ніва Самахвалавічы]] |- ! 1 | [[ФК ОФК]] |- ! 1 | [[ФК ОФК Бялград]] |- ! 1 | [[ФК Палонія Вільнюс]] |- ! 1 | [[ФК Партызан-2 Мінск]] |- ! 1 | [[ФК Порту B]] |- ! 1 | [[ФК Пушча Непаламіцы]] |- ! 1 | [[ФК П’ячэнца]] |- ! 1 | [[ФК Раднічкі Бялград]] |- ! 1 | [[ФК Рыга]] |- ! 1 | [[ФК Сабаіл]] |- ! 1 | [[ФК Самтрэдыя]] |- ! 1 | [[ФК Севастопаль]] |- ! 1 | [[ФК Сенглея Атлетык]] |- ! 1 | [[ФК Серкль Бругэ]] |- ! 1 | [[ФК Славацка Угерске-Градзішце]] |- ! 1 | [[ФК Слайга Роверс]] |- ! 1 | [[ФК Сокал Саратаў]] |- ! 1 | [[ФК Сонам]] |- ! 1 | [[ФК Спартак Нальчык]] |- ! 1 | [[ФК Спліт]] |- ! 1 | [[ФК Сумгаіт]] |- ! 1 | [[ФК ТІРА]] |- ! 1 | [[ФК Тарпеда-Вікторыя]] |- ! 1 | [[ФК Тарпеда Кутаісі]] |- ! 1 | [[ФК Тршынец]] |- ! 1 | [[ФК Туран Туркестан]] |- ! 1 | [[ФК Тэлаві]] |- ! 1 | [[ФК Факел Варонеж]] |- ! 1 | [[ФК Фартуна Дзюсельдорф]] |- ! 1 | [[ФК Хробры Глогаў]] |- ! 1 | [[ФК Хімкі]] |- ! 1 | [[ФК Хімік Севераданецк]] |- ! 1 | [[ФК Чайка Пэтрапаўліўска Баршчагіўка]] |- ! 1 | [[ФК Шахцёр-3 Данецк]] |- ! 1 | [[ФК Экранас Панявежыс]] |- ! 1 | [[ФК Югра Ніжневартаўск]] |- ! 1 | [[Фабрыкант]] |- ! 1 | [[Фазы месяца]] |- ! 1 | [[Факультэт матэматыкі, інфарматыкі і механікі Варшаўскага ўніверсітэта]] |- ! 1 | [[Факультэт прыгожых мастацтваў Універсітэта Стэфана Баторыя]] |- ! 1 | [[Фама Карпавіч Кучкоўскі]] |- ! 1 | [[Фанатызм]] |- ! 1 | [[Фанні Каплан]] |- ! 1 | [[Фантазы]] |- ! 1 | [[Фантазія (музыка)]] |- ! 1 | [[Фармат]] |- ! 1 | [[Фармізм]] |- ! 1 | [[Фару (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Фатаграфаванне]] |- ! 1 | [[Фаіна Мікуліна]] |- ! 1 | [[Фаўст (опера)]] |- ! 1 | [[Фелікс]] |- ! 1 | [[Фелікс Ігнатавіч Плятэр]] |- ! 1 | [[Фелікс Бянткоўскі]] |- ! 1 | [[Фелікс Жавускі]] |- ! 1 | [[Фелікс Згірскі]] |- ! 1 | [[Фелікс Міхайлавіч Шабульда]] |- ! 1 | [[Фелікс Рысінскі]] |- ! 1 | [[Фелікс Ходзька]] |- ! 1 | [[Фелікс Ясінскі]] |- ! 1 | [[Феналогія]] |- ! 1 | [[Фенолаг]] |- ! 1 | [[Феодосий (Самойлович)]] |- ! 1 | [[Фердынанд I (Балгарыя)]] |- ! 1 | [[Фердынанд Кудэлка]] |- ! 1 | [[Фердынанд Радзівіл]] |- ! 1 | [[Фердынанд Шпіцнагель]] |- ! 1 | [[Фесаланікійскі ўніверсітэт]] |- ! 1 | [[Фестываль дакументальнага кіно ў Амстэрдаме]] |- ! 1 | [[Филарет (Малышевский)]] |- ! 1 | [[Фларыян Далеўскі]] |- ! 1 | [[Фларыян Ксаверавіч Ржавускі]] |- ! 1 | [[Фларыян Тышкевіч]] |- ! 1 | [[Фляшчынскі]] |- ! 1 | [[Фолксцайтунг]] |- ! 1 | [[Фонд культуры Дэверт]] |- ! 1 | [[Форум грамадзянскай супольнасці Усходняга партнёрства]] |- ! 1 | [[Фотамастак]] |- ! 1 | [[Фотамастачка]] |- ! 1 | [[Фрайбергская горная акадэмія]] |- ! 1 | [[Франкаманія]] |- ! 1 | [[Франкфурт-на-Майне (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Франс Гогенберг]] |- ! 1 | [[Франс ван Мірыс Старэйшы]] |- ! 1 | [[Франсуа Бернар Шармуа]] |- ! 1 | [[Франсуа Гастон дэ Бецюн]] |- ! 1 | [[Франсуа Гранье дэ Сен-Мартэн]] |- ! 1 | [[Франсуа Лангшам дэ Бер’е]] |- ! 1 | [[Франсуа Луі дэ Канці]] |- ! 1 | [[Франсуа дэ Вілэйн]] |- ! 1 | [[Франсіска Суарэс]] |- ! 1 | [[Франц Іванавіч Лабенскі]] |- ! 1 | [[Франц Бернардзін Вербек]] |- ! 1 | [[Франц Мурэр]] |- ! 1 | [[Франц Міклошыч]] |- ! 1 | [[Франц Пуслоўскі]] |- ! 1 | [[Францкевічы-Радзімінскія]] |- ! 1 | [[Французскае фатаграфічнае таварыства]] |- ! 1 | [[Францыск Тэгацы]] |- ! 1 | [[Францішак Альбін Сымон]] |- ! 1 | [[Францішак Бажэнцкі]] |- ! 1 | [[Францішак Беліковіч]] |- ! 1 | [[Францішак Вайцяхоўскі]] |- ! 1 | [[Францішак Пекасінскі]] |- ! 1 | [[Францішак Урублеўскі]] |- ! 1 | [[Францішак Ян Бялінскі]] |- ! 1 | [[Франчэска Марыя д’Эстэ]] |- ! 1 | [[Фрашка]] |- ! 1 | [[Фрыдрых Адольф Крумахер]] |- ! 1 | [[Фрыдрых Вільгельм Бесель]] |- ! 1 | [[Фрыдрых Казімір фон Лёвенвольдэ]] |- ! 1 | [[Фрыдрых фон Валенрод]] |- ! 1 | [[Фрыдэрык Сапега (падкаморы ўладзімірскі)]] |- ! 1 | [[Фуншал (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Фядот Мікалаевіч Шкларэвіч]] |- ! 1 | [[Фёдар Альгердавіч]] |- ! 1 | [[Фёдар Андрэевіч Кудрынскі]] |- ! 1 | [[Фёдар Васілевіч Курыцын]] |- ! 1 | [[Фёдар Рыгоравіч Гогель]] |- ! 1 | [[Фізіякраты]] |- ! 1 | [[Філадэльфійская кансерваторыя]] |- ! 1 | [[Філадэльфісты]] |- ! 1 | [[Філаматычнае таварыства]] |- ! 1 | [[Філарэт, епіскап Ніжагародскі]] |- ! 1 | [[Філасофскі факультэт Віленскай акадэміі]] |- ! 1 | [[Філіп Фейт]] |- ! 1 | [[Філіпа Барталамеа да Ф'есоле]] |- ! 1 | [[Фірдаўс Зайнутдзінаў]] |- ! 1 | [[Фіятыра]] |- ! 1 | [[Х. Мюлер]] |- ! 1 | [[Х. Томсен]] |- ! 1 | [[Хабілітаваны доктар]] |- ! 1 | [[Хаджыбей]] |- ! 1 | [[Хажоўская шаша]] |- ! 1 | [[Хазанаў]] |- ! 1 | [[Халакост у Літве]] |- ! 1 | [[Халецкаўшчына]] |- ! 1 | [[Ханья (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Ханякоўшчына]] |- ! 1 | [[Харальная сінагога (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Харальная сінагога (Вільня)]] |- ! 1 | [[Харкаўскае мастацкае вучылішча]] |- ! 1 | [[Харкаўская навучальная акруга]] |- ! 1 | [[Харошч]] |- ! 1 | [[Харужы пяцігорскі]] |- ! 1 | [[Харунжы ўпіцкі]] |- ! 1 | [[Харунжыя віленскія]] |- ! 1 | [[Хасэ Кальва]] |- ! 1 | [[Хацінскае староства]] |- ! 1 | [[Хведар Якубавіч Нюнька]] |- ! 1 | [[Хелмінская дыяцэзія]] |- ! 1 | [[Хелмінская зямля]] |- ! 1 | [[Хельсінкская група]] |- ! 1 | [[Хельсінкі (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Хлебэк (настаўнік)]] |- ! 1 | [[Хлябцэвіч]] |- ! 1 | [[Ходзькі]] |- ! 1 | [[Хойніцкае староства]] |- ! 1 | [[Холмская праваслаўная епархія]] |- ! 1 | [[Хоцінская бітва, 1673]] |- ! 1 | [[Храм Святога Роўнаапостальнага князя Уладзіміра (Растоў-на-Доне)]] |- ! 1 | [[Храм Сівілы]] |- ! 1 | [[Храм у гонар свяціцеля Дзімітрыя Растоўскага (Міханавічы)]] |- ! 1 | [[Храмы Вільні]] |- ! 1 | [[Храпавіцкія]] |- ! 1 | [[Хроніка Марціна Бельскага]] |- ! 1 | [[Хрыбет Эрмана]] |- ! 1 | [[Хрызастом (Марцішкін)]] |- ! 1 | [[Хрыстафон Ханстэн]] |- ! 1 | [[Хрысціян, біскуп новагародскі]] |- ! 1 | [[Хрысціян Піліпавіч Меер]] |- ! 1 | [[Хрысціянская дэмакратыя Польшча]] |- ! 1 | [[Хрысціянізацыя Жамойці]] |- ! 1 | [[Хрышчэнне Міндоўга]] |- ! 1 | [[Хрэстаматыя]] |- ! 1 | [[Хуга Эрфурт]] |- ! 1 | [[Худайдат]] |- ! 1 | [[Хургада (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Хусейін Дургут]] |- ! 1 | [[Хіратанізацыя]] |- ! 1 | [[ЦК КПЛ]] |- ! 1 | [[ЦСК ВПС Самара]] |- ! 1 | [[Цагляны стыль]] |- ! 1 | [[Цаперскі манастыр]] |- ! 1 | [[Царква (храм)]] |- ! 1 | [[Царква Адведзін Панны Марыі (Гялваняй)]] |- ! 1 | [[Царква Блажэннага Мікалая Чарнецкага і навамучанікаў УГКЦ]] |- ! 1 | [[Царква Казанскай Маці Божай (Новыя Свянцяны)]] |- ! 1 | [[Царква Мікалая Цудатворца (Лукішкі)]] |- ! 1 | [[Царква Міхаіла Архангела (Растоў-на-Доне)]] |- ! 1 | [[Царква Нараджэння Хрыстовага (Пружаны)]] |- ! 1 | [[Царква Прападобнай Ефрасінні (Вільня)]] |- ! 1 | [[Царква Прападобнай Ефрасінні Полацкай (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Царква Прападобнай Еўфрасінні (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Царква Раства Хрыстова (Вільня)]] |- ! 1 | [[Царква Святога Вардана (Вільня)]] |- ! 1 | [[Царква Святога Духа, Вільнюс]] |- ! 1 | [[Царква Святога Мікалая Цудатворца (Вільня, Лукішская турма)]] |- ! 1 | [[Царква Святога Міхаіла (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Царква Святога Міхаіла Архангела (Вільня)]] |- ! 1 | [[Царква Святога Міхаіла Арханёла (Вільня)]] |- ! 1 | [[Царква Святога Уладзіміра (Вільня)]] |- ! 1 | [[Царква Святога Яна Хрысціцеля (Вільня)]] |- ! 1 | [[Царква Святой Ефрасінні Полацкай (Вільня)]] |- ! 1 | [[Царква Святой Кацярыны (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Царква Святой Кацярыны (Вільня)]] |- ! 1 | [[Царква Святых Канстанціна і Міхаіла (Вільня)]] |- ! 1 | [[Царква Святых Кузьмы і Дзям’яна (Вільня)]] |- ! 1 | [[Царква Святых Пятра і Паўла (Вільня)]] |- ! 1 | [[Царква Уваскрасення Хрыстовага, Каўнас]] |- ! 1 | [[Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага (Падброддзе)]] |- ! 1 | [[Царкоўная гісторыя]] |- ! 1 | [[Царкоўны дзеяч]] |- ! 1 | [[Царкоўны пагост]] |- ! 1 | [[Царкоўны хор]] |- ! 1 | [[Царкоўныя святы]] |- ! 1 | [[Царскасельскі ліцэй]] |- ! 1 | [[Цельшыцкае староства]] |- ! 1 | [[Цемнік]] |- ! 1 | [[Цемрашальствам]] |- ! 1 | [[Цеперскі манастыр]] |- ! 1 | [[Церашковіч]] |- ! 1 | [[Цесць]] |- ! 1 | [[Цмокі-Менск]] |- ! 1 | [[Цукарніца]] |- ! 1 | [[Цукроўня]] |- ! 1 | [[Цывільна-вайсковая камісія]] |- ! 1 | [[Цывінскія]] |- ! 1 | [[Цыпрыян Віліскі]] |- ! 1 | [[Цыркуляр]] |- ! 1 | [[Цыркуляр па кіраванні Віленскай навучальнай акругай]] |- ! 1 | [[Цырыл Любавідскі]] |- ! 1 | [[Цыстэрцыяне]] |- ! 1 | [[Цэзар Антонавіч Абрамовіч]] |- ! 1 | [[Цэзар Бароній]] |- ! 1 | [[Цэзарый Плятэр]] |- ! 1 | [[Цэнзурны камітэт]] |- ! 1 | [[Цэнтр беларускіх і рэгіянальных даследаванняў ЕГУ]] |- ! 1 | [[Цэнтр духоўнай музыкі ордэна езуітаў]] |- ! 1 | [[Цэнтр еўрапейскай трансфармацыі]] |- ! 1 | [[Цэнтр міждысцыплінарных гуманітарных даследаванняў]] |- ! 1 | [[Цэнтр рэстаўрацыі і кансервацыі музейных каштоўнасцей імя П. Гудзінаса]] |- ! 1 | [[Цэнтравы]] |- ! 1 | [[Цэнтральнае інжынернае ўпраўленне]] |- ! 1 | [[Цэнтральнай бібліятэкі АН Літоўскай ССР]] |- ! 1 | [[Цэнтральны ацяпленне]] |- ! 1 | [[Цэнтральны дзяржаўны гістарычны архіў ЛітССР]] |- ! 1 | [[Цэнтральны рынак (Растоў-на-Доне)]] |- ! 1 | [[Цэнтральны ўніверсальны магазін (Вільня)]] |- ! 1 | [[Цюменскі драматычны тэатр]] |- ! 1 | [[Цюрколаг]] |- ! 1 | [[Цялец Панятоўскага (сузор’е)]] |- ! 1 | [[Цярнополь]] |- ! 1 | [[Цівун віленскі]] |- ! 1 | [[Цітус Курнатоўскі]] |- ! 1 | [[Ціхан (Белавін)]] |- ! 1 | [[Ціхан (патрыярх маскоўскі)]] |- ! 1 | [[Ціхвінская вуліца (Масква)]] |- ! 1 | [[Ціхвінскі завулак, Масква]] |- ! 1 | [[Чабаеўка]] |- ! 1 | [[Чамарка]] |- ! 1 | [[Чарнавіцкі нацыянальны ўніверсітэт імя Юрыя Федзьковіча]] |- ! 1 | [[Чарнаморскі флот падчас Вялікай Айчыннай вайны]] |- ! 1 | [[Чарнецкая]] |- ! 1 | [[Чарноўская]] |- ! 1 | [[Чарноўскія]] |- ! 1 | [[Чарнігаўская епархія]] |- ! 1 | [[Чарцёжныя інструменты]] |- ! 1 | [[Чарчэнне]] |- ! 1 | [[Чарэйска-ружанская лінія роду Сапегаў]] |- ! 1 | [[Чарэшчанета]] |- ! 1 | [[Час раздум'яў]] |- ! 1 | [[Часлаў Васілевіч]] |- ! 1 | [[Часовае ўпраўленне Віленскай акругі]] |- ! 1 | [[Часовая беларуская нацыянальная рада]] |- ! 1 | [[Часовая кіруючая камісія Сярэдняй Літвы]] |- ! 1 | [[Часовы Віленскі літоўскі камітэт]] |- ! 1 | [[Часовы Віленскі школьны камітэт]] |- ! 1 | [[Часовы дзяржаўны савет]] |- ! 1 | [[Часовы камітэт Дзяржаўнай думы]] |- ! 1 | [[Часовы камітэт вільнюскіх літоўцаў]] |- ! 1 | [[Часовы народны ўрад Рэспублікі Польшча]] |- ! 1 | [[Часовы савет Расійскай рэспублікі]] |- ! 1 | [[Чатырохсвяціцельская царква (Коўна)]] |- ! 1 | [[Чахотка]] |- ! 1 | [[Чкалаўскі (мікрараён)]] |- ! 1 | [[Члухаўскае староства]] |- ! 1 | [[Чорнарабочы]] |- ! 1 | [[Чорная Падзіна]] |- ! 1 | [[Чорная кніга (раман)]] |- ! 1 | [[Чорны Бор (Літва)]] |- ! 1 | [[Чтения в Историческом обществе Нестора Летописца]] |- ! 1 | [[Чугуеўскае ваеннае вучылішча]] |- ! 1 | [[Чудаў манастыр]] |- ! 1 | [[Чыгуначны вакзал (Вільня)]] |- ! 1 | [[Чыгуначнік]] |- ! 1 | [[Чызлхерст]] |- ! 1 | [[Чыкагская кансерваторыя]] |- ! 1 | [[Чырвоны Двор (Віленскі раён)]] |- ! 1 | [[Чырвоны Двор (Літва)]] |- ! 1 | [[Чырвоны Кацельшчык]] |- ! 1 | [[Чырвоны граніт]] |- ! 1 | [[Чырвоны сцяг (газета, 1920)]] |- ! 1 | [[Чэмпіянат Літвы па баскетболе]] |- ! 1 | [[Чэмпіянат Літвы па баскетболе 1998/1999]] |- ! 1 | [[Чэмпіянат Малдовы па футболе]] |- ! 1 | [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе]] |- ! 1 | [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе 1993/1994]] |- ! 1 | [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе 1994/1995]] |- ! 1 | [[Чэмпіянат СССР па футболе 1982]] |- ! 1 | [[Чэмпіянат СССР па футболе 1983]] |- ! 1 | [[Чэмпіянат Шатландыі па футболе]] |- ! 1 | [[Чэслаў Валейка]] |- ! 1 | [[Чэслаў Згажэльскі]] |- ! 1 | [[Чэслаў Малеўскі]] |- ! 1 | [[Чэслаў Мядзёлка]] |- ! 1 | [[Чэслаў Олех]] |- ! 1 | [[Чэслаў Чарноўскі]] |- ! 1 | [[Чэшская літаратура]] |- ! 1 | [[Ш. Герэн]] |- ! 1 | [[Ш. дэ Кастэр]] |- ! 1 | [[Шабаб Аль-Ахлі Дубай]] |- ! 1 | [[Шавельская мужчынская гімназія]] |- ! 1 | [[Шавельскі павет, ВКЛ]] |- ! 1 | [[Шакяйскі раён]] |- ! 1 | [[Шарамеццева (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Шарль Жазеф дэ Лінь]] |- ! 1 | [[Шарль Жазэф Эманюэль дэ Лінь]] |- ! 1 | [[Шарль Нікалас Фабіер]] |- ! 1 | [[Шарм-эш-Шэйх (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Шарунас Марчулёніс]] |- ! 1 | [[Шарунас Шымулінас]] |- ! 1 | [[Шатах]] |- ! 1 | [[Шахматысты, карціна Вероны]] |- ! 1 | [[Шашаляі]] |- ! 1 | [[Шаўляйскага ўніверсітэта]] |- ! 1 | [[Шаўляйская гімназія]] |- ! 1 | [[Шаўлянскае народнае вучылішча]] |- ! 1 | [[Шаўляны (Літва)]] |- ! 1 | [[Швекшне]] |- ! 1 | [[Шверубовіч]] |- ! 1 | [[Швякшна]] |- ! 1 | [[Шкаплер]] |- ! 1 | [[Школа вышэйшых сацыяльных навук]] |- ! 1 | [[Школа малявання Трутнева]] |- ! 1 | [[Школа палітычных навук у Вільні]] |- ! 1 | [[Школьная вуліца (Пінск)]] |- ! 1 | [[Шлойма Бастомскі]] |- ! 1 | [[Шляхецкая ваколіца]] |- ! 1 | [[Шмелінгі]] |- ! 1 | [[Шпітальная вуліца (Вільнюс)]] |- ! 1 | [[Шрыфт Брайля]] |- ! 1 | [[Шталмайстар]] |- ! 1 | [[Штогоднік]] |- ! 1 | [[Штурм Ізмаіла]] |- ! 1 | [[Штурм Ачакава]] |- ! 1 | [[Штурм Вільнюскага тэлецэнтра]] |- ! 1 | [[Шумскія]] |- ! 1 | [[Шухман]] |- ! 1 | [[Шчасны Патоцкі]] |- ! 1 | [[Шчорсы (Украіна)]] |- ! 1 | [[Шчыпёрна]] |- ! 1 | [[Шыдлавецкія]] |- ! 1 | [[Шыдлоўскі (настаўнік)]] |- ! 1 | [[Шылайчэй]] |- ! 1 | [[Шыльдгаўз]] |- ! 1 | [[Шыляны]] |- ! 1 | [[Шылінгсфюрст]] |- ! 1 | [[Шыман Красоўскі]] |- ! 1 | [[Шымка Юндзілавіч]] |- ! 1 | [[Шымон Вішнеўскі]] |- ! 1 | [[Шытава]] |- ! 1 | [[Шэметы]] |- ! 1 | [[Шэнберг]] |- ! 1 | [[Шэнграбенскі бой]] |- ! 1 | [[Шэрая шыйка (мультфільм)]] |- ! 1 | [[Шэф]] |- ! 1 | [[Шэфердс-Буш]] |- ! 1 | [[Э. Асташэўскі]] |- ! 1 | [[Э. Манвелян]] |- ! 1 | [[Э. Межалайціс]] |- ! 1 | [[Э. Падбярэзскі]] |- ! 1 | [[Э. Пезен]] |- ! 1 | [[Э. Пірліс]] |- ! 1 | [[Э. Рударф]] |- ! 1 | [[Э. Сэтан-Томпсан]] |- ! 1 | [[Э. Сінклер]] |- ! 1 | [[Эбан, Василий Ильич]] |- ! 1 | [[Эберсбах]] |- ! 1 | [[Эвы Гульбінова]] |- ! 1 | [[Эгенфельдэр]] |- ! 1 | [[Эдвард Будрэйка]] |- ! 1 | [[Эдвард Дэмбоўскі]] |- ! 1 | [[Эдвард Качкоўскі]] |- ! 1 | [[Эдвард Прозар]] |- ! 1 | [[Эдмунд Барталамейчык]] |- ! 1 | [[Эдмундас Рымша]] |- ! 1 | [[Эдуард Аляксандравіч Эверсман]] |- ! 1 | [[Эдуард Беламі]] |- ! 1 | [[Эдуард Калманоўскі]] |- ! 1 | [[Эдуард Мастоўскі]] |- ! 1 | [[Эдуард Рымша]] |- ! 1 | [[Эдуард Фёдаравіч Келер]] |- ! 1 | [[Эдуардас Будрэйка]] |- ! 1 | [[Эдыгей]] |- ! 1 | [[Эжэн Жазэф Вербукховен]] |- ! 1 | [[Эзра Яфімавіч Лявонцін]] |- ! 1 | [[Эйнаровіч]] |- ! 1 | [[Эйндховен (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Эйсмонты]] |- ! 1 | [[Экзегетыка]] |- ! 1 | [[Экзэгетыка]] |- ! 1 | [[Эксгумацыя]] |- ! 1 | [[Экспедыцыя Юзафа Заліўскага (1833)]] |- ! 1 | [[Эксплуатант аэрадрома]] |- ! 1 | [[Экспрэсія]] |- ! 1 | [[Экстэр'ер]] |- ! 1 | [[Элайза Коэн-Машлін]] |- ! 1 | [[Элеанора Вальдштэйн]] |- ! 1 | [[Элена Дзірсене]] |- ! 1 | [[Элмантас Мэйлус]] |- ! 1 | [[Эльжбета Граноўская]] |- ! 1 | [[Эляна Урбаненэ]] |- ! 1 | [[Эма Альтберг]] |- ! 1 | [[Эма Залкінд]] |- ! 1 | [[Эмануэль Уладзіслаў Тышкевіч]] |- ! 1 | [[Эмануіл Манэ-Кац]] |- ! 1 | [[Эмерык Станевіч]] |- ! 1 | [[Эмерыт]] |- ! 1 | [[Эмфітэўзіс]] |- ! 1 | [[Эмілія Наруцкая]] |- ! 1 | [[Эмілія Францішка Сарыюш-Бельская]] |- ! 1 | [[Эміліяна Гансалес Навера]] |- ! 1 | [[Энфідха (аэрапорт)]] |- ! 1 | [[Эпас (Лагойск)]] |- ! 1 | [[Эпісталаграфія]] |- ! 1 | [[Эпісталярная спадчына]] |- ! 1 | [[Эрнест Паліпенка]] |- ! 1 | [[Эрнст Гофман]] |- ! 1 | [[Эрнст Карлавіч Гофман]] |- ! 1 | [[Эрнэст Іванавіч Жыбер]] |- ! 1 | [[Эрык Нёвё]] |- ! 1 | [[Эскарп]] |- ! 1 | [[Эстонская апостольская православная церковь]] |- ! 1 | [[Этнагенез славян]] |- ! 1 | [[Этнаграфічны музей Віленскага ўніверсітэта]] |- ! 1 | [[Этнаграфія Беларусі (энцыклапедыя)]] |- ! 1 | [[Этналагічны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта]] |- ! 1 | [[Этнамузыколаг]] |- ! 1 | [[Этнаніміка]] |- ! 1 | [[Этнографка]] |- ! 1 | [[Эхо]] |- ! 1 | [[Эцюд]] |- ! 1 | [[Эшэрсбекен]] |- ! 1 | [[Эін Якаў]] |- ! 1 | [[Эўгенія Таўткайце]] |- ! 1 | [[Эўджэніа Джамбра]] |- ! 1 | [[Эўзебіуш Славацкі]] |- ! 1 | [[Эўрапейскае радыё для Беларусі]] |- ! 1 | [[Эўсебіуш Славацкі]] |- ! 1 | [[Эўсэбіюш Славацкі]] |- ! 1 | [[Ю. Ігараў]] |- ! 1 | [[Ю. Бурачэўскі]] |- ! 1 | [[Ю. Грушас]] |- ! 1 | [[Ю. Зікарас]] |- ! 1 | [[Ю. Зімніцкі]] |- ! 1 | [[Ю. Кекштас]] |- ! 1 | [[Ю. Мільцініс]] |- ! 1 | [[Ю. Фалін]] |- ! 1 | [[Ю. Яноніс]] |- ! 1 | [[Юбілей ювеліра]] |- ! 1 | [[Югурцінская вайна (Салюстый)]] |- ! 1 | [[Южынтайская сянюнія]] |- ! 1 | [[Юзаф Баўкевіч]] |- ! 1 | [[Юзаф Бішэўскі]] |- ! 1 | [[Юзаф Вайніловіч]] |- ! 1 | [[Юзаф Вяжынскі]] |- ! 1 | [[Юзаф Віткевіч]] |- ! 1 | [[Юзаф Гейдройць]] |- ! 1 | [[Юзаф Глемп]] |- ! 1 | [[Юзаф Глінскі]] |- ! 1 | [[Юзаф Горскі]] |- ! 1 | [[Юзаф Дзяконскі]] |- ! 1 | [[Юзаф Зябіцкі]] |- ! 1 | [[Юзаф Казлоўскі]] |- ! 1 | [[Юзаф Казімір Зямацкі]] |- ! 1 | [[Юзаф Камароўскі]] |- ! 1 | [[Юзаф Карчэўскі]] |- ! 1 | [[Юзаф Лабадоўскі]] |- ! 1 | [[Юзаф Лукомскі]] |- ! 1 | [[Юзаф Лявон Лапацінскі]] |- ! 1 | [[Юзаф Марошак]] |- ! 1 | [[Юзаф Панкевіч]] |- ! 1 | [[Юзаф Петрашкевіч]] |- ! 1 | [[Юзаф Радовіч]] |- ! 1 | [[Юзаф Скварніцкі]] |- ! 1 | [[Юзаф Стражэвіч]] |- ! 1 | [[Юзаф Тэадор Дарашкевіч-Боўфал]] |- ! 1 | [[Юзаф Унежыскі]] |- ! 1 | [[Юзаф Хурціг]] |- ! 1 | [[Юзаф Хэлмонскі]] |- ! 1 | [[Юзаф Цюндзявіцкі]] |- ! 1 | [[Юзаф Чарноўскі]] |- ! 1 | [[Юзаф Чартарыйскі]] |- ! 1 | [[Юзаф Шчэнсны Турскі]] |- ! 1 | [[Юзаф Шчэпінскі]] |- ! 1 | [[Юзаф Эмануіл Пшэцлаўскі]] |- ! 1 | [[Юзаф Юзафавіч Тышкевіч]] |- ! 1 | [[Юзеф Галухоўскі]] |- ! 1 | [[Юзэф Монтвіл]] |- ! 1 | [[Юльян Фёдаравіч Крачкоўскі]] |- ! 1 | [[Юльян Янушэўскі]] |- ! 1 | [[Юлюс Яноніс]] |- ! 1 | [[Юлій Мартаў]] |- ! 1 | [[Юліян Фаміч Крачкоўскі]] |- ! 1 | [[Юліян Францавіч Кеневіч]] |- ! 1 | [[Юнацкая зборная Украіны па футболе]] |- ! 1 | [[Юнацкая зборная Харватыі па футболе]] |- ! 1 | [[Юндзелішкі (Бірштанскі раён)]] |- ! 1 | [[Юнкерскае вучылішча]] |- ! 1 | [[Юніёрская зборная Сербіі па футболе]] |- ! 1 | [[Юніёрская зборная Украіны па футболе]] |- ! 1 | [[Юніёрскі каледж]] |- ! 1 | [[Юодаўсей]] |- ! 1 | [[Юозапас Радавічус]] |- ! 1 | [[Юозапас Стакаўскас]] |- ! 1 | [[Юозас Бальчыконіс]] |- ! 1 | [[Юозас Гараліс]] |- ! 1 | [[Юозас Груодзіс]] |- ! 1 | [[Юозас Грыгалавічус]] |- ! 1 | [[Юозас Ермалавічус]] |- ! 1 | [[Юозас Кайрукшціс]] |- ! 1 | [[Юозас Кедайніс]] |- ! 1 | [[Юозас Мікенас]] |- ! 1 | [[Юозас Мільцініс]] |- ! 1 | [[Юозас Наўяліс]] |- ! 1 | [[Юозас Пакніс]] |- ! 1 | [[Юозас Станкевічус]] |- ! 1 | [[Юозас Тунайціс]] |- ! 1 | [[Юозас Якштас]] |- ! 1 | [[Юргайці]] |- ! 1 | [[Юргіс Белініс]] |- ! 1 | [[Юргіс Тарабілда]] |- ! 1 | [[Юргіс Чурліс]] |- ! 1 | [[Юргіс Шлапеліс]] |- ! 1 | [[Юргіта Шаўцюнайце Вярбіцкіене]] |- ! 1 | [[Юрка (танец)]] |- ! 1 | [[Юрка Тарасюк]] |- ! 1 | [[Юркштас]] |- ! 1 | [[Юры Дзікавіцкі]] |- ! 1 | [[Юры Фёдараў]] |- ! 1 | [[Юрыдычны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта]] |- ! 1 | [[Юрый (Ярашэўскі)]] |- ! 1 | [[Юрый Іванавіч Вянелін]] |- ! 1 | [[Юрый Алелькавіч (1531—1578)]] |- ! 1 | [[Юрый Альбін]] |- ! 1 | [[Юрый Аляксеевіч Далгарукаў]] |- ! 1 | [[Юрый Багданавіч Ляцецкі]] |- ! 1 | [[Юрый Валовіч]] |- ! 1 | [[Юрый Зяновіч, памёр у 1651]] |- ! 1 | [[Юрый Леанідавіч Кобрын]] |- ! 1 | [[Юрый Марцінавіч Білевіч]] |- ! 1 | [[Юрый Мыцык]] |- ! 1 | [[Юрый Міхайлавіч Чартарыйскі]] |- ! 1 | [[Юрый Палубінскі]] |- ! 1 | [[Юрый Скумін-Тышкевіч]] |- ! 1 | [[Юрый Фёдаравіч Самарын]] |- ! 1 | [[Юр’еў дзень]] |- ! 1 | [[Юстас Вінцас Паляцкіс]] |- ! 1 | [[Юстын Банавентура Пранайціс]] |- ! 1 | [[Юстын Грэбніцкі]] |- ! 1 | [[Юстына Лігуз]] |- ! 1 | [[Юстынішкі]] |- ! 1 | [[Юстыніян Шчыт]] |- ! 1 | [[Юсцін Грабніцкі]] |- ! 1 | [[Юсціянава (Лаздзейскі раён)]] |- ! 1 | [[Юсціянава (Лаздзіяйскі раён)]] |- ! 1 | [[Ютэйр]] |- ! 1 | [[Юхневіч]] |- ! 1 | [[Юхновец]] |- ! 1 | [[Юшаўшчына]] |- ! 1 | [[Я. А. Гільзен]] |- ! 1 | [[Я. Альшэўскі]] |- ! 1 | [[Я. Андрайкевіч]] |- ! 1 | [[Я. Багушэўскі]] |- ! 1 | [[Я. Г. Гарон]] |- ! 1 | [[Я. Гадэ]] |- ! 1 | [[Я. Глюксберг]] |- ! 1 | [[Я. Гурвіч]] |- ! 1 | [[Я. Дзічкоўскі]] |- ! 1 | [[Я. Збікоўскі]] |- ! 1 | [[Я. Каспровіч]] |- ! 1 | [[Я. Клагіш]] |- ! 1 | [[Я. Кушаль]] |- ! 1 | [[Я. Ліцкевіч]] |- ! 1 | [[Я. Пучынскі]] |- ! 1 | [[Я. С. Алелькавіч]] |- ! 1 | [[Я. Стэфані]] |- ! 1 | [[Я. Т. Плятэр]] |- ! 1 | [[Я. Тэнанд]] |- ! 1 | [[Я. Хазін]] |- ! 1 | [[Я. Хедэль]] |- ! 1 | [[Я. Шарахоўскі]] |- ! 1 | [[Я. Ярошка]] |- ! 1 | [[Яблэчна]] |- ! 1 | [[Яваравас]] |- ! 1 | [[Ягелонская бібліятэка]] |- ! 1 | [[Ягнё]] |- ! 1 | [[Ягор Мікалаевіч Фус]] |- ! 1 | [[Ягор Пятровіч Урангель]] |- ! 1 | [[Ягуштоў]] |- ! 1 | [[Ядвіга, дачка Ягайлы]] |- ! 1 | [[Ядвіга Грынкевіч]] |- ! 1 | [[Ядвіга Ягайлаўна]] |- ! 1 | [[Ядзвіга Лушчэўская]] |- ! 1 | [[Язэп Зарэмба]] |- ! 1 | [[Язэп Згірскі]] |- ! 1 | [[Язэп Каліцкі]] |- ! 1 | [[Язэп Пяткевіч]] |- ! 1 | [[Язэп Ярмалковіч]] |- ! 1 | [[Якаў Барысавіч Гутман]] |- ! 1 | [[Якаў Булгакаў]] |- ! 1 | [[Якаў Кара]] |- ! 1 | [[Якаў Лур'е]] |- ! 1 | [[Якаў Міхайлавіч Захер]] |- ! 1 | [[Якаў Сямёнавіч Саладуха]] |- ! 1 | [[Якаў Сіверс]] |- ! 1 | [[Якуб Брыятэ]] |- ! 1 | [[Якуб Выгодскі]] |- ! 1 | [[Якуб Габрыэль]] |- ! 1 | [[Якуб Гібель]] |- ! 1 | [[Якуб Мяхоўскі]] |- ! 1 | [[Якуб Нагурскі]] |- ! 1 | [[Якуб Рачка Табутавіч]] |- ! 1 | [[Якуб Уханскі]] |- ! 1 | [[Якуб Шыдлавецкі, старэйшы]] |- ! 1 | [[Якуб Шыманоўскі]] |- ! 1 | [[Якуб з Ільжы]] |- ! 1 | [[Ялбжыкоўскі]] |- ! 1 | [[Ялена (Балгарыя)]] |- ! 1 | [[Ялоўка (гміна)]] |- ! 1 | [[Ян Ісайкоўскі]] |- ! 1 | [[Ян Антоній Масальскі]] |- ! 1 | [[Ян Аўгуст Гільзен]] |- ! 1 | [[Ян Багаткевіч]] |- ! 1 | [[Ян Багуслаў Рыхтар]] |- ! 1 | [[Ян Багушэўскі]] |- ! 1 | [[Ян Богуш-Сестранцэвіч]] |- ! 1 | [[Ян Вашкевіч]] |- ! 1 | [[Ян Вільчынскі]] |- ! 1 | [[Ян Вінцэнт Сальведэр]] |- ! 1 | [[Ян Віткевіч]] |- ! 1 | [[Ян Вішнеўскі]] |- ! 1 | [[Ян Галамбёўскі]] |- ! 1 | [[Ян Гедройц]] |- ! 1 | [[Ян Генрык Абіхт]] |- ! 1 | [[Ян Геранім Хадкевіч]] |- ! 1 | [[Ян Глінка]] |- ! 1 | [[Ян Гнінскі]] |- ! 1 | [[Ян Гячэвіч]] |- ! 1 | [[Ян Дантышак]] |- ! 1 | [[Ян Драўніцкі]] |- ! 1 | [[Ян Ельскі]] |- ! 1 | [[Ян Заар]] |- ! 1 | [[Ян Заор]] |- ! 1 | [[Ян Зыгмунт Скшынецкі]] |- ! 1 | [[Ян Зянковіч]] |- ! 1 | [[Ян Казімір Бяганскі]] |- ! 1 | [[Ян Календа]] |- ! 1 | [[Ян Камінскі]] |- ! 1 | [[Ян Канарскі]] |- ! 1 | [[Ян Канты Шаптыцкі]] |- ! 1 | [[Ян Капістран]] |- ! 1 | [[Ян Карэтнікаў]] |- ! 1 | [[Ян Катовіч]] |- ! 1 | [[Ян Клімак]] |- ! 1 | [[Ян Корвін-Гасеўскі]] |- ! 1 | [[Ян Кофман]] |- ! 1 | [[Ян Крыштаф Пац]] |- ! 1 | [[Ян Кімант]] |- ! 1 | [[Ян Лобенвейн]] |- ! 1 | [[Ян Ліпскі]] |- ! 1 | [[Ян Мержаеўскі]] |- ! 1 | [[Ян Мюлер]] |- ! 1 | [[Ян Непамуцэн Бабровіч]] |- ! 1 | [[Ян Радзівіл, сын Міхала Казіміра]] |- ! 1 | [[Ян Ракоўскі]] |- ! 1 | [[Ян Розэн]] |- ! 1 | [[Ян Роланд]] |- ! 1 | [[Ян Рудніцкі]] |- ! 1 | [[Ян Руткоўскі]] |- ! 1 | [[Ян Руцкі]] |- ! 1 | [[Ян Савіцкі]] |- ! 1 | [[Ян Скшынецкі]] |- ! 1 | [[Ян Станіслаўскі]] |- ! 1 | [[Ян Трыльнер]] |- ! 1 | [[Ян Тышкевіч]] |- ! 1 | [[Ян Улошак]] |- ! 1 | [[Ян Ульрых, архітэктар]] |- ! 1 | [[Ян Урбан]] |- ! 1 | [[Ян Фелікс Агінскі]] |- ! 1 | [[Ян Фрыдрых Вольфганг]] |- ! 1 | [[Ян Фрыдрых Нішкоўскі]] |- ! 1 | [[Ян Фрыдэрык Вольфганг]] |- ! 1 | [[Ян Фрыдэрык Нішкоўскі]] |- ! 1 | [[Ян Фрыдэрык Сапега (1618—1664)]] |- ! 1 | [[Ян Фіялэк]] |- ! 1 | [[Ян Хаўтынг]] |- ! 1 | [[Ян Шванскі]] |- ! 1 | [[Ян Юзаф Тышкевіч]] |- ! 1 | [[Ян Юркевіч]] |- ! 1 | [[Ян Юрый Завіша]] |- ! 1 | [[Ян Янавіч Радзівіл]] |- ! 1 | [[Ян Янкоўскі]] |- ! 1 | [[Ян Ястржэмбскі]] |- ! 1 | [[Ян Яшчалд]] |- ! 1 | [[Яна Нарушэвіч]] |- ! 1 | [[Янатруда]] |- ! 1 | [[Янка Жэдзік]] |- ! 1 | [[Януш Аляксандравіч Гальшанскі]] |- ! 1 | [[Януш Варнецкі]] |- ! 1 | [[Януш Мазавецкі]] |- ! 1 | [[Янушэвіч]] |- ! 1 | [[Яніна Вэнслаўская]] |- ! 1 | [[Яніна Путкамер-Жаўтоўская]] |- ! 1 | [[Яніс Мядзіньш]] |- ! 1 | [[Японскі сад (Вільня)]] |- ! 1 | [[Яраслава Аляксандраўна Пуліновіч]] |- ! 1 | [[Яраслаў Станкевіч]] |- ! 1 | [[Яраслаўскі 117-ы пяхотны полк]] |- ! 1 | [[Ярданка Фандыкаў]] |- ! 1 | [[Ясная Гара (манастыр)]] |- ! 1 | [[Яфрэмаў, Іван Антонавіч Яфрэмаў]] |- ! 1 | [[Яфім Паўлавіч Шлосберг]] |- ! 1 | [[Яцковічы]] |- ! 1 | [[Яўген Анегін]] |- ! 1 | [[Яўген Казіміроўскі]] |- ! 1 | [[Яўген Меснер]] |- ! 1 | [[Яўген Насекайла]] |- ! 1 | [[Яўгенія Сянкевіч-Пшыялгоўская]] |- ! 1 | [[Яўгенія Шастак]] |- ! 1 | [[Яўгенія Юзьврэк]] |- ! 1 | [[Яўрэйская культура]] |- ! 1 | [[Яўрэйская мова]] |- ! 1 | [[Яўрэйскі музычны інстытут]] |- ! 1 | [[Яўрэйскі навуковы інстытут]] |- ! 1 | [[Яўрэйскі пагром]] |- ! 1 | [[Яўстах Баслык]] |- ! 1 | [[Яўхім Карэцкі]] |- ! 1 | [[Ꙗ]] |} aiv946qreeq4f4xl521zl7t0lxb9s60 Віленскі настаўніцкі інстытут 0 813321 5211055 5198265 2026-10-03T16:49:36Z Ciepiersia 162280 /* Крыніцы */ афармленне 5211055 wikitext text/x-wiki {{Навучальная ўстанова |Назва = Віленскі настаўніцкі інстытут |Арыгінал = {{lang-ru|Виленский учительский институт}} |Лагатып = |Выява = |Подпіс = |Тып = [[Настаўніцкі інстытут]] |Заснаваны = 1875 |Зачынены = |Дырэктар = |Адрас = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}, [[Віленская губерня]], [[Вільня]] }} '''Ві́ленскі настаўні́цкі інстыту́т''' — сярэдняя спецыяльная педагагічная навучальная ўстанова [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Адкрыты ў [[Вільня|Вільні]] ў 1875 годзе. == Гісторыя == У красавіку 1863 года князь [[Аляксандр Прохаравіч Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандр Шырынскі-Шыхматаў]] прапанаваў стварыць у Віленскай навучальнай акрузе дзве настаўніцкія семінарыі, адну з якіх планавалася адкрыць у [[Маладзечна|Маладзечне]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У кожнай з іх мусіў вучыцца па 30 дзяцей праваслаўных беларускіх і літоўскіх сялян. [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]] пагадзілася фінансаваць гэтыя ўстановы, аднак генерал-губернатар [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіл Мураўёў]] праект не падтрымаў. Ён хацеў, каб у такіх установах працавалі пераважна праваслаўныя святары і выпускнікі духоўных семінарый, прычым не мясцовыя, якія, на яго думку, «апалячыліся», а прывезеныя з Цэнтральнай Расіі. З-за палітычных і бюракратычных затрымак першым настаўніцкім інстытутам у акрузе стаў [[Віленскі яўрэйскі настаўніцкі інстытут]], які пачаў дзейнічаць у 1873 годзе. Гэта была недзяржаўная ўстанова, і паступленне ў яе для хрысціян было закрыта па канфесійнай прыкмеце. Дзяржаўны Віленскі настаўніцкі інстытут адкрыўся ў 1875 годзе (паводле іншых звестак працэс завяршыўся толькі ў 1876 годзе). Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] інстытут эвакуіраваны ў [[Самара|Самару]], дзе арганізацыйна далучаны да [[Самарскі настаўніцкі інстытут|Самарскага настаўніцкага інстытута]]<ref name="Grushova">{{cite web|url=http://www.humanities.edu.ru/db/msg/44510|title=История женского образовательного движения в России, Беларуси и Германии|author=Грушова Л. Д.|date=2003-11-28|lang=ru|accessdate=2026-08-25|archive-date=16 студзеня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116051159/http://www.humanities.edu.ru/db/msg/44510|url-status=dead}}</ref>. == Вучэбны працэс == На стацыянарнае дзённае навучанне ў інстытут прымаліся выключна мужчыны праваслаўнага веравызнання. Жанчынам давалася права здаваць экзамены на права вядзення выкладчыцкай працы толькі экстэрнам. Інстытут рыхтаваў кадры для гарадскіх вучылішчаў Вільні і іншых буйных гарадоў навучальнай акругі. Аднак з-за таго, што статус «гарадскіх» атрымала толькі трэцяя частка павятовых вучылішчаў, патэнцыял інстытута выкарыстоўваўся толькі на 30—40 %, і ўстанова выпускала не больш за 10—15 настаўнікаў у год<ref name="Grushova"/>. Уласных будынкаў інстытут не меў і размяшчаўся ў арэндных дамах. Паводле справаздачы дырэктара за 1877 год, памяшканне Віленскага настаўніцкага інстытута было вельмі зручным у гігіенічных і педагагічных адносінах, класы былі светлымі і прасторнымі, са штучнай вентыляцыяй паветра. Пазней установа размяшчалася ў каменным будынку, які належаў гораду і арандаваўся за 4300 рублёў у год<ref name="Ostroga">{{Артыкул |аўтар=Острога В. М. |загаловак=Преподаватели учительских институтов Виленского учебного округа (вторая половина XIX – начало XX в.) |выданне=Труды БГТУ. Серия 6. История, философия |год=2020 |нумар=1 |старонкі=21–26}}</ref>. Згодна з раскладам на 1912/1913 навучальны год, кожны дзень у кожным класе праводзілася па 5 урокаў працягласцю 55 хвілін. Заняткі пачыналіся ў 8:30 раніцы. Вучэбная нагрузка выкладчыкаў была рознай: выкладчык алгебры і геаметрыі Пятосін вёў 15 урокаў у тыдзень, рускай мовы Шастоў — 14, прыродазнаўства і фізікі Мароўскі — 13, гісторыі і геаграфіі Чачкоўскі — 11, чарчэння і малявання Южанін — 10 урокаў. Значна меншую нагрузку мелі выкладчыкі педагогікі і Закона Божага (па 4 ўрокі), а таксама спеваў і гімнастыкі (2 ўрокі). Штодзённа пасля асноўных заняткаў для жадаючых выкладалася нямецкая мова. Акрамя гэтага, выкладчыкі з’яўляліся кіраўнікамі практыкі ў прымацаваным да інстытута гарадскім вучылішчы<ref name="Ostroga"/>. == Дырэктары == Першым дырэктарам інстытута з 1 ліпеня 1875 года стаў этнограф і гісторык [[Юльян Фаміч Крачкоўскі]]. У 1884 годзе яго выслалі ў [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]], дзе ён узначаліў [[Туркестанская настаўніцкая семінарыя|Туркестанскую настаўніцкую семінарыю]]. З 1 жніўня 1884 года дырэктарам быў прызначаны стацкі саветнік [[Міхаіл Архіпавіч Дураў]]. З 1 ліпеня 1891 года ўстанову ўзначальваў стацкі саветнік [[Віктар (Богаяўленскі)|Усевалад Сямёнавіч Богаяўленскі]], а з 23 верасня 1913 года — сапраўдны стацкі саветнік [[Васіль Пятровіч Спаскі]]<ref>[https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003412777?page=311 Список гражданским чинам IV класса. Исправлен по 1-е марта 1916 года. ч. 1.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250531031059/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003412777?page=311 |date=31 мая 2025 }}; [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004275238?page=146 Список гражданским чинам IV класса. Исправлен по 1-е сентября 1911 года.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250528060533/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004275238?page=146 |date=28 мая 2025 }}</ref>. == Вядомыя выпускнікі == * [[Іосіф Пятровіч Каранеўскі]] — беларускі педагог, [[Спіс рэктараў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|рэктар]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], правадзейны член [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]]. * [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч]] — беларускі вучоны-мовазнавец, арганізатар і першы старшыня Інстытута беларускай культуры, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]. * [[Уладзімір Мікалаевіч Сірачынскі]] — беларускі вучоны-фізік, Герой Працы. * [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў]] — беларускі партыйны і дзяржаўны дзеяч, Старшыня Прэзідыума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Адукацыя ў Віленскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] [[Катэгорыя:Настаўніцкія інстытуты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя адукацыі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Вільні]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1875 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] pwrtac3ohv1r74s0wkokptd5q26rwc9 Маладзечанская прагімназія 0 813421 5211089 5187464 2026-10-03T19:26:13Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ дапаўненне 5211089 wikitext text/x-wiki {{Навучальная ўстанова |Назва = Маладзечанская прагімназія |Арыгінал = |Лагатып = |Выява = |Подпіс = |Тып = [[Прагімназія]] |Заснаваны = 1860 |Зачынены = 1864 |Рэарганізавана = [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя]] |Дырэктар = |Адрас = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}, [[Віленская губерня]], [[Маладзечна]] }} '''Маладзе́чанская прагімна́зія''' — няпоўная сярэдняя навучальная ўстанова ў [[Маладзечна|Маладзечне]], якая дзейнічала ў 1860—1864 гадах{{sfn|БелЭн|2000|с=552}}. == Гісторыя і адукацыйны працэс == Прагімназія ўваходзіла ў склад [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]]. Кіраваў установай інспектар{{sfn|БелЭн|2000|с=552}}. Навучальная ўстанова мела чатыры класы. Вучэбная праграма была цалкам аднолькавай з адпаведнымі ніжэйшымі класамі класічных гімназій. У прагімназіі выкладаліся [[руская мова]] і [[Руская літаратура|славеснасць]], [[Нямецкая мова|нямецкая]] і [[Французская мова|французская]] мовы, [[гісторыя]], [[матэматыка]], [[фізіка]], [[прыродазнаўства]], [[геаграфія]], [[чыстапісанне]], [[гімнастыка]] і [[танцы]]{{sfn|БелЭн|2000|с=552}}. Асоб, якія паспяхова скончылі прагімназію, прымалі ў наступны (пяты) клас гімназіі без уступных экзаменаў. Акрамя таго, установа займалася падрыхтоўкай настаўнікаў для прыходскіх школ{{sfn|БелЭн|2000|с=552}}. == Выкладчыкі і гістарычныя інцыдэнты == У прагімназіі з 1859 года працаваў настаўнікам малявання і каліграфіі вядомы беларускі і літоўскі мастак, прадстаўнік [[Віленская мастацкая школа|Віленскай мастацкай школы]] [[Марцэлій Янушэвіч]] (з 1861 года ён таксама выконваў абавязкі бібліятэкара). З ім звязаны гістарычны інцыдэнт: у 1862 годзе ў канцылярыі ўстановы ўпаў і быў наскрозь прабіты партрэт расійскага імператара [[Мікалай I|Мікалая I]]. Янушэвіч таемна адрэстаўраваў палатно і схаваў яго ў бібліятэцы. Аднак восенню 1863 года, на фоне рэпрэсій пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], пачалося расследаванне гэтай справы, што выклікала значны рэзананс у навучальнай акрузе{{sfn|Janonienė|2023|с=20—25}}. == Закрыццё == У 1864 годзе (паводле некаторых звестках, фактычна ўлетку 1863 года{{sfn|Janonienė|2023|с=20—25}}) Маладзечанская прагімназія была зачынена{{sfn|БелЭн|2000|с=552}}. На яе базе ў 1864 годзе была створана [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя]]{{sfn|БелЭн|2000|с=552}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|9|552|[[А. Ф. Самусік|Самусік А. Ф.]]|Маладзечанская прагімназія|ref=БелЭн}} * {{артыкул |аўтар=Janonienė Rūta |загаловак=Apie dailininką Marcelį Januševičių ir jo sūnų Stanislovą |выданне=Krantai |год=2023 |нумар=187 |старонкі=20—25 |lang=lt |ref=Janonienė}} * {{кніга |аўтар=Ярушевич А. |загаловак=Молодечно и его учебные заведения |месца=Вильна |год=1914 |старонак= |ref=Ярушевич}} {{Адукацыя ў Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя адукацыі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Маладзечна]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1860 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1864 годзе]] e86xlgdk04pu1g2y1h0w8w66slyjja0 Юзаф Франк 0 813622 5210978 5190289 2026-10-03T14:42:24Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1771 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5210978 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Франк}} {{Вучоны | Выява = [[File:Rustem Frank.jpg|thumb|Ян Рустэм. Партрэт Юзафа Франка. Каля 1820. Нацыянальны музей Літвы]] | Вядомыя вучні = [[Францішак Урублеўскі]] }}'''Юзаф Франк''' ([[Польская мова|пол]]. ''Józef Frank'', [[23 снежня]] [[1771]], [[Раштат]] - [[18 снежня]] [[1842]], [[Кома (горад)|Кома]] ) — нямецкі ўрач, доктар медыцынскіх навук (1791); у 1804–1824 гадах жыў у Вільні, з 1805 года прафесар паталогіі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]].<ref>''Wrzosek Adam''. Frank Józef // Polski Słownik Biograficzny. T. VII. S. 85-87.</ref><ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.uksw.edu.pl/fp/article/view/9608|аўтар=Hanna Markiewicz|загаловак=Profesor Józef Frank – społecznik i popularyzator nauki|год=2021-12-31|мова=pl|выданне=Forum Pedagogiczne|том=11|выпуск=2|старонкі=257–265|issn=2449-7142|doi=10.21697/fp.2021.2.18}}</ref> == Біяграфія == Яго бацькам быў аўстрыйскі лекар Ёган Петэр Франк. Пачаў вучобу ва [[Гётынгенскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Гётынгена]], адкуль перавёўся ва [[Павійскі ўніверсітэт|ўніверсітэт Павіі, дзе]] атрымаў ступень доктара медыцыны. У 1804 г. бацька і сын Франкі, якія на той час абодва працавалі ў Вене, былі запрошаны рэктарам Віленскага універсітэта [[Геранім Страйноўскі|Геранімам Страйноўскім]] і куратарам [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адамам Чартарыйскім]] прыехаць выкладаць у Віленскі універсітэт. Юзаф Франк толькі што здзейсніў доўгую навуковую падарожжу па англійскіх і шатландскіх універсітэтах і шпіталях, а затым па нямецкіх і французскіх медыцынскіх цэнтрах, пасля чаго меў намер апублікаваць «апісанні і нататкі пра шпіталі і клінікі», якія ён агледзеў. Па вяртанні ў Вену ён атрымаў прапанову ад [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскага ўніверсітэта]], але адмовіўся ад яе, не жадаючы расставацца з сям'ёй і старым бацькам. Каб завабіць славутых дактароў у Вільню і апярэдзіць канкурэнтаў, прафесарская рада прапанавала абодвум Франкам выключныя ўмовы. Ёгану Петэру Франку прапанавалі дзве прафесарскія пасады, два аклады і службовы дом, а таксама гарантыю таго, што яго сын атрымае ў спадчыну гэтыя кафедры. Юзафу Франку абяцалі кафедру паталогіі і дадатковы курс агульнай тэрапіі. Чакалася, што ён дапаможа арганізаваць медыцынскую клініку ва ўніверсітэце.<ref>[https://ejournals.eu/en/journal_article_files/full_text/018ecedc-682c-7249-9fde-5296e837c743/download Elena, Vishlenkova, Sergiei, Zatravkin. "Polish medicine in the Russian Empire in the first third of the 19th century" Quarterly Journal of the History of Science and Technology. Jun 27, 2019.]</ref> У 1804 г. Віленскі універсітэт купіў у сына віцебскага ваяводы [[Антон Празор|Антона Празора]] дом на [[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікай вуліцы]] №1, які быў адрэстаўраваны архітэктарам [[Міхал Шульц|Міхалам Шульцам]], абсталяваўшым у доме 10 жылых кватэр. Адам Чартарыйскі адну кватэру аддаў сям'і Юзафа Франка. Яго кватэра знаходзілася ў паўночнай частцы вулічнага корпуса.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.lndm.lt/en/didzioji-street/1-didzioji-street/|title=1 Didžioji Street {{!}} Lietuvos nacionalinis dailės muziejus|website=www.lndm.lt|access-date=2026-08-31}}</ref> Прыехаўшы ў Вільню, бацька і сын Франкі пачалі выкладаць у Віленскім універсітэце. Ёган Петэр Франк у 1804 г. заснаваў ва універсітэце тэрапеўтычную клініку, кіраўніцтва якой пасля яго ад'езду ў Санкт-Пецярбург узяў на сябе яго сын Юзаф Франк. Гэта была навацыя, паколькі большасць еўрапейскіх універсітэтаў у той час не мелі клінік. Клініка спачатку мела дзве палаты па 6 ложкаў. Пры ёй дзейнічала [[амбулаторыя]]. У гэтай клінцы Франк чытаў практычны курс клінічнага лячэння, падкрэсліваючы цесную сувязь клінічных дысцыплін з медыцынскай тэорыяй. Вялікую ўвагу ён надаваў клінічнай дыягностыцы. У 1805–1806 гг. у клінцы лячыліся 135 хворых. Бедных і дзяцей лячылі бясплатна. 12 снежня 1805 г. у кватэры Юзафа Франка, на Вялікай вул., 1, было заснавана Віленскае медыцынскае таварыства. Яго заснавальнікамі былі Юзаф Франк, [[Анджэй Снядэцкі]], [[Аўгуст Бекю|Аўгуст Людвік Бекю]], [[Фердынанд Шпіцнагель]] і інш. Першымі членамі таварыства, акрамя заснавальнікаў, былі [[Людвіг Генрых Баянус]], [[Ян Фрыдрых Нішкоўскі]], [[Канстанцін Іванавіч Парцянка|Канстанцін Парцянка]], [[Мікалай Мяноўскі]], [[Ян Фрыдрых Вольфганг]], [[Ян Лобенвейн]] і інш. Таварыства падрыхтавала і выдала настановы аб некаторых інфекцыйных хваробах, імкнулася пазбавіць медыцынскую навуку ад забабонаў. У 1808 г. Юзаф Франк выдаў у [[Лейпцыг|Лейпцыгу]] першы том свайго твора «''Acta instituti clinici caesareae universitetatis Vilnensis''» («Працы клінічнага інстытута Імператарскага Віленскага універсітэта»). У гэтым творы Франк шмат месца прысвяціў кіраванай ім клініцы ўнутраных хвароб. У тым жа годзе выйшаў II том, у якім апісаны хваробы параненых у вайне 1807 г. Усяго было выдадзена тры тамы гэтай кнігі. Найважнейшая праца Юзафа Франка — 14-томны трактат па практычнай медыцыне «''Praxeos medicae universae praecepta''» (1811-1843). Даследаваў у Вільні захворвальнасць і смяротнасць мясцовага насельніцтва, выявіў сувязь паміж распаўсюдам хваробаў і кліматам. Па ініцыятыве Юзафа Франка ў Вільні пачалі выдавацца медыцынскія часопісы. У іх Франк апублікаваў артыкулы пра грудную жабу, хваробы горла, каклюш і інш. Пры Віленскім універсітэце сфарміравалася «франкаўская» медыцынская школа. Пад яго навуковым кіраўніцтвам былі выхаваны першыя прафесары медыцыны, ураджэнцы Беларусі - [[Канстанцін Іванавіч Парцянка|Канстанцін Парцянка]], [[Міхаіл Лявонавіч Гамаліцкі|Міхаіл Гамаліцкі]], [[Фелікс Рымкевіч]], [[Вінцэнт Герберскі]]. <ref>[https://medjournal.ejournal.by/jour/article/view/463/451 Абаев Ю.К. Истоки медицинского образования в Беларуси (XVIII–XIX вв.). ''Медицинский журнал''. 2026;(3):149-156.]</ref> У 1808 г. пры тэрапеўтычнай клінцы Юзаф Франк разам з Аўгустам Людвікам Бекю заснаваў Інстытут вакцынацыі. У Вільні і яе ваколіцах пачалі шчапіць людзей ад [[Воспа|воспы]]. Лабарантамі ў інстытуце працавалі студэнты універсітэта. У тым жа годзе Юзаф Франк заснаваў Анатамічны музей. У 1808 г. па ініцыятыве Юзафа Франка была адкрыта хірургічная клінка на 13 ложкаў з дзвюма палатамі (адна палата прызначалася для мужчын, другая — для жанчын). У Медыцынскім інстытуце, заснаваным па ініцыятыве Юзафа Франка, за дзяржаўны кошт утрымлівалася 30 студэнтаў, пазней колькасць студэнтаў павялічылася. Франк быў кіраўніком гэтага інстытута. У 1809 г. па ініцыятыве Юзафа Франка ў Вільні быў заснаваны Інстытут мацярынства, прызначэннем якога было аказанне дапамогі бедным маці і ўдовам. Парадзіхам дапамагала акушэрка. За час свайго існавання інстытут дапамог 398 парадзіхам. У 1815 г. у памяшканнях тэрапеўтычнай і хірургічнай клінік Юзаф Франк адкрыў акушэрскую клінку, у якой праводзіліся практычныя заняткі па акушэрстве. [[Файл:Jan Rustem Christine Gerhardi-Frank.jpg|міні|Ян Рустэм. Партрэт Крысціны Герхардзі-Франк. Каля 1820. Нацыянальны музей Літвы]] Кіраваў медыцынскай клінкай да 1823 г. Летам 1823 г., ужо стаўшы сапраўдным жыхаром горада Вільні пасля 20 гадоў жыцця тут, Юзаф Франк вырашыў выехаць з Вільні. У сваіх успамінах ён пісаў: «''Найцяжэй развітвацца з хворымі, сябрамі і горадам, у якім я зазнаў шмат добрага''.» Пакінуўшы Вільню, Юзаф Франк пасяліўся ў Італіі, дзе на французскай мове напісаў успаміны пра сваё жыцце, вялікая частка ўспамінаў прысвечана жыцці ў Вільні (выкуплены ў нашчадкаў [[Райнальд Тызенгаўз|Райнальдам Тызенгаўзам]] і перададзены Віленскаму медыцынскаму таварыству). Юзаф Франк памёр 18 снежня 1842 г. у [[Ламбардыя|Ламбардыі]], на поўначы Італіі. Пахаваны ў 20-метровай пірамідзе ўласнага дызайну. == Сям'я == Жонка Юзафа Франка, Крысціна Герардзі Франк, была вядомай спявачкай, вучаніцай кампазітара [[Франц Іозеф Гайдн|Франца Юзафа Гайдна]]. Гайдн у 1798 г. напісаў для яе галоўную партыю ў араторыі «Стварэнне свету». У Вене выступала разам з [[Людвіг ван Бетховен|Людвігам ван Бетховенам]]. У Вільні Крысціна Франк арганізоўвала дабрачынныя канцэрты, яе віленскія канцэрты сталі модным сродкам дапамогі бедным жыхарам.<ref name=":0" /> Франкі запрашалі ў Вільню знакамітых еўрапейскіх музыкантаў, якія на просьбу Франкаў, давалі ў Вільні канцэрты. Атрыманыя даходы Юзаф Франк накіроўваў на дапамогу і лячэнне хворых. Першы такі канцэрт быў праведзены 6 студзеня 1805 г. Дзякуючы супругам Франкам у Віленскім гарадскім тэатры, які тады размяшчаўся ў былой ратушы, 17-18 лютага 1809 года была пастаўлена араторыя Гайдна "Стварэнне свету", дзе Крысціна выконвала партыі [[Гаўрыіл (архангел)|Арханёла Гаўрыіла]] і [[Ева (біблейская гераіня)|Евы]].<ref name=":1" /> == Працы == [[Файл:Joseph Frank Dziennik.jpg|міні|Юзаф Франк, рукапіс успамінаў, з выставы ў Віленскай карціннай галерэі]] [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732530/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1808, ann. 1] [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732531/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1808, ann. 2] [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732533/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1812, ann. 3-6] [https://polona.pl/preview/76bb1d2e-908c-4119-beec-278ed8d876f6 Discours sur la police médicale des prisons lû a la séance genérale de l'Academie de Vilna le 28 juin 1806. Vilna : impr. J. Zawadzki, 1806.] [https://polona.pl/preview/b824c4e0-832c-4a82-b057-dfa8168c2f0c O poznawaniu i leczeniu choroby zapalenia krtani croup zwaney. Wilno: J. Zawadzki, 1808] [https://polona.pl/preview/320c3e6b-2700-42d2-af0b-141ed8f15ea0 Mémoire sur l'origine et la nature de la plique polonoise : lû à la séance litteraire privée de l'Université Imperiale de Vilna le 16 janvier 1814. Vilna, 1814.] [https://polona.pl/preview/02e960e1-282b-4a88-b59f-32c95815b4a6 <nowiki>Listy Józefa Franka do Gotfryda E. Grodka. Lwów : [s.n.], 1929</nowiki>] == Публікацыі дзённіка == [https://kolekcijos.biblioteka.vu.lt/en/f21-joseph-frank?f%5B0%5D=creator_search%3AFrank%2C%20Joseph%2C%201771-1842%2C%20autorius.%20aut Рукапіс дзённіка ў бібліятэцы Віленскага ўніверсітэта] [https://polona.pl/preview/efb1a0fe-ac8e-4c57-be94-0caeb6999ad7 Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 1. Wilno: Tow. Udziałowe "Kurier Litewski", 1913.] [https://polona.pl/preview/e166333d-e083-4e40-a257-def6b2926444 Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 2. Wilno: Tow. Udziałowe "Kurier Litewski", 1913.] [https://polona.pl/preview/3ed50987-aefe-4389-9a8a-c7bfe8d5442b Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 3. Wilno: Tow. Udziałowe "Kurier Litewski", 1913.] ''Frankas Jozefas.'' Atsiminimai apie Vilnių. Vilnius: Mintis, 2001. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Франк Юзаф}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1842 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Медыкі Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Медыкі Германіі]] [[Катэгорыя:Члены Віленскага медыцынскага таварыства]] jjn69i0dl89vof3bik7qfgy0x3ox34a 5210979 5210978 2026-10-03T14:42:32Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Памерлі ў 1842 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5210979 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Франк}} {{Вучоны | Выява = [[File:Rustem Frank.jpg|thumb|Ян Рустэм. Партрэт Юзафа Франка. Каля 1820. Нацыянальны музей Літвы]] | Вядомыя вучні = [[Францішак Урублеўскі]] }}'''Юзаф Франк''' ([[Польская мова|пол]]. ''Józef Frank'', [[23 снежня]] [[1771]], [[Раштат]] - [[18 снежня]] [[1842]], [[Кома (горад)|Кома]] ) — нямецкі ўрач, доктар медыцынскіх навук (1791); у 1804–1824 гадах жыў у Вільні, з 1805 года прафесар паталогіі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]].<ref>''Wrzosek Adam''. Frank Józef // Polski Słownik Biograficzny. T. VII. S. 85-87.</ref><ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.uksw.edu.pl/fp/article/view/9608|аўтар=Hanna Markiewicz|загаловак=Profesor Józef Frank – społecznik i popularyzator nauki|год=2021-12-31|мова=pl|выданне=Forum Pedagogiczne|том=11|выпуск=2|старонкі=257–265|issn=2449-7142|doi=10.21697/fp.2021.2.18}}</ref> == Біяграфія == Яго бацькам быў аўстрыйскі лекар Ёган Петэр Франк. Пачаў вучобу ва [[Гётынгенскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Гётынгена]], адкуль перавёўся ва [[Павійскі ўніверсітэт|ўніверсітэт Павіі, дзе]] атрымаў ступень доктара медыцыны. У 1804 г. бацька і сын Франкі, якія на той час абодва працавалі ў Вене, былі запрошаны рэктарам Віленскага універсітэта [[Геранім Страйноўскі|Геранімам Страйноўскім]] і куратарам [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адамам Чартарыйскім]] прыехаць выкладаць у Віленскі універсітэт. Юзаф Франк толькі што здзейсніў доўгую навуковую падарожжу па англійскіх і шатландскіх універсітэтах і шпіталях, а затым па нямецкіх і французскіх медыцынскіх цэнтрах, пасля чаго меў намер апублікаваць «апісанні і нататкі пра шпіталі і клінікі», якія ён агледзеў. Па вяртанні ў Вену ён атрымаў прапанову ад [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскага ўніверсітэта]], але адмовіўся ад яе, не жадаючы расставацца з сям'ёй і старым бацькам. Каб завабіць славутых дактароў у Вільню і апярэдзіць канкурэнтаў, прафесарская рада прапанавала абодвум Франкам выключныя ўмовы. Ёгану Петэру Франку прапанавалі дзве прафесарскія пасады, два аклады і службовы дом, а таксама гарантыю таго, што яго сын атрымае ў спадчыну гэтыя кафедры. Юзафу Франку абяцалі кафедру паталогіі і дадатковы курс агульнай тэрапіі. Чакалася, што ён дапаможа арганізаваць медыцынскую клініку ва ўніверсітэце.<ref>[https://ejournals.eu/en/journal_article_files/full_text/018ecedc-682c-7249-9fde-5296e837c743/download Elena, Vishlenkova, Sergiei, Zatravkin. "Polish medicine in the Russian Empire in the first third of the 19th century" Quarterly Journal of the History of Science and Technology. Jun 27, 2019.]</ref> У 1804 г. Віленскі універсітэт купіў у сына віцебскага ваяводы [[Антон Празор|Антона Празора]] дом на [[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікай вуліцы]] №1, які быў адрэстаўраваны архітэктарам [[Міхал Шульц|Міхалам Шульцам]], абсталяваўшым у доме 10 жылых кватэр. Адам Чартарыйскі адну кватэру аддаў сям'і Юзафа Франка. Яго кватэра знаходзілася ў паўночнай частцы вулічнага корпуса.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.lndm.lt/en/didzioji-street/1-didzioji-street/|title=1 Didžioji Street {{!}} Lietuvos nacionalinis dailės muziejus|website=www.lndm.lt|access-date=2026-08-31}}</ref> Прыехаўшы ў Вільню, бацька і сын Франкі пачалі выкладаць у Віленскім універсітэце. Ёган Петэр Франк у 1804 г. заснаваў ва універсітэце тэрапеўтычную клініку, кіраўніцтва якой пасля яго ад'езду ў Санкт-Пецярбург узяў на сябе яго сын Юзаф Франк. Гэта была навацыя, паколькі большасць еўрапейскіх універсітэтаў у той час не мелі клінік. Клініка спачатку мела дзве палаты па 6 ложкаў. Пры ёй дзейнічала [[амбулаторыя]]. У гэтай клінцы Франк чытаў практычны курс клінічнага лячэння, падкрэсліваючы цесную сувязь клінічных дысцыплін з медыцынскай тэорыяй. Вялікую ўвагу ён надаваў клінічнай дыягностыцы. У 1805–1806 гг. у клінцы лячыліся 135 хворых. Бедных і дзяцей лячылі бясплатна. 12 снежня 1805 г. у кватэры Юзафа Франка, на Вялікай вул., 1, было заснавана Віленскае медыцынскае таварыства. Яго заснавальнікамі былі Юзаф Франк, [[Анджэй Снядэцкі]], [[Аўгуст Бекю|Аўгуст Людвік Бекю]], [[Фердынанд Шпіцнагель]] і інш. Першымі членамі таварыства, акрамя заснавальнікаў, былі [[Людвіг Генрых Баянус]], [[Ян Фрыдрых Нішкоўскі]], [[Канстанцін Іванавіч Парцянка|Канстанцін Парцянка]], [[Мікалай Мяноўскі]], [[Ян Фрыдрых Вольфганг]], [[Ян Лобенвейн]] і інш. Таварыства падрыхтавала і выдала настановы аб некаторых інфекцыйных хваробах, імкнулася пазбавіць медыцынскую навуку ад забабонаў. У 1808 г. Юзаф Франк выдаў у [[Лейпцыг|Лейпцыгу]] першы том свайго твора «''Acta instituti clinici caesareae universitetatis Vilnensis''» («Працы клінічнага інстытута Імператарскага Віленскага універсітэта»). У гэтым творы Франк шмат месца прысвяціў кіраванай ім клініцы ўнутраных хвароб. У тым жа годзе выйшаў II том, у якім апісаны хваробы параненых у вайне 1807 г. Усяго было выдадзена тры тамы гэтай кнігі. Найважнейшая праца Юзафа Франка — 14-томны трактат па практычнай медыцыне «''Praxeos medicae universae praecepta''» (1811-1843). Даследаваў у Вільні захворвальнасць і смяротнасць мясцовага насельніцтва, выявіў сувязь паміж распаўсюдам хваробаў і кліматам. Па ініцыятыве Юзафа Франка ў Вільні пачалі выдавацца медыцынскія часопісы. У іх Франк апублікаваў артыкулы пра грудную жабу, хваробы горла, каклюш і інш. Пры Віленскім універсітэце сфарміравалася «франкаўская» медыцынская школа. Пад яго навуковым кіраўніцтвам былі выхаваны першыя прафесары медыцыны, ураджэнцы Беларусі - [[Канстанцін Іванавіч Парцянка|Канстанцін Парцянка]], [[Міхаіл Лявонавіч Гамаліцкі|Міхаіл Гамаліцкі]], [[Фелікс Рымкевіч]], [[Вінцэнт Герберскі]]. <ref>[https://medjournal.ejournal.by/jour/article/view/463/451 Абаев Ю.К. Истоки медицинского образования в Беларуси (XVIII–XIX вв.). ''Медицинский журнал''. 2026;(3):149-156.]</ref> У 1808 г. пры тэрапеўтычнай клінцы Юзаф Франк разам з Аўгустам Людвікам Бекю заснаваў Інстытут вакцынацыі. У Вільні і яе ваколіцах пачалі шчапіць людзей ад [[Воспа|воспы]]. Лабарантамі ў інстытуце працавалі студэнты універсітэта. У тым жа годзе Юзаф Франк заснаваў Анатамічны музей. У 1808 г. па ініцыятыве Юзафа Франка была адкрыта хірургічная клінка на 13 ложкаў з дзвюма палатамі (адна палата прызначалася для мужчын, другая — для жанчын). У Медыцынскім інстытуце, заснаваным па ініцыятыве Юзафа Франка, за дзяржаўны кошт утрымлівалася 30 студэнтаў, пазней колькасць студэнтаў павялічылася. Франк быў кіраўніком гэтага інстытута. У 1809 г. па ініцыятыве Юзафа Франка ў Вільні быў заснаваны Інстытут мацярынства, прызначэннем якога было аказанне дапамогі бедным маці і ўдовам. Парадзіхам дапамагала акушэрка. За час свайго існавання інстытут дапамог 398 парадзіхам. У 1815 г. у памяшканнях тэрапеўтычнай і хірургічнай клінік Юзаф Франк адкрыў акушэрскую клінку, у якой праводзіліся практычныя заняткі па акушэрстве. [[Файл:Jan Rustem Christine Gerhardi-Frank.jpg|міні|Ян Рустэм. Партрэт Крысціны Герхардзі-Франк. Каля 1820. Нацыянальны музей Літвы]] Кіраваў медыцынскай клінкай да 1823 г. Летам 1823 г., ужо стаўшы сапраўдным жыхаром горада Вільні пасля 20 гадоў жыцця тут, Юзаф Франк вырашыў выехаць з Вільні. У сваіх успамінах ён пісаў: «''Найцяжэй развітвацца з хворымі, сябрамі і горадам, у якім я зазнаў шмат добрага''.» Пакінуўшы Вільню, Юзаф Франк пасяліўся ў Італіі, дзе на французскай мове напісаў успаміны пра сваё жыцце, вялікая частка ўспамінаў прысвечана жыцці ў Вільні (выкуплены ў нашчадкаў [[Райнальд Тызенгаўз|Райнальдам Тызенгаўзам]] і перададзены Віленскаму медыцынскаму таварыству). Юзаф Франк памёр 18 снежня 1842 г. у [[Ламбардыя|Ламбардыі]], на поўначы Італіі. Пахаваны ў 20-метровай пірамідзе ўласнага дызайну. == Сям'я == Жонка Юзафа Франка, Крысціна Герардзі Франк, была вядомай спявачкай, вучаніцай кампазітара [[Франц Іозеф Гайдн|Франца Юзафа Гайдна]]. Гайдн у 1798 г. напісаў для яе галоўную партыю ў араторыі «Стварэнне свету». У Вене выступала разам з [[Людвіг ван Бетховен|Людвігам ван Бетховенам]]. У Вільні Крысціна Франк арганізоўвала дабрачынныя канцэрты, яе віленскія канцэрты сталі модным сродкам дапамогі бедным жыхарам.<ref name=":0" /> Франкі запрашалі ў Вільню знакамітых еўрапейскіх музыкантаў, якія на просьбу Франкаў, давалі ў Вільні канцэрты. Атрыманыя даходы Юзаф Франк накіроўваў на дапамогу і лячэнне хворых. Першы такі канцэрт быў праведзены 6 студзеня 1805 г. Дзякуючы супругам Франкам у Віленскім гарадскім тэатры, які тады размяшчаўся ў былой ратушы, 17-18 лютага 1809 года была пастаўлена араторыя Гайдна "Стварэнне свету", дзе Крысціна выконвала партыі [[Гаўрыіл (архангел)|Арханёла Гаўрыіла]] і [[Ева (біблейская гераіня)|Евы]].<ref name=":1" /> == Працы == [[Файл:Joseph Frank Dziennik.jpg|міні|Юзаф Франк, рукапіс успамінаў, з выставы ў Віленскай карціннай галерэі]] [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732530/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1808, ann. 1] [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732531/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1808, ann. 2] [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732533/display/Default Acta Instituti Clinici Caesareae Universitatis Vilnensis. 1812, ann. 3-6] [https://polona.pl/preview/76bb1d2e-908c-4119-beec-278ed8d876f6 Discours sur la police médicale des prisons lû a la séance genérale de l'Academie de Vilna le 28 juin 1806. Vilna : impr. J. Zawadzki, 1806.] [https://polona.pl/preview/b824c4e0-832c-4a82-b057-dfa8168c2f0c O poznawaniu i leczeniu choroby zapalenia krtani croup zwaney. Wilno: J. Zawadzki, 1808] [https://polona.pl/preview/320c3e6b-2700-42d2-af0b-141ed8f15ea0 Mémoire sur l'origine et la nature de la plique polonoise : lû à la séance litteraire privée de l'Université Imperiale de Vilna le 16 janvier 1814. Vilna, 1814.] [https://polona.pl/preview/02e960e1-282b-4a88-b59f-32c95815b4a6 <nowiki>Listy Józefa Franka do Gotfryda E. Grodka. Lwów : [s.n.], 1929</nowiki>] == Публікацыі дзённіка == [https://kolekcijos.biblioteka.vu.lt/en/f21-joseph-frank?f%5B0%5D=creator_search%3AFrank%2C%20Joseph%2C%201771-1842%2C%20autorius.%20aut Рукапіс дзённіка ў бібліятэцы Віленскага ўніверсітэта] [https://polona.pl/preview/efb1a0fe-ac8e-4c57-be94-0caeb6999ad7 Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 1. Wilno: Tow. Udziałowe "Kurier Litewski", 1913.] [https://polona.pl/preview/e166333d-e083-4e40-a257-def6b2926444 Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 2. Wilno: Tow. Udziałowe "Kurier Litewski", 1913.] [https://polona.pl/preview/3ed50987-aefe-4389-9a8a-c7bfe8d5442b Pamiętniki dra Józefa Franka. T. 3. Wilno: Tow. Udziałowe "Kurier Litewski", 1913.] ''Frankas Jozefas.'' Atsiminimai apie Vilnių. Vilnius: Mintis, 2001. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Франк Юзаф}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Медыкі Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Медыкі Германіі]] [[Катэгорыя:Члены Віленскага медыцынскага таварыства]] 47g74sdtw4wy1s6qe9k01262xr06l0d Жаночая гімназія Мірановіч 0 813644 5211037 5189870 2026-10-03T16:35:55Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ дапаўненне 5211037 wikitext text/x-wiki {{Школа |Назва = Жлобінская прыватная жаночая гімназія А. Е. Мірановіч |Краіна = [[Расійская імперыя]] |Заснавана = 1910 |Тып = прыватная жаночая гімназія |Навучэнцаў = больш за 100 (1915) |Адрас = [[Жлобін]], [[Рагачоўскі павет]], [[Магілёўская губерня]] }} '''Жаночая гімназія Мірановіч''' (афіцыйная назва — '''Жлобінская прыватная жаночая гімназія А. Е. Мірановіч''') — колішняя прыватная жаночая навучальная ўстанова ў [[Жлобін]]е [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Пачала дзейнічаць як чатырохкласная навучальная ўстанова, у 1914 годзе атрымала правы прагімназіі, а ў 1915 годзе была пераўтворана ў сямікласную жаночую гімназію.<ref name="zhlobin">{{cite web |url=https://www.zhlobin.site/pachatak-zhanochaj-adukacyi/ |title=Пачатак жаночай адукацыі |website=Гісторыя Жлобіна |language=be |access-date=2026-08-30 }}</ref> == Гісторыя == У 1910 годзе ў Жлобіне дзейнічалі народнае вучылішча Міністэрства народнай асветы, чыгуначнае вучылішча і прыватнае яўрэйскае двухкласнае жаночае вучылішча Гарадкінай. У тым жа годзе было пададзена хадайніцтва А. Е. Мірановіч аб адкрыцці прыватнай чатырохкласнай жаночай навучальнай установы. Пасля задавальнення хадайніцтва вучылішча пачало працу і хутка набыло папулярнасць.<ref name="zhlobin"/> Навучальная ўстанова размяшчалася паблізу чыгуначнай станцыі ў двух будынках — мураваным і драўляным. Плата за навучанне складала ад 50 да 70 рублёў.<ref name="zhlobin"/> У чэрвені 1914 года ўстанова атрымала правы прагімназіі. У ліпені 1915 года яна была пераўтворана ў сямікласную жаночую гімназію. На той час колькасць навучэнак перавысіла 100 чалавек.<ref name="zhlobin"/> У навуковым даведніку па ўстановах Магілёўскай губерні навучальная ўстанова згадваецца пад назвай «Жлобинское женское частное училище А. Е. Миронович».<ref name="spravochnik">Могилевская губерния: государственные, религиозные и общественные учреждения (1772—1917) / складальнікі Ю. Н. Снапкоўскі, Д. Л. Яцкевіч. — Мінск, 2014. — С. 623.</ref> Дакументы ўстановы захоўваюцца ў [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі]] ў фондзе № 3270. У фондавым каталогу крайнія даты дзейнасці ўстановы пазначаны прыблізна як 1911—1918 гады. Захавалася, у прыватнасці, асабістая справа навучэнкі Н. Ф. Андрушкевіч за 1918 год.<ref name="archives">{{cite web |url=https://fk.archives.gov.by/fond/63114/ |title=Жлобинская частная женская гимназия А. Е. Миронович попечителя Виленского учебного округа, местечко Жлобин Рогачевского уезда Могилевской губернии |website=Фондовый каталог государственных архивов Республики Беларусь |language=ru |access-date=2026-08-30 }}</ref> == Заўвагі == {{зноскі}} == Літаратура == * ''Могилевская губерния: государственные, религиозные и общественные учреждения (1772—1917)'' / складальнікі Ю. Н. Снапкоўскі, Д. Л. Яцкевіч. — Мінск, 2014. — С. 623. == Спасылкі == * [https://www.zhlobin.site/pachatak-zhanochaj-adukacyi/ Пачатак жаночай адукацыі] на сайце «Гісторыя Жлобіна». * [https://fk.archives.gov.by/fond/63114/ Фонд № 3270] у Фондавым каталогу дзяржаўных архіваў Рэспублікі Беларусь. {{Адукацыя ў Магілёўскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гімназіі Беларусі]] [[Катэгорыя:Жлобін]] 5q5oi0ld0zlhpxyk76yzkr08akd0eh0 Гомельскае духоўнае вучылішча 0 813701 5211027 5195326 2026-10-03T16:31:06Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5211027 wikitext text/x-wiki {{Школа |Назва = Гомельскае духоўнае вучылішча |Арыгінал = {{lang-ru|Гомельское духовное училище}} |Выява =Homiel,_Miljonnaja,_Duchoŭnaja._Гомель,_Мільённая,_Духоўная_(1911).jpg |Подпіс =Будынак Гомельскага духоўнага вучылішча ў 1911 годзе |Ранейшая = Гомельская духоўная гімназія |Заснавана = 1781 |Закрыта = 1919 |Тып = духоўнае вучылішча |Адрас = [[Гомель]],<br>скрыжаванне сучасных вуліц Савецкай і Працы (старае);<br>вуліца Білецкага, 11 (з 1860-х) |Сайт = }} '''Го́мельскае духо́ўнае вучы́лішча''' (да 1804 года — '''Го́мельская духо́ўная гімна́зія''') — пачатковая духоўна-навучальная ўстанова, якая дзейнічала ў [[Гомель|Гомелі]] з 1781 па 1919 гады і давала вучням як духоўную, так і свецкую адукацыю. == Гісторыя == У канцы XVIII стагоддзя на тэрыторыі Беларусі, у тым ліку ў Гомелі, пачало актыўна развівацца школьнае навучанне. Цэнтрам праваслаўнага жыцця ў той час з'яўляўся [[Магілёў]]. У 1781 годзе па благаславенні архіепіскапа Магілёўскага [[Георгій (Каніскі)|Георгія Каніскага]] былі выдаткаваны сродкі ў памеры ста рублёў на арганізацыю школ для дзяцей духавенства, дзе яны маглі б навучацца расійскай грамаце. У гэтым жа годзе гомельскім протаіерэем [[Спаса-Праабражэнская царква (Гомель)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] [[Васіль Трусевіч|Васілём Трусевічам]] быў пабудаваны будынак, і ўстанова пачала дзейнічаць як Гомельская духоўная гімназія{{sfn|Жудро|1911|с=30}}{{sfn|Астаповіч|с=3}}{{sfn|Ананьеў|2016}}. Мэтай установы з'яўлялася адукацыя дзяцей праваслаўнага духавенства. Першым і адзіным настаўнікам у той час быў звольнены з пасады выкладчыка рыторыкі [[Магілёўская духоўная семінарыя|Магілёўскай духоўнай семінарыі]] [[Іосіф Бекарэвіч]]. На пачатковым этапе свайго існавання ў гімназіі навучалася каля 13 вучняў, але ўжо да 1798 года іх колькасць узрасла да 65. Галоўнай прычынай такога росту сталі строгія ўказы Магілёўскай духоўнай кансісторыі, якія пагражалі святарам штрафамі і нават забаронай на вядзенне набажэнстваў у іх прыходах за неаддачу дзяцей у гімназію{{sfn|Гаручка|1903|с=159}}{{sfn|Астаповіч|с=3}}. Першы час навучальная ўстанова ўтрымлівалася толькі за кошт збораў на навучанне, пазней частка сродкаў вылучалася з сумы, прызначанай для [[Невельская гімназія|Невельскай гімназіі]], а таксама ад уладальніка Гомеля графа Румянцава. З-за недахопу фінансавання адбывалася частая змена выкладчыцкага складу{{sfn|Гаручка|1903|с=159}}{{sfn|Астаповіч|с=3}}. У канцы XVIII стагоддзя дырэктарам і выкладчыкам быў выхаванец Магілёўскай семінарыі [[Фёдар Галадкоўскі]]{{sfn|Гусакаў|2008}}. У 1801 годзе настаўнікам стаў [[Іван Сцяпанавіч Львоўскі|Іван Львоўскі]], а пасля яго — [[Гаўрыіл Васілевіч Цытовіч|Гаўрыіл Цытовіч]] і [[Афанасій Гамонка]]{{sfn|Ананьеў|2016}}. У 1804 годзе пры садзейнічанні [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М.&nbsp;П.&nbsp;Румянцава]] духоўная гімназія была перайменавана ў духоўнае вучылішча, а пасада дырэктара — у наглядчыка ({{Lang-ru|смотритель}}). Праз пяць гадоў, у 1809 годзе, вучылішча было ператворана ў павятовае<ref>РДГА. Фонд 801. Воп. 1. Спр. 502. Арк. 42.</ref>{{sfn|Астаповіч|с=3}}. З 1810 па 1820 год пасаду рэктара Гомельскага павятовага вучылішча займаў протаіерэй [[Іаан Конанавіч Грыгаровіч|Іаан Грыгаровіч]]. Паводле рапарта архімандрыта Амвросія, які з'яўляўся рэвізорам духоўных вучылішчаў Магілёўскай епархіі ў 1811 годзе, протаіерэй Грыгаровіч выдатна праявіў сябе на гэтай пасадзе<ref>РДГА. Фонд 801. Воп. 1. Спр. 502. Арк. 42, 46, 47.</ref>{{sfn|Астаповіч|с=4}}. Ён клапаціўся пра матэрыяльны стан установы і нават прапанаваў за кошт епархіяльных сродкаў пабудаваць дом для вучняў з бедных сем'яў<ref>РДГА. Фонд 801. Воп. 1. Спр. 502. Арк. 84.</ref>{{sfn|Астаповіч|с=4}}. У жніўні 1820 года па хадайніцтве Дзяржаўнага канцлера М.&nbsp;П.&nbsp;Румянцава рэктарам вучылішча быў прызначаны сын папярэдняга кіраўніка — вядомы гісторык і археограф, протаіерэй [[Іван Іванавіч Грыгаровіч|Іаан Іаанавіч Грыгаровіч]]. Дзякуючы яго намаганням, пры падтрымцы міністра асветы і духоўных спраў, навучальныя ўстановы Гомеля былі ўзбуйнены да двухгадовага прыходскага і пяцігадовага павятовага вучылішчаў<ref>Перапіска протаіерэя Іаана Грыгаровіча з графам М. П. Румянцавым // Чтения в императорском обществе истории и древностей российских при Московском университете. 1864. Апрель — Июнь. Книга 2. С. 32.</ref>{{sfn|Астаповіч|с=4}}. У адпаведнасці са Статутам 1867 года вучылішчы, якія належалі ведамству [[Свяцейшы Сінод|Свяцейшага Сінода]], былі рэарганізаваны. Утрыманне ўстановы ажыццяўлялася за кошт дапамогі ад Сінода, сродкаў епархіі і платы ад заможных вучняў. З 1876 года наглядчыкам вучылішча быў [[Цімафей Сцяпанавіч Тарноўскі|Цімафей Тарноўскі]], а сярод вядомых выкладчыкаў працаваў [[Аляксандр Іванавіч Бяляеў|Аляксандр Бяляеў]], які пазней стаў першым рэдактарам газеты «[[Гомельскае слова]]»<ref>Могилевские епархиальные ведомости. Часть официальная. 1900. № 27. С. 259.</ref>{{sfn|Ананьеў|2016}}. На 1910 год у Гомельскім духоўным вучылішчы навучалася больш за 140 вучняў, пераважная большасць з якіх былі дзецьмі святароў. Многія гарадскія чыноўнікі канца XIX — пачатку XX стагоддзяў з'яўляліся выпускнікамі гэтай установы{{sfn|Гусакаў|2008}}{{sfn|Астаповіч|с=6}}. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] новая атэістычная ўлада пачала маштабныя пераўтварэнні ў галіне адукацыі. Выкладанне Закона Божага было адменена, а царква аддзелена ад навучальнага працэсу. У жніўні 1918 года Магілёўская духоўная семінарыя і прылеглыя вучылішчы былі закрыты. Аднак Гомельскае духоўнае вучылішча працягвала сваю дзейнасць яшчэ некаторы час, паколькі горад [[Германская акупацыя Беларусі ў гады Першай сусветнай вайны|знаходзіўся пад акупацыяй нямецкіх войскаў]]. 21 лютага 1919 года, пасля аднаўлення ўлады бальшавікоў, установа была канчаткова закрыта рашэннем павятовага рэўкама. Навучэнцам прапанавалі напісаць заявы аб пераходзе ў працоўную школу. Апошнім наглядчыкам вучылішча быў протаіерэй [[Уладзімір Васілевіч Зубараў|Уладзімір Зубараў]], які займаў гэтую пасаду з 1906 года<ref>Могилевские епархиальные ведомости. Часть официальная. 1908. № 20. С. 12.</ref>{{sfn|Астаповіч|с=6}}. У 1919—1920 гадах у апусцелым будынку вучылішча размяшчаліся 23-ія Мінскія пяхотныя курсы, затым падраздзяленні [[Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам|ВЧК]] і [[Дзяржаўнае палітычнае кіраванне пры НКУС РСФСР|ДПУ]]. У 1920 годзе рашэннем [[Народны камісарыят унутраных спраў РСФСР|НКУС РСФСР]] будынак перайшоў ва ўласнасць гарадскога камунальнай гаспадаркі. Сёння ў адным з найстарэйшых збудаванняў Гомеля праходзяць заняткі для студэнтаў [[Гомельскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Гомельскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта]]{{sfn|Гусакаў|2008}}{{sfn|Астаповіч|с=6}}. == Вучэбны працэс == На першых этапах навучанне доўжылася 3 гады і ўключала як свецкія, так і духоўныя дысцыпліны: Закон Божы, расійскую і лацінскую мовы, чытанне, пісьмо, граматыку, логіку, рыторыку, катэхізіс і іншыя. Пазней курс быў значна пашыраны, дадаліся нотныя царкоўныя спевы, усеагульная і расійская гісторыя, геаграфія, арыфметыка, паскалія, пачаткі грэчаскай мовы{{sfn|Гаручка|1903|с=159}}{{sfn|Астаповіч|с=3}}{{sfn|Ананьеў|2016}}. Праграма навучання ўключала чатыры асноўныя класы і адзін падрыхтоўчы. Пасля заканчэння курса лепшыя выхаванцы пераводзіліся ў 1-ы клас [[Магілёўская духоўная семінарыя|Магілёўскай духоўнай семінарыі]]<ref name="petergen">{{cite web |url=https://petergen.com/bovkalo/duhov/homeldu.html |title=Выпускники Гомельского духовного училища 1893-1901, 1903-1915 гг. |publisher=Petergen |accessdate=31 жніўня 2026 |lang=ru}}</ref>, астатнія маглі працягнуць службу ў грамадзянскіх установах. Бібліятэка вучылішча была вельмі багатай для свайго часу: на 1910 год яна налічвала каля 1000 відаў рознай літаратуры і 177 вучэбных дапаможнікаў{{sfn|Гусакаў|2008}}{{sfn|Астаповіч|с=6}}. == Будынкі вучылішча == {{Асноўны артыкул|Будынак духоўнага вучылішча (Гомель)}} [[Файл:Homiel, Sož-Nabiarežnaja. Гомель, Сож-Набярэжная (1914) (2).jpg|міні|Будынак Гомельскага духоўнага вучылішча з боку ракі [[Сож]] і [[Баярскі спуск (Гомель)|Баярскага спуску]].]] Канкрэтныя даныя аб тэрытарыяльным размяшчэнні вучылішча ў пачатку яго станаўлення адсутнічаюць, вядома толькі, што яно мясцілася ў арэндным драўляным будынку. Граф [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|Мікалай Румянцаў]] распачаў будаўніцтва спецыяльнага мураванага будынка для ўстановы, які праектаваў архітэктар [[Іван Дзьячкоў]]. Збудаванне знаходзілася на скрыжаванні вуліц Румянцаўскай і Базарнай (сучасныя [[Савецкая вуліца (Гомель)|Савецкая]] і [[Вуліца Працы (Гомель)|Працы]]). Аднак у 1826 годзе граф памёр, і будаўніцтва, на завяршэнне якога патрабавалася каля 15 тысяч рублёў, спынілася. Пазней будынак перайшоў ва ўласнасць ваеннага ведамства. Толькі ў 1839 годзе ён быў перададзены духоўнаму вучылішчу. Гэты будынак быў выкананы ў стылі [[класіцызм]]у з высокімі калонамі. На першым паверсе размяшчаліся сталовая, буфет, кватэры настаўнікаў і пакоі вучняў, а на другім — класы і бібліятэка. Беларускі гісторык архітэктуры [[В. Ф. Марозаў]] сцвярджае, што першапачаткова гэтае збудаванне прызначалася для «даходнага вучылішча»{{sfn|Марозаў|1997|с=204—205}}{{sfn|Астаповіч|с=5}}. Згодна з «Справаздачай аб рэвізіі духоўна-навучальных устаноў Магілёўскай епархіі», складзенай у 1874 годзе саветнікам М. Грыгарэўскім, з-за пажару на папярэднім месцы, вучылішча было перамешчана ў будынак Гомельскай інжынернай дыстанцыі. Раней гэта быў зімовы дом графа Румянцава па вуліцы Мільённай (цяпер [[Вуліца Білецкага (Гомель)|вуліца Білецкага]], 11){{sfn|Грыгарэўскі|1875|с=49}}{{sfn|Астаповіч|с=5}}. == Дамавая царква == У студзені 1896 года пры вучылішчы была ўрачыста асвечана дамавая царква ў гонар [[Ушэсце|Ушэсця Гасподняга]]. Да гэтай падзеі гомельскае духавенства ішло каля 15 гадоў, пастаянна адкладваючы адкрыццё з-за недахопу фінансавання. Іканастас быў выкананы ў рускім стылі, а іконы для яго былі выраблены ў майстэрні [[А. Мурашка|А. Мурашкі]] ў [[Кіеў|Кіеве]]. Асвячэнне здзейсніў благачынны айцец Г. Петрашэнь разам з іншымі святарамі. Адміністрацыя вучылішча адправіла кіраўніцтву епархіі наступную тэлеграму<ref>Г. Гомель (Корреспонденция) // Могилевские епархиальные ведомости. Часть неофициальная. 1896. № 4. С. 62–63.</ref>{{sfn|Астаповіч|с=6}}: {{цытата|Ваша Праасвяшчэнства! З Вашага благаславення сёння асвечана вучылішчная царква. Духавенства Гомельскай вучылішчнай акругі, Праўлення вучылішча, Будаўнічы Камітэт і вучылішчная карпарацыя прыносяць Вам шчырую падзяку за кіраўніцтва ва ўладкаванні царквы і разам з дзецьмі-вучнямі ўзносяць малітвы пра Ваша здароўе і даўгалецце.{{арыгінальны тэкст|ru|Ваше Преосвященство! С Вашего благословения сегодня освящена училищная церковь. Духовенство Гомельского училищного округа, Правления училища, Строительный Комитет и училищная корпорация приносят Вам искреннюю благодарность за руководство в устройстве церкви и вместе с детьми-учениками возносят молитвы о Вашем здравии и долголетии.}}}} Пасля рэвалюцыі дамавая царква была закрыта, а яе памяшканне ў 1918 годзе было пераабсталявана ў адзін з пакояў для пяхотных курсаў, а пазней выкарыстоўвалася як аўдыторыя медуніверсітэта{{sfn|Казлова|2018|с=152}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Астапович В. |загаловак=Создание и развитие Гомельского духовного училища (1781–1918 гг.) |ref=Астаповіч}} * {{артыкул |аўтар=Козлова Н. Н. |загаловак=Государственно-церковные отношения на Гомельщине межвоенного периода |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |тып=часопіс |год=2018 |нумар=1 |старонкі=149—155 |ref=Казлова}} * {{артыкул |аўтар=Гусаков Д. |загаловак=Латынь, арифметика, география… |выданне=Гомельская праўда |тып=газета |год=2008 |нумар=54 (5 красавіка) |старонкі=9 |ref=Гусакаў}} * {{артыкул |аўтар=Ананьев А. |загаловак=Гомельское духовное училище |выданне=Правило веры |тып=газета |год=2016 |нумар=44—45 |ref=Ананьеў}} * {{кніга |аўтар=Жудро Ф. А., Сербов И. А., Довгялло Д. И. |загаловак=Город Гомель (Могилевской губ.) |месца=Вильна |выдавецтва=Сев.-зап. отд. Имп. Рус. геогр. о-ва |год=1911 |старонак=61 |ref=Жудро}} * {{артыкул |аўтар=Горючко П. |загаловак=Материалы для истории Гомельского духовного училища 1781–1809 гг. |выданне=Могилевские епархиальные ведомости. Часть неофициальная |тып=часопіс |год=1903 |нумар=12 |старонкі=155—166 |ref=Гаручка}} * {{кніга |аўтар=Морозов В. Ф. |загаловак=Гомель классический. Эпоха. Меценаты. Архитектура |месца=Минск |выдавецтва=Четыре четверти |год=1997 |старонак=336 |ref=Марозаў}} * {{кніга |аўтар=Григорьевский М. Х. |загаловак=Отчет о ревизии духовно-учебных заведений Могилевской епархии (в 1874 году) |месца=СПб. |выдавецтва=Учебный комитет при Святейшем Синоде |год=1875 |старонак=61 |ref=Грыгарэўскі}} {{Адукацыя ў Магілёўскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1781 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1919 годзе]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Гомеля]] [[Катэгорыя:Духоўныя вучылішчы Расійскай імперыі]] 0pgvcuoniuo4ktfp83ejpovynoyd7si Знікненне і пошукі Крыжа Ефрасінні Полацкай 0 814098 5211223 5209999 2026-10-04T10:03:09Z DBatura 73587 /* Амерыканскі напрамак */ 5211223 wikitext text/x-wiki [[File:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (M. Mironaŭ, 1910).jpg|міні|Фотаздымак арыгінала Крыжа Ефрасінні Полацкай, 1910 год.]] '''Знікненне і пошукі крыжа Ефрасінні Полацкай''' — праблема лёсу арыгінальнай версіі [[Крыж Еўфрасінні Полацкай|Крыжа Ефрасінні Полацкай]], значнай беларускай сярэднявечнай рэліквіі. Артэфакт знік у 1941 годзе ў пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] з будынка [[Магілёўскі абласны камітэт КПБ|Магілёўскага абкама]]. Паводле розных версій, святыня ці то згубілася ў ходзе эвакуацыі і трапіла ў [[Расія|Расію]], ці то апынулася пасля савецкай эвакуацыі альбо выкрадання немцамі ў [[ЗША]], ці то выкрадзена дырэктарам [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей|магілёўскага музея]] [[Іван Сяргеевіч Мігулін|Іванам Мігуліным]] разам са змоўшчыкамі, ці то замуравана духавенствам у сцяну. З [[Распад СССР|распадам СССР]] тэма знікнення крыжа набыла яшчэ большую актуальнасць. Беларускія гісторыкі, грамадскія дзеячы, дыпламаты і супрацоўнікі КДБ, пры падтрымцы прадстаўнікоў ЗША, Расіі і [[Інтэрпол]]а, праводзілі пошукі рэліквіі. Прапрацоўваліся розныя версіі. Аднак канкрэтных вынікаў пошукі так і не далі. Беларускае грамадства, асабліва [[праваслаўе ў Беларусі|праваслаўнае насельніцтва]], спадзяецца на вяртанне крыжа, паколькі для краіны значнасць рэліквіі ў рэлігійным, нацыянальна-культурным, гістарычным і палітычным плане вялікая. Улады і апазіцыя сыходзяцца ў меркаванні з грамадзянамі ў асаблівым для нацыі статусе крыжа. Яго вобраз выкарыстоўваецца ў [[гістарычная палітыка Беларусі|гістарычным наратыве]] і [[ідэалогія беларускай дзяржавы|дзяржаўнай ідэалогіі]]. == Значэнне праблемы == [[File:Магілёўскі абласны мастацкі музей. Захаваная спадчына. 136.jpg|міні|злева|Экспазіцыя Крыжа Ефрасінні Полацкай у былым пакоі-сейфе, з якой ён знік у 1941 годзе.]] Крыж выкананы ў 1161 годзе [[Лазар Богша|Лазарам Богшам]] па замове [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]]{{sfn|Арбузов|2011|с=79}}. Большую частку сваёй гісторыі захоўваўся ў [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскай царкве]] ў [[Полацк]]у. У 1921 годзе святыня рэквізавана і знаходзілася ў мясцовым фінаддзеле. Праз сем гадоў дырэктар Беларускага дзяржаўнага музея [[Вацлаў Ластоўскі]] адправіўся з экспедыцыяй у Полацк, каб адшукаць рэліквію. Знойдзены крыж адправілі ў [[Мінск]], а затым у [[Магілёў]], дзе ён захоўваўся ў пакоі-сейфе [[Магілёўскі абласны камітэт КПБ|Магілёўскага абкама]] і гаркама партыі. У 1941 года, калі пачалася [[Вялікая Айчынная вайна]], артэфакт бясследна знік{{sfn|Арбузов|2011|с=73}}. У тыя дні з Магілёва зніклі і іншыя каштоўнасці. Паводле спісу за снежань 1944 года, акрамя крыжа (запісаны пад № 3), знікла і [[Слуцкае Евангелле|Слуцкае Евангелле 1581 года]] (№ 21){{sfn|Арбузов|2011|с=78}}, а таксама 20 іншых Евангелляў, залаты і сярэбраны ключы Магілёва, сярэбраныя пячаткі, дадзеныя гораду [[Магдэбургскае права|Магдэбургскім правам]], залатыя ўпрыгожванні, знойдзеныя на раскопках [[Пампеі]], сярэбраная булава [[кароль Рэчы Паспалітай|караля Рэчы Паспалітай]] [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], абразы [[Бялыніцкі абраз Божай Маці|Бялыніцкай Маці Божай]], Спаскай Маці Божай і іншыя, троннае крэсла [[Кацярына Вялікая|Кацярыны II]], сані [[Напалеон Банапарт|Напалеона]], карціны [[Уладзімір Лукіч Баравікоўскі|Уладзіміра Баравікоўскага]], калекцыі [[Беларускі народны касцюм|беларускага адзення]]{{sfn|Селицкая|2010|loc=Вместе с Крестом находились золото Помпеи, тронное кресло Екатерины IIи сани Наполеона}}. Былі вылучана некалькі версій далейшага лёсу рэліквіі<ref>Кирилл Калечиц. [https://mlyn.by/15032025/krest-evfrosinii-poloczkoj-gde-on-teorii-i-dogadki/ Крест Ефросинии Полоцкой: где он? Теории и догадки] // Мінская праўда, 15 марта 2025</ref><ref name="марозава"/>: * «'''Расійская'''». Падчас эвакуацыі каштоўнасцяў вопіс вырабляўся альбо карава і ў спешцы, альбо зусім не праводзіўся. Як следства, экспанат быў вывезены ў [[РСФСР]] і, не маючы дакументальнага суправаджэння, згубіўся. * «'''Заходняя'''». Святыня не была вывезена і трапіла ў рукі немцаў, якія вывезлі яе з Беларусі. Пад канец вайны ім маглі завалодаць амерыканскія ваенныя, праз якіх крыж трапіў у прыватныя рукі. Паводле іншай інфармацыі, ён апынуўся на Захадзе не праз немцаў, а праз савецкія ўлады. Сярод магчымых месцаў знаходжання — Фонд Моргана. * «'''Беларуская'''». Крыж надзейна схавалі ў Беларусі, умураваўшы ў сцяну альбо іншым спосабам. На сённяшні дзень ні адна з гэтых версій пакуль не знайшла пацверджання{{sfn|Арбузов|2011|с=77}}<ref name="марозава"/>. Адносна важнасці артэфакта гісторык [[Анатоль Арбузаў]] пісаў{{sfn|Арбузов|2011|с=77}}:{{Цытата|Крыж Ефрасінні Полацкай — не проста каштоўнасць, не проста шэдэўр ювелірнага мастацтва, гэта — не толькі нацыянальная святыня беларускага народа, але і праваслаўная святыня, каштоўная рэліквія сусветнага хрысціянства. Пошукі працягваюцца, і вельмі хочацца верыць, што святыня ўсё ж вернецца ў Беларусь. Так павінна быць па законе Справядлівасці.}} Як і [[Бурштынавы пакой]], крыж увайшоў у дзясятку самых каштоўных зніклых прадметаў мастацтваў. Хоць у 1990-я гады створана копія, нічым не адрозная ад арыгінала, зыходнік вабіў знатакоў і вернікаў сваім духоўным і гістарычным напаўненнем. Для Беларусі ён меў вялікае значэнне, бо святыню вырабіла беларуская святая для сваіх жа землякоў. Крыж задумваўся Ефрасінняй Полацкай як абаронца і захавальнік народа [[Полацкае княства|Полацкага княства]]. Рэліквія ўпісвала Беларусь і беларусаў у еўрапейскую гісторыю, так як Лазар Богша не толькі зрабіў яго па канонах сярэднявечнага еўрапейскага мастацтва, але і прыўнёс у твор мясцовы каларыт, які вылучаў яго сярод падобных рэліквій. Факт аднаўлення крыжа ў незалежнай Беларусі сведчыць пра важнасць яго для праваслаўнага насельніцтва краіны, якое спадзяецца на вяртанне экспаната{{sfn|Арбузов|2011|с=79}}<ref name="марозава"/>. Як паказваў гісторык [[Міхаіл Васілевіч Стралец|Міхаіл Стралец]], у нацыянальнай памяці Беларусі не існуе артэфакта, які мог бы параўнацца з ім па ўзроўні сімвалічнай, сакральнай і палітычнай значнасці. Шмат у чым такі статус экспанат набыў за кошт надпісу-завяшчання, выразаным на бакавых тарцах самой Еўфрасініяй Полацкай<ref name="нг"/>: {{Цытата|У лета 6669 (1161 год ад нараджэння Хрыстова) пакладае Еўфрасіння сумленны крыж у манастыры сваім, у царкве Святога Спаса. Ды не вынясецца з манастыра ніколі ж, бо ні прадаць, ні аддаць. Калі хто гэтага не паслухае, знясе яго з манастыра, хай не будзе яму памочнікам сумленны Крыж ні ў гэты век, ні ў будучы і хай будзе пракляты Святою Жыватворчай...}} Гэта заклён, накіраваны супраць любой формы адчужэння манастырскай уласнасці, у ментальнасці наступных пакаленняў атрымаў фатальны характар. Уся далейшая шматвяковая гісторыя перасоўванняў і канчатковай страты святыні ўспрымаецца вернікамі праз прызму парушэння гэтага запавету<ref name="нг"/>. У пачатку 1990-х гадоў, пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] і здабыцця [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] незалежнасці, тэма пошуку крыжа Еўфрасінні Полацкай стала адным з галоўных лейтматываў грамадскіх, навуковых і палітычных дыскусій. Маладая дзяржава, якая апынулася ў сітуацыі недахопу кансалідуючых ідэалагем, мела патрэбу ў гістарычных сімвалах, здольных пацвердзіць яе ўкараненне ў еўрапейскім гістарычным працэсе. Так, напрыклад, прэзідэнт [[Аляксандр Лукашэнка]], выступаючы ў студзені 2025-га, прызнаў, што пошук крыжа Еўфрасінні ў пачатку 1990-х гадоў быў найважнейшай тэмай. Лукашэнка падкрэсліў, што без захавання матэрыяльнай і духоўнай спадчыны продкаў не можа быць ні нацыі, ні дзяржавы. У гэтай оптыцы Крыж Еўфрасінні Полацкай інтэгруецца ў [[канцэпцыя гісторыі беларускай дзяржаўнасці|наратыў аб тысячагадовай беларускай дзяржаўнасці]]. У [[ідэалогія беларускай дзяржавы|дзяржідэалогіі]] выкарыстоўваецца вобраз крыжа як прыклад уключэння беларусаў у сусветную гісторыю са сваімі эксклюзіўнымі архітэктурнымі і мастацкімі формамі. Дадзеныя ідэі падзяляюць таксама грамадзянская супольнасць, [[беларуская дэмакратычная апазіцыя|апазіцыя]], інтэлігенцыя і дзеячы сучаснага мастацтва<ref name="нг">Михаил Стрелец. [https://www.ng.ru/ng_religii/2026-07-07/8_9532_symbolism.html Сила креста Евфросинии Полоцкой] // Независимая газета, 7 июля 2026</ref>. == Паказанні Івана Мігуліна== [[File:Магілёўскія відарысы 05.jpg|міні|Былы будынак Магілёўскага абкама КП(б)Б. Першапачаткова — [[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Магілёў)|Пазямельна-сялянскі банк]]. У міжваенны перыяд тут знаходзіўся абласны краязнаўчы музей, які пазней быў перамешчаны ў іншы будынак, а стары перадалі пад абкам. Цяпер — [[Магілёўскі абласны мастацкі музей імя П. В. Масленікава]].]] Як сцвярджаў былы дырэктар [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей|Магілёўскага абласного музея]] [[Іван Сяргеевіч Мігулін|Іван Мігулін]] (пам. у 1995), у будынку абкама падчас акупацыі была размешчана нямецкая ваенная часць. Доўгі час на так званы «пакой-сейф» фашысты не звярталі ўвагі. Але аднойчы адзін салдат дабраўся па лесвіцы да акна з кратамі і ўбачыў, што за ім нешта блішчыць, пасля чаго немцы зрэзалі цяжкія дзверы аўтагенам і вывезлі ўсе каштоўнасці ў невядомым кірунку{{sfn|Арбузов|2011|с=73—74}}. Хоць былы дырэктар не вельмі хацеў распаўсюджвацца пра лёс крыжа, але, пасля палемічных публікацый у газетах «[[Веснік Магілёва]]» і «[[Савецкая Беларусь (газета)|Советская Белоруссия]]», 20 верасня 1991 года ў першым выданні Мігулін паведаміў, што на другі дзень вайны ён вырашыў вывезці самыя каштоўныя экспанаты музея, уключаючы крыж, загарад. Нечакана дырэктар быў арыштаваны камендантам горада як панікёр. Толькі ўмяшанне знаёмага зампаліта выратавала яго. Пасля чаго Мігулін у складзе апалчэння ўдзельнічаў у [[Абарона Магілёва (1941)|абароне горада]]. 29 чэрвеня мужчына вярнуўся ў будынак абкама, але яго не пусціў нарад [[Міліцыя СССР|міліцыі]]. Ён пайшоў да чэкістаў, і тыя паведамілі, што ўсе работнікі музея эвакуіраваліся. Мігулін спытаў у чэкістаў: што рабіць з музейнай маёмасцю? Невядомы маёр загадаў ахоўваць каштоўнасці. Аднак дырэктар у той жа дзень сеў з сям’ёй у цягнік і паехаў у тыл, вырашыўшы, што каштоўнасці ўжо вывезены, і не знайшоўшы час праверыць, ці так гэта на самай справе. У 1944 годзе, на другі дзень вызвалення, дырэктар вярнуўся і сустрэўся з настаўнікам Лукоўнікавым, які да вайны быў членам музейнага савета. Той распавёў, што будынак музея быў спалены ў апошнія дні абароны горада згодна з указам [[Іосіф Сталін|Сталіна]] ад 3 ліпеня «Знішчыць усе матэрыяльныя і культурныя каштоўнасці, якія застаюцца нявывезенымі». Упершыню гэтую гісторыю ён выклаў на партсходзе 19 кастрычніка 1949 года, пасля праверкі музея спецыяльнай камісіяй. Тады дырэктара абвінавацілі ў тым, што той «кінуў на волю лёсу вялікія дзяржаўныя каштоўнасці і дэзерціраваў у тыл», і абвясцілі строгую вымову з занясеннем ва ўліковую картку{{sfn|Селицкая|2010|loc=Однорукий директор музея поделил сокровища с чекистами?}}{{sfn|Селицкая|2003|loc=Что сказал директор?}}. У наступным яго версія крытыкавалася. Па-першае, часу для эвакуацыі рэліквіі з Магілёва ў першыя дні вайны хапала. Па-другое, старыя браняваныя (да таго ж абсалютна цэлыя) дзверы ў будынку знялі толькі ў канцы 90-х гадоў, а іншыя, кратаваныя, стаяць да гэтага часу{{sfn|Арбузов|2011|с=74}}. Са слоў магілёўскіх старажылаў, якія публічна заявілі ў эпоху [[Галоснасць|галоснасці]]{{sfn|Селицкая|2010|loc=Однорукий директор музея поделил сокровища с чекистами?}}, у чэрвені ў будынак увайшла група людзей у форме [[НКУС]] (альбо пераапранутых бандытаў). Адкрыўшы пакой-сейф, яны склалі каштоўнасці ў загадзя падрыхтаваныя мяшкі і кудысьці павезлі{{sfn|Арбузов|2011|с=74}}. Нібыта Мігулін падзяліў з імі музейныя скарбы, што ён сам абвяргаў на старонках «Магілёўскага весніка», бо ваяваў у апалчэнні, а пасля адразу ж з’ехаў з горада. Як той дадаў, па дарозе ён выкінуў з акна вагона ключы ад браняванага пакоя-сейфа і спаслаўся на тое, што яго алібі можа пацвердзіць тагачасны намеснік Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР [[Іван Фролавіч Клімаў|Іван Клімаў]]{{sfn|Селицкая|2010|loc=Однорукий директор музея поделил сокровища с чекистами?}}. Тым не менш, новы дырэктар Іван Скварцоў у газеце «Магілёўскія ведамасці» за 1 сакавіка 1997 года распавёў, што Мігулін у прыватных размовах адкрыта выхваліўся наяўным у яго багаццем, а адзін раз, нават прынёс вельмі рэдкую брашуру пра горад, выдадзеную ў 1928 годзе. Калі ж у яго спыталі, адкуль узялася гэтак рэдкая кніга, адказаў, што з яго асабістай бібліятэкі. Хоць да таго сцвярджаў, што ўсе яго рэчы згарэлі разам з кватэрай у гады вайны{{sfn|Селицкая|2003|loc=Что сказал директор?}}. Людміла Сяліцкая ў выданні «[[Камсамольская праўда]]» прымеціла, што пасля вызвалення Беларусі дырэктарам было складзена два спісы страчаных экспанатаў. Першы прадстаўлены 22 снежня 1944 года, дзе фігуравала 89 пазіцый{{sfn|Селицкая|2010|loc=Вместе с Крестом находились золото Помпеи, тронное кресло Екатерины IIи сани Наполеона}}. 17 верасня 1947 года Мігулін склаў другі вопіс музейных страт і пералічыў усяго 24 пазіцыі. Усё гэта наводзіць падазрэнні на Мігуліна, як і досыць мяккае пакаранне за пакіданне экспанатаў{{sfn|Селицкая|2010|loc=Однорукий директор музея поделил сокровища с чекистами?}}. У сваю чаргу ў пацверджанне слоў Мігуліна расійскі даследчык Мікалай Пятроўскі, чый артыкул 6 красавіка 2000 года перадрукавалі «Магілёўскія ведамасці», паказваў, што падчас знаёмства з адным з фондаў «[[Штаб рэйхсляйтэра Розенберга|Аператыўнага штаба Розенберга]]», які знаходзіцца цяпер у Цэнтральным дзяржаўным архіве Кіева, ён наткнуўся на шматзначны запіс, дзе згаданы нейкі «магілёўскі срэбны скарб». Нібыта ён знаходзіцца ў [[Смаленск]]у ў [[Служба бяспекі (Трэці рэйх)|СД]], аднак афіцыйна ўжо перададзена Штабу, а менавіта зондэркамандзе «Смаленск». Скарб складаецца з 369 асобных прадметаў, упакаваных у 4 вялікіх скрыні{{sfn|Селицкая|2003|loc=Чекисты идут по следу}}. == Правядзенне пошукаў == === Першыя спробы === Адразу пасля заканчэння Вялікай Айчыннай вайны вялося расследаванне аб знікненні скарбаў, але рэальных вынікаў яно не дало<ref name="смартпресс"/>. У 1960-я магілёўскі абласны музей звярнуўся ў [[Эрмітаж]] з запытам пра лёс крыжа Ефрасінні. У адказе паведамлялася, што рэліквія трапіла ў калекцыю мільянераў Морганаў і знаходзіцца ў [[Нью-Ёрк]]у. Аднак гэтаму няма дакументальных пацверджанняў{{sfn|Арбузов|2011|с=74}}. 10 красавіка 1970 года ў кабінеце ў намесніка Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Івана Клімава для размовы аб знікненні крыжа былі запрошаны два дырэктары магілёўскага музея — даваенны, Іван Мігулін, пры якім крыж знік, і новы, Іван Скварцоў, які напісаў запыт у Эрмітаж. Туды ж накіраваліся гісторык [[Адам Мальдзіс]] і археолаг [[Георгій Васільевіч Штыхаў|Георгій Штыхаў]]. Мігулін, па словах Мальдзіса, выглядаў узнятым: яго кій бесперапынна шаркаў па падлозе. Падчас сустрэчы Мігулін акцэнтаваў увагу на тым, што перад прыходам немцаў у будынку гаспадарылі адны партыйцы, «масквічы нейкія». Пасля гэтага Клімаў камусьці патэлефанаваў, а затым звярнуўся да экс-дырэктара{{sfn|Селицкая|2010|loc=Как профессор Адам Мальдис впервые догадался, что Крест в России?}}: {{Цытата|Ведаеш, дзед, ніводнаму твайму слову не веру. Я вось пагаварыў з адным таварышам, з якім разам адказваў у 1941-м за эвакуацыю Магілёва. Ты ж не прыйшоў да мяне і не патлумачыў, што крыж каштуе даражэй, чым які-небудзь станок... А Морган... Можа, потым усё патрапіла і да Моргана. Паспрабуем на ўсялякі выпадак падрыхтаваць паперы нашаму паслу ў ЗША.}} У першыя хвіліны Мальдзіс не зразумеў, чаму высокі начальнік пасля таямнічага званка наверх раптам страціў цікавасць да крыжа. Але неўзабаве здагадаўся, у чым справа. Таму што адразу пасля гэтага загадкавага званка на ўсе спробы працягнуць пошукі крыжа было накладзена сакрэтнае табу{{sfn|Селицкая|2010|loc=Как профессор Адам Мальдис впервые догадался, что Крест в России?}}. Не дапамог нават чэкіст з Магілёва Дзямідаў, які спачатку паабяцаў новаму дырэктару музея Івана Скварцова дапамогу, бо таго раптоўна перавялі ў іншы горад{{sfn|Арбузов|2011|с=74—75}}. Пошукі на афіцыйным узроўні, па сутнасці, апынуліся, замарожанымі на доўгія 20 гадоў{{sfn|Селицкая|2010|loc=Как профессор Адам Мальдис впервые догадался, что Крест в России?}}. Усё ж у канцы 1970-х гадоў супрацоўнікі [[КДБ СССР]] правялі апытанне грамадзян, якія маглі нешта ведаць пра лёс крыжа і ўсіх музейных каштоўнасцяў. Спецслужбіст Іван Юркін, які тады толькі пачынаў сваю кар’еру, адзначыў<ref name="смартпресс">[https://smartpress.by/idea/istoriya/49185/ Тайна Креста Евфросинии Полоцкой: где находится реликвия сегодня?] // Смартпресс, 4 августа 2023</ref>: {{Цытата|Часам складвалася ўражанне, што людзі проста пераказваюць тое, што чулі ад іншых, дадаючы нейкія нязначныя дэталі. Пры праверцы сведчанняў, нітка вышуку абрывалася альбо мы наогул ўпіраліся ў тупік.}} === Амерыканскі напрамак === [[File:Adam Maldzis.jpg|міні|злева|Адам Мальдзіс.]] Доктар філалагічных навук, прафесар [[Адам Мальдзіс]] рабіў неаднаразовыя спробы знайсці крыж, шмат разоў падымаў гэтае пытанне ў прэсе. Паводле яго расследаванняў, крыж не быў выкрадзены нямецкімі войскамі, як заяўлялі савецкія партыйныя дзеячы{{sfn|Арбузов|2011|с=78}}. Тым не менш, у штотыднёвіку «[[Літаратура і мастацтва]]» Мальдзіс у сваім артыкуле «Сляды продкаў» настойваў менавіта на амерыканскай версіі. Яшчэ ў 1974 годзе{{sfn|Арбузов|2011|с=76}} [[Беларусы ў ЗША|беларускія амерыканцы]] [[Вітаўт Кіпель]] і [[Вітаўт Тумаш]] зацікавіліся прапановай вучонага і звярнуліся ў Нью-Ёрку да супрацоўнікаў [[Бібліятэка і музей Моргана|морганаўскай бібліятэкі і калекцыі твораў мастацтваў]]. Зварот быў складзены ад [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|Беларускага інстытута навукі і мастацтва]], што зрэшты ні да чаго не прывяло{{sfn|Арбузов|2011|с=75}}. Падчас святаў, прысвечаных 500-годдзю ўсходнеславянскага першадрукара [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], Мальдзіс выпадкова сустрэўся ў Полацку з доктарам гістарычных навук, супрацоўнікам [[Эрмітаж]]а [[Барыс Віктаравіч Сапуноў|Барысам Сапуновым]]. Аказалася, што пецябруржац у 1960-я як раз пісаў адказ у краязнаўчы музей горада Магілёва. Сапуноў пацвердзіў, што крыж Ефрасінні быў закуплены ў калекцыю Морганаў на аўкцыёне ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]] адразу ж пасля вайны. А гэта азначае, што ў беларусаў як быццам і няма юрыдычных правоў на рэліквію. Праз некалькі тыдняў пасля размовы Сапуновым, Мальдзіс у якасці члена беларускай дэлегацыі прыбыў на чарговую сесію [[ААН]] у Нью-Ёрку. Паміж справай гісторык наведаў фонд Моргана і сустрэў з рускай эмігранткай Яўгеніяй Зазоўскай, якая ведала славянскімі рукапісамі і рэдкімі выданнямі ў бібліятэцы Моргана. Мальдзіс звярнуўся да яе з просьбай паглядзець каталог музейных фондаў. Зазоўская адказала, што пра існаванне такога каталога ёй не вядома. Хоць у 1974 годзе, калі з лёсам крыжа разбіраўся Тумаш, ён знаёміўся з каталогам фонда{{sfn|Арбузов|2011|с=76}}. [[File:Pierpont Morgan Library.jpg|міні|Бібліятэка-музей Моргана ў Нью-Ёрку.]] Разам з тым даследчык сустрэўся з [[Антон Антонавіч Шукелойць|Антонам Шукелойцем]]. У гады нямецкай акупацыі той узначальваў Мінскі гісторыка-мастацкі музей. Шукелойць выказаў свой пункт гледжання: нацыянальную святыню хутчэй вывезлі на ўсход, магчыма, раздзялілі. Нью-ёркскія пошукі завяршыліся ў кастрычніку 1990 года візітам у Морганаўскі фонд [[Міністэрства замежных спраў БССР|міністра замежных спраў БССР]] [[Пётр Кузьміч Краўчанка|Пятра Краўчанкі]]. Суправаджалі міністра Адам Мальдзіс і супрацоўнік беларускага прадстаўніцтва ААН. Паводле Антоля Арбузава, дырэктару фонду быў перададзены афіцыйны запыт аб Крыжы Ефрасінні Полацкай. Праз некаторы час МЗС Беларусі прыйшоў афіцыйны адказ, з якога вынікала, што ў самім фондзе яго няма. Таксама адзначалася, што сям’я Морганаў мае і прыватныя калекцыі, аднак за іх, як вынікала з дасланага дакумента, адміністрацыя адказваць не можа{{sfn|Арбузов|2011|с=76—77}}. Ва ўспамінах Краўчанкі гэтая гісторыя трохі адрозніваецца. Першапачаткова ўсю працу праводзіў Мальдзіс. Ужо ў першыя тыдні знаходжання ў Нью-Ёрку ён наведаў бібліятэкі, музеі, архівы, правёў шмат сустрэч з прадстаўнікамі беларускай эміграцыі. Гэтыя наведванні і сабраная інфармацыя далі меркаваць, што многія адказы на пытанні, якія ўзнікаюць, можна знайсці ў экспазіцыях і запасніках музея фонду Моргана. Навукоўцу ўдалося пазнаёміцца і ўсталяваць добры кантакт з Зазоўскай. Яна распавяла яму, што ў запасніках музея захоўваюцца больш за 300 сярэднявечных еўрапейскіх крыжоў. Але тэрмін камандзіроўкі Мальдыса паступова падыходзіў да канца. Пошукам страчанай рэліквіі прыйшлося займацца самому міністру. Краўчанка звязаўся з дырэктарам гэтага музея, афіцыйна паведаміў яму пра сваё жаданне азнаёміцца з экспазіцыяй. Праўда прыйшлося прымяніць дыпламатычную хітрасць паказаўшы, што яго цікавяць не крыжы, а сярэднявечныя кніжныя мініяцюры. Дырэктар даў згоду, і неўзабаве Краўчанка апынуўся ў Фондзе Моргана<ref name="борисов"/>. У ненадакучлівай гутарцы факт існавання калекцыі крыжоў пацвердзіўся. Але яе апісання і класіфікацыі ў музеі не было. Краўчанка паказаў здымак святыні. Дырэктар заявіў, што дасць яму адказ праз два тыдні, але так і не звязаўся з ім. Тады Краўчанка запрасіў некалькі ўплывовых [[СМІ ЗША|амерыканскіх журналістаў]] і распавёў ім усю гэтую гісторыю з Фондам Моргана. Пасля гэтай сустрэчы ў прэсе з’явілася шэраг публікацый, якія ў пэўнай ступені аказалі ціск на сямейства мільярдэраў. У гэтых артыкулах, вядома, не сцвярджалася, што крыж Еўфрасінні Полацкай знаходзіцца ў Морганаў, але выказвалася меркаванне, што зацягванне з адказам ускосна гэта прадугледжвае<ref name="борисов"/>. У тым жа годзе свае пошукі пачаў журналіст [[Аляксандр Міхайлавіч Лукашук|Алесь Лукашук]]. Ён сустрэўся з мастацкім экспертам [[Ракфелер-цэнтр|Ракфелераўскага цэнтра]] Аліў Брагозі, якая, выслухаўшы апісанне рэліквіі, запэўніла, што падобнага крыжа ў мастацкай калекцыі [[Ракфелеры|Ракфелераў]] няма і ніколі не было. Спецыялістка параіла беларусу звярнуцца ў прыватнае нью-ёркскае агенцтва, якое выдае сусветны каталог выкрадзеных твораў мастацтва. Але, як высветлілася, гэты каталог фіксуе толькі рэчы, якія знаходзіліся ў вышуку пасля 1945 года. Некалькі іншых спробаў, зробленых Лукашукам (напрыклад, наведванне фонду Моргана), таксама не ўвянчаліся поспехам{{sfn|Арбузов|2011|с=75}}. ===Расійскі напрамак === [[Файл:Село Воробьёво.jpg|міні|Ленінскія горы ў 1940-я.]] У 1995 годзе<ref>{{артыкул|загаловак=КГБ ищет крест Ефросиньи Полоцкой|выданне=Витебский Курьер М|год=1995|чысло=15|месяц=9|нумар=37|старонкі=3}}</reF> пошукамі заняўся супрацоўнік упраўлення [[КДБ Беларусі|Камітэта дзяржбяспекі]] па [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] Сяргей Багдановіч. Ён прапрацоўваў расійскую версію. Згодна з чуткамі, што хадзілі тады, магілёўскія скарбы забрала група НКУС на чале з капітанам Віктарам Пудзіным. Багдановіча зацікавіла сведчанне 75-гадовага жыхара Магілёва Пятра Паддубскага. Ветэран распавёў супрацоўніку, што ў разгар баёў яго, выпускніка сельгастэхнікума, які меў правы кіроўцы, выклікаў да сябе начальнік гарадскога гарнізона Ваяводзін, каб забраць і вывезці важны груз. 13 ліпеня Паддубскі, падчас выканання работ, пачуў вокліч: «Які крыж прыгожы!». Машыну з грузам узялі пад ахову шасцёра супрацоўнікаў НКУС на чале з маёрам і загадалі ехаць у бок банка, дзе яшчэ два аўтамабілі загружаліся мяшкамі з грашыма. На наступную раніцу на ўскраіне горада ў кабіну да Паддубскага падсеў першы сакратар ЦК КПБ [[Панцеляймон Кандрацьевіч Панамарэнка| Панцеляймон Панамарэнка]]. Пасля яны рушылі ў Маскву. У сталіцы груз быў здадзены ўпраўленню кадраў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] на [[Ленінскія горы|Ленінскіх гарах]]{{sfn|Селицкая|2003|loc=Чекисты идут по следу}}. Як устанавіў Багдановіч, словы Паддубскага маюць ускоснае пацверджанне ва ўспамінах Панамарэнкі і Ваяводзіна. З меркаваннем калегі пагадзіўся тагачасны кіраўнік Цэнтра інфармацыі і грамадскіх сувязяў КДБ Беларусі Генадзь Сенюкоў. 19 чэрвеня 1997 года на старонках «[[Звязда (газета)|Звязды]]» спецслужбіст выказаў здагадку, што святыня апынулася ў правінцыйным расійскім музеі або архіве{{sfn|Селицкая|2003|loc=Чекисты идут по следу}}. У КДБ лічылі, што правесці пошукі і вяртанне рэліквіі з Расіі будзе проста, за кошт добрых [[беларуска-расійскія адносіны|двухбаковых адносін]]. Аднак у 1997 годзе [[Дзяржаўная дума Расійскай Федэрацыі|Дзярждума]] падрыхтавала закон аб рэстытуцыях, згодна з якім усе змешчаныя на тэрыторыі РФ каштоўнасці з’яўляюцца ўласнасцю краіны і вяртанню іншым дзяржавам не падлягаюць. Тым не менш, спецслужбісты працягвалі працу. Сфармаваны пры Камітэце па пытаннях бяспекі [[Саюзная дзяржава|Саюзнай дзяржавы]] штаб па пошуку святыні пад кіраўніцтвам генерал-маёра КДБ Івана Юркіна выказаў намер ініцыяваць зварот да прэзідэнтаў дзвюх краін з просьбай аб садзейнічанні ў правядзенні вышуковых работ. Як меркавалася, крыж разам з іншымі каштоўнасцямі мог быць эвакуіраваны ў музейныя запаснікі Масквы, [[Самара|Самары]], [[Уфа|Уфы]] або [[Яраслаўль|Яраслаўля]], трапіць у калекцыю [[Лаўрэнцій Паўлавіч Берыя|Лаўрэнція Берыі]], альбо нават быць вывезены за мяжу як аплата па ленд-лізу, альбо, па прыбыцці ў Маскву, магчыма, трапіць у прыватныя калекцыі чыноўнікаў з [[Міністэрства дзяржаўнай бяспекі СССР|Наркамата дзяржбяспекі]], або перададзены ў дар [[Свяшчэнны сінод Рускай праваслаўнай царквы|Свяшчэннаму Сіноду]]. Таксама прапрацоўваліся версіі аб крадзяжы святыні Іванам Мігуліным, бо па чутках у кватэрах яго сыноў у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] і Маскве меліся рэчы са збораў магілёўскага музея{{sfn|Селицкая|2003|loc=Вектор поиска определяет штаб}}. КДБ атрымаў велізарны стос адмоўных адказаў з Цэнтральнага аператыўнага архіва, [[Расійскі фонд культуры|фонду культуры]], Эрмітажа, Аб’яднанага дзяржаўнага музея Масквы, Прэзідыума [[Акадэмія навук Расіі|Акадэміі навук]], [[Гохран Расіі|Гохрана]], [[Цэнтрабанк Расіі|цэнтральнага банка]], [[Міністэрства фінансаў Расійскай Федэрацыі|Міністэрства фінансаў]], камітэта каштоўных металаў і каштоўных камянёў, Бранскага, Смаленскага і Пскоўскага архіваў, [[Цэнтральны архіў Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Цэнтральнага архіва МА]]. Увесну 1999 года рабіўся запыт у [[Генеральная пракуратура Расіі|Генпракуратуру]] з нагоды канфіскаваных рэчаў пасля арышту Берыі, але, як аказалася, па справе Берыі стаяў грыф сакрэтнасці. У той жа час Юркін афіцыйна папрасіў кіраўніцтва [[ФСБ РФ]] правесці гутарку з сынамі экс-дырэктара гутарку. Аднак яны не ўспомнілі нічога істотнага{{sfn|Селицкая|2003|loc=Вектор поиска определяет штаб}}. У чэрвені 2001 года была створана спецыялізаваная група для вышукаў крыжа з супрацоўнікаў спецслужбаў дзвюх дзяржаў{{sfn|Селицкая|2003|loc=Вектор поиска определяет штаб}}. У наступныя гады гэтую працу курыраваў палкоўнік Аляксей Гарохаў, работнік Камітэта па пытаннях бяспекі Саюза Беларусі і Расіі{{sfn|Арбузов|2011|с=77}}. Іван Юркін, будучы ўжо ў адстаўцы, працягваў шукаць інфармацыю пра беларускую рэліквію. На жнівень 2023 года ім выяўлена новая зачэпка. 25 чэрвеня 1941 года з горада эвакуіравалі архіўныя дакументы. У 9-ы вагон пагрузілі партархіў Магілёўскага абкама, справы і матэрыялы Мінскага і Беластоцкага абкамаў, некаторых раённых камітэтаў [[Заходняя Беларусь|заходніх абласцей БССР]] і некалькі скрынь воінскіх часцей. Юркін выказаў здагадку, што ў скрынях былі музейныя каштоўнасці з пакоя-сейфа, а іх уяўная прыналежнасць да вайсковых часцей – гэта маскіроўка. Партархіў суправаджалі тры работніка архіва з сем’ямі: загадчык партархівам ЦК КП(б)Б Фёдар Папоў, яго намеснік Рай і інструктар Галавач, таксама была ахова. На памежных беларускіх станцыях вагоны ў Маскву не прапускалі без спецыяльнага дазволу, таму шлях да сталіцы заняў 10 дзён. За ўвесь гэты час ва ўспамінах не зафіксавана ніякіх інцыдэнтаў. У Маскве вагоны не разгружалі, яны былі апламбаваныя і пад аховай. Кіраўнік спраў ЦК ВКП(б) Крупін распарадзіўся адправіць беларускі архіў ва Уфу, куды ён і прыбыў 10 ліпеня. Успаміны, напісаныя рукой Папова, абрываюцца ў 4-й частцы са згадваннем невядомых скрынь у пачатку апавядання. Ён планаваў расказаць пра іх далейшы лёс, таму што ў Магілёў яны не вярнуліся ў адрозненне ад архіва. Аднак загадчык памёр, не дапісаўшы запісы<ref name="смартпресс"/>. === Іншыя мерапрыемствы === Вясной 1991 года па ініцыятыве Пятра Краўчанкі пададзена афіцыйная заяўка на пошук Крыжа Еўфрасінні Полацкай у [[Інтэрпол]], якая 26 чэрвеня была зарэгістраваная пад № 34-1130 у камп’ютарным цэнтры арганізацыі ў г. [[Ліён]]е ([[Францыя]])<ref name="борисов">Александр Медельцов. [https://borisov-spas.by/novosti-pravoslavnyx-smi/v-poiskah-kresta-evfrosinii-polotskoy.html В поисках Креста Евфросинии Полоцкой] // Кафедральный собор Воскресения Христова г.Борисова, 13 сентября 2013</ref>. Шмат гадоў праз даследчык Сяргей Крапівін знайшоў у архівах стэнаграмы выказванняў кіраўніка Беларускай ССР [[Панцеляймон Кандрацьевіч Панамарэнка|Панцеляймона Панамарэнкі]], якія ўскосна паказваюць на тое, што савецкае кіраўніцтва ведала, дзе знаходзіцца крыж. Верагодней за ўсё, крыж быў вывезены падчас эвакуацыі ў [[Масква|Маскву]], затым, магчыма, быў прададзены ў ЗША ў якасці разлікаў па [[ленд-ліз]]у або, магчыма, так і застаўся ў сталіцы Расіі{{sfn|Арбузов|2011|с=78}}. Акрамя таго, развівалася полацкая версія, згодна з якой крыж у ХХ стагоддзі нікуды не вывозіўся. Калі ў 1920-я савецкая ўлада праводзіла кампанію па канфіскацыі царкоўных каштоўнасцяў, полацкае духавенства аддало копію. Гэта сцвярджэнне грунтуецца на апісанні рэліквіі, зробленым Вацлавам Ластоўскім і апублікаваным у «[[Запісы БІНіМ|Запісах]]». Як вопытны гісторык, збіральнік музейных экспанатаў ён павінен быў ведаць, што крыж зроблены з кіпарыса. У акце ж прыёмкі-перадачы фігуруе дубовае дрэва. Акрамя таго, навуковец фіксуе факт замены некаторых каштоўных камянёў шкельцамі. Адсюль і здагадка, што духавенства вырабіла копію, каб захаваць арыгінал ад экспрапрыяцыі{{sfn|Демидовец|2023|с=35}}<ref name="марозава">Марозава, С.В. [https://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/41/%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%B6_%D0%B5%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%BD%D1%96_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B9_-_%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%80%D1%8D%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B2%D1%96%D1%8F_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%9E.html Крыж Ефрасінні Полацкай - галоўная нацыянальная рэліквія беларусаў] / С.В. Марозава // Роль женщин в укреплении местных сообществ: Материалы Республиканской научной конференции (Путришки, 12 февраля 2011 г.). - Гродно, 2011. - С. 13-18.</ref>. Падобная схема раней пракручвалася падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]]{{sfn|Арбузов|2011|с=77}}. Па іншых дадзеных, крыж з іншымі каштоўнасцямі быў спецыяльна патоплены чырвонаармейцамі, якія трапілі ў акружэнне ў глухім возеры на [[Краснапольскі раён|Краснапольшчыне]], каб каштоўнасці не дасталіся немцам. Таксама хадзілі чуткі, што крыж пахаваны ў глыбокім шурфе або ў падзямеллі пад будынкам самога магілёўскага музея, дзе відавочцы таксама нібыта назіралі ў першыя дні вайны правядзенне апалчэнцамі нейкіх таямнічых работ{{sfn|Селицкая|2003|loc=Чекисты идут по следу}}. У кастрычніку 2024 года [[Міністэрства культуры Беларусі|Мінкульт]], склаў па ініцыятыве [[Генеральная пракуратура Беларусі|Генеральнай пракуратуры]], пералік культурных каштоўнасцей, перамешчаных з тэрыторыі БССР у гады Вялікай Айчыннай вайны і падлягаюць вяртанню. У спіс уключылі 694 прадметы культуры, уключаючы Крыж Ефрасінні Полацкай<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/353365 Генпрокуратура хочет вернуть в Беларусь Крест Ефросиньи Полоцкой, слуцкие пояса и сани Наполеона] // Наша Ніва, 15.10.2024</ref>. == Памяць == У 2013 годзе ў Магілёўскім абласным мастацкім музеі імя П. В. Масленікава адбылося адкрыццё пастаянна дзеючай экспазіцыя «Таямніца крыжа», прысвечанай згубленаму крыжу Еўфрасінні Полацкай. Экспазіцыя была размешчана ў браняваным пакоі-сейфе, з якой ён і знік у 1941 годзе<ref>[https://maslenikov.by/mystery-of-the-cross/ Таямнічы водбліск стагоддзяў] // Мастацкі музей імя П. В. Масленікава</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Демидовец|2023|Демидовец, В. В. [https://libeldoc.bsuir.by/bitstream/123456789/52819/1/Demidovec_Taina.pdf Тайна креста Евфросинии Полоцкой] / В. В. Демидовец // Информационные технологии и управление : материалы 59-ой научной конференции аспирантов, магистрантов и студентов, Минск, 17–21 апреля 2023 года / Белорусский государственный университет информатики и радиоэлектроники ; редкол.: Л. Ю. Шилин [и др.]. – Минск, 2023. – С. 35.}} * {{h|Арбузов|2011|Арбузов, А. Т. [https://rep.bntu.by/items/54a4f193-ecae-4bcd-baad-6df935d04c16/full Белорусский талисман - всемирная реликвия] [крест Евфросинии Полоцкой] / А. Т. Арбузов // Научные труды кафедры "История, мировая и отечественная культура" БНТУ. – Минск : БНТУ, 2011. - С. 66-80.}} * {{артыкул|спасылка=https://www.sb.by/articles/tayna-svyatogo-kresta.html|выданне=СБ. Беларусь сегодня|загаловак=Тайна святого Креста|год=2003|чысло=28|месяц=февраля|аўтар=Людмила Селицкая|ref=Селицкая}} * {{артыкул|аўтар=Людмила Селицкая|спасылка=https://www.kp.ru/daily/24617.3/784167/|загаловак=Вместе с Крестом находились золото Помпеи, тронное кресло Екатерины II и сани Наполеона|выданне=Комсомольская правда|чысло=30|месяц=декабря|год=2010|ref=Селицкая}} {{ВС}} {{Кандыдат у добрыя артыкулы}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} [[Катэгорыя:Ефрасіння Полацкая]][[Катэгорыя:Магілёў у гады Вялікай Айчыннай вайны]][[Катэгорыя:Нявырашаныя праблемы]][[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] 3nxjqlouv2o6tr3oseuf98hjnqwe0mu Барыс Віктаравіч Сапуноў 0 814335 5211224 5203403 2026-10-04T10:04:30Z DBatura 73587 /* Біяграфія */ 5211224 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Сапуноў}} {{Асоба}} '''Барыс Віктаравіч Сапуноў''' ({{lang-ru|Борис Викторович Сапунов}}; {{ВД-Прэамбула}}<ref>{{Cite web |url=http://anomalia.spb.ru/default.asp?num=788&id=2&ndate=04.09.2013 |title=АномалиЯ |access-date=2014-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103023010/http://anomalia.spb.ru/default.asp?num=788&id=2&ndate=04.09.2013 |archive-date=2014-01-03 |url-status=dead }}</ref>) — савецкі і расійскі {{гісторык|СССР|Расіі}}, спецыяліст па старажытнарускім мастацтве, доктар гістарычных навук (1974), прафесар. Ганаровы доктар [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]]. Член [[Пятроўская акадэмія навук і мастацтваў|Пятроўскай акадэміі навук і мастацтваў]]{{sfn|Домрина|2020}}. == Біяграфія == У 1939 годзе паступіў на [[Інстытут гісторыі СПбДУ|гістарычны факультэт]] [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта (ЛДУ)]]. Пасля пачатку [[савецка-фінская вайна (1939—1940)|савецка-фінскай вайны]] добраахвотнікам пайшоў на фронт, быў санітарам. Потым вярнуўся ва ўніверсітэт, але ў 1940 годзе быў мабілізаваны ў войска. Калі пачалася [[Вялікая Айчынная вайна]], служыў у Прыбалтыцы. Прайшоў усю вайну да апошняга дня ў артылерыі. Сяржантам у складзе [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]] ўдзельнічаў у [[Штурм Берліна|штурме Берліна]] і [[Штурм Рэйхстага|Рэйхстага]]. Яго подпіс на сцяне [[Рэйхстаг (будынак)|Рэйхстага]] захаваўся дагэтуль і цяпер разам з іншымі подпісамі савецкіх салдат пакінуты ў мемарыяле{{sfn|Домрина|2020}}<ref>{{Cite web |url=http://www.shaping.ru/ANOMALIA/default.asp?num=697&id=7&ndate=06.07.2012 |title=АномалиЯ |access-date=2014-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103034310/http://www.shaping.ru/ANOMALIA/default.asp?num=697&id=7&ndate=06.07.2012 |archive-date=2014-01-03 |url-status=dead }}</ref><ref name=autogenerated2>[http://www.konkir.ru/journal/article/борис-сапунов6-он-всегда-кого-то-или-чт/ Борис Сапунов ″Он всегда кого-то или что-то спасал…", стр 86 (Март 2008 № 37) | ГДЕ НЕТ КОНКУРЕНЦИИ, СПИТСЯ ЛУЧШЕ, НО ЖИВЁТСЯ ХУЖЕ]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Таксама ўдзельнічаў у адпампоўванні вады з затопленага берлінскага метро{{sfn|Домрина|2020}}. Валодаючы нямецкай мовай, у канцы вайны і пасля яе заканчэння выконваў функцыі перакладчыка. Пасля дэмабілізацыі ў 1946 годзе вярнуўся ў ЛДУ, скончыў гістарычны факультэт (1949). [[Дыпломная праца|Дыпломная праца]] была прысвечана [[Сцяпан Разін|Сцяпану Разіну]] (напісаная пад кіраўніцтва [[Уладзімір Васілевіч Маўродзін|У. В. Маўродзіна]]). З 1950 года — [[Аспірантура|аспірант]] [[Эрмітаж]]а, затым [[навуковы супрацоўнік]]. З 1986 года — галоўны навуковы супрацоўнік Аддзела рускай культуры{{sfn|Домрина|2020}}, кіраваў аспірантурай Дзяржаўнага Эрмітажа. Кандыдацкую [[дысертацыя|дысертацыю]] пісаў пра дзейнасць [[Іван Фёдараў|Івана Фёдарава]] (пад кіраўніцтвам [[Дзмітрый Сяргеевіч Ліхачоў|Д. С. Ліхачова]])<ref name=autogenerated2 />. У 1975 годзе абараніў доктарскую дысертацыю «Кніжная культура Старажытнай Русі». Удзельнічаў у даследаванні архіваў [[Мікалай II|Мікалая II]], археалагічных экспедыцыях у [[Пскоў|Пскове]] і [[Чарнігаў|Чарнігаве]]. Шмат гадоў працаваў у экспедыцыях па поўначы па зборы абразоў. Як эксперт больш за 20 гадоў супрацоўнічаў з праваахоўнымі органамі, дапамагаючы раскрываць справы, звязаныя з крадзяжамі старажытнарускіх абразоў<ref>{{Cite news|title=Иисус Христос не умер на кресте?|url=http://www.fontanka.ru/2004/07/12/83374/|date=2004-07-12|access-date=2018-03-19|archive-date=2018-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322183810/http://www.fontanka.ru/2004/07/12/83374/}}</ref>. Працаваў прафесарам [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага аграрнага ўніверсітэта]]. На 2008 год меў больш за 600 публікацый<ref name=autogenerated2 />. Апублікаваў серыю прац па гісторыі хрысціянства, аўтар арыгінальнай тэорыі-даследаванні жыцця [[Ісус Хрыстос|Хрыста]]. Аўтар манаграфій «Книга в России в XI—XIII вв.» (М.: Наука, 1978) і «Земная жизнь Иисуса» (СПб., 2002) (выйшла на некалькіх мовах). Пастаянны аўтар Пецярбургскай газеты «Аномалия»<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://anomalia.spb.ru/default.asp?num=324&id=7&ndate=29.07.2008 |title=АномалиЯ |access-date=2014-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103022756/http://anomalia.spb.ru/default.asp?num=324&id=7&ndate=29.07.2008 |archive-date=2014-01-03 |url-status=dead }}</ref>. Кавалер больш за 30 расійскіх і замежных узнагарод<ref name=autogenerated1 />. Сын [[Валянцін Барысавіч Сапуноў|Валянцін]] (нар. 1953) — доктар біялагічных навук, прафесар [[Расійскі дзяржаўны гідраметэаралагічны ўніверсітэт|РДГМУ]] і [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт|СПбДАУ]]<ref>{{Cite web |url=http://sapunov.rshu.ru/ |title=Биография В. Б. Сапунова |access-date=2017-09-24 |archive-date=2017-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910220817/http://sapunov.rshu.ru/ |url-status=live }}</ref>. == Бібліяграфія == === Кнігі === * Книга в России в XI-XIII вв. / Под ред. С. П. Луппова. - Ленинград : Наука. Ленингр. отд-ние, 1978. - 231 с., 4 л. ил.; 20 см. * Культура и искусство России XVIII века : Новые материалы и исслед. Сб. статей / Гос. Эрмитаж, [Отд. истории рус. культуры; Науч. ред. Б. В. Сапунов, И. Н. Уханова]. - Ленинград : Искусство : Ленингр. отд-ние, 1981. - 151 с. : ил.; 22 см.; ISBN В пер. (В пер.) : 1 р. 80 к. * Земная жизнь Иисуса / Борис Викторович Сапунов. - СПб. : Копи-Парк, 2003 (Тип. ООО Копи-Парк). - 122, [1] с. : портр.; 21 см.; ISBN 5-98341-002-4 (в обл.) * Избранное / Б. В. Сапунов ; [ред. Л. Н. Захаров]. - Санкт-Петербург : Химиздат, 2014. - 278, [1] с. : ил., портр., факс.; 22 см.; ISBN 978-5-93808-224-3 * Истоки мировых религий : коллективная монография / Б. В. Сапунов, В. Б. Сапунов, М. В. Ермилова. - Санкт-Петербург : Гамма, 2021. - 162 с. : ил., портр.; 21 см.; ISBN 978-5-4334-0517-2 : 500 экз. * Агротерритории в условиях современных экологических реалий : [монография] / Б. В. Сапунов, В. Б. Сапунов, М. В. Ермилова. - Санкт-Петербург : Гамма, 2022. - 187 с. : ил.; 21 см.; ISBN 978-5-4334-0540-0 : 500 экз. === Артыкулы === * Из истории международных книжных связей Московской Руси XVI-XVII веков / Б. В. Сапунов // Книга. Исследования и материалы = Book. Researches and materials. - Москва : Книга, 1971. - Сборник 22, С. 105-126. - [22] с. * Производство русской рукописной книги, ее цена и стоимость в XI-XIII вв. / Б. В. Сапунов // Книга. Исследования и материалы = Book. Researches and materials. - Москва : Книга, 1975. - Сборник 30, С. 92-112. - [21] с. * О документальных сборниках, посвященных Ивану Федорову / Б. В. Сапунов // Книга. Исследования и материалы = Book. Researches and materials. - Москва : Книга, 1977. - Сборник 34, С. 203-207. - [5] с. * Книга и читатель на Руси в XVI в. / Б. В. Сапунов // Книга. Исследования и материалы = Book. Researches and materials. - Москва : Книга, 1983. - Сборник 46, С. 60-80. - [21] с. * Московское барокко - феномен русской книжной культуры XVII в. : (По описям библиотек и владельческим припискам на книгах) / Б. В. Сапунов // Книга. Исследования и материалы = Book. Researches and material. - Сборник 57. - Издательство "Книжная палата", 1989. - С. 60-77. - [18] с. * Немецкие книги и газеты в Москве в XVII в. : (Из истории русско-немецких культурных связей) / Б. В. Сапунов // Книга. Исследования и материалы = Book. Researches and materials. - Сборник 68. - Москва : ТЕРРА, 1994. - С. 298-301. - [4] с. * Фрагменты памяти / Б. В. Сапунов // Белорусский сборник : статьи и материалы по истории и культуре Белоруссии. - Вып. 2. - Санкт-Петербург, 2002. - С. 203-204. - [2] с. * Из истории русско-белорусских связей в XVII в. / Б. В. Сапунов // Белорусский сборник : статьи и материалы по истории и культуре Белоруссии. - Вып. 3. - Санкт-Петербург, 2005. - С. 135-138. - [4] с. * Фальшивые червонцы - секретное оружие Гитлера / Б. В. Сапунов // Белорусский сборник : статьи и материалы по истории и культуре Белоруссии. - Вып. 4. - Санкт-Петербург, 2008. - С. 191-193. - [3] с. === У якасці рэдактара === * Искусство и религия : Сб. науч. тр. / Гос. Эрмитаж; [Науч. ред. Б. В. Сапунов]. - Ленинград : Б. и., 1982. - 156 с. : ил.; 21 см. * У истоков русской культуры XII-XVII века [Текст] : сборник статей / Государственный Эрмитаж ; Науч. ред. д-ра ист. наук Б. В. Сапунов. - Санкт-Петербург : Государственный Эрмитаж : Славия, 1995. - 151 с., [31] л. ил.; 21 см.; ISBN 5-88654-008-3 == Крыніцы == {{крыніцы}} ==Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Домрина Н. |загаловак=Переступить порог Рейхстага |спасылка=https://www.nkj.ru/archive/articles/38708/ |выданне=Наука и жизнь |нумар=5 |год=2020 |старонкі=8—23 |мова=ru |ref=Домрина }} == Спасылкі == * [http://feb-web.ru/feb/slovenc/es/es4/es4-2681.htm Статья] в «Энциклопедии „Слова о полку Игореве“» * [http://bioslovhist.spbu.ru/person/1341-sapunov-boris-viktorovich.html Статья] на сайте «Биографика СПбГУ» * [https://web.archive.org/web/20140103034310/http://www.shaping.ru/ANOMALIA/default.asp?num=697&id=7&ndate=06.07.2012 Борису Викторовичу Сапунову — 90 лет!] * [https://web.archive.org/web/20080502172615/http://www.sir35.ru/Sapunov/ Персональные страницы Б. В. Сапунова] {{ВС}} [[Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны]][[Катэгорыя:Артылерысты Вялікай Айчыннай вайны]][[Катэгорыя:Мастацтвазнаўцы СССР]][[Катэгорыя:Мастацтвазнаўцы Расіі]] ne16bsiynauf2jcz27t2ihgg9j64o27 Гісторыя адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі 0 815275 5211036 5206438 2026-10-03T16:34:03Z Etažy 61699 /* Польска-савецкая вайна (1919—1921) */ стыль, вікіфікацыя 5211036 wikitext text/x-wiki '''Гісторыя [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі]]''' як асобнай дзяржавы бярэ свой пачатак у 1924 годзе, калі тэрыторыя абвешчанай у 1919 і 1920 гадах [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССР Беларусі]] была падзелена на [[Акругі БССР|акругі]], [[Раёны Беларусі|раёны]] і [[сельсавет]]ы, якія замянілі ўсталяваны ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] падзел на [[Губерня|губерні]], [[павет]]ы і [[Воласць|воласці]]{{Пераход|Перадгісторыя}}. У аснову новага адміністрацыйнага падзелу была пакладзена ідэя эканамічнага раянавання, паводле якой тэрытарыяльнае раянаванне павінна будавацца з улікам эканамічных фактараў, такіх як вытворчая спецыялізацыя рэгіёнаў і іх прыцягненне да буйных гандлёва-прамысловых цэнтраў{{Пераход|Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924}}. Але ў 1930-х гадах разам са згортваннем [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]] пачаўся адыход ад эканамічных прынцыпаў у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле. Распачатыя ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] суцэльная [[калектывізацыя]] і фарсіраваная [[індустрыялізацыя]] патрабавалі ўзмацнення кантролю над сельскім насельніцтвам, а разам з гэтым — і раённай вертыкалі, для чаго ў 1930 годзе здзейснены ліквідацыя акруговага падзелу і перадача раёнаў у непасрэднае падпарадкаванне ўладам рэспублікі. Адначасова немецілася лінія на драбленне тэрыторый раёнаў, што прывяло да цяжкасцей з кіраваннем вялікай колькасцю адміністрацыйных адзінак з аднаго цэнтра і выклікала неабходнасць аднаўлення трохузроўневай сістэмы{{Пераход|Ліквідацыя акруг (1930)}}. У 1935 годзе адбылося частковае аднаўленне акруг{{Пераход|Стварэнне памежных акруг (1935)}}, а ў 1938 годзе ўся тэрыторыя [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] была падзелена на вобласці. З таго часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад Беларусі набывае сучасны выгляд і складаецца з [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], раёнаў і сельсаветаў{{Пераход|Увядзенне абласнога падзелу (1938)}}. Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да Беларускай ССР]] адбыўся пераход да савецкага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая з 1918 года знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і падзялялася на [[Ваяводства|ваяводствы]], паветы і [[Гміна|гміны]]{{Пераход|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР}}. Пасля вызвалення Беларусі ад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў 1944 годзе былі створаны [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая вобласці]], а [[Беластоцкая вобласць]] спыніла сваё існаванне з прычыны перадачы большай яе часткі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. У гэты ж час намеціўся паступовы адыход ад палітыкі драблення адміністрацыйных адзінак, што было выклікана імкненнем скараціць выдаткі на кіраванне і патрэбнасцямі разбуранай вайной эканомікі{{Пераход|У пасляваенныя гады (1944—1948)}}. З прыходам да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў адносінах да адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу адбыўся канчатковы паварот ад палітыкі разбуйнення да ўзбуйнення адміністрацыйных адзінак. У 1954 годзе былі ліквідаваны адразу 5 абласцей і ўзбуйнены сельсаветы. У 1954—1962 гадах адбылася паэтапная рэарганізацыя раённай сеткі і перакройка межаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэнняў. У 1960 годзе была скасавана [[Маладзечанская вобласць]], і абласны падзел з гэтага часу набыў свой завершаны і нязменны выгляд{{Пераход|Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962}}. У канцы 1950-х гадоў на некаторы час адбылося адраджэнне ідэй аб адміністрацыйна-эканамічным раянаванні, што знайшло адбітак у стварэнні [[Саўнаргасы|саветаў народнай гаспадаркі]] (саўнаргасаў) і тэрытарыяльных вытворчых калгасна-саўгасных упраўленняў (ТВКСУ). Імкненне прывесці адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР у адпаведнасць з межамі ТВКСУ прывяло да скарачэння колькасці раёнаў са 123 да 77 у снежні 1962 года. Такія радыкальныя пераўтварэнні выклікалі праблемы з кіраваннем і кадрамі, а таксама незадаволенасць грамадскасці{{Пераход|Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966}}. У 1964 годзе адбылося адхіленне Хрушчова ад займаных пасад, а ліквідаваныя ў ходзе яго рэформ раёны былі адноўлены ў 1965 і 1966 гадах. Гэта стала апошнім буйным змяненнем у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, калі не лічыць утварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}. == Перадгісторыя == === У складзе Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай === {{Гл. таксама|Адміністрацыйны падзел Вялікага Княства Літоўскага}} [[Файл:Lithuania in the 17th century.png|міні|справа|Адміністрацыйны падзел Вялікага княства Літоўскага ў 1654]] У VI—VIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі існавалі племянныя саюзы [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]] і [[Радзімічы|радзімічаў]], якія ўяўлялі сабой раннія тэрытарыяльна-палітычныя аб’яднанні. Да IX—X стагоддзяў гэтыя ўтварэнні ўвайшлі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Пераемнікамі племянных «княжанняў» сталі [[Полацкае княства|Полацкая]] і [[Тураўскае княства|Тураўская землі]], са складу якіх у далейшым вылучыліся [[Удзельнае княства|ўдзельныя княствы]]: [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Заслаўскае княства|Заслаўскае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]] і [[Менскае княства|Менскае]]. Верагодна, існавалі і іншыя княствы, з цэнтрамі ў [[Лукомскае княства|Лукомлі]], [[Свіслацкае княства|Свіслачы]] і [[Стрэжаўскае княства|Стрэжаве]]{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}. Да канца XIII стагоддзя землі [[Панямонне|Панямоння]] былі далучаны да [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] (ВКЛ). Да сярэдзіны XIV стагоддзя ў яго склад увайшлі такія буйныя гарады, як [[Берасце]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Пінск]] і [[Полацк]]. Віцебск і Полацк, будучы цэнтрамі зямель, захоўвалі адміністрацыйна-тэрытарыяльную і судовую самастойнасць да сярэдзіны XVI стагоддзя. Большасць былых княстваў працягнулі сваё існаванне як адміністрацыйныя адзінкі, падпарадкоўваючыся кіруючай дынастыі [[Гедымінавічы|Гедымінавічаў]] альбо мясцовым княжацкім родам. Аднак у далейшым некаторыя з іх страцілі сваю аўтаномію і былі пастаўлены пад кіраванне прызначаных вялікакняжацкіх намеснікаў{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}. З 1345 года Вялікае княства Літоўскае складалася з Віленскай і Троцкай зямель, якія з’явіліся ў выніку падзелу дзяржавы паміж [[Альгерд]]ам і [[Кейстут]]ам. З 1413 года гэтыя землі пачалі называцца [[ваяводства]]мі. У ваенных і часткова падатковых адносінах шэраг княстваў падпарадкоўваўся [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]], а іншыя — [[Ваяводы віленскія|віленскаму]]. [[Полацкае ваяводства|Полацкая]] і [[Віцебскае ваяводства|Віцебская землі]] разам з Аршанскім і Магілёўскім намесніцтвамі, якія ўваходзілі ў іх склад, мелі свае ўласныя ваенныя і судовыя акругі. Аналагічны статус мела і [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўская зямля]], у склад якой уваходзілі Мазырскае і Рэчыцкае намесніцтвы{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}. Напрыканцы XIV — у пачатку XV стагоддзя ў Вялікім княстве Літоўскім адбыліся значныя адміністрацыйныя змены. Вялікі князь [[Вітаўт]] пазбавіў улады мясцовых князёў у Віцебску, [[Наваградак|Наваградку]] і Полацку, прызначыўшы замест іх сваіх намеснікаў. У XV — першай палове XVI стагоддзяў тэрыторыя Беларусі была падзелена на судова-адміністрацыйныя акругі, вядомыя як княствы і намесніцтвы. Межы гэтых утварэнняў не былі выразна вызначаны законам, а з’яўляліся гістарычна ўсталяванымі{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}. З XV стагоддзя пад уплывам [[Польшча|Польшчы]] намесніцтвы ў Вялікім княстве Літоўскім сталі называцца [[Староства|староствамі]] ці паветамі. У 1565—1566 гадах была праведзена рэформа, якая павялічыла колькасць ваяводстваў, паменшыла колькасць намесніцтваў і канчаткова ліквідавала асаблівы статус княстваў. У выніку гэтай рэформы тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена на 8 ваяводстваў: [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскае]], [[Віленскае ваяводства|Віленскае]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскае]], [[Мінскае ваяводства|Мінскае]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскае]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскае]], [[Полацкае ваяводства|Полацкае]] і [[Троцкае ваяводства|Троцкае]]. Гэты адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, замацаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статутам ВКЛ 1588 года]], праіснаваў да канца XVIII стагоддзя{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}. === У складзе Расійскай імперыі === [[Выява:Governorates on the territory of Belarus in 1900 (be).svg|міні|Губерні і паветы на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў]] Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе на частцы яе тэрыторый, якія адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], пачалося стварэнне [[Губерня|губерняў]]. У гэты час анексаваныя тэрыторыі [[Полацкае ваяводства|Полацкага]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага]] і [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводстваў]] былі ўключаны ў склад [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерняў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}. Наступныя змены адбыліся ў маі 1795 года, калі на тэрыторыях, далучаных у выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793), была заснавана [[Мінская губерня]], якая аб’яднала землі былых [[Мінскае ваяводства|Мінскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і часткова [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводстваў]]. У сакавіку 1797 года была створана [[Полацкая губерня]], якая ў далейшым атрымала назву [[Віцебская губерня|Віцебскай]]. Завяршальным этапам стала ўтварэнне [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў 1801 годзе, пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}. У пачатку XX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі падзялялася на Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую, [[Віленская губерня|Віленскую]] і Гродзенскую губерні, якія, у сваю чаргу, падзяляліся на 40 [[павет]]аў і вялікую колькасць [[Воласць|валасцей]]{{sfn|Круталевич|1966|с=33}}. Гэты адміністрацыйны падзел практычна не змяняўся з часоў рэформ [[Кацярына II|Кацярыны II]] 1775—1785 гадоў<ref>{{cite web |lang = ru |author = Тархов С. А. |url = https://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |title = Изменение административно-территориального деления России в XIII—XX вв. |website = www.ruthenia.ru |publisher = Философско-литературный журнал «Логос» |date = 2004-09-18 |pages = страница 66 |access-date = 2026-03-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20221017070527/http://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |archive-date = 2022-10-17}}</ref> і не апавядаў новым палітычным і эканамічным рэаліям{{sfn|Елизаров|2009|с=59}}. У аснове сістэмы ляжалі адміністрацыйна-паліцэйскія і фіскальныя прынцыпы, што не задавальняла [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія захапілі ўладу ў выніку [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=27}}. Нягледзячы на тое, што {{Не перакладзена 5|Народны камісарыят унутраных спраў РСФСР|НКУС РСФСР|ru|Народный комиссариат внутренних дел РСФСР}} яшчэ 6 студзеня 1918 года канстатаваў неадпаведнасць існуючага адміністрацыйнага падзелу прынцыпам новага дзяржаўнага ладу{{sfn|Елизаров|2008|с=52}}<ref>{{кніга | частка = «Об организации местного самоуправления» [Обращение Народного Комиссариата Внутренних Дел к Советам рабочих, солдатских, крестьянских и батрацких депутатов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 93—96 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}</ref>, палітычная і ваенная нестабільнасць перашкаджала правядзенню падрыхтоўчых мерапрыемстваў, неабходных для распрацоўкі і ўкаранення новай сістэмы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Круталевич|1966|с=33, 47}}{{sfn|Елизаров|2008|с=57—58}}. == Адміністрацыйны падзел у 1917—1924 == === Утварэнне ССРБ === [[Выява:The proclaimed territory of SSR Byelorussia in 1919 and its administrative division (be).svg|міні|Абвешчаная на I з’ездзе КП(б)Б тэрыторыя ССР Беларусі і зацверджаны падзел на раёны і падраёны]] У 1917 годзе на тэрыторыі [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і неакупаваных раёнаў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] была ўтворана [[Заходняя вобласць]] з цэнтрам у [[Мінск]]у. У лютым 1918 года, у выніку нямецкага наступу і акупацыі шэрагу беларускіх тэрыторый, у склад вобласці была ўключана [[Смаленская губерня]], а яе цэнтр быў перанесены ў [[Смаленск]]<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|3|Заходняя вобласць||425}}</ref>. Пасля заключэння [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] тэрыторыі шмат якіх паветаў і валасцей апынуліся па розныя бакі дэмаркацыйнай лініі, з-за чаго іх неакупаваныя часткі былі далучаны да суседніх адміністрацыйных адзінак{{sfn|Круталевич|1966|с=35—36}}. Вызначэнне межаў абвешчанай [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] (ССРБ){{efn|Пасля падпісання {{не перакладзена 5|Дагавор аб утварэнні СССР|Дэкларацыі аб утварэнні СССР|ru|Договор об образовании СССР}} 30 снежня 1922 года ССРБ стала называцца '''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай]]''' (БССР) і пад гэтай назвай была ўключана ў [[Канстытуцыя СССР|Канстытуцыю СССР]]. Афіцыйна ж перайменаванне ў заканадаўстве самой Беларусі адбылося толькі ў 1927 годзе з прыняццем новай [[Канстытуцыя БССР|Канстытуцыі БССР]]{{sfn|Буевич|2022|с=1}}}}, таксама як і арганізацыя [[Савецкая ўлада|савецкай улады]], грунтавалася на існуючым губернскім падзеле{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}. 28 снежня 1918 года [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] прапанаваў уключыць у склад будучай беларускай рэспублікі Мінскую, Віцебскую, Магілёўскую, Гродзенскую і Смаленскую губерні. Праз некалькі дзён, 30 снежня, [[I з’езд КП(б)Б|I з’езд Камуністычнай партыі Беларусі]] зацвердзіў гэтыя межы, дадаўшы да іх «часткі тэрыторый, што прылягаюць да іх і пераважна населены беларусамі»<ref>{{кніга | загаловак = По воле народа: из истории образования Белорусской ССР и создания Коммунистической партии Белоруссии : документы и материалы | мова = ru | адказны = редакторы: {{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Р. П. Платонов}}, {{аўтар|Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|М. Ф. Шумейко}} | месца = Мн. | выдавецтва = «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]» | год = 1988 | старонкі = 85 | старонак = 254 | isbn = 5-338-00026-1 | тыраж = 3000}}</ref>. Пры гэтым са Смаленскай губерні выводзіліся [[Гжацкі павет|Гжацкі]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскі]], [[Вяземскі павет|Вяземскі]] і {{Не перакладзена 5|Юхноўскі павет|Юхноўскі паветы|ru|Юхновский уезд}}, а з Віцебскай — [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкі]] і [[Люцынскі павет|Люцынскі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}. Абвешчаныя межы амаль поўнасцю супадалі з межамі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}. У ходзе таго ж партыйнага з’езда была зацверджана новая сістэма адміністрацыйна-тэрытарыяльнай арганізацыі, якая прадугледжвала падзел на 7 раёнаў, 54 падраёны і воласці{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}{{sfn|Круталевич|1966|с=36}}. Аднак ажыццявіць яе ў рэчаіснасці перашкодзіла рашэнне [[ЦК КПСС|ЦК РКП(б)]] аб змяншэнні тэрыторыі ССРБ, згодна з якім Смаленская, Віцебская і Магілёўская губерні былі ўключаны ў склад [[РСФСР]], а астатняя тэрыторыя Беларусі аб’яднана з [[Літоўская Савецкая Рэспубліка|Савецкай Літвой]] у [[Літбел]]<ref>{{артыкул | загаловак = Деятельность Центрального Комитета партии в документах (события и факты). Сентябрь 1918 г. — январь 1919 г. | адказны = ред. совет: {{аўтар|Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Горбачёв}}, {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Мядзведзеў|В. А. Медведев}}, {{аўтар|Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|А. Н. Яковлев}} и др. | выданне = Известия ЦК КПСС | тып = информационный журнал | месца = М. | выдавецтва = «Правда» | год = 1989 | месяц = июнь | нумар = 6 | старонкі = 174 | issn = 0235-7097 | мова = ru}}</ref>. Спробы беларускага кіраўніцтва адстаяць былыя межы не сустрэлі ўхвалы ні ў [[Масква|Маскве]], ні ў партыйных кіраўнікоў Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў. Віцебскі камітэт РКП(б) адкрыта выступаў супраць беларускай дзяржаўнасці, у той час як Магілёўскі і Смаленскі губкамы цалкам падпарадкоўваліся інструкцыям з Масквы{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}. === Польска-савецкая вайна (1919—1921) === [[Выява:The territory of SSR Byelorussia in 1921 and administrative divisions (be).svg|міні|Тэрыторыя і паветы ССРБ у 1923]] У студзені 1919 года разгарэліся [[Польска-савецкая вайна|баявыя дзеянні]] паміж [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] і [[Войска Польскае|польскімі войскамі]]<ref>{{артыкул | аўтар = Барынкин А. В. | загаловак = К вопросу о датировке советско-польской войны | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | выданне = Вестник Брянского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Брянск | выдавецтва = [[Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ им. Петровского]] | год = 2013 | нумар = 2 | старонкі = 2 | issn = 2072-2087 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213530/https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}</ref><ref>{{кніга | аўтар = Andrzej Chwalba | загаловак = Przegrane zwycięstwo. Wojna polsko-bolszewicka 1918–1920 | мова = pl | месца = Wołowiec | выдавецтва = Wydawnictwo Czarne | год = 2020 | старонкі = 13 | старонак = 392 | isbn = 978-83-8191-761-2}}</ref><ref>{{cite web |url = http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |title = Wojna polsko-bolszewicka |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = Internetowa encyklopedia PWN |access-date = 2026-03-22 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20131111103019/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |archive-date = 2013-11-11}}</ref>, якія ў красавіку занялі [[Вільня|Вільню]], што прымусіла літоўска-беларускі ўрад пераехаць у Мінск{{sfn|Елизаров|2009|с=36}}. Да жніўня 1919-га большая частка тэрыторыі Літбел ССР апынулася захопленай палякамі, а неакупаваныя часткі [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] і [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага паветаў]] былі часова далучаны да РСФСР{{sfn|Круталевич|1966|с=37}}. Пасля выцяснення польскіх войскаў Чырвонай арміяй 31 ліпеня 1920 года была паўторна [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвешчана незалежнасць Савецкай Беларусі]]<ref>{{cite web |lang = ru |url = https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |title = Декларация о провозглашении независимой Советской Социалистической Республики Белоруссии. 31 июля 1920 г. |website = docs.historyrussia.org |publisher = Электронная библиотека исторических документов |access-date = 2026-03-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230710162333/https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |archive-date = 2023-07-10}}</ref><ref>{{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Утварэнне БССР|{{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Расціслаў Платонаў}}|17}}</ref>, да якой былі далучаны паветы [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерняў]]. У гэты ж час у Мінскі губрэўкам пачалі паступаць шматлікія запыты і прапановы, якія датычыліся рэарганізацыі адміністрацыйнага падзелу на ўзроўні паветаў і валасцей. У прыватнасці, абмяркоўвалася стварэнне [[Нясвіжскі павет (БССР)|Нясвіжскага павета]], якое задумвалася яшчэ да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У выніку новы павет быў утвораны 20 ліпеня 1920 года шляхам аб’яднання 12 валасцей, якія раней уваходзілі ў склад [[Слуцкі павет|Слуцкага]] і [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага паветаў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}. Па стане на жнівень 1920 года адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел складаўся з 18 паветаў: [[Барысаўскі павет|Барысаўскага]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Баранавіцкі павет|Баранавіцкага]], [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскага]], [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]], [[Мінскі павет|Мінскага]], [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага]], [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага]], [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскага]], [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэст-Літоўскага]], [[Нясвіжскі павет (БССР)|Нясвіжскага]], [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскага]] і [[Сакольскі павет|Сакольскага]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}. [[Рыжскі дагавор (1920)|Рыжскі прэлімінарны дагавор]], які быў падпісаны 12 кастрычніка 1920 года паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], [[РСФСР]] і [[УССР]], усталяваў перамір’е і папярэднія ўмовы міру. Бакі прызналі незалежнасць Беларусі<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рыжскі мірны дагавор 1921|Святлана Бародзіч, {{аўтар|Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Уладзімір Міхнюк}}|152}}</ref><ref>{{кніга | аўтар = Jerzy Borzêcki | частка = Warunki preliminariów pokojowych i rozejmu | загаловак = Pokój ryski 1921 roku i kształtowanie siê miêdzywojennej Europy Wschodniej | мова = pl | спасылка = https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | адказны = Maria Konopka-Wichrowska (redakcja tekstu) | месца = Warszawa | выдавецтва = Polski Instytut Spraw Międzynarodowych | год = 2012 | старонкі = 222 | старонак = 429 | isbn = 978-83-62453-32-0 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241101130954/https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | archive-date = 2024-11-01}}</ref><ref>{{кніга | аўтар = Лісевич І. Т. | частка = Договір про перемир'я й прелімінарні умови миру між Українською СРР і Російською СФРР та Польщею 1920 | спасылка частка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | загаловак = Енциклопедія історії України у 10 т. | мова = uk | адказны = редкол.: В. А. Смолій (голова) [та ін.] | месца = Київ | выдавецтва = Наукова думка | год = 2012 | том = 9 (Прил — С.) | старонак = 195 | isbn = 978-966-00-1290-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241205131049/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | archive-date = 2024-12-05}}</ref>, але разам з гэтым да Польшчы адыходзіла значная частка яе тэрыторыі: Брэст-Літоўскі, Ваўкавыскі, Слонімскі, Навагрудскі, Дзісенскі, Пінскі, Сакольскі, Кобрынскі, Пружанскі паветы, а таксама часткі Вілейскага, Мінскага, Слуцкага, Барысаўскага і Мазырскага паветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}. Узамен ССРБ атрымала толькі Радашковіцкую, Хаценіцкую і Крайскую воласці [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] і захавала 6 няпоўных паветаў Мінскай губерні: Барысаўскі, Бабруйскі, Ігуменскі, Мінскі, Мазырскі і Слуцкі{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}. === Утварэнне Гомельскай губерні (1919) === Акрамя вайны з Польшчай, што працягвалася, працэс змянення адміністрацыйнага ладу ССРБ запаволіўся з прычыны прапаноў па ўтварэнні [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. 5 лютага 1919 года Палескі камітэт РКП(б) і Гомельскі рэўкам накіравалі тэлеграму ў цэнтральныя органы Савецкай Расіі, папрасіўшы вылучыць Гомельскую губерню са складу Магілёўскай{{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}. Планавалася, што новая адзінка будзе ўключаць [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рагачоўскі павет]]ы Магілёўскай губерні і [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскі павет]] Мінскай губерні, а таксама 4 паветы [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] ({{не перакладзена 5|Навазыбкаўскі павет|Навазыбкаўскі|ru|Новозыбковский уезд}}, [[Суражскі павет|Суражскі]], {{не перакладзена 5|Старадубскі павет (Расійская імперыя)|Старадубскі|ru|Стародубский уезд}} і [[Мглінскі павет|Мглінскі]]){{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}. Адпраўнікі тэлеграмы сцвярджалі, што большасць гэтых паветаў ужо выказалі згоду на падобнае аб’яднанне{{sfn|Круталевич|1966|с=39}}. Паколькі партыйныя органы ў Маскве патрабавалі адаптацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу да эканамічных рэалій, [[Гомель]] меў сур’ёзныя падставы для атрымання статусу губернскага горада, таму што з’яўляўся больш буйным прамысловым цэнтрам, чым [[Магілёў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=32}}. У рэшце рэшт Гомельская губерня была ўтворана 26 красавіка 1919 года. Аднак яе стварэнне адбылося не шляхам вылучэння з Магілёўскай губерні, а шляхам пераносу адміністрацыйнага цэнтра з Магілёва ў Гомель і далейшага ўключэння шэрагу паветаў Чарнігаўскай і Мінскай губерняў<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|3|Гомельская губернія|{{аўтар|Мікалай Іванавіч Камінскі|Мікалай Камінскі}}|69—70}}</ref>. Адначасова ўрады [[УССР]] і [[Літбел ССР]] спрабавалі прадухіліць адчужэнне паветаў са свайго складу, кіруючыся арганізацыйнымі і эканамічнымі меркаваннямі{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}. Нягледзячы на гэта, яны (за выключэннем Мазырскага) усё роўна былі перададзены ў Гомельскую губерню, якая 25 мая 1919 года ўвайшла ў склад [[РСФСР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}. === Змены ў пачатку 1920-х === У 1921—1923 гадах адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на губернскім і павятовым узроўнях заставаўся ў асноўным нязменным, а істотныя пераўтварэнні адбыліся толькі на ўзроўні [[сельсавет]]аў{{sfn|Елизаров|2009|с=48—57}}. У пачатку 1920-х гадоў назіраўся бурны рост іх колькасці з прычыны таго, што яны ствараліся практычна ў кожнай адносна буйнай вёсцы. У сувязі з гэтым [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны выканаўчы камітэт ССРБ]] (ЦВК ССРБ), жадаючы аптымізаваць колькасць сельсаветаў, у кастрычніку 1922 года прыняў «Палажэнне аб сельскіх Саветах», згодна з якім на тэрыторыі сельсавета павінна было налічвацца не менш за 400 чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}. Пасля гэтага, нягледзячы на агаворкі, якія дазвалялі ў асобных выпадках ствараць сельсаветы і з меншым насельніцтвам, укараненне гэтага крытэрыю прывяло да скарачэння іх агульнай колькасці з 2051 да 1711 у пачатку 1924 года{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}. У гэты ж час ішло стварэнне сістэмы ўліку населеных пунктаў. Традыцыйна гарадскімі паселішчамі лічыліся [[Мінск]], павятовыя і заштатныя гарады, а таксама [[Мястэчка|мястэчкі]]. Аднак адсутнасць выразных крытэрыяў для аднясення населеных пунктаў да гарадскіх прыводзіла да блытаніны ў статыстыцы. Сітуацыя некалькі змянілася 29 кастрычніка 1922 года, калі ЦВК зацвердзіў «Палажэнне аб Саветах павятовых і заштатных гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу», якое ўстанавіла класіфікацыю гарадскіх паселішчаў на павятовыя гарады, заштатныя (непавятовыя) гарады і [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкі гарадскога тыпу]]. Апошнія вызначаліся як месцы, дзе пераважала фабрычна-заводскае насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=47—48}}. Акрамя таго, гэтая пастанова вызначыла паўнамоцтвы, прававы статус, тэрмін работы і парадак фарміравання мясцовых [[Саветы|Саветаў]]<ref>{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 22—23 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}</ref>. Такім чынам, змены ў адміністрацыйным падзеле 1921—1923 гадоў дазволілі зрабіць кіруючы апарат больш эфектыўным і эканамічным, а таксама стварыць умовы для работы новых органаў улады і аказання імі паслуг насельніцтву. Тым не менш гэтыя рэформы не змаглі вырашыць ключавую праблему, якая заключалася ў стварэнні такой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай сістэмы, якая б гарманічна спалучала эканамічнае і адміністрацыйнае раянаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=57}}. == Адміністрацыйны падзел у 1924—1930 == === Узбуйненне Беларускай ССР (1924) === {{Гл. таксама|Узбуйненне БССР}} [[Выява:Expansion of Byelorussian SSR in 1924 and 1926 (be).svg|міні|Узбуйненне тэрыторыі Беларускай ССР у 1924 і 1926]] Пераход да мірнага развіцця і [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]] (НЭП) дазволіў вярнуцца да пытання аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе. У лістападзе 1921 года была створана Адміністрацыйная камісія пры [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] на чале з [[Міхаіл Іванавіч Калінін|Міхаілам Калініным]]{{efn|Да гэтага, яшчэ ў лютым 1920 года была створана Адміністрацыйная камісія на чале з {{не перакладзена 5|Міхаіл Фёдаравіч Уладзімірскі|Міхаілам Уладзімірскім|ru|Владимирский, Михаил Фёдорович}}, якая займалася распрацоўкай прынцыпаў новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Да канца 1921 года існавалі два папярэднія праекта эканамічнага раянавання<ref>{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б. | загаловак = Экономическое районирование РСФСР в первой половине 1920-х гг. от теории к практике | спасылка= https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | выданне= Вестник Вологодского государственного университета. Серия: исторические и филологические науки | тып = научный журнал | месца = Вологда | выдавецтва = [[Валагодскі дзяржаўны ўніверсітэт|ВоГУ]] | год = 2022 | нумар = 1 | старонкі = 21—22 | issn = 2658-7254 | мова = ru | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329202730/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}</ref>}}, прызначаная распрацаваць новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], заснаваны на эканамічных прынцыпах, згодна з якімі пры ўтварэнні адміністрацыйных адзінак улічваліся вытворчая спецыялізацыя, транспартная і энергетычная інфраструктура рэгіёнаў<ref>{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б.| загаловак = Формирование административно-территориальной системы РСФСР в первой половине 1920-х гг. на примере районирования западносибирских губерний | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | выданне = Вестник Томского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Томск | выдавецтва = [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|ТГУ]] | год = 2019 | нумар = 439 | issn = 1561-7793 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329195528/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}</ref>{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}. Праект камісіі, адобраны Прэзідыумам УЦВК у красавіку 1922 года, прадугледжваў адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на [[Вобласць|вобласці]], [[Акруга|акругі]] і [[раён]]ы. Вобласці павінны былі стаць буйнымі тэрытарыяльнымі адзінкамі з моцным прамысловым цэнтрам агульнанацыянальнага значэння і завершанай сістэмай прамысловых прадпрыемстваў{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}. Акругі разглядаліся як невялікія губерні на чале з другараднымі вытворчымі цэнтрамі, а раёны — як узбуйненыя воласці з цэнтрам у невялікім гандлёва-прамысловым паселішчы. Акрамя гэтага, прадугледжвалася значная {{не перакладзена 5|дэцэнтралізацыя||en|Decentralization}} і эканамічная самастойнасць новых рэгіёнаў: у распараджэнне акруг меркавалася перадаць усе муніцыпальныя службы, кіраўніцтва мясцовай прамысловасцю і гандлем, а абласцям — кіраўніцтва мясцовымі шляхамі зносін, прамысловымі прадпрыемствамі, электрастанцыямі, лясгасамі і нават міжнародным гандлем, у межах, вызначаных цэнтральным урадам{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}. У [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] работы па рэфармаванні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачаліся ў канцы 1923 года. Да гэтага часу тэрыторыя Беларусі падзялялася на 6 паветаў, падпарадкаваных непасрэдна рэспубліканскім органам, 116 валасцей і 1711 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2005|с=2}}. Аднак укараненне новай трохзвяновай сістэмы ў рэспубліцы, згодна з заявамі яе кіраўніцтва, не ўяўлялася магчымым без пашырэння межаў Савецкай Беларусі на ўсход. Папярэдняй умовай для ажыццяўлення адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы стала ўключэнне ў склад Беларусі тэрыторый РСФСР, населеных пераважна [[Беларусы|беларусамі]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=36—37|loc=Из постановления VII съезда (XII конференции) КП(б)Б по национальному вопросу — о необходимости включения в состав Белорусской ССР районов с преобладающим белорусским населением}}. Для вызначэння перадаваемых тэрыторый 7 снежня 1923 года была ўтворана спецыяльная камісія, якая пасля некаторых спрэчак, якія датычыліся прыналежнасці асобных паветаў, спыніла работу<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Узбуйненне БССР|{{аўтар|Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан}}|567}}</ref>. У сакавіку 1924 года{{efn|3 сакавіка была прынята Пастанова [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] «Аб перадачы Беларусі раёнаў с пераважным беларускім насельніцтвам»<ref>{{кніга | частка = [[s:ru:Постановление Президиума ВЦИК от 03.03.1924 о передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением|О передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением]] | загаловак = Сборник постановлений и распоряжений Всероссийского центрального исполнительного комитета XI созыва и его Президиума | том = 1 (февраль — апрель 1924 года) | месца = М. | выдавецтва = «Красная Новь» | год = 1924 | старонкі = 7—8 | старонак = 80 | тыраж = 3500 | мова = ru}}</ref>, а 7 сакавіка — пастанова Прэзідума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] «Аб аб’яднанні ў складзе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ўсіх тэрыторый с большасцю беларускага насельніцтва»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=39—40|loc=[[s:Постановление Президиума ЦИК СССР от 07.03.1924 об объединении в составе БССР территорий с большинством белорусского населения|Постановление Президиума ЦИК СССР «Об объединении в составе Белорусской Советской Социалистической Республики всех территорий с большинством белорусского населения»]]}}}} адбылося першае [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі была ўключана [[Віцебская губерня]], за выключэннем [[Веліжскі павет|Веліжскага]], [[Невельскі павет|Невельскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]], якія канчаткова адышлі да РСФСР. Разам з гэтым з [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] ў склад БССР увайшлі 6 паветаў, а таксама шэраг валасцей [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}. === Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924 === Для вызначэння межаў новых адміністрацыйных адзінак у сакавіку 1924 года пры Дзяржплане БССР была ўтворана камісія на чале з {{не перакладзена 5|Аляксандр Васільевіч Анохін|Аляксандрам Анохіным|ru|Анохин, Александр Васильевич}}{{efn|Для стварэння праекта новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі раней ўжо ствараліся дзве камісіі. Першая, пад кіраўніцтвам [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Іосіфа Адамовіча]], працавала з канца 1923 года і папярэдне прапанавала падзяліць рэспубліку на 8 акруг. Другая камісія, якую ўзначальваў [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]], была сфарміравана 11 лютага 1924 года і зацвердзіла трохузроўневую сістэму падзелу БССР: на акругі, раёны і сельсаветы{{sfn|Елизаров|2005|с=3—4}}}}. Ключавымі прынцыпамі пры стварэнні новага адміністрацыйнага падзелу былі ўлік эканамічнага прыцягнення рэгіёнаў да буйных прамысловых цэнтраў, забеспячэнне «роўнавялікасці» рэгіёнаў па плошчы і колькасці насельніцтва, гаспадарчай цэласнасці, зручнасць кіравання і абслугоўвання мясцовых жыхароў{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}. Падчас работы камісіі выявіліся і асноўныя праблемы пры правядзенні рэформ, якія заключаліся ў адсутнасці дастатковых статыстычных даных аб эканамічным і прыродна-геаграфічным становішчы тэрыторый Беларусі. Вызначэнне ж эканамічнай спецыялізацыі новых рэгіёнаў абцяжарвалася нізкім узроўнем развіцця прамысловасці і пераважаннем [[Натуральная гаспадарка|натуральна-спажывецкага ўкладу]] ў сельскай гаспадарцы{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}. Да мая 1924 года быў падрыхтаваны праект падзелу на [[Акругі БССР|акругі]] і [[Раёны Беларусі|раёны]]. Акругі ствараліся з такім разлікам, каб кожная з іх налічвала 400—450 тыс. жыхароў і займала плошчу 10—11 тыс. км². Раёны планаваліся з колькасцю насельніцтва 25—50 тыс. чалавек, плошчай 1 тыс. км² і радыусам 20—25 км{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}. Адміністрацыйнымі цэнтрамі акруг павінны былі стаць былыя губернскія і павятовыя гарады, а цэнтрамі раёнаў — [[Мястэчка|мястэчкі]]. Асноўнымі статыстычнымі матэрыяламі, якія выкарыстоўваліся пры падзеле акруг на раёны, сталі вынікі гарадскога перапісу 1923 года і {{не перакладзена 5|Сельскагаспадарчыя перапісы 1916 і 1917|падваравых перапісаў 1916—1917 гадоў|ru|Сельскохозяйственные переписи 1916 и 1917}}. Апошнія дазволілі дакладна вызначыць эканамічнае прыцягненне невялікіх населеных пунктаў да тых ці іншых гарадоў і мястэчак{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}. Найбольш праблематычнай стала рэарганізацыя сеткі [[сельсавет]]аў, якія павінны былі стаць трэцім звяном новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Па стане на 1924 год адсутнічалі дастатковыя і падрабязныя даныя аб іх плошчы і колькасці насельніцтва. У сувязі з гэтым асноўная работа па рэфармаванні сельсаветаў была перададзена на месцы, а асноўнымі крытэрыямі пры вызначэнні іх межаў сталі забеспячэнне пешай даступнасці адміністрацыйных цэнтраў (прыблізна 5 км) і захаванне колькасці насельніцтва ў 2—4 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2005|с=7}}. Рэформа 1924 года праводзілася адначасова з [[беларусізацыя]]й, якая, у сваю чаргу, з’яўлялася складовай часткай агульнасаюзнай палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]]. На {{не перакладзена 5|III Усесаюзны з’езд Саветаў|III Усесаюзным з’ездзе Саветаў|ru|III Всесоюзный съезд Советов}} у маі 1925 года была прынята пастанова «Аб савецкім будаўніцтве», якой прадугледжвалася «у выпадку значнай колькасці нацыянальных меншасцяў утварэнне асобных Саветаў з ужываннем мовы гэтых меншасцяў, арганізацыя школ і судоў на роднай мове»<ref>{{кніга | частка = «О Советском строительстве» [Постановление III Всесоюзного съезда Советов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 556 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}</ref>{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}. У ліпені 1924 года [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] прадпісаў «забяспечыць магчымасць вылучэння мясцовасцей з пераважным [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскім]], [[Палякі ў Беларусі|польскім]], [[Латышы ў Беларусі|латышскім]] і іншым насельніцтвам у самастойныя адзінкі, у выпадку, калі такое вылучэнне не будзе рэзка парушаць асновы і сістэмы новага адміністрацыйна-гаспадарчага падзелу рэспублікі»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}. З канца 1924 года пачалося фарміраванне {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальных сельсаветаў|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}, пры стварэнні якіх перавага аддавалася этнічнаму складу насельніцтва, а не эканамічным або адміністрацыйным меркаванням. Гэтыя сельсаветы, як правіла, былі невялікімі як па колькасці насельніцтва, так і па займанай плошчы{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}. Новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на акругі і раёны быў заканадаўча зацверджаны 17 ліпеня 1924 года на II сесіі ЦВК БССР{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}, а 2 студзеня 1925 года, пасля завяршэння работы па вызначэнні і ўдакладненні межаў сельсаветаў, рэформа канчаткова скончылася. Яе вынікам стала стварэнне 10 акруг, 100 раёнаў і 1202 сельсаветаў, якія замянілі сабой 15 паветаў, 227 валасцей і 3405 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=82}}. [[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1926 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1926]] {| class="standard sortable" style="width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;" |+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1926<ref>{{кніга | частка = ССР Белоруссии | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | загаловак = Территориальное и административное деление Союза ССР на 1 января 1926 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Издательство Главного управления коммунального хозяйства НКВД | год = 1926 | старонкі = 174—177 | старонак = 284 | тыраж = 4000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20251223092808/https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | archive-date = 2025-12-23 | url-status = live}}</ref> ! style="font-size:90%" | № ! style="font-size:90%" | Акруга ! class="unsortable" style="font-size:90%" | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр ! style="font-size:90%" | Гарадоў ! style="font-size:90%" | Раёнаў ! style="font-size:90%" | Сель- <br> саветаў ! style="font-size:90%" | Насельніцтва, <br> чал. ! style="font-size:90%" | Плошча, <br> км² |- | 1 | style="text-align:left;" | [[Аршанская акруга|Аршанская]] | style="text-align:left;" | г. [[Орша]] | 3 | 10 | 108 | {{num|411737}} | {{num|7639}} |- | 2 | style="text-align:left;" | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]] | style="text-align:left;" | г. [[Бабруйск]] | 3 | 12 | 148 | {{num|507606}} | {{num|15152}} |- | 3 | style="text-align:left;" | [[Барысаўская акруга|Барысаўская]] | style="text-align:left;" | г. [[Барысаў]] | 2 | 9 | 106 | {{num|369385}} | {{num|12140}} |- | 4 | style="text-align:left;" | [[Віцебская акруга|Віцебская]] | style="text-align:left;" | г. [[Віцебск]] | 3 | 12 | 132 | {{num|584968}} | {{num|8459}} |- | 5 | style="text-align:left;" | [[Калінінская акруга|Калінінская]] | style="text-align:left;" | г. [[Клімавічы]] | 3 | 10 | 126 | {{num|412495}} | {{num|8430}} |- | 6 | style="text-align:left;" | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]] | style="text-align:left;" | г. [[Магілёў]] | 4 | 10 | 161 | {{num|552394}} | {{num|11674}} |- | 7 | style="text-align:left;" | [[Мазырская акруга|Мазырская]] | style="text-align:left;" | г. [[Мазыр]] | 3 | 10 | 114 | {{num|325349}} | {{num|15632}} |- | 8 | style="text-align:left;" | [[Мінская акруга|Мінская]] | style="text-align:left;" | г. [[Мінск]] | 2 | 11 | 121 | {{num|502410}} | {{num|10981}} |- | 9 | style="text-align:left;" | [[Полацкая акруга|Полацкая]] | style="text-align:left;" | г. [[Полацк]] | 1 | 9 | 98 | {{num|311355}} | {{num|9732}} |- | 10 | style="text-align:left;" | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]] | style="text-align:left;" | г. [[Слуцк]] | 1 | 7 | 88 | {{num|284750}} | {{num|8327}} |- | | style="text-align:left;" | '''Усяго''' | style="text-align:left;" | '''г. [[Мінск]]''' | '''25''' | '''100''' | '''1202''' | '''{{num|4262449}}''' | '''{{num|108166}}''' |} === Змены ў 1924—1930 === У 1924 годзе ўлады Беларусі зноў заняліся пытаннем класіфікацыі населеных пунктаў. 5 лістапада была выдадзена пастанова, якая падзяліла гарадскія паселішчы на 3 катэгорыі: гарады, мястэчкі і [[Пасёлак|пасёлкі]] (апошнія вызначаліся як «напалову гарадскія, напалову сельскія»){{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}. У спіс гарадоў уключылі 13 населеных пунктаў (акруговыя цэнтры, а таксама [[Рагачоў]], [[Жлобін]] і [[Мсціслаў]]), да мястэчак аднеслі 49{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=47—49|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК и СНК БССР от 03.07.1925 об утверждении списка городов и местечек БССР|Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов и местечек БССР»]]}} паселішчаў, а да пасёлкаў — 55<ref>{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 25 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}</ref>. Населеныя пункты, якія раней лічыліся гарадамі, але не трапілі ў новы спіс, былі перакласіфікаваныя ў [[Сяло|сёлы]]. Разам з гэтым гарады і мястэчкі атрымалі права на самакіраванне праз стварэнне ўласных Саветаў, тады як пасёлкі засталіся пад юрысдыкцыяй сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}. 6 снежня 1926 года адбылося другое [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі былі ўключаны [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі паветы]] [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Сама губерня была ліквідавана, а паветы, якія засталіся ў складзе РСФСР, перададзены ў склад {{не перакладзена 5|Бранская губерня|Бранскай губерні|ru|Брянская губерния}}{{sfn|Буевич|2022|с=26—27}}. Пасля ўзбуйнення 1926 года тэрыторыя Беларусі павялічылася да 126 792 км², а колькасць насельніцтва ўзрасла на 649 тыс. чалавек і склала 4 983 240 чалавек (згодна з {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісам 1926 года|ru|Перепись населения СССР (1926)}}){{sfn|Елизаров|2009|с=88}}<ref name="демоскоп">{{cite web |lang = ru |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |title = Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |date = 2007-01-27 |access-date = 2026-03-16 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240302030332/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |archive-date = 2024-03-02}}</ref>. Адміністрацыйная структура на далучаных тэрыторыях не змянілася, паветы і воласці толькі былі перайменаваныя ў акругі і раёны адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=88}}. Значныя змены ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле адбыліся ў сярэдзіне 1920-х гадоў і былі выкліканы неабходнасцю скараціць дзяржаўныя выдаткі на кіраванне для правядзення [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]]. Для дасягнення гэтай мэты напрыканцы 1926 года на {{не перакладзена 5|XV канферэнцыя УКП(б)|XV канферэнцыі УКП(б)|ru|XV конференция ВКП(б)}} быў уведзены рэжым эканоміі, а праведзеныя ў красавіку 1927 года [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|Пленум ЦК КП(б)Б]] і [[VIII Усебеларускі з’езд Саветаў]] прынялі рашэнне скасаваць 4 акругі: [[Барысаўская акруга|Барысаўскую]], [[Калінінская акруга|Калінінскую]], [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкую]] і [[Слуцкая акруга|Слуцкую]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}. 7 мая была створана Камісія па ліквідацыі акруг на чале з [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|Аляксандрам Сташэўскім]], якая прыняла рашэнне размеркаваць раёны паміж суседнімі акругамі цалкам, без змен на ўзроўні сельсаветаў, каб завяршыць адміністрацыйна-тэрытарыяльныя пераўтварэнні да прыняцця новага бюджэту на 1927—1928 гады. Барысаўская, Калінінская, Рэчыцкая і Слуцкая акругі былі афіцыйна ліквідаваны 9 чэрвеня 1927 года{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}. Адначасова пачалося абмеркаванне планаў па ліквідацыі «маламоцных» раёнаў. Да ліпеня 1927 года акруговыя выканкамы прапанавалі да скасавання 17 раёнаў, з якіх 16 былі ліквідаваны ўжо ў жніўні. Дадатковай пастановай ад 22 верасня скасоўваўся [[Зембінскі раён]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}. Да канца 1920-х гадоў акруговыя выканкамы практычна не ўзаемадзейнічалі з насельніцтвам даручаных ім тэрыторый, а вышэйстаячыя органы пачалі працаваць напрамую з раёнамі, мінаючы акруговы ўзровень. У гэтай сувязі ў 1929 годзе, згодна з рашэннем {{не перакладзена 5|XVI канферэнцыя УКП(б)|XVI канферэнцыі УКП(б)|ru|XVI конференция ВКП(б)}}, пачалося стварэнне так званых вопытна-паказальных акруг з мэтай «перамяшчэння цэнтра цяжару работ па паляпшэнні і выпраўленні дзяржаўнага апарату на раён, паколькі ён з’яўляецца вузлавым пунктам, дзе ажыццяўляюцца дырэктывы партыі і Савецкай улады»{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. У Беларусі ў якасці вопытна-паказальнай была вылучана [[Віцебская акруга]]{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}. Сутнасць эксперыменту заключалася ў перадачы значных паўнамоцтваў і функцый ад акруговага выканкама ніжэйшым органам улады пры захаванні за акруговым выканкамам толькі агульнага кіраўніцтва і планавання народнай гаспадаркі. Супрацоўнікі акруговых выканкамаў пераводзіліся ў раённыя адміністрацыі, а супрацоўнікі райвыканкамаў — у сельсаветы{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. Эксперымент стаў зыходнай кропкай для маштабнай рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу па ўсёй рэспубліцы, у ходзе якой быў здзейснены пераход да двухузроўневай сістэмы{{sfn|Буевич|2022|с=34}}. [[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1927 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1927]] {| class="standard sortable" style="width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;" |+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1929<ref>{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | загаловак = Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов : с хронологическим перечнем постановлений об изменении границ губерний, областей и республик с 1917 до 1929 г. | мова = ru | выданне = Изд. 8-е | месца = М. | выдавецтва = Изд-во Народного комиссариата внутренних дел | год = 1929 | старонкі = 102—103 | старонак = 320 | тыраж = 3000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260426161353/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | archive-date = 2026-04-26 | url-status = live}}</ref> ! rowspan="2" style="font-size:90%" | № ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Акруга ! rowspan="2" class="unsortable" style="font-size:90%" | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр ! colspan="2" style="font-size:90%" | Гарадскіх паселішчаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Раёнаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Сель- <br> саветаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Насельніцтва, <br> чал. (1926) ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Плошча, <br> км² |- ! style="font-size:90%" | {{Comment|гар.|гарадоў}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|мяст.|мястэчак}} |- | 1 | style="text-align:left;" | [[Аршанская акруга|Аршанская]] | style="text-align:left;" | г. [[Орша]] | 4 | 8 | 14 | 147 | {{num|572286}} | {{num|11725}} |- | 2 | style="text-align:left;" | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]] | style="text-align:left;" | г. [[Бабруйск]] | 4 | 7 | 13 | 209 | {{num|717860}} | {{num|19655}} |- | 3 | style="text-align:left;" | [[Віцебская акруга|Віцебская]] | style="text-align:left;" | г. [[Віцебск]] | 3 | 5 | 11 | 132 | {{num|583391}} | {{num|11360}} |- | 4 | style="text-align:left;" | [[Гомельская акруга|Гомельская]] | style="text-align:left;" | г. [[Гомель]] | 4 | 5 | 11 | 224 | {{num|675159}} | {{num|16084}} |- | 5 | style="text-align:left;" | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]] | style="text-align:left;" | г. [[Магілёў]] | 6 | 7 | 16 | 258 | {{num|827901}} | {{num|18713}} |- | 6 | style="text-align:left;" | [[Мазырская акруга|Мазырская]] | style="text-align:left;" | г. [[Мазыр]] | 3 | 4 | 10 | 124 | {{num|352811}} | {{num|16722}} |- | 7 | style="text-align:left;" | [[Мінская акруга|Мінская]] | style="text-align:left;" | г. [[Мінск]] | 3 | 13 | 17 | 215 | {{num|879656}} | {{num|21669}} |- | 8 | style="text-align:left;" | [[Полацкая акруга|Полацкая]] | style="text-align:left;" | г. [[Полацк]] | 2 | 4 | 9 | 110 | {{num|374176}} | {{num|10864}} |- | | style="text-align:left;" | '''Усяго''' | style="text-align:left;" | '''г. [[Мінск]]''' | '''29''' | '''53''' | '''101''' | '''1419''' | '''{{num|4983240}}''' | '''{{num|126792}}''' |} == Адміністрацыйны падзел у 1930-я == === Адмова ад эканамічнага раянавання === ==== Ліквідацыя акруг (1930) ==== З 1930-х гадоў пачаўся адыход ад эканамічнага раянавання на карысць адміністрацыйна-палітычнага падзелу, што тлумачылася разгортваннем індустрыялізацыі, якая суправаджалася ўзмацненнем палітыкі, накіраванай на выцясненне прыватнага сектару і згортваннем [[Рыначная эканоміка|рыначных адносін]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}. Эканоміка ў гэты перыяд перайшла пад поўны кантроль дзяржавы, якая стала кіраваць ёй праз камандныя метады і [[Планавая эканоміка|цэнтралізаванае планаванне]]. Гэтыя змены, у сваю чаргу, падрыхтавалі глебу для перагляду адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу, які склаўся ў перыяд [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}. Правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] і пераадоленне сялянскага супраціву патрабавалі ўзмацнення раённай вертыкалі, «набліжэння партыйнага, савецкага, гаспадарча-кааператыўнага і прафсаюзнага апарату да раёна і вёскі»{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}. Дзеля гэтага ў ліпені 1930 года беларускі і савецкі ўрады на падставе рашэння [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК УКП(б)]] прынялі пастановы «Аб ліквідацыі акруг»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=73—75|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 23.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК СССР «О ликвидации округов»]]}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=75—76|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК БССР от 26.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК БССР «О ликвидации округов»]]}}, згодна з якімі усе акругі ў Беларускай ССР павінны былі быць ліквідаваны да 1 кастрычніка таго ж года. Галоўнай мэтай рэформы быў перавод усіх работнікаў акруговых выканкамаў у раёны, якім перадаваліся паўнамоцтвы ліквідаваных акруг{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}. Аднак перавод акруговых кадраў у раённыя выканкамы сутыкнуўся з сур’ёзнымі цяжкасцямі. Многія супрацоўнікі спрабавалі пазбегнуць прызначэння на новыя пасады ў раёнах, жадаючы застацца ў буйных гарадах. Больш за тое, частка работнікаў, адпрацаваўшы на новым месцы ўсяго некалькі дзён, самавольна пакідала яго, знаходзячы больш прывабныя варыянты ў іншых раёнах або ў рэспубліканскіх наркаматах. Для супрацьдзеяння такому становішчу спраў у верасні 1930 года ЦК УКП(б) прыняў пастанову, якая абавязвала ўсіх пераведзеных у раёны акруговых работнікаў заставацца на новых месцах прынамсі на 1,5—2 гады. 2 верасня 1930 года ЦКК КП(б)Б дадаткова ўвяла [[Дысцыплінарная адказнасць|дысцыплінарную адказнасць]] за адмову ад пераводу ў раёны. Нягледзячы на прынятыя прымусовыя захады, рэарганізаваныя раённыя адміністрацыі сутыкнуліся з вострым дэфіцытам кадраў — па ўсіх 100 раёнах патрабавалася запоўніць больш за 1000 вакансій{{sfn|Елизаров|2009|с=103—104}}. Разам з ліквідацыяй акруг адбыўся своеасаблівы «перадзел маёмасці», у выніку якога раённае кіраўніцтва было адхілена ад кіравання любымі больш-менш буйнымі прадпрыемствамі. З гэтага часу раёны набылі выключна адміністрацыйны характар і сталі інструментам рэалізацыі дырэктыў цэнтральных уладаў на месцах{{sfn|Елизаров|2009|с=106—107}}{{sfn|Елизаров|2009|с=112}}. Асноўным паказчыкам мэтазгоднасці існавання адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак стала эфектыўнасць выканання імі дырэктыў вышэйстаячых інстанцый, а другараднымі паказчыкамі — развітасць транспартнай і камунікацыйнай інфраструктуры і аддаленасць населеных пунктаў ад адміністрацыйных цэнтраў<ref>{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}} | загаловак = Административно-территориальное деление БССР в период послевоенного возрождения (1944—1953 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | выданне = Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2001 | нумар = 1 (4) | старонкі = 87 | issn = 1819-5245 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200113132314/https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | archive-date = 2020-01-1313231 | url-status = live}}</ref>. Ліквідацыя акруг адбылася без якіх-небудзь змяненняў у раённым падзеле, што дыктавалася надзвычай сціснутымі тэрмінамі правядзення рэформы. Аднак змяненні на ўзроўні раёнаў былі неабходныя для пераразмеркавання кадраў, вылучаных грашовых сродкаў, выканання прынцыпаў вытворчага раянавання і стварэння сеткі эканамічна моцных адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}. Усведамляючы недахопы існуючай раённай структуры, беларускі ўрад увесь час ставіў пытанне пра яе змену, аднак сутыкаўся з супрацьдзеяннем з боку ваенных структур. Так, па патрабаванні [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] не было ліквідавана мноства адстаючых у эканамічных адносінах памежных раёнаў, якія, апроч гэтага, былі вельмі малымі па плошчы і колькасці насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}. Але ў ліпені 1931 года ўсё ж такі было здзейснена «частковае перараянаванне», у выніку якога былі ліквідаваны 23 раёны, якія адставалі па эканамічных паказчыках ад сярэднярэспубліканскіх і мелі дэфіцыт бюджэту. Праведзеная рэарганізацыя раёнаў, хаця і дазволіла скараціць выдаткі на кіраванне і пераразмеркаваць кадры, але адначасова выклікала цяжкасці з кіраваннем калектывізацыяй і новастворанымі [[калгас]]амі ў буйных раёнах{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}. У лістападзе 1934 года абкамам, крайкамам і рэспубліканскім кампартыям было прадпісана да 15 студзеня 1935 года накіраваць ва УКП(б) праекты па стварэнні новых раёнаў<ref>{{кніга | частка = «О политотделах в сельском хозяйстве» (резолюции пленума) | спасылка частка = https://archive.org/details/KPSS_v_rezoliutciiakh_i_resheniiakh_syezdov_konferentciy_i_plenumov_TCK_1898_1986/%20%D0%B2%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%20%D0%A6%D0%9A%20%281898-1986%29.%20%D0%A2.%206.%201933-1937/page/189/mode/2up | загаловак = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1986) | адказны = под общ. ред. А. Г. Егорова и К. М. Боголюбова | выданне = 9-е изд. | месца = М. | выдавецтва = Политиздат | год = 1985 | том = 6 (1933—1937) | старонкі = 189 | старонак = 431 | тыраж = 140000 | мова = ru}}</ref>. Але з-за надзвычай абмежаваных тэрмінаў у [[ЦК КП(б)Б]] не было часу для дэтальнага разгляду пытання, у выніку чаго было прынята паспешнае рашэнне аб аднаўленні некаторых раёнаў, скасаваных у 1927 і 1931 гадах{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=80—83|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «О новой сети районов Белорусской ССР»}}{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}. ==== Пашырэнне буйных гарадоў (1930—1934) ==== У 1930 годзе значныя змены адбыліся на гарадскім узроўні: [[Мінск]], [[Віцебск]] і [[Гомель]] як гарады з насельніцтвам больш за 50 тыс. чалавек і вялікім прамысловым патэнцыялам атрымалі статус самастойных адміністрацыйных адзінак у прамым падпарадкаванні [[ЦВК БССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. 18 студзеня 1931 года ў гарадскую мяжу Мінска былі ўключаны некаторыя сельсаветы ліквідаваных [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага]], [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага]] і [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёнаў]]. Такім чынам, пад юрысдыкцыяй [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарсавета]] апынулася не толькі гарадская тэрыторыя, але і вялікія плошчы сельскай мясцовасці і сельскагаспадарчых угоддзяў{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. У лютым таго ж года аналагічныя тэрытарыяльныя пераўтварэнні былі праведзены ў Віцебску і Гомелі, да складу якіх далучылі тэрыторыі скасаваных [[Віцебскі раён|Віцебскага]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёнаў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. На далучаных тэрыторыях планавалася інтэнсіфікаваць сельскую гаспадарку для забеспячэння насельніцтва гарадоў харчаваннем, аднак з-за цяжасцей кіравання пашырэнне гарадскіх межаў на сельскагаспадарчыя землі было скасавана ў 1934 годзе{{sfn|Круталевич|1966|с=73—74}}. ==== Стварэнне памежных акруг (1935) ==== Да сярэдзіны 1930-х гадоў пачалі адчувацца наступствы ад ліквідацыі акруг. Галоўнай праблемай стала кіраванне вялікай колькасцю раёнаў з адзінага рэспубліканскага цэнтра, што ўскладнялася далейшым драбленнем раёнаў. Разам з гэтым узнікалі цяжкасці з ажыццяўленнем [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|масавых палітычных рэпрэсій]], якія праводзіліся адначасова з карэннымі пераўтварэннямі ў эканоміцы{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}. Сталінскае кіраўніцтва было занепакоена тым, што значная частка насельніцтва беларускага памежжа ў мінулым прымала ўдзел у «[[Паход Булак-Балаховіча|бандах Булак-Балаховіча]], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|беларускай радзе]] і інш.» і мела сваяцкія сувязі за мяжой. У дакладзе [[Іеранім Пятровіч Убарэвіч|Іераніма Убарэвіча]] ад студзеня 1935 года гаварылася пра наяўнасць у памежных раёнах Беларускай ССР значнай колькасці «былых бандытаў і кантрабандыстаў», «[[Кулак (селянін)|кулацкага]] і [[Раскулачванне|раскулачанага]] элемента», у сувязі з чым прапаноўвалася стварыць на савецка-польскай граніцы пяць акруг, што садзейнічала б узмацненню кантролю ў памежных абласцях і стварала ўмовы для іх зачысткі ад «антысавецкага элемента»{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}. У выніку 21 чэрвеня 1935 года было прынята рашэнне аб утварэнні [[Лепельская акруга|Лепельскай]], [[Мазырская акруга|Мазырскай]], [[Слуцкая акруга|Слуцкай]] і [[Полацкая акруга|Полацкай акруг]], стварэнне якіх у афіцыёзе тлумачылася неабходнасцю «узмацнення кіраўніцтва савецкімі і гаспадарчымі органамі, а таксама паляпшэння гаспадарчай і культурнай працы ў раёнах»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=83—84|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об образовании Мозырского, Слуцкого, Лепельского и Полоцкого округов»}}. [[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1935 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР пасля частковага аднаўлення акруг у 1935]] {| class="standard sortable" style="width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;" |+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 сакавіка 1937<ref>{{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление союзных республик на 1 марта 1937 г. | мова = ru | спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | адказны = П. В. Туманов (отв. редактор), П. Е. Карпиловский (техн. ред.) | месца = М. | выдавецтва= „Власть Советов“ | год = 1937 | старонкі = 10 | старонак = 256 | тыраж = 30000 | archive-url = http://web.archive.org/web/20230109005633/http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | archive-date = 2023-01-09 | url-status = live}}</ref> ! rowspan="2" style="font-size:90%" | № ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Акруга ! rowspan="2" class="unsortable" style="font-size:90%" | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр ! colspan="3" style="font-size:90%" | {{Comment|Гар.|гарадскія}} паселішчы ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Раёнаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Сель- <br> саветаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Насельніцтва, <br> чал. ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Плошча, <br> тыс. км² |- ! style="font-size:90%" | {{Comment|гор.|гарады}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|сел.|гарады з сельсаветамі ў складзе}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|р. п.|рабочыя пасёлкі}} |- | 1 | style="text-align:left;" | [[Лепельская акруга|Лепельская]] | style="text-align:left;" | г. [[Лепель]] | 1 | {{невядома|—}} | {{невядома|—}} | 4 | 60 | {{N/a}} | 5,6 |- | 2 | style="text-align:left;" | [[Мазырская акруга|Мазырская]] | style="text-align:left;" | г. [[Мазыр]] | 3 | {{невядома|—}} | 3 | 9 | 128 | {{N/a}} | 15,8 |- | 3 | style="text-align:left;" | [[Полацкая акруга|Полацкая]] | style="text-align:left;" | г. [[Полацк]] | 1 | {{невядома|—}} | {{невядома|—}} | 5 | 74 | {{N/a}} | 7,3 |- | 4 | style="text-align:left;" | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]] | style="text-align:left;" | г. [[Слуцк]] | 1 | {{невядома|—}} | {{невядома|—}} | 6 | 86 | {{N/a}} | 7,2 |- | | style="text-align:left;" | ''у падпарадкаванні ЦВК'' | style="text-align:left;" | г. [[Мінск]] | 23 | 3 | 11 | 64 | 1123 | {{N/a}} | 90,9 |- | | style="text-align:left;" | '''Усяго''' | style="text-align:left;" | '''г. [[Мінск]]''' | '''29''' | '''3''' | '''14''' | '''88''' | '''1471''' | {{N/a}} | '''126,8''' |} === Згортванне каранізацыі === У пачатку 1930-х гадоў, у рамках палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]], у Беларускай ССР усё яшчэ ствараліся {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальныя сельсаветы|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}. Да 1931 года ў Беларусі налічвалася 55 нацыянальных сельсаветаў, з якіх 24 былі польскімі, 13 — рускімі, 7 — яўрэйскімі, 6 — латышскімі, 3 — украінскімі і 2 — нямецкімі{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=15}}. Акрамя гэтага, 15 сакавіка 1932 года быў утвораны [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён]] (пазней перайменаваны ў Дзяржынскі), нягледзячы на тое, што агульная доля [[Палякі ў Беларусі|палякаў]] у яго насельніцтве дасягала толькі 49,4 %{{sfn|Елизаров|2009|с=117}}. Па меркаванні гісторыка [[Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Анатоля Вялікага]], гэты факт сведчыць пра тое, што стварэнне нацыянальнага раёна было абумоўлена палітычнымі матывамі, імкненнем не дапусціць абвінавачанняў з боку [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў прыгнёце польскай меншасці<ref>{{артыкул | аўтар = {{аўтар|Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Вялікі А. Ф.}} | загаловак = Крах «польскага эксперымента» | адказны = ред. {{аўтар|Леанід Вікенцьевіч Лойка|Л. В. Лойка}} | выданне = [[Беларуская мінуўшчына]] | тып = гісторыка-публіцыстычны часопіс | месца = Мінск | выдавецтва = Камітэт па архівах і справаводству пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь | год = 1996 | нумар = 6 | старонкі = 48—51}}</ref>. Аднак з 1934 года ў [[СССР]] пачаўся працэс ліквідацыі нацыянальных сельсаветаў, які супаў з перыядам [[Сталінскія рэпрэсіі|масавых рэпрэсій]]. Улетку таго года [[ЦК УКП(б)]] раскрытыкаваў працу беларускіх партыйных і ўрадавых структур, адзначыўшы «неправільную палітыку і практыку насаджэння ў раёнах і сёлах з большасцю беларускага насельніцтва польскіх школ і прымусовага навучання беларускіх дзяцей на [[Польская мова|польскай мове]]»{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}. Пасля гэтага [[ЦК КП(б)Б]] паспешліва арганізаваў праверку польскіх школ, па выніках якой было аб’яўлена, што польскія школы і сельсаветы ствараліся штучна, пры перавазе беларускага насельніцтва. Пачынаючы з кастрычніка 1934 года, у БССР была разгорнута кампанія па ліквідацыі польскіх сельсаветаў. Да 1936 года ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]], [[Лагойскі раён|Лагойскім]] і [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёнах]] было ліквідавана 16 нацыянальных сельсаветаў. Пастановай ад 31 ліпеня 1937 года быў ліквідаваны Дзяржынскі раён, а яго ўтварэнне аб’яўлена «шкодніцкім». Да пачатку верасня 1937 года ўсе астатнія польскія сельсаветы спынілі сваё існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}. Па рашэнні ЦК УКП(б) ад снежня 1937 года, да 1 студзеня 1938 года ўсе нацыянальныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні падлягалі ліквідацыі<ref>{{артыкул | аўтар = Кайкова О. К. | загаловак = Поворот в национальной политике 1935—1937 гг. и судьба национальных меньшинств РСФСР | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/povorot-v-natsionalnoy-politike-1935-1937-gg-i-sudba-natsionalnyh-menshinstv-rsfsr/viewer | выданне = Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійскі ўніверсітэт дружбы народаў|РУДН]] | год = 2006 | нумар = 3 | старонкі = 117 | issn = 2312-8674 | мова = ru}}</ref>, а па выніках яшчэ адной спецыяльнай праверкі было абвешчана, што шмат якія нацыянальныя раёны і сельсаветы былі «створаны ворагамі народа са шкодніцкімі мэтамі»{{sfn|Елизаров|2009|с=122}}. Нягледзячы на прадпісанне, асобныя нацыянальныя сельсаветы праіснавалі да самага 1939 года{{sfn|Елизаров|2009|с=134}}. === Увядзенне абласнога падзелу (1938) === У другой палове 1930-х працягваўся курс на разбуйненне адміністрацыйных адзінак. Частковае аднаўленне акруг у 1935 годзе аказалася недастатковым, і ўжо ў 1937 годзе пачалася распрацоўка новай сістэмы абласнога падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=123—124}}. У адрозненне ад вялізарных абласцей 1920-х, новыя павінны былі стаць пераважна адміністрацыйна-палітычнымі адзінкамі, створанымі дзеля «аператыўнасці кіраўніцтва» і «набліжэння органаў кіравання да насельніцтва»{{sfn|Елизаров|2007|с=122}}. 15 студзеня 1938 года рашэннем [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] тэрыторыя Беларусі была падзелена на [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Гомельская вобласць|Гомельскую]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Палеская вобласць|Палескую вобласці]]<ref>[[s:ru:Закон СССР от 15.01.1938 Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР|Закон СССР «Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР» от 15 января 1938 года]]</ref>. Пастановай [[ЦВК БССР]] ад 20 лютага 1938 года была афіцыйна зацверджана раённая структура новых абласцей{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=86—87|loc=Постановление Президиума ЦИК БССР «О районном административно-территориальном делении Минской, Витебской, Могилевской, Гомельской и Полесской областей»}}. Акрамя ўвядзення абласнога падзелу была зменена класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Згодна з пастановай ад 27 верасня 1938 года, усе гарадскія населеныя пункты сталі падзяляцца на [[Гарады Беларусі|гарады]] (абласнога і раённага падпарадкавання) і [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|пасёлкі гарадскога тыпу]] (гарадскія і рабочыя пасёлкі). У выніку гэтых новаўвядзенняў былі ўтвораны 11 гарадоў абласнога і 24 гарады раённага падпарадкавання, а таксама 14 рабочых і 52 гарадскія пасёлкі. З ліку былых 67 мястэчак, якія існавалі да ажыццяўлення рэформы{{efn|Папярэдні спіс мястэчак БССР быў зацверджаны 15 ліпеня 1935 года{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=84—85|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов, рабочих посёлков и местечек БССР»}}}}, толькі 44 сталі гарадскімі пасёлкамі{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}. У 1938 годзе таксама была ўведзена новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка — гарадскі раён. Першым горадам, дзе быў уведзены ўнутрыгарадскі падзел, стаў [[Мінск]]. 17 сакавіка 1938 года яго тэрыторыя была падзелена на [[Заводскі раён (Мінск)|Сталінскі]], [[Савецкі раён (Мінск)|Варашылаўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кагановіцкі раёны]]. У 1940 годзе аналагічныя адзінкі былі створаныя ў [[Віцебск]]у і [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}. [[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1938 (be).svg|міні|Вобласці і раёны Беларускай ССР у 1938]] {| class="standard sortable" style="width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;" |+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 кастрычніка 1938<ref>{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 октября 1938 года | спасылка = https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf | мова = ru | адказны = П. В. Туманов (ред.), Ю. С. Ханзон (техред) | месца = М. | выдавецтва = „Власть Советов“ | год = 1938 | старонкі = 169—178 | старонак = 327 | тыраж = 50000 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250609035631/https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf |archive-date = 2025-06-09}}</ref> ! rowspan="2" style="font-size:90%" | № ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Вобласць ! rowspan="2" class="unsortable" style="font-size:90%" | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр ! colspan="3" style="font-size:90%" | Гарадоў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Раёнаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Сель- <br> саветаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Насельніцтва, <br> чал.{{efn|Па стане на 17 студзеня 1939 года згодна з вынікамі {{Не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1939)|ўсесаюзнага перапісу насельніцтва|ru|Перепись населения СССР (1939)}}<ref>{{cite web |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |title = Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность наличного населения СССР по союзным республикам, краям, областям и автономным республикам |lang = ru |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |access-date = 2026-04-25 |url-status = live |archive-url = http://web.archive.org/web/20250718170044/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |archive-date = 2025-07-18}}</ref>}} ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Плошча, <br> тыс. км² |- ! style="font-size:90%" | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}} |- | 1 | style="text-align:left;" | [[Віцебская вобласць|Віцебская]] | style="text-align:left;" | г. [[Віцебск]] | 3 | 4 | 22 | 20 | 317 | {{num|1281238}} | 27,7 |- | 2 | style="text-align:left;" | [[Гомельская вобласць|Гомельская]] | style="text-align:left;" | г. [[Гомель]] | 2 | 4 | 9 | 14 | 240 | {{num|908449}} | 16,3 |- | 3 | style="text-align:left;" | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] | style="text-align:left;" | г. [[Магілёў]] | 2 | 9 | 13 | 21 | 363 | {{num|1401020}} | 28,6 |- | 4 | style="text-align:left;" | [[Мінская вобласць|Мінская]] | style="text-align:left;" | г. [[Мінск]] | 3 | 2 | 21 | 20 | 285 | {{num|1305937}} | 27,6 |- | 5 | style="text-align:left;" | [[Палеская вобласць|Палеская]] | style="text-align:left;" | г. [[Мазыр]] | 1 | 2 | 17 | 15 | 215 | {{num|672350}} | 25,6 |- | | style="text-align:left;" | '''Усяго''' | style="text-align:left;" | '''г. [[Мінск]]''' | '''11''' | '''21''' | '''82''' | '''90''' | '''1420''' | '''{{num|5568994}}''' | '''126,8''' |} == Падчас Другой сусветнай вайны == === Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР === {{Гл. таксама|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|Саветызацыя Заходняй Беларусі (1939—1941)}} [[Выява:Ukrainian-Belarusian linguistic border (be).svg|міні|Беларуска-ўкраінская моўная мяжа, якая выклікала спрэчкі пры вызначэнні граніцы паміж БССР і УССР]] У адпаведнасці з палажэннямі савецка-германскага [[Дагавор аб дружбе і граніцы паміж СССР і Германіяй|Дагавора аб дружбе і граніцы]], заключанага ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], частка тэрыторыі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], акупаваная часцямі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ў ходзе [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|кампаніі верасня — кастрычніка 1939 года<ref>{{cite web |url = https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact |title = German-Soviet Nonaggression Pact |lang = en |website = www.britannica.com |publisher = [[Брытанская энцыклапедыя|Britannica]] |access-date = 2026-03-24 |url-status = |archive-url = https://web.archive.org/web/20260309220813/https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact |archive-date = 2026-03-09}}</ref><ref>{{cite web |url = https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |title = pakt Ribbentrop–Mołotow |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = [[Internetowa encyklopedia PWN|Encyklopedia PWN]] |access-date = 2026-03-24 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20231202082933/https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |archive-date = 2023-12-02}}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |title = Vor 80 Jahren: Hitler-Stalin-Pakt |lang = de |website = www.bpb.de |publisher = Bundeszentrale für politische Bildung |date = 2019-08-19 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260213113329/https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |archive-date = 2026-02-13}}</ref>]], была ўключана ў склад [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]<ref>{{cite web |lang = ru |author = Мельтюхов М. И. |url = https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |title = Советско-германский договор о дружбе и границе 1939 |website = bigenc.ru |publisher = [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Большая российская энциклопедия]] <small>[эл. рэсурс]</small> |date = 2022-12-06 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250813085432/https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |archive-date = 2025-08-13}}</ref>. Занятыя вобласці плошчай 107,8 тыс. км² ахоплівалі 33 паветы цалкам і 3 часткова, якія раней уваходзілі ў склад [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага]], [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскага]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводстваў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}. Пасля таго як 2 лістапада 1939 года было юрыдычна аформлена [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнне Заходняй Беларусі і Украіны да СССР]], узнікла праблема вызначэння новай [[Беларуска-ўкраінская граніца|граніцы паміж Беларускай і Украінскай ССР]], якая была абумоўлена цяжкасцю ў вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]]{{efn|Большасцю даследчыкаў таго часу насельніцтва гэтага рэгіёна вызначалася як [[Украінцы|украінскае]], а [[Паўночны дыялект украінскай мовы|мясцовыя гаворкі]] — як дыялект украінскай мовы. Адначасова шэраг даследчыкаў лічыў мясцовае насельніцтва бліжэй да [[Беларусы|беларусаў]], а некаторыя вылучалі яго ў [[Палешукі|асобную этнаграфічную групу]]<ref>{{кніга | аўтар = {{аўтар|Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В}} | частка = Население Беларуси на рубеже 1850—1860-х гг. Этнические, социальные, конфессиональные и региональные параметры | загаловак = Этническая история Беларуси XIX — начала XX вв. в контексте Центрально-Восточной Европы | мова = ru | спасылка = https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ]] | год = 2004 | старонкі = 85—87 | старонак = 223 | isbn = 985-485-004-8 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200226144344/https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | archive-date = 2020-02-26}}</ref>. Пры гэтым дакладных звестак аб нацыянальным складзе насельніцтва не даваў і апошні {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва Польшчы (1931)|польскі перапіс 1931 года|pl|Drugi Powszechny Spis Ludności}}. Згодна з яго вынікамі, 64 % насельніцтва Палескага ваяводства вызначалі сваю мову як «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшую]]». І толькі 6,6 % і 4,8 % роднай мовай назвалі [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] адпаведна<ref>{{cite web |author = Henryk Majecki |url = http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |title = Problem samookreślenia narodowego Poleszuków w Polsce okresu międzywojennego |lang = pl |website = languages.miensk.com |publisher = Мовы свету |access-date = 2026-04-06 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110724033937/http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |archive-date = 2011-07-24}}</ref>}}{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. Кіраўніцтва УССР на чале з [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікітам Хрушчовым]] вылучыла тэрытарыяльныя прэтэнзіі на большую частку былога Палескага ваяводства, спасылаючыся на дыялекталагічныя карты [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. У гэты ж час беларускае кіраўніцтва, якое імкнулася ўключыць гэтыя тэрыторыі ў склад БССР, накіравала ў Маскву дакладныя запіскі, складзеныя рэктарам [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімірам Пічэтам]] і кіраўніком рэспублікі [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}. Імі не прызнаваўся дыялекталагічны прынцып пры вызначэнні граніцы, навуковасць прац Карскага ставілася пад сумненне, а сам вучоны абвінавачваўся ў [[Паланафілія|паланафільстве]] і выкарыстанні «няправільных» прынцыпаў «буржуазнага» [[мовазнаўства]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}. Пічэта, у сваю чаргу, апеляваў да гістарычнага мінулага, настойваючы на большай сувязі гэтых зямель з Беларуссю, чым з Украінай<ref>{{кніга | аўтар = Макарчук С. А. | частка = Формування північної та східної межі української етнічної території | спасылка = https://archive.org/details/etnichnaIstoriia/page/n219/mode/2up | загаловак = Етнічна історія України: навчальне виданне | мова = uk | месца = Кіеў | выдавецтва = «Знання» | год = 2008 | старонкі = 221 | старонак = 471 | isbn = 978-966-346-409-1}}</ref>, і прапаноўваў правесці граніцу па межах былых [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губерняў]], якія, па яго меркаванні, аб’ядналі [[Беласток]], [[Брэст]] і [[Пінск]] у адно эканамічнае цэлае{{sfn|Петровская|2012|с=36}} і наогул дакладна адлюстроўвалі этнаграфічную мяжу паміж [[Беларусы|беларусамі]] і [[Украінцы|ўкраінцамі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}. У рэшце рэшт па рашэнні [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] граніца была ўстаноўлена згодна з прапановамі беларускага боку<ref>{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 111—113 | старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000}}</ref>{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}, а наяўнасць значнай часткі [[Украінцы ў Беларусі|ўкраінскага насельніцтва]] ігнаравалася{{sfn|Петровская|2012|с=35}}. Заканадаўча граніца паміж дзвюма рэспублікамі была ўстаноўлена 4 снежня 1939 года [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] па прадстаўленні [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўных Саветаў БССР]] і [[Вярхоўны Савет УССР|УССР]]<ref>{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 04.12.1939 о разграничении областей между Украинской ССР и Белорусской ССР|Указ Президима Верховного Совета СССР «О разграничении областей между Украинской Советской Социалистической Республикой и Белорусской Советской Социалистической Республикой»]] от 4 декабря 1939 года | загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 30—31}}</ref>. 14 лістапада 1939 года па распараджэнні Вярхоўнага Савета БССР пачалася работа па рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Мэтай рэформы была ўніфікацыя адміністрацыйнага падзелу з тым, які існаваў у астатняй частцы Беларускай ССР{{sfn|Круталевич|1966|с=75}}{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}. За аснову новага падзелу была пакладзена ранейшая структура [[Ваяводства|ваяводстваў]] з некаторымі змяненнямі. Самае буйное па плошчы Палескае ваяводства было падзелена на [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкую]] і [[Пінская вобласць|Пінскую вобласці]]. Цэнтр Навагрудскага ваяводства быў перанесены ў [[Баранавічы]], а новаствораная вобласць адпаведна стала называцца [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]]. Акрамя таго, дзеля выраўноўвання памераў рэгіёнаў тэрыторыі трох паветаў ([[Бельскі павет (1919—1939)|Бельскага]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага]] і {{не перакладзена 5|Косаўскі павет|Косаўскага|pl|Powiat kosowski (województwo poleskie)}}) былі пераразмеркаваныя паміж суседнімі абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}. Пры праектаванні раёнаў у Заходняй Беларусі за аснову была ўзята мадэль, ужо апрабаваная ва ўсходняй частцы БССР. Аптымальным для беларускіх умоў лічыўся раён плошчай 900—1400 км² і насельніцтвам 35—50 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}. Аднак у заходніх абласцях новаўтвораныя раёны былі некалькі меншымі (57 % новых раёнаў займалі плошчу менш за 1000 км², а ў 24 % раёнаў пражывалі менш за 35 тыс. чалавек). Такое рашэнне было абумоўлена імкненнем партыйна-дзяржаўнага апарата ўстанавіць поўны кантроль над насельніцтвам{{sfn|Елизаров|2009|с=132}} і паскорыць правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}. На заходнебеларускія гарады таксама была распаўсюджана новая класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Восем населеных пунктаў сталі гарадамі абласнога падпарадкавання, 35 — гарадамі раённага падпарадкавання, 61 — гарадскімі пасёлкамі і 5 — рабочымі{{sfn|Елизаров|2009|с=135}}. Увесну 1941 года горад [[Беласток]] быў падзелены на Дзяржынскі, Молатаўскі і Савецкі раёны{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}. 15 студзеня 1940 года ў заходніх абласцях рэспублікі быў заканадаўча ўведзены новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад. Усяго ў Беластоцкай, Баранавіцкай, Брэсцкай, Вілейскай і Пінскай абласцях быў утвораны 101 раён{{sfn|Елизаров|2009|с=132}}. У кастрычніку 1939 года сталінскае кіраўніцтва, зыходзячы з палітычных{{efn|Падчас савецка-літоўскіх перамоў у кастрычніку 1939 года дэлегацыя СССР давала зразумець, што перадасць [[Вільня|Вільню]] Літве (на якую яна [[Віленскае пытанне|прэтэндавала з 1920 года]]) толькі ў тым выпадку, калі на яе тэрыторыі будуць размешчаны савецкія ваенныя базы<ref>{{cite web |author = Algimantas Gureckas |url = https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |title = Ar Lietuva galėjo išsigelbėti 1939–1940 metais? |lang = lt |website = kultura.lrytas.lt |date = 2010-06-30 |access-date = 2026-03-25 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20200115200746/https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |archive-date = 2020-01-15}}</ref><ref>{{кніга| аўтар= Alfred E. Senn | загаловак = Lithuania 1940. Revolution from above | мова = en | спасылка = https://www.google.by/books/edition/Lithuania_1940/prqkNTCqa9cC?hl=ru&gbpv=1 | выдавецтва = Rodopi | год = 2007 | pages = 18—20 | allpages = 290 | isbn = 978-9-042-02225-6}}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |title = Sovietų kariuomenė Vilniaus krašte 1939–1940 m. (iki Lietuvos okupacijos) |lang = lt |website = www.kgbveikla.lt |publisher = Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras. |access-date = 2026-03-25 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230315193226/https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |archive-date = 2023-03-15}}</ref>. Таксама мелі месца і прапагандысцкія матывы, накіраваныя на паляпшэнне іміджу СССР у Літве і свеце{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}<ref>{{кніга | аўтар = Triska, Jan F. Robert M. Slusser | загаловак = The theory, law, and policy of Soviet treaties | спасылка = https://archive.org/details/theorylawpoli00tris/page/236/mode/2up | мова = en | месца = Stanford | выдавецтва = Stanford University Press | год = 1962 | pages = 236 | allpages = 616}}</ref>}} меркаванняў, здзейсніла [[Перадача Віленскага краю Літве|перадачу Вільні і Віленскага краю Літве]], у сувязі з чым адміністрацыйны цэнтр Віленскага ваяводства быў перанесены ў [[Вілейка|Вілейку]], а новая вобласць атрымала назву [[Вілейская вобласць|Вілейскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}. У жніўні 1940 года, пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|далучэння Літвы да СССР]], у Маскве была ініцыявана перадача шэрагу беларускіх тэрыторый [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}, якая фармальна была аформлена як ініцыятыва органаў улады БССР{{sfn|Круталевич|1966|с=76}}. У выніку ў склад Літвы адышлі [[Свянцянскі раён]] цалкам, а таксама часткі [[Відзаўскі раён|Відзаўскага]], [[Гадуцішкаўскі раён|Гадуцішкаўскага]], [[Астравецкі раён|Астравецкага]], [[Воранаўскі раён|Воранаўскага]] і [[Радунскі раён|Радунскага раёнаў]], дзе [[літоўцы]] складалі значную частку насельніцтва, але не былі нацыянальнай большасцю{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}. Перадача памежных тэрыторый Літоўскай ССР прывяла да змяншэння тэрыторыі Беларусі на 2,6 тыс. км² і скарачэння яе насельніцтва на 65 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}. [[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1940 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1940 годзе пасля далучэння Заходняй Беларусі і перадачы некаторых тэрыторый Літве]] {| class="standard sortable" style="text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;" |+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1941<ref>{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1941 года | мова = ru | выданне = Издание третье, дополненное | месца = М. | выдавецтва = Издательство Ведомостей Верховного Совета | год = 1941 | старонкі = 215—233 | старонак = 489 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230623222616/https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf |archive-date = 2023-06-23}}</ref> ! rowspan="2" style="font-size:90%" | № ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Вобласць ! rowspan="2" class="unsortable" style="font-size:90%" | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр ! colspan="3" style="font-size:90%" | Гарадоў ! colspan="2" style="font-size:90%" | Раёнаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Сель- <br> саветаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Насельніцтва, <br> тыс. чал.{{sfn|Елизаров|2009|с=137}} ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Плошча, <br> тыс. км² |- ! style="font-size:90%" | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|сел.|сельскіх}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|гар.|гарадскіх}} |- | 1 | style="text-align:left;" | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]] | style="text-align:left;" | г. [[Баранавічы]] | 2 | 7 | 15 | 26 | {{невядома|—}} | 375 | 1184,4 | 23,3 |- | 2 | style="text-align:left;" | [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]] | style="text-align:left;" | г. [[Беласток]] | 3 | 10 | 26 | 23 | 3 | 334 | 1368,8 | 20,9 |- | 3 | style="text-align:left;" | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] | style="text-align:left;" | г. [[Брэст]] | 1 | 7 | 10 | 18 | {{невядома|—}} | 234 | 790,4 | 17,2 |- | 4 | style="text-align:left;" | [[Вілейская вобласць|Вілейская]] | style="text-align:left;" | г. [[Вілейка]] | 1 | 8 | 9 | 20 | {{невядома|—}} | 304 | 938,3 | 20,7 |- | 5 | style="text-align:left;" | [[Віцебская вобласць|Віцебская]] | style="text-align:left;" | г. [[Віцебск]] | 3 | 5 | 19 | 20 | 3 | 309 | 1293,0 | 28,3 |- | 6 | style="text-align:left;" | [[Гомельская вобласць|Гомельская]] | style="text-align:left;" | г. [[Гомель]] | 2 | 4 | 8 | 15 | 3 | 235 | 971,1 | 15,8 |- | 7 | style="text-align:left;" | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] | style="text-align:left;" | г. [[Магілёў]] | 2 | 10 | 11 | 21 | {{невядома|—}} | 359 | 1402,1 | 28,9 |- | 8 | style="text-align:left;" | [[Мінская вобласць|Мінская]] | style="text-align:left;" | г. [[Мінск]] | 3 | 3 | 16 | 21 | 3 | 288 | 1347,2 | 28,3 |- | 9 | style="text-align:left;" | [[Палеская вобласць|Палеская]] | style="text-align:left;" | г. [[Мазыр]] | 1 | 2 | 11 | 17 | {{невядома|—}} | 211 | 680,0 | 26,0 |- | 10 | style="text-align:left;" | [[Пінская вобласць|Пінская]] | style="text-align:left;" | г. [[Пінск]] | 1 | 3 | 6 | 11 | {{невядома|—}} | 159 | 533,6 | 16,3 |- | | style="text-align:left;" | '''Усяго''' | style="text-align:left;" | '''г. [[Мінск]]''' | '''19''' | '''59''' | '''131''' | '''192''' | '''12''' | '''2808''' | '''10 454,9''' | '''225,7''' |} === Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) === З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тэрыторыя Беларусі была поўнасцю [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупавана нямецкімі войскамі]] ў сярэдзіне ліпеня 1941 года<ref>{{cite web |lang = ru |author = Лянькевич Г. Ч., {{аўтар|Віктар Ціханавіч Осіпаў|Осипов В. Т}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |title = Оборонительная операция в Беларуси 1941 г. |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] <small>[эл. рэсурс]</small> |date = 2023-08-17 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20251206094957/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |archive-date = 2025-12-06}}</ref><ref name="БелЭн-ВОВ">{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Аляксей Міхайлавіч Літвін|Литвин А. М}} |url = https://belarusenc.by/slovnik/893/ |title = Генеральный округ «Беларусь» |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] <small>[эл. рэсурс]</small> |date = 2023-05-05 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260319230137/https://belarusenc.by/slovnik/893/ |archive-date = 2026-03-19}}</ref>. 1 верасня 1941 года акупацыйныя ўлады [[Трэці рэйх|Германіі]] стварылі ў Беларусі [[Генеральная акруга Беларусь|генеральную акругу]] ў складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. У яе склад увайшлі Мінск і значныя часткі [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай]] і заходняй Беларусі, у тым ліку Баранавіцкая, большая частка Мінскай і Вілейскай абласцей. Плошча генеральнай акругі складала 53 тыс. км², а ў выпадку перамогі Германіі над СССР яе планавалі пашырыць на ўсход і перанесці адміністрацыйны цэнтр у [[Смаленск]]<ref name="БелЭн-ВОВ"/>. Генеральная акруга падзялялася на 11 гебітаў (акруг): Баранавіцкі, Барысаўскі, Вілейскі, Ганцавіцкі, Глыбоцкі, Лідскі, Мінскі, Навагрудскі, Слонімскі, Слуцкі і горад Мінск. Кожны гебіт аб’ядноўваў тэрыторыі некалькіх даваенных раёнаў<ref name="БелЭн-ВОВ"/>. У гэты ж час у рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу БССР функцыянавалі раённыя і абласныя арганізацыі партыйна-камсамольскага падполля<ref>{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Анатоль Апанасавіч Тозік|Тозик А. А}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |title = Партийное подполье |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] <small>[эл. рэсурс]</small> |date = 2023-11-02 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250521113640/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |archive-date = 2025-05-21}}</ref>. == У пасляваенныя гады (1944—1948) == === Рэарганізацыя абласцей (1944) === Пасля вызвалення ад нямецкай акупацыі па знешнепалітычных прычынах з’явілася неабходнасць хутчэйшага перагляду існуючага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}. У ліпені 1944 года было падпісана [[Савецка-польскі дагавор (1945)|пагадненне аб савецка-польскай граніцы]] паміж [[Урад СССР|урадам СССР]] і [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення|Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення]], згодна з якім новая граніца паміж дзвюма дзяржавамі вызначалася па [[Лінія Керзана|лініі Керзана]] з некаторымі адхіленнямі. У выніку гэтага пагаднення з Беларускай ССР у склад Польшчы былі перададзены 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай]] і 3 раёны [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]], што прывяло да змяншэння агульнай плошчы БССР з 225,7 да 207,6 тыс. км². У выніку перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці, уключаючы яе адміністрацыйны цэнтр і два гарады абласнога падпарадкавання, яна фактычна спыніла існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}. Неабходнасць істотнага перагляду раянавання заходніх тэрыторый паслужыла штуршком да разбуйнення ўсходніх абласцей. 20 верасня 1944 года [[Вярхоўны Савет СССР]] пастанавіў утварыць у складзе Беларускай ССР [[Бабруйская вобласць|Бабруйскую]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую]] і [[Полацкая вобласць|Полацкую вобласці]]<ref>{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей|Указ Президима Верховного Совета СССР «Об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей в составе Белорусской ССР»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}</ref>. Па ўспамінах [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панамарэнкі]], ініцыятыва стварэння Полацкай вобласці належала [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіну]] і [[Георгій Максімілянавіч Малянкоў|Малянкову]], якія першапачаткова хацелі далучыць яе да складу [[РСФСР]]<ref>{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 134—136| старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000 | мова = ru}}</ref>. Акрамя ўтварэння новых абласцей, адміністрацыйны цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] быў перанесены ў [[Маладзечна]], а вобласць перайменавана ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскую]]<ref>{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 о перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области|Указ Президима Верховного Совета СССР «О перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}</ref>. У яе склад дадаткова перадалі [[Валожынскі раён|Валожынскі]], [[Іўеўскі раён|Іўеўскі]] і [[Юрацішкаўскі раён]]ы [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Адначасова [[Бярэзінскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] быў уключаны ў склад [[Мінская вобласць|Мінскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=140}}. [[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1945 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел пасля перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці Польшчы ў 1945]] {| class="standard sortable" style="text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;" |+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1946<ref>{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1946 года | мова = ru | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1177044 | адказны = П. В. Туманов (отв. ред.), В. А. Кравцов (техн. ред.) | выданне = Издание четвёртое, дополненное | месца = М. | выдавецтва = „Известия Советов депутатов трудящихся СССР“ | год = 1946 | старонкі = 232—255 | старонак = 483 | тыраж = 40000}}</ref> ! rowspan="2" style="font-size:90%" | № ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Вобласць ! rowspan="2" class="unsortable" style="font-size:90%" | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр ! colspan="3" style="font-size:90%" | Гарадоў ! colspan="2" style="font-size:90%" | Раёнаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Сель- <br> саветаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Насельніцтва, <br> тыс. чал. ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Плошча, <br> тыс. км² |- ! style="font-size:90%" | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|сел.|сельскіх}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|гар.|гарадскіх}} |- | 1 | style="text-align:left;" | [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]] | style="text-align:left;" | г. [[Бабруйск]] | 2 | 2 | 12 | 14 | {{невядома|—}} | 191 | 654,9 <small>(1953)</small><ref>{{Крыніцы/БелЭн|2|Бабруйская вобласць||187—188}}</ref> | 19,7 |- | 2 | style="text-align:left;" | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]] | style="text-align:left;" | г. [[Баранавічы]] | 1 | 6 | 8 | 15 | {{невядома|—}} | 219 | {{N/a}} | 13,7 |- | 3 | style="text-align:left;" | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] | style="text-align:left;" | г. [[Брэст]] | 1 | 5 | 8 | 14 | {{невядома|—}} | 184 | {{N/a}} | 13,5 |- | 4 | style="text-align:left;" | [[Віцебская вобласць|Віцебская]] | style="text-align:left;" | г. [[Віцебск]] | 2 | 4 | 17 | 14 | 3 | 221 | {{N/a}} | 19,6 |- | 5 | style="text-align:left;" | [[Гомельская вобласць|Гомельская]] | style="text-align:left;" | г. [[Гомель]] | 2 | 4 | 8 | 15 | 3 | 236 | {{N/a}} | 15,8 |- | 6 | style="text-align:left;" | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] | style="text-align:left;" | г. [[Гродна]] | 2 | 1 | 13 | 15 | {{невядома|—}} | 211 | {{N/a}} | 13,0 |- | 7 | style="text-align:left;" | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] | style="text-align:left;" | г. [[Магілёў]] | 1 | 10 | 4 | 16 | {{невядома|—}} | 279 | {{N/a}} | 20,7 |- | 8 | style="text-align:left;" | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]] | style="text-align:left;" | г. [[Маладзечна]] | 2 | 4 | 6 | 14 | {{невядома|—}} | 222 | {{N/a}} | 14,8 |- | 9 | style="text-align:left;" | [[Мінская вобласць|Мінская]] | style="text-align:left;" | г. [[Мінск]] | 2 | 2 | 13 | 15 | 3 | 201 | {{N/a}} | 20,8 |- | 10 | style="text-align:left;" | [[Палеская вобласць|Палеская]] | style="text-align:left;" | г. [[Мазыр]] | 1 | 2 | 9 | 14 | {{невядома|—}} | 184 | {{N/a}} | 21,7 |- | 11 | style="text-align:left;" | [[Пінская вобласць|Пінская]] | style="text-align:left;" | г. [[Пінск]] | 1 | 3 | 6 | 11 | {{невядома|—}} | 160 | {{N/a}} | 16,3 |- | 12 | style="text-align:left;" | [[Полацкая вобласць|Полацкая]] | style="text-align:left;" | г. [[Полацк]] | 1 | 5 | 6 | 15 | {{невядома|—}} | 218 | 394,6 <small>(1947)</small><ref>{{Крыніцы/БелЭн|12|Полацкая вобласць||458}}</ref> | 18,0 |- | | style="text-align:left;" | '''Усяго''' | style="text-align:left;" | '''г. [[Мінск]]''' | '''18''' | '''48''' | '''110''' | '''172''' | '''9''' | '''2526''' | '''7709,0''' <small>(1950)</small><ref name="белстат"/> | '''207,6''' |} === Перанос адміністрацыйных цэнтраў === З прычыны моцных разбурэнняў, выкліканых вайной, улады былі вымушаны перанесці шэраг раённых цэнтраў у іншыя, менш пацярпелыя населеныя пункты{{sfn|Круталевич|1966|с=79—80}}. Такія рашэнні напрамую закраналі жыхароў былых райцэнтраў, паколькі ва ўмовах пасляваеннага дэфіцыту менавіта цэнтры раёнаў атрымлівалі асноўнае фінансаванне, у той час як астатнім паселішчам даставаліся толькі рэшткі выдзеленых сродкаў. З-за гэтага страта райцэнтрам свайго статусу выклікала масавую незадаволенасць. Напрыклад, жыхары горада [[Косава (горад)|Косава]] ў лісце кіраўніку ўрада БССР [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймону Панамарэнку]] абураліся пераносам іх райцэнтра ў [[Івацэвічы]], заявіўшы, што жыццё ў горадзе пасля гэтага стала не лепшым, чым падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=142}}. Пасля вайны разбуранымі аказаліся і сельсавецкія цэнтры, многія з якіх былі самавольна перанесены ў менш пацярпелыя вёскі. Падобная практыка атрымала шырокае распаўсюджанне: у 73 сельсаветах [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], 22 сельсаветах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і 8 сельсаветах [[Палеская вобласць|Палескай абласцей]] адміністрацыйныя цэнтры знаходзіліся ў паселішчах, якія афіцыйна такімі не лічыліся{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}. Нягледзячы на асуджэнне такога становішча спраў з боку ўрада і прадпісанне ад жніўня 1946 года, у якім ад аблвыканкамаў патрабавалася вярнуць цэнтры на былыя месцы, недахоп матэрыяльных і фінансавых сродкаў прывёў да ігнаравання гэтага распараджэння. У рэшце рэшт улады БССР былі вымушаны легалізаваць фактычнае становішча, пачаўшы з сакавіка 1949 года заканадаўча зацвярджаць новыя адміністрацыйныя цэнтры{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}. З-за разбурэнняў у 1948 годзе таксама былі ліквідаваны [[Бабровіцкі сельсавет (Целяханскі раён)|Бабровіцкі]] і [[Васільеўскі сельсавет (Полацкі раён)|Васільеўскі сельсаветы]]{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}. === Адмова ад палітыкі разбуйнення === У пасляваенны час адміністрацыйны падзел на раённым узроўні ў цэлым захаваўся без зменаў. Выключэннем стала [[Віцебская вобласць]], дзе ў 1946 годзе былі ўтвораны 3 новыя раёны: [[Коханаўскі раён|Коханаўскі]], [[Арэхаўскі раён (БССР)|Арэхаўскі]] і [[Ульскі раён|Ульскі]]. Гэтая рэарганізацыя працягвала ранейшую палітыку па змяншэнні памераў адміністрацыйных адзінак. Афіцыйнай прычынай тут, як і раней, называлася тое, што «ускладняецца штодзённае кіраўніцтва [[калгас]]амі і абслугоўванне патрэб і запытаў насельніцтва гэтых раёнаў»{{sfn|Круталевич|1966|с=83}}. Аднак з 1946 года палітыка драблення адміністрацыйных раёнаў пачала супярэчыць новаму дзяржаўнаму курсу. Улады імкнуліся паменшыць выдаткі на ўтрыманне кіруючага апарата і скараціць яго колькасць, каб накіраваць зэканомленыя сродкі на аднаўленне эканомікі. Спецыяльным рашэннем [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] ад 13 жніўня 1946 года было забаронена пашыраць штаты адміністрацыйна-кіраўніцкага апарата. І хаця падобныя меры датычыліся адміністрацыйнага падзелу толькі ўскосна, у хуткім часе яны і напрамую прывялі да змены курсу: замест стварэння новых, больш дробных раёнаў, пачаўся працэс іх узбуйнення{{sfn|Елизаров|2009|с=142—143}}. == Ад хрушчоўскіх рэформ да эпохі застою == Пасля смерці Сталіна і далейшага прыходу да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] пачаўся працяглы перыяд рэформ адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Яны былі выкліканыя імкненнем павысіць кваліфікацыю кіруючага апарату шляхам скарачэння колькасці адміністрацыйных органаў і канцэнтрацыі спецыялістаў у астатніх{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}. Іншымі задачамі рэформ было скарачэнне выдаткаў на дзяржаўнае кіраванне і вызваленне сродкаў на [[Сацыяльная палітыка|сацыяльную палітыку]]. Для дасягнення гэтых мэтаў у сферы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачалася новая палітыка, накіраваная на ўзбуйненне існуючых адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}. === Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962 === Перш за ўсё ў студзені 1954 года былі скасаваны адразу пяць абласцей: [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]], [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Пінская вобласць|Пінская]], [[Палеская вобласць|Палеская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая]]. Гэтае рашэнне прымалася без якой-небудзь працяглай папярэдняй прапрацоўкі, а пры размеркаванні раёнаў ліквідаваных абласцей былі скарыстаны старыя праекты адміністрацыйнага падзелу. Так, напрыклад, раёны скасаваных Бабруйскай і Полацкай абласцей былі ўключаны ў склад тых жа рэгіёнаў, у склад якіх яны ўваходзілі да ўтварэння адпаведных абласцей у 1944 годзе. А пры аб’яднанні Пінскай вобласці з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і Палескай — з [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] рэспубліканскія ўлады зыходзілі з даваенных праектаў{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}. З 1947 года таксама пачалося планаванне ўзбуйнення [[сельсавет]]аў, неабходнасць якога была выклікана зменамі ў сетцы [[калгас]]аў. У той час разбураная вайной гаспадарка сутыкалася з вострым недахопам кваліфікаваных кадраў, сельскагаспадарчай тэхнікі і фінансавых сродкаў. Для пераадолення гэтых праблем у кіраўніцтве было прынята рашэнне правесці ўзбуйненне калгасаў, якое ў цэлым завяршылася да 1950 года і прывяло да скарачэння іх колькасці з 9771 да 3481 ва ўсходніх абласцях і з 1472 да 624 у заходніх{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}. Аднак прапановы беларускага кіраўніцтва па рэарганізацыі сеткі сельсаветаў блакаваліся ў [[Масква|Маскве]]. І толькі ў 1952 годзе было зноў узнята пытанне аб іх узбуйненні, а ў ліпені 1954 года Прэзідыум [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] выдаў сем указаў (асобны па кожнай вобласці), згодна з якімі агульная колькасць сельсаветаў у Беларусі скарацілася з 2520 да 1923{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}. [[Файл:Administrative division of Byelorussian SSR in 1955 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1955]] {| class="standard sortable" style="width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;" |+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 чэрвеня 1955<ref>{{кніга | загаловак = Белорусская ССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1955 года | мова = ru | адказны = Е. Морозова, П. Дубовик (редакторы), Г. Калечиц (тех. редактор) | выданне = Издание второе | месца = Мн. | выдавецтва = Госиздат БССР | год = 1955 | старонкі = 5, 12, 47, 75, 113, 141, 174, 217 | старонак = 285 | тыраж = 8000}}</ref> ! rowspan="2" style="font-size:90%" | № ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Вобласць ! rowspan="2" class="unsortable" style="font-size:90%" | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр ! colspan="3" style="font-size:90%" | Гарадоў ! colspan="2" style="font-size:90%" | Раёнаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Сель- <br /> саветаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Насельніцтва, <br /> тыс. чал.<ref name="белстат">{{кніга| частка = Численность населения по областям и г. Минску (на начало года) | загаловак = Демографический ежегодник Республики Беларусь : статистический сборник | спасылка = https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | адказны = Редколл.: И. В. Медведева [и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Национальный статистический комитет Республики Беларусь]] | год = 2018 | старонкі= 29—35 | старонак = 431 | isbn = 978-985-7184-38-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20260413120155/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | archive-date = 2026-04-13}}</ref> ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Плошча, <br /> тыс. км² |- ! style="font-size:90%" | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|сел.|сельскіх}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|гар.|гарадскіх}} |- | 1 | style="text-align:left;" | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] | style="text-align:left;" | г. [[Брэст]] | 3 | 9 | 13 | 29 | {{невядома|—}} | 290 | 1 142,0 | 33,7 |- | 2 | style="text-align:left;" | [[Віцебская вобласць|Віцебская]] | style="text-align:left;" | г. [[Віцебск]] | 3 | 5 | 16 | 23 | 3 | 246 | 1 243,3 | 28,5 |- | 3 | style="text-align:left;" | [[Гомельская вобласць|Гомельская]] | style="text-align:left;" | г. [[Гомель]] | 3 | 6 | 20 | 31 | 3 | 348 | 1 284,6 | 40,6 |- | 4 | style="text-align:left;" | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] | style="text-align:left;" | г. [[Гродна]] | 2 | 3 | 18 | 23 | {{невядома|—}} | 240 | 1 102,8 | 19,4 |- | 5 | style="text-align:left;" | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] | style="text-align:left;" | г. [[Магілёў]] | 2 | 11 | 8 | 20 | {{невядома|—}} | 242 | 1 133,0 | 26,9 |- | 6 | style="text-align:left;" | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]] | style="text-align:left;" | г. [[Маладзечна]] | 2 | 8 | 6 | 23 | {{невядома|—}} | 261 | {{N/a}} | 23,7 |- | 7 | style="text-align:left;" | г. [[Мінск]] | {{невядома|—}} | {{невядома|—}} | {{невядома|—}} | {{невядома|—}} | {{невядома|—}} | 5 | {{невядома|—}} | 401,7 | {{N/a}} |- | 8 | style="text-align:left;" | [[Мінская вобласць|Мінская]] | style="text-align:left;" | г. [[Мінск]] | 2 | 6 | 20 | 26 | {{невядома|—}} | 296 | 1 449,8 | 34,8 |- | | style="text-align:left;" | '''Усяго''' | style="text-align:left;" | '''г. [[Мінск]]''' | '''17''' | '''48''' | '''101''' | '''175''' | '''11''' | '''1923''' | '''7757,2''' | '''207,6''' |} Напрыканцы 1955 года пачалося абмеркаванне планаў па змяненні раённай сеткі. У снежні таго ж года быў гатовы праект па скасаванні 23 раёнаў. Але скарачэнне настолькі вялікай колькасці раёнаў не было адобрана ні ў [[ЦК КПБ]], ні ў абласных выканкамах, што прывяло да скарачэння пераліку раёнаў, якія рыхтаваліся да ліквідацыі, да 11. Заканадаўчае іх скасаванне адбылося толькі ў снежні 1956 года, пасля таго як кіраўніцтва рэспублікі было раскрытыкавана камісіяй [[ЦК КПСС]] за «нездавальняючую работу па скарачэнні і патанненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага апарата»{{sfn|Елизаров|2009|с=156}}. Пяць з ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, а сельсаветы астатніх былі размеркаваныя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Круталевич|1966|с=92—93}}. На {{не перакладзена 5|XXI з’езд КПСС|XXI з’ездзе КПСС|ru|XXI съезд КПСС}}, які адбыўся ў пачатку 1959 года, была абвешчана перабудова ўсяго кіруючага апарата ў СССР, што прывяло да новай хвалі ўзбуйнення адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Калі ў 1957—1958 гадах у Беларусі былі скасаваныя толькі тры раёны, то ў 1959-м — адразу 14. Больш за тое, у студзені 1960 года была ліквідавана [[Маладзечанская вобласць]], а яе раёны пераразмеркаваныя паміж [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Мінская вобласць|Мінскай абласцямі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}. Дадаткова ў 1961 годзе быў ліквідаваны [[Давыд-Гарадоцкі раён]], а ў 1962 — яшчэ восем раёнаў. Такім чынам, з 1956 па красавік 1962 года агульная колькасць раёнаў скарацілася на 30 % — са 175 да 123. Характэрнай рысай рэарганізацыі раённай сеткі стала тое, што тэрыторыі ліквідаваных раёнаў не перадаваліся цалкам суседняму раёну, а дзяліліся паміж некалькімі{{sfn|Круталевич|1966|с=95}}, з-за чаго яна фактычна набыла зусім новы выгляд{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}. === Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966 === У канцы 1950-х гадоў адбылося адраджэнне ідэй аб сумяшчэнні эканамічнага і адміністрацыйнага раянавання, што знайшло адлюстраванне ў {{не перакладзена 5|Эканамічная рэформа ў СССР 1957 года|эканамічнай рэформе 1957 года|ru|Экономическая реформа 1957 года в СССР}}, якая прадугледжвала перадачу кіравання прадпрыемствамі агульнасаюзнага і рэспубліканскага значэння на абласны ўзровень{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}. Для ажыццяўлення гэтай рэформы тэрыторыя [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] была падзелена на 105 эканамічных раёнаў, кіраванне якімі сталі ажыццяўляць [[Саўнаргасы|Саветы народнай гаспадаркі]] (саўнаргасы). Аднак, нягледзячы на дэклараваны прынцып адзінства эканамічнага і тэрытарыяльнага падзелаў, на практыцы ён быў рэалізаваны толькі фармальна. Так, эканамічныя раёны ствараліся на базе існуючых адміністрацыйных адзінак, аб’ядноўваючы адну ці некалькі абласцей, без змянення самога абласнога падзелу. Беларусь уяўляла сабой адзіны эканамічны раён{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}. Крыху інакш праводзілася рэформа на ўзроўні адміністрацыйных раёнаў. У сакавіку 1962 года для рэарганізацыі ўпраўлення сельскай гаспадаркай сталі стварацца тэрытарыяльныя вытворчыя калгасна-саўгасныя ўпраўленні (ТВКСУ). На тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] было створана 60 такіх упраўленняў, што з’яўляліся міжраённымі органамі, якім падпарадкоўваліся па 2—3 адміністрацыйныя раёны{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}. Да ТВКСУ былі перададзеныя вялікія паўнамоцтвы ў кіраванні сельскай гаспадаркай, якія збольшага былі «забраныя» ў раёнаў, што канчаткова пазбавіла іх якіх-небудзь эканамічных функцый і надало раёнам выключна адміністрацыйна-палітычную ролю. Такое становішча прывяло да своеасаблівага «двоеўладдзя» на месцах, якое хутка вылілася ў кіраўніцкую блытаніну і разлад паміж адміністрацыйна-тэрытарыяльным і эканамічным падзеламі. У сувязі з гэтым на лістападаўскім пленуме [[ЦК КПСС]] 1962 года было прынята рашэнне аб узбуйненні раёнаў да памераў ТВКСУ{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}. Для здзяйснення гэтага рашэння ў БССР папярэдне стварылі 17 новых ТВКСУ, што было абумоўлена занадта вялікімі памерамі тэрыторый, якія знаходзіліся ў распараджэнні ўжо існуючых упраўленняў, і дрэннымі транспартнымі сувязямі паміж раёнамі ў іх складзе. 25 снежня 1962 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР скасаваў 46 адміністрацыйных раёнаў, скараціўшы іх агульную колькасць са 123 да 77. Большасць ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, захаваўшы свае былыя межы, а астатнія былі падзеленыя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}. Акрамя прывядзення межаў раёнаў у адпаведнасць з ТВКСУ, адной з мэтаў было скарачэнне кіруючага апарату і адпаведна выдаткаў на яго ўтрыманне. Гэтае імкненне ўзмацнялася тым, што адначасова са змяненнем раённага падзелу рэспублікі адбывалася маштабная рэарганізацыя абласных органаў улады. Кіраўніцтва абласцей — як партыйнае, так і адміністрацыйнае — было падзелена на прамысловае і сельскагаспадарчае, што цягнула за сабой стварэнне асобных прамысловых і сельскагаспадарчых абкамаў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і аблвыканкамаў. Пры гэтым указаннем з Масквы прадпісвалася правесці гэтую рэарганізацыю, не выходзячы за межы існуючых штатаў і фондаў заработнай платы, што і падштурхнула да такога радыкальнага скарачэння колькасці раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}. Даволі хутка сталі выяўляцца праблемы, звязаныя з праведзенай рэформай. Шматразовае пашырэнне тэрыторый раёнаў прывяло да значных цяжкасцяў з аператыўным кіраваннем сельскай гаспадаркай і пагоршыла якасць абслугоўвання грамадзян. Спроба перанакіраваць кадры ў [[калгас]]ы і [[саўгас]]ы абярнулася правалам: у шэрагу выпадкаў вызваленыя спецыялісты замест пераходу ў сельскагаспадарчыя арганізацыі проста ўладкоўваліся ў іншыя райвыканкамы ці шукалі новую працу{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}. Разам з гэтым адначасовае скасаванне велізарнай колькасці раёнаў выклікала шырокае грамадскае абурэнне, звязанае са спыненнем фінансавай і сацыяльна-культурнай падтрымкі былых райцэнтраў, а таксама з пагаршэннем забеспячэння насельніцтва прамысловымі таварамі{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}. Пасля адхілення [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Хрушчова]] ад улады партыйнае кіраўніцтва, крытыкуючы ягоны «валюнтарызм і суб’ектывізм», афіцыйна заявіла аб памылковасці ініцыяваных ім адміністрацыйна-тэрытарыяльных пераўтварэнняў. У лістападзе 1964 года быў скасаваны падзел абкамаў партыі і аблвыканкамаў на сельскія і прамысловыя{{sfn|Круталевич|1966|с=92}}, а 6 студзеня 1965 года адбылося аднаўленне 23 раёнаў у іх былых межах, у выніку чаго агульная іх колькасць дасягнула 100{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}. 30 ліпеня 1966 года адбылася апошняя ў [[Гісторыя суверэннай Беларусі|гісторыі сучаснай Беларусі]] буйная рэарганізацыя раённай сеткі: былі адноўленыя яшчэ 17 раёнаў, ліквідаваныя ў канцы 1962 года{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}. <gallery class="center" widths="160px" caption="Змены ў сетцы раёнаў у 1962—1989"> Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1962 (be).svg |Адміністрацыйны падзел БССР пасля ўзбуйнення раёнаў у снежні 1962 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1965 (be).svg |…і пасля яго частковага скасавання ў 1965 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1966 (be).svg |Адміністрацыйны падзел Беларусі ў 1987 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1989 (be).svg |Утварэнне Дрыбінскага раёна ў 1989 </gallery> {| class="standard sortable" style="width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;" |+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1965<ref>{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на январь 1965 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Известия Советов депутатов трудящихся СССР им. И. И. Скворцова-Степанова | год = 1965 | старонкі = 329—348 | старонак = 703 | тыраж = 153000}}</ref> ! rowspan="2" style="font-size:90%" | № ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Вобласць ! rowspan="2" class="unsortable" style="font-size:90%" | {{Comment|Адм.|административный}} центр ! colspan="3" style="font-size:90%" | Гарадоў ! colspan="2" style="font-size:90%" | Раёнаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Сель- <br> саветаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Насельніцтва, <br> тыс. чал. ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Плошча, <br> тыс. км² |- ! style="font-size:90%" | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|сел.|сельскіх}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|гар.|гарадскіх}} |- | 1 | style="text-align:left;" | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] | style="text-align:left;" | г. [[Брэст]] | 5 | 7 | 17 | 14 | {{невядома|—}} | 232 | 1222 | 32,7 |- | 2 | style="text-align:left;" | [[Віцебская вобласць|Віцебская]] | style="text-align:left;" | г. [[Віцебск]] | 5 | 10 | 25 | 18 | 3 | 253 | 1311 | 40,1 |- | 3 | style="text-align:left;" | [[Гомельская вобласць|Гомельская]] | style="text-align:left;" | г. [[Гомель]] | 7 | 3 | 24 | 18 | 3 | 314 | 1446 | 40,4 |- | 4 | style="text-align:left;" | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] | style="text-align:left;" | г. [[Гродна]] | 5 | 4 | 23 | 15 | {{невядома|—}} | 232 | 1102 | 25,2 |- | 5 | style="text-align:left;" | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] | style="text-align:left;" | г. [[Магілёў]] | 4 | 9 | 10 | 16 | 2 | 180 | 1195 | 28,7 |- | 6 | style="text-align:left;" | г. [[Мінск]] | {{невядома|—}} | {{невядома|—}} | {{невядома|—}} | 1 | {{невядома|—}} | 5 | {{невядома|—}} | 688 | {{N/a}} |- | 7 | style="text-align:left;" | [[Мінская вобласць|Мінская]] | style="text-align:left;" | г. [[Мінск]] | 6 | 8 | 25 | 19 | {{невядома|—}} | 310 | 1504 | 40,5 |- | | style="text-align:left;" | '''Усяго''' | style="text-align:left;" | '''г. [[Мінск]]''' | '''32''' | '''41''' | '''125''' | '''100''' | '''13''' | '''1521''' | '''8455''' | '''207,6''' |} === Познесавецкі перыяд (1966—1991) === З прыходам да ўлады [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леаніда Брэжнева]] і наступленнем {{не перакладзена 5|Перыяд застою|перыяду застою|ru|Период застоя}} спыніліся і буйныя змяненні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, якія актыўна праводзіліся ў папярэднюю эпоху. Падобнае становішча было абумоўлена інтарэсамі мясцовай {{не перакладзена 5|Наменклатура (правячы клас)|наменклатуры|ru|Номенклатура (правящий класс)}}, якая да таго часу ўжо трывала «ўрасла» ў свае пасады і імкнулася пазбегнуць магчымай страты сваіх пасад у выніку чарговага перагляду адміністрацыйнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}. З таго часу асноўныя пераўтварэнні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе Беларусі адбываліся на ўзроўні [[сельсавет]]аў, колькасць якіх паступова скарачалася: з 1544 у 1967 годзе да 1480 у 1991 годзе{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}. Некаторыя перамены адбыліся на ўзроўні населеных пунктаў. Сельскія паселішчы набывалі гарадскі статус, а [[Гарадскі пасёлак|гарадскія пасёлкі]] станавіліся гарадамі, што было звязана з будаўніцтвам буйных прамысловых і энергетычных аб’ектаў. Адначасова з ростам тэрыторыі і колькасці насельніцтва буйнейшых гарадоў змяняўся іх унутрыгарадскі падзел. Такім чынам, у 1970-х гадах былі ўтвораны новыя гарадскія раёны ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Брэст|Брэсце]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у і [[Гродна|Гродне]]{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}. Адзіным адносна буйным змяненнем на ўзроўні сельскіх раёнаў стала ўтварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе. Яго стварэнне адбылося з-за [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], у выніку якой вялікія тэрыторыі [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]] падвергліся радыяцыйнаму забруджванню і сталі непрыдатнымі для жыцця, што патрабавала масавага перасялення мясцовых жыхароў, якія і выступілі з ініцыятывай утварэння новага раёна{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}. == Сучаснасць == З моманту набыцця Беларуссю суверэнітэту ў 1991 годзе пытанне аб пераглядзе яе адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу стала прадметам актыўнага абмеркавання. Навукова-даследчы інстытут [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Мінэканомікі Беларусі]] прадставіў два праекты рэформы: першы меркаваў стварэнне новай трохузроўневай структуры, а другі — замену існуючых абласцей на 18—19 акруг. Тым не менш востры эканамічны крызіс 1990-х гадоў, а таксама захаванне старых кадраў на месцах не дазволілі ўвасобіць гэтыя ініцыятывы ў рэчаіснасці<ref>{{артыкул | мова = ru | аўтар = Круглашов А. Н., Коцкая Ю. В. | загаловак = Беларусь: такая ли региональная политика нужна стране? | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | выданне = Современная Европа | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Інстытут Еўропы [[Расійская акадэмія навук|РАН]] | год = 2010 | нумар = 3 (43) | старонкі = 30—32 | issn = 0201-7083 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260402165827/https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | archive-date = 2026-04-02 | url-status = live}}</ref>. Як і ў 1970—1980-я гады, адміністрацыйны падзел краіны ў цэлым застаецца нязменным. Некаторыя пераўтварэнні адбыліся толькі ў колькасці населеных пунктаў, гарадоў абласнога падпарадкавання, пасёлкаў гарадскога тыпу і сельсаветаў. Так, з-за скарачэння колькасці насельніцтва, якое цягнецца з 1994 года, колькасць сельскіх паселішчаў за перыяд 1991—2024 гадоў скарацілася з 24 437 да 22 991, а сельсаветаў — з 1480 да 1127{{sfn|Кучиц|2023}}. Іншым адносна буйным змяненнем стала «паніжэнне статусу» цэлага шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання ў гарады раённага падпарадкавання, якое пачалося ў 1995 годзе і прывяло да змяншэння колькасці абласных гарадоў з 37 у 1991 годзе да 10 у 2024-м{{sfn|Кучиц|2023}}. У 1998 годзе ў межах абвешчанай палітыкі адраджэння вёскі з’явілася новая катэгорыя населеных пунктаў — [[Аграгарадок|аграгарадкі]], якія павінны былі стаць перспектыўнымі сельскімі паселішчамі і палепшыць якасць жыцця ў сельскай мясцовасці<ref>{{артыкул | мова = ru | аўтар = Зеленская М. М. | загаловак = Предпосылки формирования социологического подхода к оценке социокультурного потенциала агрогородков в Республике Беларусь | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | выданне = Социологический альманах | тып = научный журнал | месца = Минск | выдавецтва = Институт социологии НАН Беларуси | год = 2025 | нумар = 16 | старонкі = 17—18 | issn = 2077-9674 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260405153319/https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | archive-date = 2026-04-05 | url-status = live}}</ref>. Шырокае абмеркаванне магчымай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы адбывалася ў 2018—2019 гадах на фоне стварэння рабочай групы ў [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савеце Рэспублікі]] і заявы міністра эканомікі [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрыя Крутога]]<ref>{{cite web |lang = ru |author = Михаил Кучко |url = https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |title = После переписи населения в Беларуси может измениться административно-территориальное деление |website = www.sb.by |publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |date = 2019-06-25 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923135708/https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |archive-date = 2020-09-23}}</ref><ref>{{cite web |lang = ru |author = Адарья Гуштын |url = https://news.tut.by/society/649960.html |title = Вместо шести областей могут создать 18 округов. Посмотрите, как предлагают изменить регионы Беларуси |website = news.tut.by |publisher = [[TUT.BY]] |date = 2019-08-20 |access-date = 2026-04-02 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20190821071013/https://news.tut.by/society/649960.html |archive-date = 2019-08-21}}</ref><ref>{{cite web |lang = ru |author = Илья Крыжевич, Ирина Асташкевич |url = https://zviazda.by/be/node/142805 |title = В Беларуси предлагается создать 15-18 областей |website = zviazda.by |publisher = [[Звязда]] |date = 2018-09-21 |access-date = 2026-04-05 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20240422154125/https://zviazda.by/be/node/142805 |archive-date = 2024-04-22}}</ref><ref>{{cite web |lang = ru |author = Виталь Коляда |url = https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/ |title = Сколько областей будет в Беларуси? 12, 15 или 52? |website = neg.by |publisher = Экономическая газета |date = 2019-07-23 |access-date = 2026-04-05 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210122175607/https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/ |archive-date = 2021-01-22}}</ref>. Аднак у 2022 годзе [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што ў агляднай будучыні змяненняў адміністрацыйнага падзелу не будзе<ref>{{cite web |lang = ru |url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |title = «Это не при нашей жизни». Лукашенко об изменении административно-территориального деления в Беларуси |website = belta.by |publisher = [[БелТА]] |date = 2022-01-28 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |archive-date = 2025-09-08}}</ref>. == Крыніцы == ; Каментарыі {{notelist}} ; Крыніцы {{крыніцы}} == Літаратура == ; Кнігі і манаграфіі * {{кніга | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}}| загаловак = Формирование и функционирование системы административно-территориального деления БССР (1919—1991 гг.) | спасылка = https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | мова = ru | адказны = ред. Н. Г. Мансурова, Н. В. Гладкова | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2009 | старонак = 222 | isbn = 978-985-420-820-6 | тыраж = 100 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20250802131036/https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | archive-date = 2025-08-02}} * {{кніга | аўтар = {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Круталевіч|Круталевич В. А}} | загаловак = Административно-территориальное устройство БССР | мова = ru | адказны = ред. Л. Булавинцева | месца = Минск | выдавецтва = «Наука и техника» | год = 1966 | старонак = 133 | тыраж = 4000 | ref = Круталевич}} * {{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление БССР: Справочник. В 2-х т. Т. 1 (1917—1941 гг.) | мова = ru | адказны = Гл. арх. упр. при Совете Министров БССР, Ин-т философии и права АН БССР; [Сост. {{аўтар|Тамара Анатольеўна Вараб’ёва|Воробьёва Т. А.}}, Гриневич С. Д., Карпачева А. И. и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1985 | старонак = 390 | тыраж = 2300 | ref = Воробьёва и др.}} * {{Крыніцы/ЭГБ|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Камінскі М. І., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|54—57|ref=Камінскі, Насевіч}} ; Навуковыя публікацыі * {{артыкул | мова = ru | аўтар = Петровская О. В. | загаловак = Формирование границ Западной Белоруссии в 1939—1940 гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | выданне = Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2012 | нумар = 1 (4) | старонкі = 24—41 | issn = 2409-1413 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230408112856/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | archive-date = 2023-04-08 | url-status = live | ref = Петровская}} * {{артыкул | мова = ru | аўтар = Саран А. Ю. | загаловак = Ликвидация округов в 1930 г. и кризис мега-областей (на примере Центрально-Чернозёмной области) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | выданне = Управленческое консультирование | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійская акадэмія народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы|РАНХиГС]] | год = 2016 | нумар = 10 (94) | старонкі = 208—218 | issn = 1726-1139 | ref = Саран | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325132725/https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}} * {{артыкул | мова = ru | аўтар = Буевич Т. В. | загаловак = Формирование территории БССР и её административно-территориальное устройство в 1920-е гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | выданне = Белорусский исторический обзор | тып = научный журнал | старонкі = 22—40 | месца = Москва | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2022 | нумар = 2 (7) | issn = 2658-5170 | ref = Буевич | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313005734/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | archive-date = 2026-03-13 | url-status = live}} * {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование: теория и практика административно-территориальной реформы БССР 1924 г. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | выданне = Вестник Гомельского государственного технического университета им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2005 | нумар = 1 (26) | issn = 1819-5245 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213137/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}} * {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование и административно-территориальное деление: исторический опыт БССР | спасылка = http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial%27noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | выданне = Белорусский экономический журнал | тып = научно-практический журнал | месца = Минск | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БГЭУ]] | год = 2007 | нумар = 4 | старонкі = 120—125 | issn = 1818-4510 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20240912020728/http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial'noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | archive-date = 2024-09-12 | url-status = live}} * {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Территория и административно-территориальное деление Социалистической Советской Республики Белоруссии (июль 1920 — июль 1921 г.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки | месца = Полоцк | выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ефрасінні Полацкай|ПГУ им. Евфросинии Полоцкой]] | год = 2008 | нумар = 7 | старонкі = 51—58 | issn = 2070-1608 |url-status = live | archive-date = 2026-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329212923/https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | ref = Елизаров}} * {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Сельсоветы в системе административно-территориального деления БССР (1944 — 1964 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | выданне = Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук | тып = научный журнал | месца = Пинск | выдавецтва = [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт|ПолесГУ]] | год = 2010 | нумар = 1 | старонкі = 3—8 | issn = 2078-1032 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325162726/https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}} ; Дадатковая літаратура * {{Крыніцы/БелЭн|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|Кадаўбовіч В. А., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|114—119|ref=Кадаўбовіч, Насевіч}} * {{Крыніцы/БелЭн|18-2|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|{{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|724—729}} == Спасылкі == * {{cite web |author = Кучыц Т. Г |url = https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1308 |title = Адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўладкаванне |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Беларуская энцыклапедыя]] <small>[эл. рэсурс]</small> |date = 2023-04-03 |access-date = 2026-03-27 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260926161807/https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1308 |archive-date = 2025-04-21 | ref = Кучыц}} * {{cite web|url=https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|title=Административно-территориальное деление Беларуси|lang=ru|website=archives.gov.by|publisher=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|access-date=2026-09-26|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260503081314/https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|archive-date=2026-09-26}} {{Адміністрацыйны падзел Беларусі}} {{БССР}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Беларусі]] [[Катэгорыя:Змяненне тэрыторыі Беларусі]] qd7k0g52d1j4uqazrnt0et1wy08jdoz Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі 0 815871 5211135 5209310 2026-10-03T22:02:13Z DBatura 73587 /* 28 верасня */ 5211135 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} {{Узброены канфлікт | канфлікт = Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі | частка = [[Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]] | выява = Ethiopian Civil War (2020-present).svg | дата = 23 верасня 2026 — {{н. ч.}} | месца = [[Эфіопія]] ([[Тыграй]], [[Афар (рэгіён)|Афар]], [[Амхара (рэгіён)|Амхара]]) | статус = працягваецца | праціўнік1 = {{Tree list}} * [[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|АНСЭВ]] ** [[Файл:Flag of the Tigray People's Liberation Front.svg|22x20px]] [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]] *** [[Сілы абароны Тыграя]] ** {{flagicon image|Flag_of_Ethiopia_(Blank).svg}} [[Фано (апалчэнне)|Фано]] | праціўнік2 = * [[Файл:Flag of the Ethiopian National Defense Force (3).svg|22x20px]] [[Узброеныя сілы Эфіопіі]] | страты1 = НФВТ: 895 забітых, 680 параненых (паводле ўладаў)<ref name=":1" /><ref>{{cite news |title=جبهة تيغراي تعلن حربا شاملة ضد الحكومة الإثيوبية والجيش يعلن مقتل المئات |url=https://www.aljazeera.net/news/2026/9/24/جبهة-تيغراي-تعلن-حربا-شاملة-ضد-الحكومة |access-date=24 September 2026 |publisher=Al Jazeera |date=24 September 2026 |trans-title=The Tigray People's Liberation Front (TPLF) declares all-out war against the Ethiopian government, and the army announces the deaths of hundreds.}}</ref> | страты2 = невядома | агульныя страты = як мінімум 14 цывільных асоб загінулі, 22 параненыя<ref name="BBC_Tigray_forces_seize" /><ref name=Rosser/> }} {{Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі}} [[23 верасня]] [[2026]] года [[Народны фронт вызвалення Тыграя]], [[Фано (апалчэнне)|апалчэнне Фано]] і саюзныя групоўкі разгарнулі сумесную ваенную аперацыю супраць [[Федэральны Урад Эфіопіі|федэральнага ўрада Эфіопіі]] ў [[Тыграй|Тыграі]], [[Афар (рэгіён)|Афары]] і [[Амхара (рэгіён)|Амхары]]<ref name=":3">{{Cite web |last=Plaut |first=Martin |date=2026-09-23 |title=Ethiopia Conflict Alert: The TPLF Move On Critical Sites After Heading a New Alliance. A new phase of the next war? |url=https://martinplaut.com/2026/09/23/ethiopia-conflict-alert-the-tplf-move-on-critical-sites-after-heading-a-new-alliance-a-new-phase-of-the-next-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Martin Plaut |language=en}}</ref><ref name="reuters1">{{Cite news |date=2026-09-23 |title=Tigrayan leaders say new war with Ethiopian government has begun, as fighting erupts |url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-airlines-suspends-flights-tigray-region-2026-01-07/ |access-date=2026-09-23 |work=[[Reuters]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tigray forces launch offensive against Ethiopian government |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |access-date=2026-09-23 |website=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923153759/https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |url-status=live}}</ref><ref name="BBC_Tigray_forces_seize">{{Cite web |last=Bekit |first=Teklemariam |date=2026-09-23|title=Ethiopia and Tigray accuse each of launching offensives, fuelling fears of new war|url=https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|access-date=2026-09-23|website=[[BBC]]|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20260923121520/https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|archive-date=2026-09-23|url-status=live}}</ref>. == Перадгісторыя == Партыя НФВТ у 1991—2018 гадах была ў складзе [[Рэвалюцыйна-дэмакратычны фронт эфіопскіх народаў|кіруючай кааліцыі]], да прыходу да ўлады [[Абій Ахмед Алі|Абія Ахмеда Алі]]. У 2020—2022 гадах годзе паміж новай уладай і партыяй здарыўся [[Тыграйскі канфлікт|ваенны канфлікт]]. У 2025 годзе сітуацыя зноў накалілася<ref>{{Cite web |title=Ethiopia: Fighting resumes in Tigray |url=https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |access-date=2026-09-23 |website=dw.com |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923160852/https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |url-status=live}}</ref>. У маі НФВТ абвясціў аб аднаўленні даваеннай сістэмы кіравання і прызначыў свайго старшыню [[Дэбрэцыан Гебрэмікаэль|Дэбрэцыана Гебрэмікаэля]]<ref name="BBC_Tigray_forces_seize"/> прэзідэнтам рэгіёна Тыграй, у процівагу праўрадавай [[часовая рэгіянальная адміністрацыя Тыграя|Часовай рэгіянальнай адміністрацыі]] [[Гетачу Рэда]]<ref name=Rosser>{{Cite web |last=Rosser |first=Charles |title=Can Ethiopia's seven-group rebel alliance challenge Abiy Ahmed? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/can-ethiopias-seven-group-rebel-alliance-challenge-abiy-ahmed |access-date=2026-09-23 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Harter |first=Fred |date=2025-03-21 |title=Power struggle leads to coup in Tigray as war looms between Ethiopia and Eritrea |url=https://www.theguardian.com/global-development/2025/mar/21/tigray-mekelle-coup-war-ethiopia-eritrea-assab-port-abiy-ahmed |access-date=2025-03-21 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-03-26 |title=Getachew Reda: Ethiopia's Abiy Ahmed to replace Tigray president amid fears of war |url=https://www.bbc.com/news/articles/cgkml1d206po |access-date=2025-03-31 |website=BBC |language=en-GB}}</ref>. 1 жніўня 2026 года недалёка ад мяжы з [[Судан]]ам успыхнуў бой паміж эфіопскай арміяй і сіламі НФВТ<ref>{{Cite web |date=28 August 2026 |title=Abiy’s enemies find common cause |url=https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/16150/abiys-enemies-find-common-cause |url-access=subscription |access-date=2026-09-24 |website=Africa Confidential |language=en}}</ref>. 20 верасня 2026 года сем эфіопскіх паўстанцкіх груповак абвясцілі аб стварэнні «[[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|Альянсу народных сіл Эфіопіі за выжыванне]]»<ref>{{Cite web |agency=Agenzia Fides |title=AFRICA/ETHIOPIA – New rebel alliance reignites the struggle over the Red Sea|url=https://www.fides.org/en/news/78204-AFRICA_ETHIOPIA_New_rebel_alliance_reignites_the_struggle_over_the_Red_Sea |access-date=2026-09-23 |website=Fides}}</ref> — кааліцыі, у якую ўвайшлі: [[Фано (апалчэнне)|Фано]], НФВТ, [[Вызваленчая армія Арома]], [[Фронт нацыянальнага вызвалення Агадэна]]<ref>{{Cite web|url=https://www.hiiraan.com/politics4/2026/Sep/206344/onlf_denies_joining_ethiopian_opposition_alliance_against_abiy_ahmed_government.aspx|title=ONLF denies joining Ethiopian opposition alliance against Abiy Ahmed government|website=Hiiraan Online}}</ref>, [[Рэвалюцыйны дэмакратычны фронт адзінства Афара]]<ref name="Rosser"/>, Нацыянальны рэвалюцыйны фронт адзінства афараў<ref name="AddisStandard_seven_announce">{{cite Q|Q141547056}}</ref>, [[Народна-вызваленчы рух Бенішангула]] і [[Дэмакратычны рух народа Гумуз]]. Кааліцыя ставіць сваёй мэтай звяржэнне ўрада на чале з Абіем Ахмедам і фарміраванне новага пераходнага ўрада<ref name="Rosser"/>. 22 верасня 2026 года Эфіопія задзейнічала не менш за пяць беспілотнікаў і нанесла больш за 21 авіяўдару: два ўдары беспілотнікаў прыйшліся па школах у горадзе [[Аламата]], у выніку чаго загінулі па меншай меры 14 мірных жыхароў, а яшчэ 22 атрымалі раненні<ref name="BBC_Tigray_forces_seize"/><ref name=Rosser/>. Пасля гэтых удараў НФВТ абвінаваціў урад Эфіопіі ў пачатку «адкрытага ўварвання» і абвясціў аб пачатку «абарончай вайны»<ref name="BBC_Tigray_forces_seize"/>. == Храналогія == === 23 верасня === Раніцай 23 верасня [[Сілы абароны Тыграя]], падначаленыя НФВТ, захапілі аэрапорты ў [[Аксум]]е, Ында-Сыласе і Алула Аба Нэга ў [[Мэкэле]] (рэгіён Тыграй)<ref name=Rosser/><ref name=":3" /><ref>{{Cite web |title=Explainer-Why New War in Ethiopia's Tigray Threatens to Trigger Wider Conflict |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2026-09-23/explainer-why-new-war-in-ethiopias-tigray-threatens-to-trigger-wider-conflict}}</ref>, у выніку чаго авіякампанія [[Ethiopian Airlines]] адмяніла ўсе рэйсы ў гэты рэгіён. Сілы абароны Тыграя таксама распачалі наступленне на ўрадавыя пазіцыі ў суседніх рэгіёнах Афар і Амхара<ref name="BBC_Tigray_forces_seize" /><ref name=":3" />. Баявыя дзеянні разгарнуліся на ўчастку Коба — Тумуга паміж войскамі нацыянальных сіл абароны Эфіопіі і аб’яднанымі падраздзяленнямі Сіл абароны Тыграя і нацыянальнага руху «Фано» народа амхара<ref name=":3" />. У рэгіёне Амхара ўрадавыя войскі наносілі ўдары з ужываннем цяжкага ўзбраення ў горадзе [[Лалібела]] па паўстанцах Фано<ref name=" reuters1"/><ref name=":1">{{Cite web |last=Knox |first=Brady |date=2026-09-23 |title=US condemns Ethiopian rebels' 'poor decision' to reignite war |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/world/4739822/us-condemns-ethiopia-rebel-offensive-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Washington Examiner |language=en-US |quote=Four sources speaking with Reuters confirmed fighting had broken out in Tigray, Afar, and Amhara, the centers of unrest in recent years. EPFAS itself claimed that all its members had carried out offensives in their sectors, though this wasn't independently verified.}}</ref>. === 24 верасня === Баявыя дзеянні працягнуліся ўздоўж мяжы Тыграя і Афара, а таксама ў некаторых раёнах рэгіёну Амхара (Газгібела, Гідан, Ласта і Рая-Коба). У баях удзельнічалі ўрадавая армія, [[Сілы міру Тыграя]], паліцэйскі спецназ Амхары і мясцовыя апалчэнцы — з аднаго боку, і Сілы абароны Тыграя і Фано — з другога. Таксама адкрыўся новы фронт каля ракі [[Тэкэзэ]] ў заходняй частцы Тыграя<ref name=":2">{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopia Conflict Alert: 24 September {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/expert-comment/ethiopia-conflict-alert-24-september |access-date=2026-09-25 |website=acleddata.com |language=en}}</ref>. У той жа дзень паўстанцы Фано захапілі ў палон палкоўніка эфіопскай арміі Мелеса Ашагірэа<ref>{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopian Army Colonel Reportedly Captured by Fano Forces – DNE Africa |url=https://africa.dailynewsegypt.com/ethiopian-army-colonel-reportedly-captured-by-fano-forces/ |access-date=2026-09-24 |language=en-US}}</ref>. ===25 верасня === Паўстанцы Фано заявілі аб паланенні двух старэйшых камандзіраў са складу 61-й дывізіі 803-га корпуса нацыянальных сіл абароны Эфіопіі<ref>{{Cite web |last=Borkena |date=2026-09-25 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=2026-09-25 |website=Borkena |language=en-US}}</ref>, захопе 10 ваенных грузавікоў «Урал» і ўзбраення, уключаючы артылерыйскія боепрыпасы, і аб знішчэнні яшчэ двух грузавікоў<ref>{{Cite web |last=Borkena |date=25 September 2026 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=25 September 2026 |website=Borkena |language=en-US}}</ref>. У рэгіёне Афар паведамлялася аб сутыкненнях у раёнах Яла<ref>{{Cite web |date=25 September 2026 |title=ACLED ALERTS: Ethiopia Conflict Live {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/report/acled-alerts-ethiopia-conflict-live |access-date=26 September 2026 |website=acleddata.com |language=en}}</ref><ref name="Staff">{{Cite web |last=Staff |first=Al Jazeera |title=Fighting in northern Ethiopia spurs fears of blackout and blockade |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/25/fighting-in-northern-ethiopia-spurs-fears-of-blackout-and-blockade |access-date=25 September 2026 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>. === 26 верасня === Баявыя дзеянні вяліся ў раёне горада [[Абала]] (рэгіён Афар). Звесткі аб тым, хто кантралюе горад, розніліся<ref>{{cite news |title=Is Ethiopia on the verge of another civil war as fighting erupts in Tigray? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/26/is-ethiopia-on-the-verge-of-another-civil-war-as-fighting-erupts-in-tigray |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=26 September 2026 |access-date=28 September 2026}}</ref>. === 27 верасня === Войскі ўрада адбілі ў баевікоў стратэгічна важны горад [[Сэкота (Эфіопія)|Сэкота]]<ref>{{cite news |title=Ethiopian army reportedly recaptures strategic town as fighting spreads |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/9/27/09-27-ethiopia-tigray-escalation-sv-mp4 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}</ref>. Вяліся баі ў раёнах Сама, Сэкоты і [[Аламата|Аламаты]]; паведамлялася аб прасоўванні ўрадавых сіл у бок Аламаты. У рэгіёне Афар адбыліся сутыкненні ў раёне Абалы<ref>{{cite news |title=Ethiopia's army promises restraint amid fears of new civil war |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/27/ethiopias-army-promises-restraint-amid-fears-of-new-civil-war |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}</ref>. У рэгіёне Афар пасля разлютаваных баёў з ужываннем артылерыі тыграйскія баевікі захапілі раён Эрэбці і пасля прасоўваліся ў бок Афдеры. У той жа дзень, прыкладна ў 09:00 па мясцовым часе, беспілотнік нанёс удар па штаб-кватэры тэлеканала Tigrai TV у горадзе [[Мэкэле]], будынак атрымаў пашкоджанні, а вяшчанне канала было перапынена<ref name="AFP27">{{cite news |title=Tigray TV station hit by drone, rebels advance in north Ethiopia |url=https://currently.att.yahoo.com/att/tigray-tv-station-hit-drone-170014740.html |agency=Agence France-Presse |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}</ref>. === 28 верасня === Праўрадавая рупоўка «Сілы міра Тыграя» абвясціла аб узяцці горада Аламата на поўдні Тыграя<ref>{{cite news|title=Ethiopian pro-government forces claim capture of strategic Tigray town|url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-pro-government-forces-claim-capture-of-strategic-tigray-town-2026-09-28|agency=[[Reuters]]}}</ref>. === 1 кастрычніка === Паўстанцкія дроны ўдарылі па [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебе]].<ref>{{Cite web |last= |first= |title=Blasts heard in Addis Ababa as Ethiopia conflict widens in the north |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/1/blasts-heard-in-addis-ababa-as-ethiopia-conflict-widens-in-the-north |access-date=2026-10-01 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Quillen |first=Stephen |title=Ethiopia, Eritrea break ties: Does the conflict risk becoming regional war? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/2/ethiopia-eritrea-break-ties-does-the-conflict-risk-becoming-regional-war |access-date=2026-10-02 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> У той жа дзень праўрадавыя сілы аднавілі кантроль над гарадамі Абала і Эрэбці ў рэгіёне Афар<ref>{{cite web |title=Ethiopia |url=https://acleddata.com/country/ethiopia |website=ACLED |access-date=1 October 2026}}</ref>. ===3 кастрычніка=== Паводле паведамлення Reuters, ўрадавая армія адваявала аэрапорт Абула Аба Нега ў Мэкэле<ref>{{cite news |title=Ethiopia government forces retake airport in Tigray's capital, sources say |url=https://www.reuters.com/world/africa/pro-government-forces-say-they-retake-airport-ethiopias-tigray-region-2026-10-03/ |access-date=3 October 2026 |work=Reuters |date=3 October 2026 |language=en}}</ref>. == Міждународная рэакцыя == Паводле звестак выдання Washington Examiner, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] рэкамендавалі сваім грамадзянам устрымацца ад паездак у рэгіёны Тыграй і Афар, а таксама забаранілі супрацоўнікам амерыканскага ўрада наведваць гэтыя раёны<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Верасень 2026 года]][[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]][[Катэгорыя:Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]] 7eh9hxskqd98ij8z4tz3sd4hoedthnl Інцыдэнт з Boeing 737 над Саудаўскай Аравіяй 0 815946 5210995 5210799 2026-10-03T15:02:44Z DBatura 73587 /* Інцыдэнт */ 5210995 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа}} [[30 верасня]] [[2026]] года самалёт [[Boeing 737 MAX 8]] авіякампаніі [[Flydubai]], які выконваў рэгулярны рэйс FZ1073 з [[Дубай (аэрапорт)|Дубая]] ў [[аэрапорт імя Бэн-Гурыёна|Тэль-Авіў]], падчас палёту ў раёне мяжы [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] і [[Іарданія|Іарданіі]] рэзка страціў вышыню і перадаў сігналы агульнай надзвычайнай сітуацыі і незаконнага ўмяшання. Пасля гэтага лайнер змяніў маршрут і здзейсніў вымушаную пасадку ў [[Табук (аэрапорт)|аэрапорце]] [[Табук (горад)|Табука]] (Саудаўская Аравія)<ref name="AP">{{cw|url=https://apnews.com/article/israel-saudi-arabia-dubai-emergency-landing-fd1835479898f2f944792913af7cbce6|title=A fight between pilots forces a flight to Tel Aviv to land in Saudi Arabia, officials say|website=[[Associated Press]]|author=Samy Magdy, Sam Metz, Melanie Lidman|date=2026-09-30|access-date=2026-09-30|lang=en}}</ref><ref name="Reuters">{{cw|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/diverted-flydubai-flight-israel-was-not-hijacking-incident-israeli-prime-2026-09-30/|title=Israeli officials say diverted flydubai incident may be attempted 'terror attack' |website=[[Reuters]]|author=Alexander Cornwell, Rami Amichay |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. На борце знаходзіліся 174 пасажыры, у асноўным — грамадзяне [[Ізраіль|Ізраіля]], у тым ліку 27 дзяцей<ref name="RBC-main">{{cw |url=https://www.rbc.ru/society/30/09/2026/6abcc53095ce758f5ce0840a |title=Теракт или драка пилотов. Главное о произошедшем на борту Flydubai |website=[[РБК]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30}}</ref>. Абодва пілоты атрымалі траўмы і пасля пасадкі былі шпіталізаваныя<ref name="SaudiGazette">{{cw|url=https://saudigazette.com.sa/article/664991/saudi-arabia/flydubai-flight-makes-emergency-landing-at-tabuk-airport-two-pilots-injured|title=Flydubai flight makes emergency landing at Tabuk airport; two pilots injured|website=Saudi Gazette |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. Паводле папярэдніх звестак, другі пілот напаў на камандзіра паветранага судна Сміта Мачхара і нанёс яму нажавыя раненні; аднак некалькі пасажыраў, пачуўшы крыкі і гукі барацьбы з кабіны, уварваліся ўнутр і здолелі абясшкодзіць нападніка; другі пілот мог мець намер захапіць кіраванне самалётам або разбіць яго. На борце апынуліся прафесійныя лётчыкі (грамадзяне [[Украіна|Украіны]] і [[Расія|Расіі]]<ref>https://rg.ru/2026/09/30/rossiianin-i-ukrainec-spasli-passazhirov-flydubai-posle-napadeniia-na-pilota.html</ref>), якія змаглі здзейсніць экстранную пасадку<ref name=":1">{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/28167275|title=Драка и экстренная посадка. Что известно об инциденте на борту самолета Flydubai|lang=ru|website=ТАСС|date=30-09-2026}}</ref>. Абставіны і матывы здарэння расследуюцца<ref name="Reuters"/>. Генеральная пракуратура ААЭ назвала інцэдэнт на борце самалёта тэрактам. == Самалёт == Самалёт, які ўдзельнічаў у інцыдэнце — Boeing 737 MAX 8 (рэгістрацыйны нумар A6-FKF, завадскі нумар 61013, серыйны нумар 8422)<ref name="asn">{{cite web |url=https://aviation-safety.net/wikibase/582792 |title=Incident Boeing 737 MAX 8 A6-FKF, Wednesday 30 September 2026 |author= |date=2026-09-30 |publisher=Aviation Safety Network |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. Самалёт быў выпушчаны ў 2022 годзе і абсталяваны двума турбавентылятарнымі рухавікамі CFMI CFM LEAP-1B. На момант інцыдэнту эксплуатаваўся авіякампаніяй [[Flydubai]]<ref name="asn"/>. == Палёт == [[Файл:Flydubai Flight 1073 altitude and speed.svg|міні|злева|Вышыня і хуткасць палёту рэйса 1073]] Рэйс FZ1073 выконваў Boeing 737 MAX 8 з рэгістрацыйным нумарамA6-FKF<ref name="AlJazeera">{{cw|url=https://www.aljazeera.net/news/2026/9/30/هبوط-حاد-ورمز-اختطاف-واستنفار-ماذا-جرى|title=هبوط حاد ورمز اختطاف واستنفار.. ماذا جرى على متن رحلة "فلاي دبي"؟ |website=[[Аль-Джазира]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=ar}}</ref>. Самалёт накіроўваўся з міжнароднага аэрапорта Дубая ў [[аэрапорт імя Бэн-Гурыёна]] ([[Тэль-Авіў]])<ref name="GulfNews">{{cw|url=https://gulfnews.com/business/aviation/flydubai-flight-to-israel-reports-incident-lands-safely-passengers-safe-1.500693143|title=flydubai flight to Israel reports incident, lands safely, passengers safe|website=[[Gulf News]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. Прыкладна праз дзве гадзіны пасля вылету, незадоўга да перасячэння мяжы з Ізраілем, самалёт рэзка знізіўся з вышыні каля 10 000 м да 5200 м прыкладна за хвіліну, зніжэнне адбывалася амаль з хуткасцю гуку (331,46 м/с)<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/28167201?ysclid=muocrrplj8328279443|title=Маршрут изменен: что произошло с рейсом Flydubai из Дубая в Тель-Авив|lang=ru|website=ТАСС|date=30-09-2026}}</ref>. Пасля гэтага ён выканаў манеўры ў раёне мяжы з Іарданіяй і пасля накіраваўся ў бок [[Табук (горад)|Табука]], дзе знаходзіўся бліжэйшы аэрапорт<ref name="AP"/>. Паводле [[Reuters]], перад першым сігналам надзвычайнай сітуацыі самалёт на адным з участкаў страціў каля 4300 м вышыні менш чым за 30 секунд<ref name="Reuters"/>. У ходзе інцыдэнту самалёт спачатку перадаў код адказчыка 7700, які выкарыстоўваецца для абазначэння агульнай надзвычайнай сітуацыі, а затым код 7500, які пазначае магчымае незаконнае ўмяшанне ў кіраванне паветраным суднам. Пазней самалёт зноў перадаў код агульнай надзвычайнай сітуацыі. У момант змены маршруту лайнер знаходзіўся ў раёне паветранай прасторы Іарданіі, пасля чаго накіраваўся ў Саудаўскую Аравію<ref name="Reuters"/>. Па заяве аператара аэрапорта Табука, яго дыспетчарскі цэнтр атрымаў ад рэйса FZ1073 сігнал бедства і запыт на аварыйную пасадку ў 08:44 па мясцовым часе. У аэрапорце быў абвешчаны рэжым надзвычайнай сітуацыі і прыведзеныя ў гатоўнасць аварыйныя службы. У 09:45 самалёт паспяхова прызямліўся<ref name="SaudiGazette"/>. == Інцыдэнт == Першапачаткова звесткі пра здарэнне ў кабіне пілотаў былі супярэчлівымі. Ізраільскія крыніцы паведамілі аб фізічным канфлікце паміж двума пілотамі; [[Flydubai]] першапачаткова пацвердзіла толькі, што падчас палёту адбыўся «інцыдэнт», пасля якога самалёт здзейсніў пасадку, не ўдакладняючы абставінаў таго, што здарылася<ref name="Reuters" /><ref name="GulfNews" />. Пазней тры ізраільскія чыноўнікі паведамілі Reuters, што, паводле папярэдняй ацэнкі ізраільскіх уладаў, другі пілот нанёс камандзіру паветранага судна, якім быў грамадзянін [[Індыя|Індыі]] [[Сміт Мачхар]], нажавыя раненні. Адзін з чыноўнікаў заявіў, што здарэнне разглядаецца як магчымая спроба тэрарыстычнага нападу<ref name="Reuters" />. Паводле [[Associated Press]], у кабіне адбылася бойка паміж пілотамі, адзін з якіх быў узброены нажом. Відэазапісы з борта, вывучаныя агенцтвам, паказвалі двух параненых мужчын на падлозе салона, якім аказвалі дапамогу, а таксама людзей, якія знаходзіліся ля ўваходу ў кабіну пілотаў<ref name="AP" />. Паводле сведчанняў пасажыраў і іх сваякоў, пасля пачатку канфлікту самалёт рэзка страціў вышыню. Адна з пасажырак паведаміла, што двум пілотам, якія знаходзіліся на борце ў якасці пасажыраў, удалося ўзяць самалёт пад кантроль, у той час як іншыя людзі спрабавалі абясшкодзіць нападніка<ref name="AP" />. Паводле [[Reuters]], які спасылаўся на ізраільскіх чыноўнікаў, пасля сутыкнення ў кабіну ўвайшлі бортправаднікі і ўзялі сітуацыю пад кантроль<ref name="Reuters"/>. Паводле аднаго з пасажыраў, банкіру Tzvika Manes, яго жонка, чакаючы дачку каля туалетнай кабінкі, пачула шум і крыкі з кабіны пілотаў, пасля чаго паспяшалася звярнуцца да аднаго з запасных пілотаў, які сядзеў паблізу ў салоне. Паводле сведкі здарэння, усяго ў кабіну праніклі 3-5 чалавек, уключаючы простых пасажыраў рэйса. Яны абяззброілі нападніка, пасля чаго запасныя пілоты змаглі ўзяць кіраванне самалётам на сябе<ref name="Help">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/cw980g1lem5pt|title=Israel-Dubai flight: Netanyahu names 'hero' pilot attacked on flight as passengers arrive back in Israel|lang=en-GB|first=Oliver|last=O'Connell|website=BBC News|date=2026-09-30|access-date=2026-09-30|last2=Venkatraman|first2=Sakshi|last3=Donnison|first3=with Jon|last4=Israel|first4=Michael Shuval reporting from Ben Gurion airport in}}</ref>. Па словах аднаго з пасажыраў, адным з запасных пілотаў Flydubai, якія знаходзіліся ў салоне, быў брытанец, тады як пра другога пакуль няма інфармацыі<ref name="Independent">[https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-plane-flydubai-pilot-stabbing-uk-b3059208.html Off-duty British pilot ‘helped rescue plane’ after alleged stabbing in cockpit] // The Independent, 30 сентября 2026</ref>. Уварвацца ў кабіну і абясшкодзіць нападніка пасажыры змаглі дзякуючы таму, што камандзір экіпажа Сміт Мачхар, нягледзячы на раненне, здолеў адчыніць дзвярную засаўку, якая, згодна з пратаколам бяспекі, павінна быць зачыненая падчас палёту<ref>{{cw|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/wounded-flydubai-pilot-used-last-moments-of-his-energy-to-click-open-cockpit-door-so-hijacker-could-be-subdued/|title=Wounded flydubai pilot used ‘last moments of his energy’ to click open cockpit door so hijacker could be subdued |website=[[The Times of Israel]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-10-01 |lang=en}}</ref>. Пасажыр, ізраільскі сантэхнік, выцягнуў параненага авіятара з крэсла і адкінуў яго назад, схапіў штурвал, падняў яго і выраўнаваў самалёт, пакуль у кабіне не з’явіліся запасныя лётчыкі<ref>{{cw|url=https://www.bfm.ru/amp/news/619477|title=Эвакуационный рейс Flydubai из Саудовской Аравии приземлился в Израиле |website=[[BFM]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-10-01 |lang=ru}}</ref>. Пасажыр Шота Мусаеў, дантыст па прафесіі, аказаў экстранную медыцынскую дапамогу Сміту Мачхару, які губляў прытомнасць<ref name="Captain">[https://edition.cnn.com/2026/10/01/india/india-captain-smit-machchhar-flydubai-intl-hnk Rhea Mogul, Ayushi Shah. Captain Smit Machchhar: The ‘jovial’ pilot and father who thwarted the Flydubai attacker] // CNN, 1 октября 2026</ref>. == Нападнік == Паводле паведамленняў СМІ, нападнік з’яўляецца падданым [[Аман]]а, які працаваў у кампаніі каля 9 месяцаў<ref name="Guardian">[https://www.theguardian.com/world/2026/sep/30/israel-bound-passenger-plane-emergency-landing-saudi-arabia-pilots-feud] // The Guardian, 30 сентября 2026</ref>. Пазней прэм’ер-міністр Ізраіля [[Біньямін Нетаньяху]] заявіў, што хоць у яго няма інфармацыі пра гэта пілоце, той відавочна «ненавідзіць ізраільцян», прадэманстраваўшы «фанатызм і нянавісць няўяўнага маштабу». Таксама ён дадаў, што, магчыма, гэты пілот параніў камандзіра экіпажа пры дапамозе аварыйнай сякеры, якая ўваходзіць у абсталяванне авіяцыйнай кабіны<ref name="Out">[https://www.timesofisrael.com/out-of-harms-way-pilot-feted-for-helping-save-lives-of-everyone-aboard-flydubai-flight/ ‘Out of harm’s way’: Pilot feted for helping save lives of everyone aboard flydubai flight] // Times of Israel, 1 октября 2026</ref>. Нетаньяху паведаміў, што гэты пілот арыштаваны ўладамі Саудаўскай Аравіі, якія дапытваюць яго<ref>{{cw|url=https://tass.ru/proisshestviya/28166983|title=В Саудовской Аравии арестовали пилота Flydubai, ударившего ножом напарника |website=[[ТАСС]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-10-01 |lang=ru}}</ref>. == Наступствы == Пасля пасадкі камандзір паветранага судна і другі пілот былі дастаўлены ў бальніцу. Пасажырам была аказана неабходная медыцынская дапамога ў тэрмінале аэрапорта, адзін пасажыр быў шпіталізаваны. Аператар аэрапорта і авіякампанія пачалі каардынаваць прадастаўленне замяшчае самалёта для працягу іх паездкі<ref name="SaudiGazette" />. Ізраіль прапаноўваў выслаць за пасажырамі свой вайсковы самалёт, аднак саудаўская старана адмовілася ад гэтай прапановы і сама арганізавала рэйс<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/videos/international/saudi-blocks-israeli-military-rescue-aircraft-from-flydubai-evacuation-mbs-rejects-netanyahu-plea/amp_videoshow/134608391.cms Saudi Blocks Israeli Military & Rescue Aircraft From Flydubai Evacuation; MBS Rejects Netanyahu Plea] // The Times of India, 1 октября 2026</ref>. Увечары таго ж дня авіякампанія Flydubai спецыяльным эвакуацыйным рэйсам даставіла ўсіх пасажыраў у аэрапорт Тэль-Авіва. Пасля агляду медыкамі быў шпіталізаваны 51-гадовы мужчына з траўмай верхняй часткі цела<ref>{{cw|url=https://www.bfm.ru/amp/news/619477|title=Эвакуационный рейс Flydubai из Саудовской Аравии приземлился в Израиле |website=[[BFM]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-10-01 |lang=ru}}</ref>. Пасля атрымання інфармацыі аб здарэнні [[Ваенна-паветраныя сілы Ізраіля]] паднялі ў паветра знішчальнікі з-за боязі магчымага згону самалёта. Біньямін Нетаньяху правёў кансультацыі ў сувязі з інцыдэнтам; яго канцылярыя заявіла, што сітуацыя знаходзіцца пад кантролем і прымаюцца меры для вяртання суайчыннікаў на радзіму<ref name="Reuters" /><ref name="AP" />. Адразу пасля пасадкі прадстаўнік канцылярыі прэм’ера заявіў Reuters, што здарэнне на той момант не лічылася згонам самалёта. Пазней тры ізраільскія чыноўнікі паведамілі агенцтву, што ўлады разглядаюць здарэнне як магчымую спробу тэрарыстычнага нападу. Ізраільскія СМІ пры гэтым публікавалі супярэчлівыя звесткі аб матывах здарэння і нацыянальнасці пілотаў<ref name="Reuters" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Верасень 2026 года]][[Катэгорыя:Падзеі 30 верасня]][[Катэгорыя:Антысемітызм]] el9309vob9n7uhur7f6xg2dip3lr9ez 5210996 5210995 2026-10-03T15:03:47Z DBatura 73587 /* Нападнік */ 5210996 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа}} [[30 верасня]] [[2026]] года самалёт [[Boeing 737 MAX 8]] авіякампаніі [[Flydubai]], які выконваў рэгулярны рэйс FZ1073 з [[Дубай (аэрапорт)|Дубая]] ў [[аэрапорт імя Бэн-Гурыёна|Тэль-Авіў]], падчас палёту ў раёне мяжы [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] і [[Іарданія|Іарданіі]] рэзка страціў вышыню і перадаў сігналы агульнай надзвычайнай сітуацыі і незаконнага ўмяшання. Пасля гэтага лайнер змяніў маршрут і здзейсніў вымушаную пасадку ў [[Табук (аэрапорт)|аэрапорце]] [[Табук (горад)|Табука]] (Саудаўская Аравія)<ref name="AP">{{cw|url=https://apnews.com/article/israel-saudi-arabia-dubai-emergency-landing-fd1835479898f2f944792913af7cbce6|title=A fight between pilots forces a flight to Tel Aviv to land in Saudi Arabia, officials say|website=[[Associated Press]]|author=Samy Magdy, Sam Metz, Melanie Lidman|date=2026-09-30|access-date=2026-09-30|lang=en}}</ref><ref name="Reuters">{{cw|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/diverted-flydubai-flight-israel-was-not-hijacking-incident-israeli-prime-2026-09-30/|title=Israeli officials say diverted flydubai incident may be attempted 'terror attack' |website=[[Reuters]]|author=Alexander Cornwell, Rami Amichay |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. На борце знаходзіліся 174 пасажыры, у асноўным — грамадзяне [[Ізраіль|Ізраіля]], у тым ліку 27 дзяцей<ref name="RBC-main">{{cw |url=https://www.rbc.ru/society/30/09/2026/6abcc53095ce758f5ce0840a |title=Теракт или драка пилотов. Главное о произошедшем на борту Flydubai |website=[[РБК]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30}}</ref>. Абодва пілоты атрымалі траўмы і пасля пасадкі былі шпіталізаваныя<ref name="SaudiGazette">{{cw|url=https://saudigazette.com.sa/article/664991/saudi-arabia/flydubai-flight-makes-emergency-landing-at-tabuk-airport-two-pilots-injured|title=Flydubai flight makes emergency landing at Tabuk airport; two pilots injured|website=Saudi Gazette |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. Паводле папярэдніх звестак, другі пілот напаў на камандзіра паветранага судна Сміта Мачхара і нанёс яму нажавыя раненні; аднак некалькі пасажыраў, пачуўшы крыкі і гукі барацьбы з кабіны, уварваліся ўнутр і здолелі абясшкодзіць нападніка; другі пілот мог мець намер захапіць кіраванне самалётам або разбіць яго. На борце апынуліся прафесійныя лётчыкі (грамадзяне [[Украіна|Украіны]] і [[Расія|Расіі]]<ref>https://rg.ru/2026/09/30/rossiianin-i-ukrainec-spasli-passazhirov-flydubai-posle-napadeniia-na-pilota.html</ref>), якія змаглі здзейсніць экстранную пасадку<ref name=":1">{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/28167275|title=Драка и экстренная посадка. Что известно об инциденте на борту самолета Flydubai|lang=ru|website=ТАСС|date=30-09-2026}}</ref>. Абставіны і матывы здарэння расследуюцца<ref name="Reuters"/>. Генеральная пракуратура ААЭ назвала інцэдэнт на борце самалёта тэрактам. == Самалёт == Самалёт, які ўдзельнічаў у інцыдэнце — Boeing 737 MAX 8 (рэгістрацыйны нумар A6-FKF, завадскі нумар 61013, серыйны нумар 8422)<ref name="asn">{{cite web |url=https://aviation-safety.net/wikibase/582792 |title=Incident Boeing 737 MAX 8 A6-FKF, Wednesday 30 September 2026 |author= |date=2026-09-30 |publisher=Aviation Safety Network |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. Самалёт быў выпушчаны ў 2022 годзе і абсталяваны двума турбавентылятарнымі рухавікамі CFMI CFM LEAP-1B. На момант інцыдэнту эксплуатаваўся авіякампаніяй [[Flydubai]]<ref name="asn"/>. == Палёт == [[Файл:Flydubai Flight 1073 altitude and speed.svg|міні|злева|Вышыня і хуткасць палёту рэйса 1073]] Рэйс FZ1073 выконваў Boeing 737 MAX 8 з рэгістрацыйным нумарамA6-FKF<ref name="AlJazeera">{{cw|url=https://www.aljazeera.net/news/2026/9/30/هبوط-حاد-ورمز-اختطاف-واستنفار-ماذا-جرى|title=هبوط حاد ورمز اختطاف واستنفار.. ماذا جرى على متن رحلة "فلاي دبي"؟ |website=[[Аль-Джазира]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=ar}}</ref>. Самалёт накіроўваўся з міжнароднага аэрапорта Дубая ў [[аэрапорт імя Бэн-Гурыёна]] ([[Тэль-Авіў]])<ref name="GulfNews">{{cw|url=https://gulfnews.com/business/aviation/flydubai-flight-to-israel-reports-incident-lands-safely-passengers-safe-1.500693143|title=flydubai flight to Israel reports incident, lands safely, passengers safe|website=[[Gulf News]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-09-30 |lang=en}}</ref>. Прыкладна праз дзве гадзіны пасля вылету, незадоўга да перасячэння мяжы з Ізраілем, самалёт рэзка знізіўся з вышыні каля 10 000 м да 5200 м прыкладна за хвіліну, зніжэнне адбывалася амаль з хуткасцю гуку (331,46 м/с)<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/28167201?ysclid=muocrrplj8328279443|title=Маршрут изменен: что произошло с рейсом Flydubai из Дубая в Тель-Авив|lang=ru|website=ТАСС|date=30-09-2026}}</ref>. Пасля гэтага ён выканаў манеўры ў раёне мяжы з Іарданіяй і пасля накіраваўся ў бок [[Табук (горад)|Табука]], дзе знаходзіўся бліжэйшы аэрапорт<ref name="AP"/>. Паводле [[Reuters]], перад першым сігналам надзвычайнай сітуацыі самалёт на адным з участкаў страціў каля 4300 м вышыні менш чым за 30 секунд<ref name="Reuters"/>. У ходзе інцыдэнту самалёт спачатку перадаў код адказчыка 7700, які выкарыстоўваецца для абазначэння агульнай надзвычайнай сітуацыі, а затым код 7500, які пазначае магчымае незаконнае ўмяшанне ў кіраванне паветраным суднам. Пазней самалёт зноў перадаў код агульнай надзвычайнай сітуацыі. У момант змены маршруту лайнер знаходзіўся ў раёне паветранай прасторы Іарданіі, пасля чаго накіраваўся ў Саудаўскую Аравію<ref name="Reuters"/>. Па заяве аператара аэрапорта Табука, яго дыспетчарскі цэнтр атрымаў ад рэйса FZ1073 сігнал бедства і запыт на аварыйную пасадку ў 08:44 па мясцовым часе. У аэрапорце быў абвешчаны рэжым надзвычайнай сітуацыі і прыведзеныя ў гатоўнасць аварыйныя службы. У 09:45 самалёт паспяхова прызямліўся<ref name="SaudiGazette"/>. == Інцыдэнт == Першапачаткова звесткі пра здарэнне ў кабіне пілотаў былі супярэчлівымі. Ізраільскія крыніцы паведамілі аб фізічным канфлікце паміж двума пілотамі; [[Flydubai]] першапачаткова пацвердзіла толькі, што падчас палёту адбыўся «інцыдэнт», пасля якога самалёт здзейсніў пасадку, не ўдакладняючы абставінаў таго, што здарылася<ref name="Reuters" /><ref name="GulfNews" />. Пазней тры ізраільскія чыноўнікі паведамілі Reuters, што, паводле папярэдняй ацэнкі ізраільскіх уладаў, другі пілот нанёс камандзіру паветранага судна, якім быў грамадзянін [[Індыя|Індыі]] [[Сміт Мачхар]], нажавыя раненні. Адзін з чыноўнікаў заявіў, што здарэнне разглядаецца як магчымая спроба тэрарыстычнага нападу<ref name="Reuters" />. Паводле [[Associated Press]], у кабіне адбылася бойка паміж пілотамі, адзін з якіх быў узброены нажом. Відэазапісы з борта, вывучаныя агенцтвам, паказвалі двух параненых мужчын на падлозе салона, якім аказвалі дапамогу, а таксама людзей, якія знаходзіліся ля ўваходу ў кабіну пілотаў<ref name="AP" />. Паводле сведчанняў пасажыраў і іх сваякоў, пасля пачатку канфлікту самалёт рэзка страціў вышыню. Адна з пасажырак паведаміла, што двум пілотам, якія знаходзіліся на борце ў якасці пасажыраў, удалося ўзяць самалёт пад кантроль, у той час як іншыя людзі спрабавалі абясшкодзіць нападніка<ref name="AP" />. Паводле [[Reuters]], які спасылаўся на ізраільскіх чыноўнікаў, пасля сутыкнення ў кабіну ўвайшлі бортправаднікі і ўзялі сітуацыю пад кантроль<ref name="Reuters"/>. Паводле аднаго з пасажыраў, банкіру Tzvika Manes, яго жонка, чакаючы дачку каля туалетнай кабінкі, пачула шум і крыкі з кабіны пілотаў, пасля чаго паспяшалася звярнуцца да аднаго з запасных пілотаў, які сядзеў паблізу ў салоне. Паводле сведкі здарэння, усяго ў кабіну праніклі 3-5 чалавек, уключаючы простых пасажыраў рэйса. Яны абяззброілі нападніка, пасля чаго запасныя пілоты змаглі ўзяць кіраванне самалётам на сябе<ref name="Help">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/cw980g1lem5pt|title=Israel-Dubai flight: Netanyahu names 'hero' pilot attacked on flight as passengers arrive back in Israel|lang=en-GB|first=Oliver|last=O'Connell|website=BBC News|date=2026-09-30|access-date=2026-09-30|last2=Venkatraman|first2=Sakshi|last3=Donnison|first3=with Jon|last4=Israel|first4=Michael Shuval reporting from Ben Gurion airport in}}</ref>. Па словах аднаго з пасажыраў, адным з запасных пілотаў Flydubai, якія знаходзіліся ў салоне, быў брытанец, тады як пра другога пакуль няма інфармацыі<ref name="Independent">[https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-plane-flydubai-pilot-stabbing-uk-b3059208.html Off-duty British pilot ‘helped rescue plane’ after alleged stabbing in cockpit] // The Independent, 30 сентября 2026</ref>. Уварвацца ў кабіну і абясшкодзіць нападніка пасажыры змаглі дзякуючы таму, што камандзір экіпажа Сміт Мачхар, нягледзячы на раненне, здолеў адчыніць дзвярную засаўку, якая, згодна з пратаколам бяспекі, павінна быць зачыненая падчас палёту<ref>{{cw|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/wounded-flydubai-pilot-used-last-moments-of-his-energy-to-click-open-cockpit-door-so-hijacker-could-be-subdued/|title=Wounded flydubai pilot used ‘last moments of his energy’ to click open cockpit door so hijacker could be subdued |website=[[The Times of Israel]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-10-01 |lang=en}}</ref>. Пасажыр, ізраільскі сантэхнік, выцягнуў параненага авіятара з крэсла і адкінуў яго назад, схапіў штурвал, падняў яго і выраўнаваў самалёт, пакуль у кабіне не з’явіліся запасныя лётчыкі<ref>{{cw|url=https://www.bfm.ru/amp/news/619477|title=Эвакуационный рейс Flydubai из Саудовской Аравии приземлился в Израиле |website=[[BFM]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-10-01 |lang=ru}}</ref>. Пасажыр Шота Мусаеў, дантыст па прафесіі, аказаў экстранную медыцынскую дапамогу Сміту Мачхару, які губляў прытомнасць<ref name="Captain">[https://edition.cnn.com/2026/10/01/india/india-captain-smit-machchhar-flydubai-intl-hnk Rhea Mogul, Ayushi Shah. Captain Smit Machchhar: The ‘jovial’ pilot and father who thwarted the Flydubai attacker] // CNN, 1 октября 2026</ref>. == Нападнік == Паводле паведамленняў СМІ, нападнік з’яўляецца 29-гадовы Хамам Аль-Хамамі<ref>{{cite web|url=https://abcnews.com/US/suspect-flydubai-incident-previously-identified-security-risk-officials/story?id=136960488|title=Suspect in FlyDubai incident was previously identified as security risk: Officials|author=Katherine Faulders, James Hill, Josh Margolin, and Chris Looft|date=2026-10-02|publisher=ABC News}}</ref>, падданы [[Аман]]а, які працаваў у кампаніі каля 9 месяцаў<ref name="Guardian">[https://www.theguardian.com/world/2026/sep/30/israel-bound-passenger-plane-emergency-landing-saudi-arabia-pilots-feud] // The Guardian, 30 сентября 2026</ref>. Пазней прэм’ер-міністр Ізраіля [[Біньямін Нетаньяху]] заявіў, што хоць у яго няма інфармацыі пра гэта пілоце, той відавочна «ненавідзіць ізраільцян», прадэманстраваўшы «фанатызм і нянавісць няўяўнага маштабу». Таксама ён дадаў, што, магчыма, гэты пілот параніў камандзіра экіпажа пры дапамозе аварыйнай сякеры, якая ўваходзіць у абсталяванне авіяцыйнай кабіны<ref name="Out">[https://www.timesofisrael.com/out-of-harms-way-pilot-feted-for-helping-save-lives-of-everyone-aboard-flydubai-flight/ ‘Out of harm’s way’: Pilot feted for helping save lives of everyone aboard flydubai flight] // Times of Israel, 1 октября 2026</ref>. Нетаньяху паведаміў, што гэты пілот арыштаваны ўладамі Саудаўскай Аравіі, якія дапытваюць яго<ref>{{cw|url=https://tass.ru/proisshestviya/28166983|title=В Саудовской Аравии арестовали пилота Flydubai, ударившего ножом напарника |website=[[ТАСС]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-10-01 |lang=ru}}</ref>. == Наступствы == Пасля пасадкі камандзір паветранага судна і другі пілот былі дастаўлены ў бальніцу. Пасажырам была аказана неабходная медыцынская дапамога ў тэрмінале аэрапорта, адзін пасажыр быў шпіталізаваны. Аператар аэрапорта і авіякампанія пачалі каардынаваць прадастаўленне замяшчае самалёта для працягу іх паездкі<ref name="SaudiGazette" />. Ізраіль прапаноўваў выслаць за пасажырамі свой вайсковы самалёт, аднак саудаўская старана адмовілася ад гэтай прапановы і сама арганізавала рэйс<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/videos/international/saudi-blocks-israeli-military-rescue-aircraft-from-flydubai-evacuation-mbs-rejects-netanyahu-plea/amp_videoshow/134608391.cms Saudi Blocks Israeli Military & Rescue Aircraft From Flydubai Evacuation; MBS Rejects Netanyahu Plea] // The Times of India, 1 октября 2026</ref>. Увечары таго ж дня авіякампанія Flydubai спецыяльным эвакуацыйным рэйсам даставіла ўсіх пасажыраў у аэрапорт Тэль-Авіва. Пасля агляду медыкамі быў шпіталізаваны 51-гадовы мужчына з траўмай верхняй часткі цела<ref>{{cw|url=https://www.bfm.ru/amp/news/619477|title=Эвакуационный рейс Flydubai из Саудовской Аравии приземлился в Израиле |website=[[BFM]] |date=2026-09-30 |access-date=2026-10-01 |lang=ru}}</ref>. Пасля атрымання інфармацыі аб здарэнні [[Ваенна-паветраныя сілы Ізраіля]] паднялі ў паветра знішчальнікі з-за боязі магчымага згону самалёта. Біньямін Нетаньяху правёў кансультацыі ў сувязі з інцыдэнтам; яго канцылярыя заявіла, што сітуацыя знаходзіцца пад кантролем і прымаюцца меры для вяртання суайчыннікаў на радзіму<ref name="Reuters" /><ref name="AP" />. Адразу пасля пасадкі прадстаўнік канцылярыі прэм’ера заявіў Reuters, што здарэнне на той момант не лічылася згонам самалёта. Пазней тры ізраільскія чыноўнікі паведамілі агенцтву, што ўлады разглядаюць здарэнне як магчымую спробу тэрарыстычнага нападу. Ізраільскія СМІ пры гэтым публікавалі супярэчлівыя звесткі аб матывах здарэння і нацыянальнасці пілотаў<ref name="Reuters" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Верасень 2026 года]][[Катэгорыя:Падзеі 30 верасня]][[Катэгорыя:Антысемітызм]] 7eg0tqmxdafikh07ek1z5l8vtinora9 Она Батлье Паскуаль 0 815954 5211146 5210257 2026-10-03T22:12:13Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5211146 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст|клубы={{футбольная кар’ера |2017—2018|{{Сцяг Іспаніі|20px}} Мадрыд|28 (0) |2018—2020|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ЖФК Левантэ|Левантэ]]|39 (3) |2020—2023|{{Сцяг Англіі|20px}} [[ЖФК Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэд]]|59 (2) |2023—2026|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ЖФК Барселона|Барселона]]|66 (9) |2026—|{{Сцяг Англіі|20px}} [[ЖФК Арсенал|Арсенал]]|4 (0) }}|імя=Она Батлье|поўнае імя=Она Батлье Паскуаль|рост=165|нумар=22|цяперашні клуб={{Сцяг|Англія}} [[ЖФК Арсенал|Арсенал]]|маладзёжныя клубы={{футбольная кар’ера ||{{Сцяг Іспаніі|20px}} Віласар-де-Мар| |2011—2017|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ЖФК Барселона|Барселона]]|}}|медалі={{турнір|[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын|Чэмпіянаты свету]]}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2023|Аўстралія/Новая Зеландыя 2023]]}} {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе сярод жанчын|Чэмпіянаты Еўропы]]}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе сярод жанчын 2025|Швейцарыя 2025]]}} {{турнір|[[Ліга нацый УЕФА сярод жанчын|Лігі нацый УЕФА]]}} {{медаль|Золата|[[Фінальная стадыя Лігі нацый УЕФА сярод жанчын 2024|Франція/Нідэрланды/Іспанія 2024]]}}|нацыянальная зборная={{футбольная кар’ера |2015—2016|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[Жаночая зборная Іспаніі па футболе (да 17 гадоў)|Іспанія (да 17)]]|24 (2) |2017—2018|{{Сцяг Іспаніі|20px}} Іспанія (да 19)|13 (0) |2018|{{Сцяг Іспаніі|20px}} Іспанія (да 20)|1 (0) |2019—|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[Жаночая зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]]|74 (2) |2019—|{{Сцяг Каталоніі|20px}} Каталонія|1 (0)}}|выява=Deportivo Abanca - FC Barcelona 108 (cropped).jpg|месца нараджэння=[[Віласар-де-Мар]], [[Іспанія]]|дата нараджэння=10.06.1999}} '''Она Батлье Паскуаль''' ({{Lang2|es|ca|Ona Batlle Pascual}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Іспанія|іспанская]] [[Футбол|футбалістка]], [[Абаронца (футбол)#Крайнія абаронцы|крайні абаронца]] клуба «Арсенал» і нацыянальнай зборнай Іспаніі. Чэмпіёнка свету ў складзе зборнай Іспаніі 2023 года. {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-03}} {{DEFAULTSORT:Батлье}} [[Катэгорыя:Спартсменкі Іспаніі]] [[Катэгорыя:Футбалісткі]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Арсенал Лондан]] 5ukme9rwj88lzk5mo42vnkctcpnbnt9 Арэн-Кала 0 815960 5211145 5210181 2026-10-03T22:12:06Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5211145 wikitext text/x-wiki '''Арэн-Кала''' — гарадзішча старажытнага горада Байлакана (за 15 км ад горада [[Бейлаган]]) у [[Азербайджан]]е. Горад пабудаваны на мяжы 5—6 стагоддзяў недалёка ад сутокаў Куры і [[Аракс]]а як апорны пункт дзяржавы Сасанідаў на гандлёвым шляху з Закаўказзя на Блізкі Усход. Раскопкамі выяўлены рэшткі першапачатковай прамавугольнай крэпасці. Яе сцены даўжынёй 2,5 км змураваны з буйной сырцовай цэглы (пазней абкладзены абпаленай цэглай), у 11—13 стагоддзях захаваліся толькі ў паўднёва-ўсходняй частцы крэпасці (даўжынёй 1,5 км). Раскапаны рэшткі больш як 30 крапасных [[вежа]]ў, багатых гарадскіх жытлаў, жылыя і рамесніцкія кварталы. У 1221 годзе крэпасць разбурана мангольскім войскам. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Арэн-Кала|||}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-03}} [[Катэгорыя:Гісторыя Азербайджана]] 2p6m2mtujqmzz3bc49rz7at5gjnux71 Асабістая зброя 0 815966 5211144 5210200 2026-10-03T22:12:00Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5211144 wikitext text/x-wiki [[Файл:Glock 17 in Holster MOD 45154999.jpg|thumb|Асабістая зброя — [[Glock 17]] у кабуры]] '''Асабістая зброя''' — індывідуальная [[агнястрэльная зброя|агнястрэльная]] ([[пісталет]]ы, [[рэвальвер]]ы і інш.) або [[халодная зброя|халодная]] ([[корцік]]і, шашкі і інш.) зброя, якая належыць пэўнай асобе (напрыклад, імянная зброя) або замацавана за ёю (напрыклад, асабістая зброя афіцэра, служачага МУС і гэтак далей). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Асабістая зброя|||}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-03}} [[Катэгорыя:Стралковая зброя]] jeoo0fa6ep390r083ysnjze6ldys6hf Асліны хвост 0 815976 5211143 5210242 2026-10-03T22:11:51Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}}, + {{ізаляваны артыкул}} 5211143 wikitext text/x-wiki '''Асліны хвост''' — групоўка расійскіх мастакоў на чале з [[Міхаіл Фёдаравіч Ларыёнаў|Міхаілам Ларыёнавым]], якія арганізавалі ў 1912 годзе дзве аднайменныя выстаўкі ў [[Масква|Маскве]] і [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]]. Назва ад выстаўленай у 1910 годзе ў парыжскім [[Салон Незалежных|Салоне Незалежных]] карціны, напісанай хвастом асла. Выступаючы супраць класічных нормаў у мастацкай творчасці, члены групоўкі ([[Наталля Сяргееўна Ганчарова|Наталля ​Ганчарова]], [[Казімір Малевіч]], [[Аляксей Аляксеевіч Маргуноў|Аляксей ​Маргуноў]], [[Уладзімір Яўграфавіч Татлін|Уладзімір ​Татлін]], [[Артур Уладзіміравіч Фанвізін|Артур ​Фанвізін]], [[Марк Шагал]], А.​Шаўчэнка і інш.) звярнуліся да [[прымітывізм]]у, традыцый рускага іканапісу і лубка. Цэнтральнае месца на іх выстаўцы займалі творы на сялянскую тэму [[Наталля Сяргееўна Ганчарова|Ганчаровай]], «салдацкія карціны» Ларыёнава, жанравыя палотны Малевіча. У 1913 годзе яны правялі выстаўку «Мішэнь», якая стала этапам на шляху да абстрактнага мастацтва. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Асліны хвост|||}} {{няма катэгорый|date=2026-10-03}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-03}} hq72cn5hjzbbmih5b1m35ladihaprb8 Шаламіцкія гэрбу «Гіпацэнтаўр» 0 815979 5211142 5210251 2026-10-03T22:11:46Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5211142 wikitext text/x-wiki {{Род | Род = Шаламіцкія | Арыгінал = {{lang-pl|Szołomiccy}} | Герб = POL COA Hippocentaurus.svg | Апісанне герба = «[[Гіпацэнтаўр (герб)|Гіпацэнтаўр]]» | Перыяд = XVI — XX ст. | Падданства = * [[Вялікае Княства Літоўскае]] * [[Рэч Паспалітая]] * [[Расійская імперыя]] | Месца паходжання = [[Шаломічы]] ў [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскім павеце]] | Зямельныя ўладанні = * [[Шаломічы]] * [[Вылазы (Пінскі раён)|Вылазы]] * [[Лозічы]] }} '''Шаламіцкія''' ({{lang-pl|Szołomiccy}}, {{lang-ru|Шоломицкие}}, {{lang-uk|Шоломицькі}}) — [[шляхта|шляхецкі]] род герба «[[Гіпацэнтаўр (герб)|Гіпацэнтаўр]]» з [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Родавым гняздом была [[ваколіца (тып паселішча)|ваколіца]] [[Шаломічы]] на ўсход ад [[Пінск]]а; вядомы з XVI ст.<ref name="horosz1936">{{Cite book |last=Horoszkiewicz |first=R. |title=Szlachta zaściankowa na ziemiach wschodnich |location=Warszawa |publisher=Skł. gł. PTTK |year=1936 |lang=pl}}</ref>{{rp|31}} Род належаў да засцянковай шляхты Піншчыны.<ref name="horosz1936" />{{rp|31}} У XVII—XVIII ст. яго прадстаўнікі займалі павятовыя ўрады [[абозны|абознага]], стражніка і крайчага пінскіх.<ref name="urz">{{Cite book |last1=Lulewicz |first1=H. |last2=Jaszczołt |first2=T. |display-authors=etal |title=Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: spisy |volume=8: Ziemia brzeska i województwo brzeskie XIV–XVIII wiek |location=Warszawa |publisher=Instytut Historii PAN |year=2020 |isbn=978-83-65880-89-5 |url=https://rcin.org.pl/Content/233372/PDF/WA303_251773_I8762-8_Urzednicy-8.pdf |lang=pl}}</ref>{{rp|232, 250, 317, 387}} Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] род быў прызнаны ў [[дваранства|дваранстве]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і ўнесены ў [[Радаводныя кнігі|радаводную кнігу]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]].<ref name="nobility">{{Cite web |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У |title=Шаламіцкі гэрбу «Кітаўрус» |website=Згуртаваньне беларускай шляхты |year=2007 |url=https://www.nobility.by/families/ss/salamicki.shtml |lang=be}}</ref> Да XX ст. Шаламіцкія заставаліся адным з асноўных родаў Шаломічаў і суседніх шляхецкіх вёсак [[Лозічы]] і [[Мясяцічы]].<ref name="verenich">{{Cite journal |last=Вярэніч |first=В. Л. |title=Палескі архіў (Пінскі раён Брэсцкай вобласці) |journal=Гістарычная брама |year=2009 |issue=1 (24) |pages=123—197 |url=http://brama.brestregion.com/nomer24/2009-art21.pdf |lang=be}}</ref>{{rp|152, 160—161, 191—192}} == Герб == На пячатках трох пінскіх Шаламіцкіх пры дакуменце 1589 г. выяўлены не «Гіпацэнтаўр», а крыж у рэнесансавым шчыце з ініцыяламі ўладальніка над ім.<ref name="sigillum">{{Cite web |last=Однороженко |first=О |title=Шоломицький Левко Федорович |website=Sigillum |url=https://sigillum.com.ua/stamp/sholomytskyj-levko-fedorovych/ |lang=uk}}; {{Cite web |last=Однороженко |first=О |title=Шоломицький Оникій Семенович |website=Sigillum |url=https://sigillum.com.ua/stamp/sholomytskyj-onykij-semenovych/ |lang=uk}}; {{Cite web |last=Однороженко |first=О |title=Шоломицький Хилимон Іванович |website=Sigillum |url=https://sigillum.com.ua/stamp/sholomytskyj-hylymon-ivanovych/ |lang=uk}}</ref> Пазнейшыя крыніцы называюць гербам роду «[[Гіпацэнтаўр (герб)|Гіпацэнтаўр]]» («Кітаўрус»): з ім Шаламіцкія падаюцца ў даведніку ўраднікаў Берасцейскага ваяводства і ў Р. Гарашкевіча.<ref name="urz" />{{rp|317, 387}}<ref name="horosz1936" />{{rp|31}} У дакументах дваранскіх вывадаў XIX ст. герб выступае ў лацінізаванай форме «Гіпацэнтаўрус».<ref name="nobility" /> == Паходжанне і родавае гняздо == Родавым гняздом Шаламіцкіх Р. Гарашкевіч называе Шаломічы ў Пінскім павеце.<ref name="horosz1936" />{{rp|31}} Ваколіца ляжала сярод іншых шляхецкіх вёсак Піншчыны; паводле яго ж звестак 1928 г., у Шаломічах жылі таксама Палхоўскія, Колбы, Багаткі, Гарагляды, Шпакоўскія, Барычэўскія, Лазіцкія і Бут-Гусаімы.<ref name="verenich" />{{rp|193}} Шаламіцкія жылі і ў іншых шляхецкіх вёсках павета. Гарашкевіч называе іх сярод шляхты Высокага, Маладзельчыц і Лозічаў.<ref name="verenich" />{{rp|134, 153, 158}} Паводле дыялекталагічных запісаў 1978 г., зямля лазічан і шаломцаў «находилась чересполосно», а ў Лозічах Шаламіцкія хавалі сваіх памерлых на асобным канцы могілак.<ref name="verenich" />{{rp|152—153}} === Паданне === У 1978 г. мовазнаўца [[Вячаслаў Лявонцьевіч Вярэніч|В. Вярэніч]] запісаў у Шаломічах мясцовае паданне пра паходжанне суседніх вёсак ад трох братоў: «Шоломичи, Лозычы и Соломир».<ref name="verenich" />{{rp|191}} Дакументальнага пацвярджэння паданне не мае. == Гісторыя == === XVI ст. === Паводле Гарашкевіча, ужо ў 1572 г. Рыгор Шаламіцкі валодаў зямлёй таксама ў [[Вылазы (Пінскі раён)|Вылазах]] у тым жа павеце.<ref name="horosz1936" />{{rp|31}} У 1589 г. пад адным дакументам свае пячаткі прыклалі тры Шаламіцкія: [[зямяне|зямяне]] пінскія Леўка Федаравіч і Хілімон Іванавіч, а таксама [[возны]] пінскі Анікій Сямёнавіч. Дакумент захоўваецца ў Інстытуце рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадскага (ф. 2, спр. 8225).<ref name="sigillum" /> === XVII—XVIII ст. === Шаламіцкія займалі ўрады Пінскага павета:<ref name="urz" /> * '''Крыштоф Шаламіцкі''' (у крыніцах таксама ''Szołomiński'') — [[абозны]] пінскі; памёр у 1685 г. або раней.<ref name="urz" />{{rp|250}} * '''Стэфан Шаламіцкі''' — стражнік пінскі, згадваецца ў гэтай пасадзе каля 1700 г.; яго тастамент ад 7 лютага 1728 г. быў актыкаваны 7 красавіка 1728 г. Укладальнікі даведніка пазначаюць яго як праваслаўнага.<ref name="urz" />{{rp|317}} * '''Дзмітрый Шаламіцкі''' — крайчы пінскі; памёр не пазней за 25 лістапада 1718 г. У акце прызначэння яго пераемніка ён запісаны як «Sulmiński», але ўкладальнікі даведніка лічаць, што «з пэўнасцю гаворка ідзе пра Шаламіцкага».<ref name="urz" />{{rp|232, 387}} Самуэль Шаламіцкі, паводле Гарашкевіча, быў [[таварыш]]ам панцырнай харугвы і ў 1717 г. жыў у Лозічах, побач з Шаломічамі.<ref name="horosz1936" />{{rp|31}} === У Расійскай імперыі === Пасля далучэння Піншчыны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] род быў прызнаны ў дваранстве Мінскім дваранскім дэпутацкім сходам 9 снежня 1802 г. Указам [[Урадавы сенат|Сената]] ад 31 студзеня 1858 г. (№ 620) Шаламіцкія былі зацверджаны з унясеннем у 6-ю частку радаводнай кнігі, указам ад 31 мая 1862 г. (№ 4699) — у 1-ю частку. Паводле У. Вяроўкіна-Шэлюты, частка роду перасялілася на [[Валынь]].<ref name="nobility" /> Мясцовыя жыхары, апытаныя ў 1978 г., памяталі, што ў Расійскай імперыі Шаламіцкія і Калавуры з Шаломічаў падпарадкоўваліся дваранскай управе, тады як Палхоўскія, Колбы, Багаткі і Лазіцкія былі прыпісаны да Гарадзенскай мяшчанскай управы.<ref name="verenich" />{{rp|192}} У Лозічах дваранамі лічыліся Шаламіцкія і Гарагляды, мяшчанамі — Лазіцкія, Шпакоўскія і Калавуры.<ref name="verenich" />{{rp|152}} Паводле жыхароў суседніх Вуйвічаў, сярод дробных памешчыкаў, якія надзялілі зямлёй мясцовых сялян, быў і Шаламіцкі.<ref name="verenich" />{{rp|133}} === Паўстанне 1863—1864 гадоў === [[Файл:Pomnik powstańców z 1863 roku w Szołomiczach.jpg|міні|Помнік удзельнікам паўстання 1863 г. у Шаломічах, 1933 г.]] Удзельнікам [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] быў '''Антон Шаламіцкі''' (1836—1901). Ён быў асуджаны на ссылку ў [[Сібір]], дзе правёў 15 гадоў; пасля вяртання памёр у [[Бродча|Бродчы]], дзе і пахаваны.<ref name="horosz1936" />{{rp|31}}<ref name="echa2020">{{Cite journal |title=Brodcze. Grób weterana Powstania Styczniowego, zesłańca na Sybir, Antoniego Szołomickiego |journal=Echa Polesia |year=2020 |issue=3 (67) |page=67 |url=https://kresy24.pl/wp-content/uploads/2018/08/367.pdf |lang=pl}}</ref> Даты жыцця — 17 студзеня 1836 г. і 5 красавіка 1901 г. — пададзены на яго надмагіллі.<ref name="echa2020" />{{Заўвага|Э. Злобін (2013) датуе смерць Антона Шаламіцкага 1906 г.<ref name="zlobin">{{Cite journal |last=Złobin |first=E. |title=Niechaj Polska zna, jakich synów ma. Rok 1863 na Pińszczyźnie |journal=Echa Polesia |year=2013 |issue=1 (37) |pages=21—25 |url=https://kresy24.pl/wp-content/uploads/2013/04/Echa_137_2013.pdf |lang=pl}}</ref>{{rp|24}} Тут прынята дата з надмагілля.}} У 2013 г., да 150-годдзя паўстання, на магіле ўсталявалі новую табліцу замест разбітай.<ref name="echa2020" /> За дапамогу паўстанцам расійскія ўлады абклалі шляхецкія двары Шаломічаў кантрыбуцыяй па 25 рублёў, а Лозічаў — па 10 рублёў; паводле Гарашкевіча, кантрыбуцыю з Лозічаў пазней вярнулі.<ref name="zlobin" />{{rp|24}}<ref name="verenich" />{{rp|153, 193}} У 1933 г., да 70-годдзя паўстання, у Шаломічах адкрылі помнік яго мясцовым удзельнікам — Антону Шаламіцкаму, Васілю і Сямёну [[Калавуры|Калавурам]]. У 1939 г., пасля прыходу савецкай улады, помнік разбурылі.<ref name="zlobin" />{{rp|24}}<ref name="1reg">{{Cite web |title=Памятник повстанцам 1863 года установлен в Пинском районе |website=Першы рэгіён |date=2020-08-30 |url=https://pinsk.1reg.by/2020/08/30/pamyatnik-povstancam-1863-goda-ustanovlen-v-pinskom-rayone/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130052003/https://pinsk.1reg.by/2020/08/30/pamyatnik-povstancam-1863-goda-ustanovlen-v-pinskom-rayone/ |archive-date=2020-11-30 |url-status=dead |lang=ru}}</ref> Украінскі пісьменнік [[Фёдар Одрач]] (сам Шаламіцкі па прозвішчы) у кнізе «Наше Полісся» (1955) пісаў, што такія помнікі ўзводзіліся ў шляхецкіх вёсках Піншчыны стараннем фонду, створанага пры пінскім старостве «для відтворювання минулого поліської шляхти», і бачыў у гэтым сродак паланізацыі. Паводле яго, на помніку ў Шаломічах быў ушанаваны «легендарны» палкоўнік Станіслаў Калавур, пра якога ў вёсцы ніхто не ведаў.<ref name="odrach">{{Cite book |last=Одрач |first=Ф. |title=Наше Полісся |location=Вінніпег |publisher=Інститут дослідів Волині |year=1955 |pages=52—53 |url=https://diasporiana.org.ua/ukrainica/15373-odrach-f-nashe-polissya/ |lang=uk}}</ref> 29 жніўня 2020 г. на месцы ранейшага помніка адкрылі новы, з надпісамі на польскай і беларускай мовах. Ініцыятарам і адным з фундатараў выступіў нашчадак роду Георгій Шаламіцкі.<ref name="1reg" /><ref name="mediapolesye">{{Cite web |title=«Польского орла» и доску с фамилиями отнесли к болоту и утопили |website=Медиа-Полесье |date=2020-12-23 |url=https://media-polesye.com/news/polskogo-orla-i-dosku-s-familiyami-otnesli-k-bolotu-i-utopili/ |lang=ru}}</ref> == Прадстаўнікі == * '''Рыгор Шаламіцкі''' — валодаў зямлёй у Вылазах (1572) * '''Леўка Федаравіч''', '''Хілімон Іванавіч''' — зямяне пінскія (1589) * '''Анікій Сямёнавіч''' — возны пінскі (1589) * '''Крыштоф''' — абозны пінскі (памёр у 1685 г. або раней) * '''Стэфан''' — стражнік пінскі (каля 1700; тастамент 1728) * '''Дзмітрый''' — крайчы пінскі (памёр не пазней за 1718) * '''Самуэль''' — таварыш панцырнай харугвы (1717) * '''Антон''' (1836—1901) — удзельнік паўстання 1863—1864 гадоў, сасланы ў Сібір Сапраўднае прозвішча ўкраінскага пісьменніка [[Фёдар Одрач|Фёдара Одрача]] (1912—1964), ураджэнца Мясяцічаў, — Шаламіцкі.<ref name="esu">{{Cite encyclopedia |last=Давидюк |first=В. Ф. |title=Одрач Федір |encyclopedia=Енциклопедія сучасної України |volume=24 |location=Київ |publisher=Інститут енциклопедичних досліджень НАН України |year=2022 |url=https://esu.com.ua/article-75084 |lang=uk}}</ref> Крыніцы, якія звязвалі б яго з радаводам роду, невядомыя. == Гістарыяграфія == Пакаленнага роспісу Шаламіцкіх не апублікавана. Асноўныя звесткі пра род сабраў пінскі краязнаўца [[Раман Гарашкевіч]]: у «Гістарычных нататках пра некаторыя мясцовасці Пінскага павета» (1928) і ў кнізе «Szlachta zaściankowa na ziemiach wschodnich» (1936).<ref name="horosz1936" /> Выпіскі з першай кнігі ўвайшлі ў дыялекталагічны «Палескі архіў» В. Вярэніча, апрацаваны [[Фёдар Данілавіч Клімчук|Ф. Клімчуком]].<ref name="verenich" /> Дакументальныя звесткі XVI—XVIII ст. — пячаткі 1589 г. і ўрады пінскага павета — апублікаваны ў сфрагістычным каталогу О. Однароженкі і ў 8-м томе даведніка «Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego» (2020).<ref name="sigillum" /><ref name="urz" /> Звесткі пра прызнанне ў дваранстве ў XIX ст. падае У. Вяроўкін-Шэлюта.<ref name="nobility" /> == Заўвагі == {{Спіс заўваг}} == Крыніцы == {{крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Cite book |last=Horoszkiewicz |first=R. |title=Szlachta zaściankowa na ziemiach wschodnich |location=Warszawa |publisher=Skł. gł. PTTK |year=1936 |lang=pl}} * {{Cite book |last1=Lulewicz |first1=H. |last2=Jaszczołt |first2=T. |display-authors=etal |title=Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: spisy |volume=8: Ziemia brzeska i województwo brzeskie XIV–XVIII wiek |location=Warszawa |publisher=Instytut Historii PAN |year=2020 |isbn=978-83-65880-89-5 |lang=pl}} * {{Cite journal |last=Вярэніч |first=В. Л. |title=Палескі архіў (Пінскі раён Брэсцкай вобласці) |journal=Гістарычная брама |year=2009 |issue=1 (24) |pages=123—197 |lang=be}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-03}} [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] [[Катэгорыя:Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)]] [[Катэгорыя:Пінскі павет (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Пінскі раён]] 7dcsk8ew1hifw3gdy7i73xtnh9ea9vb Войцех Мігалік 0 815985 5211141 5210281 2026-10-03T22:11:38Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5211141 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Мігалік}} {{Асоба}} '''Войцех Мігалік''' ({{lang-en|Vojtech Mihálik}}; {{ВД-Прэамбула}}) — славацкі [[паэт]], [[перакладчык]]. Народны пісьменнік Славакіі (1978). == Біяграфія == Скончыў [[Браціслаўскі ўніверсітэт]] (1949). У зборніках «Анёлы» (1947), «Узброенае каханне» (1953), «Архімедавы кругі» (1960), паэме «Сэрца, якое спявае» (1952) этычныя і філасофска-эстэтычныя праблемы. Лірызмам вызначаюцца зборнікі «Санеты пра тваю адзіноту» (1966), «Апошняе першае каханне» (1978), паэма «Апасіяната» (1964) і інш. Вядомы як перакладчык з антычнай, польскай і рускай літаратур. На беларускую мову яго вершы пераклалі [[Хведар Жычка]], [[Пятрусь Макаль]], [[Язэп Семяжон]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Мігалік Войцех|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-03}} {{DEFAULTSORT:Мігалік}} [[Катэгорыя:Паэты Славакіі]] l8k3cvw4jnvgix8thegye0xrg19il99 Міганне 0 815994 5211140 5210387 2026-10-03T22:11:33Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5211140 wikitext text/x-wiki '''Міганне''' — ахоўны [[рэфлекс]], які выклікаецца раздражненнем рагавой або кан’юнктывальнай абалонкі вока. Змыканне вочнай шчыліны да пападання ў вока шкоднага агента — важнае біялагічнае прыстасаванне. Разам з міганнем вочны яблык абмываецца слёзнай вадкасцю, што спрыяе выдаленню іншародных цел. Адбываецца міганне ў выніку скарачэння кругавой мышцы вока, што інервуецца валокнамі нерва твару. Адсутнасць мігання бывае пры паралічы нерва твару або пашкоджанні трайчастага нерва, узмацненне, пачашчэнне — пры кан’юнктывітах (часта са слёзацячэннем і светлабояззю). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Міганне|||}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-03}} [[Катэгорыя:Вока]] e6aacjyab0jlf0ub44bv2q7zvgx4q9x Уолкер (возера, Невада) 0 816004 5211139 5210499 2026-10-03T22:11:23Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5211139 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Уолкер}} {{Возера}} '''Уолкер'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|11}} — карта Невады</ref> ({{lang-en|Walker Lake}}) — горнае салёнае возера ў акрузе Мінерал (штат [[Невада]], [[ЗША]]), размешчанае ў бяссцёкавым рэгіёне [[Вялікі Басейн]]. Мае авальную форму, 19 км — даўжыня, 8 км — шырыня; размешчана на вышыні 1208 метраў над узроўнем мора. Жывіцца аднайменнай ракой, сцёку не мае. Уолкер з’яўляецца адным са шматлікіх рэштак шырокага возера Лахантан, якое існавала на гэтай тэрыторыі ў апошні ледавіковы перыяд. Першыя людзі пасяліліся ў ваколіцах возера каля 11 000 гадоў таму. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{няма катэгорый|date=2026-10-03}} [[Катэгорыя:Азёры Невады]] m8xlpv3m48ww7d942hvrj9piotaqehh Die westrussische Kanzleisprache des Grossfürstentums Litauen 0 816019 5210918 2026-10-03T12:36:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Выданне |Назва = Die westrussische Kanzleisprache des Grossfürstentums Litauen |Арыгінал = |Выява = |Апісанне выявы = |Аўтар = [[Хрысціян Станг]] |Жанр = [[Манаграфія]] |Мова = [[Нямецкая мова|нямецкая]] |Выдавецтва = I Kommisjon hos Jacob Dybwad |Месца = [[Осла]] |Выпус...» 5210918 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Die westrussische Kanzleisprache des Grossfürstentums Litauen |Арыгінал = |Выява = |Апісанне выявы = |Аўтар = [[Хрысціян Станг]] |Жанр = [[Манаграфія]] |Мова = [[Нямецкая мова|нямецкая]] |Выдавецтва = I Kommisjon hos Jacob Dybwad |Месца = [[Осла]] |Выпуск = 1935 |Старонак = 166 |isbn = }} «'''Die westrussische Kanzleisprache des Grossfürstentums Litauen'''» (бел.: ''Заходнеруская канцылярская мова Вялікага Княства Літоўскага'') — фундаментальная [[манаграфія]] нарвежскага славіста [[Хрысціян Станг|Хрысціяна Станга]], выдадзеная ў 1935 годзе ў [[Осла]]. Кніга з'яўляецца адным з першых у гістарычным мовазнаўстве спецыялізаваных даследаванняў, прысвечаных паходжанню, развіццю і граматычным асаблівасцям афіцыйнай пісьмовай мовы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якую аўтар у сваёй працы называе «[[Заходнеруская пісьмовая мова|заходнерускай]] [[Канцылярская мова Вялікага Княства Літоўскага|канцылярскай мовай]]»{{sfn|Stang|1935|с=1}}. == Структура і метадалогія даследавання == Манаграфія складаецца са 166 старонак і ўключае ў сябе ўводзіны, асноўную частку, а таксама слоўнік і дадаткі{{sfn|Stang|1935|с=7}}. Асноўны матэрыял кнігі падзелены паводле храналагічна-дынастычнага прынцыпу. Аўтар паслядоўна разглядае стан заходнерускіх канцылярый і іх пісьмовай мовы да 1450 года, аналізуючы мову [[Полацк]]а, [[Віцебск]]а, [[Смаленск]]а, а таксама паўднёвамаларускія граматы, дакументы канцылярыі [[Уладзіслаў II Ягайла|Ягайлы]], малдаўскай канцылярыі і канцылярыі [[Свідрыгайла|Свідрыгайлы]], а затым даследуе эвалюцыю мовы ў перыяды кіравання [[Альгерд]]а, [[Вітаўт]]а, [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]], [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра Ягелончыка]], [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]], [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I Старога]] і пазнейшых манархаў ад [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] да [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазы]] ўключна{{sfn|Stang|1935|с=7}}. Хрысціян Станг паставіў перад сабой задачу высветліць, чаму афіцыйная мова дзяржавы называлася «рускай», якім правілам яна падпарадкоўвалася і якую эвалюцыю прайшла{{sfn|Stang|1935|с=11}}. Каб пазбегнуць памылак, звязаных з пазнейшымі перапісваннямі тэкстаў, даследчык абмежаваў сваю крыніцазнаўчую базу выключна арыгінальнымі граматамі і актамі вялікіх князёў літоўскіх, свядома адмовіўшыся ад выкарыстання копій, што зрабіла яго высновы больш дакладнымі з палеаграфічнага пункту гледжання{{sfn|Stankiewicz|1936|с=374}}. У кожным з храналагічных перыядаў аўтар падрабязна даследаваў моўныя асаблівасці дакументаў на ўзроўні фанетыкі (вакалізм і кансанантызм) і марфалогіі (сістэма формаў назоўнікаў, прыметнікаў, лічэбнікаў, займеннікаў і дзеясловаў). Асаблівая ўвага звярталася на адлюстраванне ў тэкстах такіх дыялектных з'яў, як [[аканне]], [[дзеканне]] і цеканне, а таксама на лёс рэдукаваных галосных і зычных{{sfn|Stang|1935|с=7}}. == Асноўныя высновы Станга == У заключным раздзеле манаграфіі Хрысціян Станг сфармуляваў шэраг прынцыповых высноў адносна развіцця канцылярскай мовы ВКЛ. Даследчык адзначаў, што сярод захаваных арыгінальных грамат канцылярыі Вітаўта не існавала дакументаў, якія можна было б з упэўненасцю назваць велікарускімі. З сямі вядомых рускамоўных грамат гэтага перыяду дзве былі напісаны на паўночнавалынскай (або паўднёвабеларускай) моўнай форме, а астатнія ўтрымлівалі паўднёвавалынскія (галіцкія) рысы або не паддаваліся дакладнай лакалізацыі{{sfn|Stang|1935|с=163}}. Сітуацыя змянілася ў часы Казіміра Ягелончыка, калі паўднёвавалынскі тып пачаў адыгрываць зусім нязначную ролю. Хоць значная частка грамат гэтага перыяду паходзіла з паўночнавалынскага ці паўднёвабеларускага рэгіёна, большасць дакументаў моўна належала да беларускай тэрыторыі, дзе літары ''ѣ'' і ''е'' супадалі ва ўсіх пазіцыях. Менавіта ў позні перыяд кіравання Казіміра адбылася стабілізацыя пісьмовай мовы і шрыфта{{sfn|Stang|1935|с=163}}. У перыяд кіравання Аляксандра і Жыгімонта I Старога захавалася моўная форма, выпрацаваная ў пазнейшыя гады Казіміра. Большасць дакументаў належала да беларускага тыпу, які стаў найбольш пашыраным у першай палове XVI стагоддзя. За Жыгімонтам Аўгустам паўднёвы (украінскі) тып пісьмовай мовы канчаткова знік з канцылярыі, і мова пачала выступаць як выразна беларуская, найбольш блізкая да дыялектаў рускіх рэгіёнаў, што цягоцелі да Вільні. Урэшце, у апошні перыяд даследавання, за Жыгімонтам III, рускамоўныя каралеўскія граматы станавіліся ўсё больш рэдкімі, і на працягу XVII стагоддзя «літоўска-руская» мова выйшла з ужытку ў якасці канцылярскай{{sfn|Stang|1935|с=163}}. == Уплыў на пазнейшую гістарыяграфію і ацэнкі == Выхад кнігі Станга выклікаў значны рэзананс сярод славістаў і істотна паўплываў на далейшае развіццё гістарычнай лінгвістыкі. Беларускі мовазнавец [[Ян Станкевіч]] у сваёй шырокай рэцэнзіі, апублікаванай у 1936 годзе ў віленскім выданні «Balticoslavica», высока ацаніў працу нарвежскага калегі. Ён адзначыў, што гэта першае грунтоўнае даследаванне, якое на аснове аб'ектыўнага матэрыялу спрабуе высветліць прычыны з'яўлення і эвалюцыю афіцыйнай мовы ВКЛ{{sfn|Stankiewicz|1936|с=374}}. Разам з тым, Станкевіч выказаў і шэраг прынцыповых нязгод. На яго думку, Станг празмерна давяраў састарэлым працам расійскага філолага [[Аляксей Іванавіч Сабалеўскі|Аляксея Сабалеўскага]], з-за чаго памылкова прылічыў шэраг чыста беларускіх моўных рыс да ўкраінскіх, напрыклад, канчатак ''-мо'' ў дзеясловах 1-й асобы множнага ліку ці напісанне ''ѣ'' пад націскам{{sfn|Stankiewicz|1936|с=376—377, 380—382}}. Абапіраючыся на лінгвістычныя факты, Станкевіч давёў, што ўжо ў часы Вітаўта і Казіміра афіцыйная мова ВКЛ грунтавалася менавіта на беларускіх [[Цэнтральныя беларускія гаворкі|цэнтральных гаворках (віленска-ашмянскіх)]], з якімі велікакняжацкая канцылярыя была цесна звязана тэрытарыяльна і культурна{{sfn|Stankiewicz|1936|с=389, 391}}. Сучасны даследчык мовы [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскіх Статутаў]] [[Уладзімір Мякішаў]] у сваёй манаграфіі 2008 года цалкам пацвярджае і выкарыстоўвае перыядызацыю Станга. Згаджаючыся з нарвежскім вучоным, Мякішаў адзначае, што на раннім этапе, у граматах XIV — пачатку XV стагоддзя, сапраўды пераважалі дыялектныя рысы ўкраінскага тыпу, бо велікакняжацкая канцылярыя арыентавалася на «рускую» канцылярыю пры польскім каралеўскім двары, дзе выкарыстоўваўся галіцкі дыялект. Аднак з ростам значнасці Вільні і цэнтралізацыяй улады на беларускамоўных тэрыторыях у канцылярыі ўзяў верх беларускі дыялектны тып{{sfn|Мякишев|2008|с=27}}. Мякішаў таксама актыўна выкарыстоўвае статыстычныя даныя Станга, напрыклад, яго падлікі, паводле якіх з 162 каралеўскіх грамат 1462—1548 гадоў толькі ў пяці выяўляюцца напісанні «жы, чы, шы», што даказвае паступовы і складаны працэс адлюстравання на пісьме зацвярдзення шыпячых зычных{{sfn|Мякишев|2008|с=149}}. Мякішаў высока ацэньвае працу Станга за тое, што той змог заўважыць выключна беларускія характарыстыкі канцылярскай мовы ВКЛ, хоць і прызнаваў наяўнасць у ёй пазнейшых польскіх граматычных напластаванняў{{sfn|Мякишев|2008|с=24}}. Асаблівы лёс напаткаў тэрміналагічную спадчыну Станга. Менавіта гэтая праца ўвяла ў еўрапейскі навуковы абарот тэрмін «заходнеруская канцылярская мова» ({{lang-de|westrussische Kanzleisprache}}). Як адзначае літоўская даследчыца [[Раймонда Рагаўскене]], з 1970-х гадоў частка літоўскіх лінгвістаў, у першую чаргу [[Зігмас Зінкявічус]] і [[Ёнас Палёніс]], пераняла гэты канцэпт, але мэтанакіравана яго мадыфікавала. Каб пазбегнуць прызнання значнай ролі беларусаў у Вялікім Княстве Літоўскім і максімальна адарваць афіцыйную мову дзяржавы ад яе беларускай дыялектнай асновы, яны свядома адкінулі этнонім «заходнеруская» і пачалі актыўна ўкараняць тэрмін «славянская канцылярская мова» ({{lang-lt|slaviškoji kanceliarinė kalba}}), абапіраючыся на працу Станга толькі ў частцы «канцылярскасці» гэтай мовы{{sfn|Ragauskienė|2013|с=149}}. Нягледзячы на спрэчкі, манаграфія Хрысціяна Станга да сённяшняга дня прызнаецца класічнай працай і кропкай адліку ў даследаванні афіцыйнай пісьмовай мовы Вялікага Княства Літоўскага. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Мякишев В. П. |загаловак=Язык Литовского Статута 1588 года |месца=Kraków |выдавецтва=Lexis |год=2008 |старонак=741 |isbn= |lang=ru |ref=Мякишев}} * {{артыкул |аўтар=Ragauskienė R. |загаловак=Kalbinė padėtis Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje (iki XVI a. vid.): interpretacijos istoriografijoje |выданне=Lituanistica |тып=часопіс |год=2013 |том=59 |нумар=3 (93) |старонкі=138—157 |lang=lt |ref=Ragauskienė}} * {{кніга |аўтар=[[Хрысціян Станг|Stang Ch. S.]] |загаловак=Die westrussische Kanzleisprache des Grossfürstentums Litauen |месца=Oslo |выдавецтва=I Kommisjon hos Jacob Dybwad |год=1935 |старонак=166 |isbn= |lang=de |ref=Stang}} * {{артыкул |аўтар=[[Ян Станкевіч|Stankiewicz J.]] |загаловак=Recenzje. STANG, Chr. S.: Die westrussische Kanzleisprache des Grossfürstentums Litauen. Oslo 1935 |выданне=Balticoslavica. Biuletyn Instytutu Naukowo-Badawczego Europy Wschodniej w Wilnie |тып=часопіс |год=1936 |том=II |нумар= |старонкі=374—398 |спасылка= |ref=Stankiewicz}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кнігі 1935 года]] [[Катэгорыя:Кнігі на нямецкай мове]] [[Катэгорыя:Кнігі па гісторыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кнігі па мовазнаўстве]] [[Катэгорыя:Старабеларуская мова]] [[Катэгорыя:Гістарычная лінгвістыка]] [[Катэгорыя:Гістарыяграфія Вялікага Княства Літоўскага]] rlt2918taex06ih3ia1zladk4fqv858 5210919 5210918 2026-10-03T12:41:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Уплыў на пазнейшую гістарыяграфію і ацэнкі */ 5210919 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Die westrussische Kanzleisprache des Grossfürstentums Litauen |Арыгінал = |Выява = |Апісанне выявы = |Аўтар = [[Хрысціян Станг]] |Жанр = [[Манаграфія]] |Мова = [[Нямецкая мова|нямецкая]] |Выдавецтва = I Kommisjon hos Jacob Dybwad |Месца = [[Осла]] |Выпуск = 1935 |Старонак = 166 |isbn = }} «'''Die westrussische Kanzleisprache des Grossfürstentums Litauen'''» (бел.: ''Заходнеруская канцылярская мова Вялікага Княства Літоўскага'') — фундаментальная [[манаграфія]] нарвежскага славіста [[Хрысціян Станг|Хрысціяна Станга]], выдадзеная ў 1935 годзе ў [[Осла]]. Кніга з'яўляецца адным з першых у гістарычным мовазнаўстве спецыялізаваных даследаванняў, прысвечаных паходжанню, развіццю і граматычным асаблівасцям афіцыйнай пісьмовай мовы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якую аўтар у сваёй працы называе «[[Заходнеруская пісьмовая мова|заходнерускай]] [[Канцылярская мова Вялікага Княства Літоўскага|канцылярскай мовай]]»{{sfn|Stang|1935|с=1}}. == Структура і метадалогія даследавання == Манаграфія складаецца са 166 старонак і ўключае ў сябе ўводзіны, асноўную частку, а таксама слоўнік і дадаткі{{sfn|Stang|1935|с=7}}. Асноўны матэрыял кнігі падзелены паводле храналагічна-дынастычнага прынцыпу. Аўтар паслядоўна разглядае стан заходнерускіх канцылярый і іх пісьмовай мовы да 1450 года, аналізуючы мову [[Полацк]]а, [[Віцебск]]а, [[Смаленск]]а, а таксама паўднёвамаларускія граматы, дакументы канцылярыі [[Уладзіслаў II Ягайла|Ягайлы]], малдаўскай канцылярыі і канцылярыі [[Свідрыгайла|Свідрыгайлы]], а затым даследуе эвалюцыю мовы ў перыяды кіравання [[Альгерд]]а, [[Вітаўт]]а, [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]], [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра Ягелончыка]], [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]], [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I Старога]] і пазнейшых манархаў ад [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] да [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазы]] ўключна{{sfn|Stang|1935|с=7}}. Хрысціян Станг паставіў перад сабой задачу высветліць, чаму афіцыйная мова дзяржавы называлася «рускай», якім правілам яна падпарадкоўвалася і якую эвалюцыю прайшла{{sfn|Stang|1935|с=11}}. Каб пазбегнуць памылак, звязаных з пазнейшымі перапісваннямі тэкстаў, даследчык абмежаваў сваю крыніцазнаўчую базу выключна арыгінальнымі граматамі і актамі вялікіх князёў літоўскіх, свядома адмовіўшыся ад выкарыстання копій, што зрабіла яго высновы больш дакладнымі з палеаграфічнага пункту гледжання{{sfn|Stankiewicz|1936|с=374}}. У кожным з храналагічных перыядаў аўтар падрабязна даследаваў моўныя асаблівасці дакументаў на ўзроўні фанетыкі (вакалізм і кансанантызм) і марфалогіі (сістэма формаў назоўнікаў, прыметнікаў, лічэбнікаў, займеннікаў і дзеясловаў). Асаблівая ўвага звярталася на адлюстраванне ў тэкстах такіх дыялектных з'яў, як [[аканне]], [[дзеканне]] і цеканне, а таксама на лёс рэдукаваных галосных і зычных{{sfn|Stang|1935|с=7}}. == Асноўныя высновы Станга == У заключным раздзеле манаграфіі Хрысціян Станг сфармуляваў шэраг прынцыповых высноў адносна развіцця канцылярскай мовы ВКЛ. Даследчык адзначаў, што сярод захаваных арыгінальных грамат канцылярыі Вітаўта не існавала дакументаў, якія можна было б з упэўненасцю назваць велікарускімі. З сямі вядомых рускамоўных грамат гэтага перыяду дзве былі напісаны на паўночнавалынскай (або паўднёвабеларускай) моўнай форме, а астатнія ўтрымлівалі паўднёвавалынскія (галіцкія) рысы або не паддаваліся дакладнай лакалізацыі{{sfn|Stang|1935|с=163}}. Сітуацыя змянілася ў часы Казіміра Ягелончыка, калі паўднёвавалынскі тып пачаў адыгрываць зусім нязначную ролю. Хоць значная частка грамат гэтага перыяду паходзіла з паўночнавалынскага ці паўднёвабеларускага рэгіёна, большасць дакументаў моўна належала да беларускай тэрыторыі, дзе літары ''ѣ'' і ''е'' супадалі ва ўсіх пазіцыях. Менавіта ў позні перыяд кіравання Казіміра адбылася стабілізацыя пісьмовай мовы і шрыфта{{sfn|Stang|1935|с=163}}. У перыяд кіравання Аляксандра і Жыгімонта I Старога захавалася моўная форма, выпрацаваная ў пазнейшыя гады Казіміра. Большасць дакументаў належала да беларускага тыпу, які стаў найбольш пашыраным у першай палове XVI стагоддзя. За Жыгімонтам Аўгустам паўднёвы (украінскі) тып пісьмовай мовы канчаткова знік з канцылярыі, і мова пачала выступаць як выразна беларуская, найбольш блізкая да дыялектаў рускіх рэгіёнаў, што цягоцелі да Вільні. Урэшце, у апошні перыяд даследавання, за Жыгімонтам III, рускамоўныя каралеўскія граматы станавіліся ўсё больш рэдкімі, і на працягу XVII стагоддзя «літоўска-руская» мова выйшла з ужытку ў якасці канцылярскай{{sfn|Stang|1935|с=163}}. == Уплыў на пазнейшую гістарыяграфію і ацэнкі == Выхад кнігі Станга выклікаў значны рэзананс сярод славістаў і істотна паўплываў на далейшае развіццё гістарычнай лінгвістыкі. Беларускі мовазнавец [[Ян Станкевіч]] у сваёй шырокай рэцэнзіі, апублікаванай у 1936 годзе ў віленскім выданні «Balticoslavica», высока ацаніў працу нарвежскага калегі. Ён адзначыў, што гэта першае грунтоўнае даследаванне, якое на аснове аб'ектыўнага матэрыялу спрабуе высветліць прычыны з'яўлення і эвалюцыю афіцыйнай мовы ВКЛ{{sfn|Stankiewicz|1936|с=374}}. Разам з тым, Станкевіч выказаў і шэраг прынцыповых нязгод з метадалогіяй і некаторымі высновамі Станга. На думку Станкевіча, галоўнай памылкай нарвежскага вучонага стаў празмерны давер да састарэлых прац расійскага філолага [[Аляксей Іванавіч Сабалеўскі|Аляксея Сабалеўскага]], з-за чаго Станг памылкова прылічыў шэраг чыста беларускіх моўных рыс да ўкраінскіх{{sfn|Stankiewicz|1936|с=376—377}}. Так, крытыцы падверглася лакалізацыя Стангам канчатка ''-мо'' ў дзеясловах 1-й асобы множнага ліку (напрыклад, ''есмо'', ''дамо''). Станг лічыў гэта паўднёварускай (украінскай) з'явай, аднак Станкевіч на багатым дыялекталагічным матэрыяле даказаў, што такія формы былі шырока распаўсюджаны ў цэнтральных і заходніх беларускіх дыялектах, у прыватнасці, у віленска-ашмянскіх гаворках, якія і сталі асновай канцылярскай мовы{{sfn|Stankiewicz|1936|с=380—381}}. Падобная памылка адбылася і з інтэрпрэтацыяй напісання літары ''ѣ'' пад націскам, якое Станг трактаваў як доказ выключна паўночна-ўкраінскага дыфтангічнага вымаўлення, хоць яно было ўласціва і беларускаму моўнаму арэалу{{sfn|Stankiewicz|1936|с=382}}. Абапіраючыся на лінгвістычныя факты, Ян Станкевіч зрабіў выснову, што ўжо ў часы Вітаўта і Казіміра афіцыйная мова ВКЛ грунтавалася не на ўкраінскіх, як сцвярджаў Станг, а менавіта на беларускіх цэнтральных гаворках, з якімі велікакняжацкая канцылярыя ў Вільні была цесна звязана тэрытарыяльна і культурна{{sfn|Stankiewicz|1936|с=389, 391}}. Сучасны даследчык мовы [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскіх Статутаў]] [[Уладзімір Мякішаў]] у сваёй манаграфіі 2008 года цалкам пацвярджае і выкарыстоўвае перыядызацыю Станга. Згаджаючыся з нарвежскім вучоным, Мякішаў адзначае, што на раннім этапе, у граматах XIV — пачатку XV стагоддзя, сапраўды пераважалі дыялектныя рысы ўкраінскага тыпу, бо велікакняжацкая канцылярыя арыентавалася на «рускую» канцылярыю пры польскім каралеўскім двары, дзе выкарыстоўваўся галіцкі дыялект. Аднак з ростам значнасці Вільні і цэнтралізацыяй улады на беларускамоўных тэрыторыях у канцылярыі ўзяў верх беларускі дыялектны тып{{sfn|Мякишев|2008|с=27}}. Мякішаў таксама актыўна выкарыстоўвае статыстычныя даныя Станга, напрыклад, яго падлікі, паводле якіх з 162 каралеўскіх грамат 1462—1548 гадоў толькі ў пяці выяўляюцца напісанні «жы, чы, шы», што даказвае паступовы і складаны працэс адлюстравання на пісьме зацвярдзення шыпячых зычных{{sfn|Мякишев|2008|с=149}}. Мякішаў высока ацэньвае працу Станга за тое, што той змог заўважыць выключна беларускія характарыстыкі канцылярскай мовы ВКЛ, хоць і прызнаваў наяўнасць у ёй пазнейшых польскіх граматычных напластаванняў{{sfn|Мякишев|2008|с=24}}. Асаблівы лёс напаткаў тэрміналагічную спадчыну Станга. Менавіта гэтая праца ўвяла ў еўрапейскі навуковы абарот тэрмін «заходнеруская канцылярская мова» ({{lang-de|westrussische Kanzleisprache}}). Як адзначае літоўская даследчыца [[Раймонда Рагаўскене]], з 1970-х гадоў частка літоўскіх лінгвістаў, у першую чаргу [[Зігмас Зінкявічус]] і [[Ёнас Палёніс]], пераняла гэты канцэпт, але мэтанакіравана яго мадыфікавала. Каб пазбегнуць прызнання значнай ролі беларусаў у Вялікім Княстве Літоўскім і максімальна адарваць афіцыйную мову дзяржавы ад яе беларускай дыялектнай асновы, яны свядома адкінулі этнонім «заходнеруская» і пачалі актыўна ўкараняць тэрмін «славянская канцылярская мова» ({{lang-lt|slaviškoji kanceliarinė kalba}}), абапіраючыся на працу Станга толькі ў частцы «канцылярскасці» гэтай мовы{{sfn|Ragauskienė|2013|с=149}}. Нягледзячы на спрэчкі, манаграфія Хрысціяна Станга да сённяшняга дня прызнаецца класічнай працай і кропкай адліку ў даследаванні афіцыйнай пісьмовай мовы Вялікага Княства Літоўскага. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Мякишев В. П. |загаловак=Язык Литовского Статута 1588 года |месца=Kraków |выдавецтва=Lexis |год=2008 |старонак=741 |isbn= |lang=ru |ref=Мякишев}} * {{артыкул |аўтар=Ragauskienė R. |загаловак=Kalbinė padėtis Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje (iki XVI a. vid.): interpretacijos istoriografijoje |выданне=Lituanistica |тып=часопіс |год=2013 |том=59 |нумар=3 (93) |старонкі=138—157 |lang=lt |ref=Ragauskienė}} * {{кніга |аўтар=[[Хрысціян Станг|Stang Ch. S.]] |загаловак=Die westrussische Kanzleisprache des Grossfürstentums Litauen |месца=Oslo |выдавецтва=I Kommisjon hos Jacob Dybwad |год=1935 |старонак=166 |isbn= |lang=de |ref=Stang}} * {{артыкул |аўтар=[[Ян Станкевіч|Stankiewicz J.]] |загаловак=Recenzje. STANG, Chr. S.: Die westrussische Kanzleisprache des Grossfürstentums Litauen. Oslo 1935 |выданне=Balticoslavica. Biuletyn Instytutu Naukowo-Badawczego Europy Wschodniej w Wilnie |тып=часопіс |год=1936 |том=II |нумар= |старонкі=374—398 |спасылка= |ref=Stankiewicz}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кнігі 1935 года]] [[Катэгорыя:Кнігі на нямецкай мове]] [[Катэгорыя:Кнігі па гісторыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кнігі па мовазнаўстве]] [[Катэгорыя:Старабеларуская мова]] [[Катэгорыя:Гістарычная лінгвістыка]] [[Катэгорыя:Гістарыяграфія Вялікага Княства Літоўскага]] bjag4oxon9liq1nyf3ganue22weddot 5211138 5210919 2026-10-03T22:11:13Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5211138 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Die westrussische Kanzleisprache des Grossfürstentums Litauen |Арыгінал = |Выява = |Апісанне выявы = |Аўтар = [[Хрысціян Станг]] |Жанр = [[Манаграфія]] |Мова = [[Нямецкая мова|нямецкая]] |Выдавецтва = I Kommisjon hos Jacob Dybwad |Месца = [[Осла]] |Выпуск = 1935 |Старонак = 166 |isbn = }} «'''Die westrussische Kanzleisprache des Grossfürstentums Litauen'''» (бел.: ''Заходнеруская канцылярская мова Вялікага Княства Літоўскага'') — фундаментальная [[манаграфія]] нарвежскага славіста [[Хрысціян Станг|Хрысціяна Станга]], выдадзеная ў 1935 годзе ў [[Осла]]. Кніга з'яўляецца адным з першых у гістарычным мовазнаўстве спецыялізаваных даследаванняў, прысвечаных паходжанню, развіццю і граматычным асаблівасцям афіцыйнай пісьмовай мовы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якую аўтар у сваёй працы называе «[[Заходнеруская пісьмовая мова|заходнерускай]] [[Канцылярская мова Вялікага Княства Літоўскага|канцылярскай мовай]]»{{sfn|Stang|1935|с=1}}. == Структура і метадалогія даследавання == Манаграфія складаецца са 166 старонак і ўключае ў сябе ўводзіны, асноўную частку, а таксама слоўнік і дадаткі{{sfn|Stang|1935|с=7}}. Асноўны матэрыял кнігі падзелены паводле храналагічна-дынастычнага прынцыпу. Аўтар паслядоўна разглядае стан заходнерускіх канцылярый і іх пісьмовай мовы да 1450 года, аналізуючы мову [[Полацк]]а, [[Віцебск]]а, [[Смаленск]]а, а таксама паўднёвамаларускія граматы, дакументы канцылярыі [[Уладзіслаў II Ягайла|Ягайлы]], малдаўскай канцылярыі і канцылярыі [[Свідрыгайла|Свідрыгайлы]], а затым даследуе эвалюцыю мовы ў перыяды кіравання [[Альгерд]]а, [[Вітаўт]]а, [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]], [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра Ягелончыка]], [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]], [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I Старога]] і пазнейшых манархаў ад [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] да [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазы]] ўключна{{sfn|Stang|1935|с=7}}. Хрысціян Станг паставіў перад сабой задачу высветліць, чаму афіцыйная мова дзяржавы называлася «рускай», якім правілам яна падпарадкоўвалася і якую эвалюцыю прайшла{{sfn|Stang|1935|с=11}}. Каб пазбегнуць памылак, звязаных з пазнейшымі перапісваннямі тэкстаў, даследчык абмежаваў сваю крыніцазнаўчую базу выключна арыгінальнымі граматамі і актамі вялікіх князёў літоўскіх, свядома адмовіўшыся ад выкарыстання копій, што зрабіла яго высновы больш дакладнымі з палеаграфічнага пункту гледжання{{sfn|Stankiewicz|1936|с=374}}. У кожным з храналагічных перыядаў аўтар падрабязна даследаваў моўныя асаблівасці дакументаў на ўзроўні фанетыкі (вакалізм і кансанантызм) і марфалогіі (сістэма формаў назоўнікаў, прыметнікаў, лічэбнікаў, займеннікаў і дзеясловаў). Асаблівая ўвага звярталася на адлюстраванне ў тэкстах такіх дыялектных з'яў, як [[аканне]], [[дзеканне]] і цеканне, а таксама на лёс рэдукаваных галосных і зычных{{sfn|Stang|1935|с=7}}. == Асноўныя высновы Станга == У заключным раздзеле манаграфіі Хрысціян Станг сфармуляваў шэраг прынцыповых высноў адносна развіцця канцылярскай мовы ВКЛ. Даследчык адзначаў, што сярод захаваных арыгінальных грамат канцылярыі Вітаўта не існавала дакументаў, якія можна было б з упэўненасцю назваць велікарускімі. З сямі вядомых рускамоўных грамат гэтага перыяду дзве былі напісаны на паўночнавалынскай (або паўднёвабеларускай) моўнай форме, а астатнія ўтрымлівалі паўднёвавалынскія (галіцкія) рысы або не паддаваліся дакладнай лакалізацыі{{sfn|Stang|1935|с=163}}. Сітуацыя змянілася ў часы Казіміра Ягелончыка, калі паўднёвавалынскі тып пачаў адыгрываць зусім нязначную ролю. Хоць значная частка грамат гэтага перыяду паходзіла з паўночнавалынскага ці паўднёвабеларускага рэгіёна, большасць дакументаў моўна належала да беларускай тэрыторыі, дзе літары ''ѣ'' і ''е'' супадалі ва ўсіх пазіцыях. Менавіта ў позні перыяд кіравання Казіміра адбылася стабілізацыя пісьмовай мовы і шрыфта{{sfn|Stang|1935|с=163}}. У перыяд кіравання Аляксандра і Жыгімонта I Старога захавалася моўная форма, выпрацаваная ў пазнейшыя гады Казіміра. Большасць дакументаў належала да беларускага тыпу, які стаў найбольш пашыраным у першай палове XVI стагоддзя. За Жыгімонтам Аўгустам паўднёвы (украінскі) тып пісьмовай мовы канчаткова знік з канцылярыі, і мова пачала выступаць як выразна беларуская, найбольш блізкая да дыялектаў рускіх рэгіёнаў, што цягоцелі да Вільні. Урэшце, у апошні перыяд даследавання, за Жыгімонтам III, рускамоўныя каралеўскія граматы станавіліся ўсё больш рэдкімі, і на працягу XVII стагоддзя «літоўска-руская» мова выйшла з ужытку ў якасці канцылярскай{{sfn|Stang|1935|с=163}}. == Уплыў на пазнейшую гістарыяграфію і ацэнкі == Выхад кнігі Станга выклікаў значны рэзананс сярод славістаў і істотна паўплываў на далейшае развіццё гістарычнай лінгвістыкі. Беларускі мовазнавец [[Ян Станкевіч]] у сваёй шырокай рэцэнзіі, апублікаванай у 1936 годзе ў віленскім выданні «Balticoslavica», высока ацаніў працу нарвежскага калегі. Ён адзначыў, што гэта першае грунтоўнае даследаванне, якое на аснове аб'ектыўнага матэрыялу спрабуе высветліць прычыны з'яўлення і эвалюцыю афіцыйнай мовы ВКЛ{{sfn|Stankiewicz|1936|с=374}}. Разам з тым, Станкевіч выказаў і шэраг прынцыповых нязгод з метадалогіяй і некаторымі высновамі Станга. На думку Станкевіча, галоўнай памылкай нарвежскага вучонага стаў празмерны давер да састарэлых прац расійскага філолага [[Аляксей Іванавіч Сабалеўскі|Аляксея Сабалеўскага]], з-за чаго Станг памылкова прылічыў шэраг чыста беларускіх моўных рыс да ўкраінскіх{{sfn|Stankiewicz|1936|с=376—377}}. Так, крытыцы падверглася лакалізацыя Стангам канчатка ''-мо'' ў дзеясловах 1-й асобы множнага ліку (напрыклад, ''есмо'', ''дамо''). Станг лічыў гэта паўднёварускай (украінскай) з'явай, аднак Станкевіч на багатым дыялекталагічным матэрыяле даказаў, што такія формы былі шырока распаўсюджаны ў цэнтральных і заходніх беларускіх дыялектах, у прыватнасці, у віленска-ашмянскіх гаворках, якія і сталі асновай канцылярскай мовы{{sfn|Stankiewicz|1936|с=380—381}}. Падобная памылка адбылася і з інтэрпрэтацыяй напісання літары ''ѣ'' пад націскам, якое Станг трактаваў як доказ выключна паўночна-ўкраінскага дыфтангічнага вымаўлення, хоць яно было ўласціва і беларускаму моўнаму арэалу{{sfn|Stankiewicz|1936|с=382}}. Абапіраючыся на лінгвістычныя факты, Ян Станкевіч зрабіў выснову, што ўжо ў часы Вітаўта і Казіміра афіцыйная мова ВКЛ грунтавалася не на ўкраінскіх, як сцвярджаў Станг, а менавіта на беларускіх цэнтральных гаворках, з якімі велікакняжацкая канцылярыя ў Вільні была цесна звязана тэрытарыяльна і культурна{{sfn|Stankiewicz|1936|с=389, 391}}. Сучасны даследчык мовы [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскіх Статутаў]] [[Уладзімір Мякішаў]] у сваёй манаграфіі 2008 года цалкам пацвярджае і выкарыстоўвае перыядызацыю Станга. Згаджаючыся з нарвежскім вучоным, Мякішаў адзначае, што на раннім этапе, у граматах XIV — пачатку XV стагоддзя, сапраўды пераважалі дыялектныя рысы ўкраінскага тыпу, бо велікакняжацкая канцылярыя арыентавалася на «рускую» канцылярыю пры польскім каралеўскім двары, дзе выкарыстоўваўся галіцкі дыялект. Аднак з ростам значнасці Вільні і цэнтралізацыяй улады на беларускамоўных тэрыторыях у канцылярыі ўзяў верх беларускі дыялектны тып{{sfn|Мякишев|2008|с=27}}. Мякішаў таксама актыўна выкарыстоўвае статыстычныя даныя Станга, напрыклад, яго падлікі, паводле якіх з 162 каралеўскіх грамат 1462—1548 гадоў толькі ў пяці выяўляюцца напісанні «жы, чы, шы», што даказвае паступовы і складаны працэс адлюстравання на пісьме зацвярдзення шыпячых зычных{{sfn|Мякишев|2008|с=149}}. Мякішаў высока ацэньвае працу Станга за тое, што той змог заўважыць выключна беларускія характарыстыкі канцылярскай мовы ВКЛ, хоць і прызнаваў наяўнасць у ёй пазнейшых польскіх граматычных напластаванняў{{sfn|Мякишев|2008|с=24}}. Асаблівы лёс напаткаў тэрміналагічную спадчыну Станга. Менавіта гэтая праца ўвяла ў еўрапейскі навуковы абарот тэрмін «заходнеруская канцылярская мова» ({{lang-de|westrussische Kanzleisprache}}). Як адзначае літоўская даследчыца [[Раймонда Рагаўскене]], з 1970-х гадоў частка літоўскіх лінгвістаў, у першую чаргу [[Зігмас Зінкявічус]] і [[Ёнас Палёніс]], пераняла гэты канцэпт, але мэтанакіравана яго мадыфікавала. Каб пазбегнуць прызнання значнай ролі беларусаў у Вялікім Княстве Літоўскім і максімальна адарваць афіцыйную мову дзяржавы ад яе беларускай дыялектнай асновы, яны свядома адкінулі этнонім «заходнеруская» і пачалі актыўна ўкараняць тэрмін «славянская канцылярская мова» ({{lang-lt|slaviškoji kanceliarinė kalba}}), абапіраючыся на працу Станга толькі ў частцы «канцылярскасці» гэтай мовы{{sfn|Ragauskienė|2013|с=149}}. Нягледзячы на спрэчкі, манаграфія Хрысціяна Станга да сённяшняга дня прызнаецца класічнай працай і кропкай адліку ў даследаванні афіцыйнай пісьмовай мовы Вялікага Княства Літоўскага. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Мякишев В. П. |загаловак=Язык Литовского Статута 1588 года |месца=Kraków |выдавецтва=Lexis |год=2008 |старонак=741 |isbn= |lang=ru |ref=Мякишев}} * {{артыкул |аўтар=Ragauskienė R. |загаловак=Kalbinė padėtis Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje (iki XVI a. vid.): interpretacijos istoriografijoje |выданне=Lituanistica |тып=часопіс |год=2013 |том=59 |нумар=3 (93) |старонкі=138—157 |lang=lt |ref=Ragauskienė}} * {{кніга |аўтар=[[Хрысціян Станг|Stang Ch. S.]] |загаловак=Die westrussische Kanzleisprache des Grossfürstentums Litauen |месца=Oslo |выдавецтва=I Kommisjon hos Jacob Dybwad |год=1935 |старонак=166 |isbn= |lang=de |ref=Stang}} * {{артыкул |аўтар=[[Ян Станкевіч|Stankiewicz J.]] |загаловак=Recenzje. STANG, Chr. S.: Die westrussische Kanzleisprache des Grossfürstentums Litauen. Oslo 1935 |выданне=Balticoslavica. Biuletyn Instytutu Naukowo-Badawczego Europy Wschodniej w Wilnie |тып=часопіс |год=1936 |том=II |нумар= |старонкі=374—398 |спасылка= |ref=Stankiewicz}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-03}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кнігі 1935 года]] [[Катэгорыя:Кнігі на нямецкай мове]] [[Катэгорыя:Кнігі па гісторыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кнігі па мовазнаўстве]] [[Катэгорыя:Старабеларуская мова]] [[Катэгорыя:Гістарычная лінгвістыка]] [[Катэгорыя:Гістарыяграфія Вялікага Княства Літоўскага]] svzflvebzp32rf6440qhep9dtuabh70 Шаблон:Адукацыя ў Мінскай губерні 10 816020 5210927 2026-10-03T13:17:04Z Ciepiersia 162280 новы 5210927 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Адукацыя ў Мінскай губерні |загаловак = Адукацыя ў Мінскай губерні (1793—1921) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання<br/>і акругі |спіс1 = * [[Віленская навучальная акруга]] * [[Мінская дырэкцыя народных вучылішчаў]] * [[Мінскі губернскі навучальны савет]] |група2 = Сярэднія<br/>навучальныя<br/>ўстановы |спіс2 = {{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Гімназіі | list1 = * [[Мінская мужчынская гімназія]] * [[Мінская жаночая гімназія]] * [[Мазырская мужчынская гімназія]] * [[Мазырская жаночая гімназія]] * [[Пінская жаночая гімназія]] * [[Рэчыцкая жаночая гімназія Гаўрылавай]] * [[Слуцкая гімназія|Слуцкая мужчынская гімназія]] * [[Слуцкая жаночая гімназія]] | group2 = Рэальныя<br/>і камерцыйныя | list2 = * [[Мінскае камерцыйнае вучылішча]] * [[Мінскае рэальнае вучылішча]] * [[Мінскае яўрэйскае рэальнае вучылішча Э. М. Хайкіна]] * [[Пінскае рэальнае вучылішча]] * [[Рагачоўскае рэальнае вучылішча]] | group3 = Духоўныя | list3 = * [[Мінская духоўная семінарыя]] * [[Мінскае жаночае епархіяльнае вучылішча]] * [[Мінскае духоўнае вучылішча]] * [[Пінскае духоўнае вучылішча]] * [[Слуцкае духоўнае вучылішча]] }} |група3 = Настаўніцкія<br/>семінарыі |спіс3 = * [[Барысаўская настаўніцкая семінарыя]] * [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя]] * [[Нясвіжская настаўніцкая семінарыя]] |група4 = Прафесійная<br/>і спецыяльная<br/>адукацыя |спіс4 = * [[Мар’інагорская земляробчая школа]] * [[Мінскае рамеснае вучылішча]] * [[Мінскае чыгуначнае вучылішча]] * [[Пінская рамесная школа]] |група5 = Пачатковая<br/>і прыватная<br/>адукацыя |спіс5 = * [[Народныя вучылішчы]] * [[Прыходскае вучылішча|Прыходскія вучылішчы]] * [[Царкоўнапрыходская школа|Царкоўнапрыходскія школы]] * [[Хедэр|Хедэры]] * [[:шаблон:Ешыботы Мінскай губерні|Ешыботы]] * [[Прагімназія|Прагімназіі]] ** [[Мазырская прыватная жаночая прагімназія]] ** [[Маладзечанская прагімназія]] * Прыватныя жаночыя пансіёны |група6 = Гістарычны<br/>кантэкст |спіс6 = * [[Адукацыйная камісія]] * [[Слуцкая кальвінісцкая гімназія]] (да 1793) * [[Мінскі езуіцкі калегіум]] (да 1793) * [[Русіфікацыя Беларусі]] }} f7o7x60numt5gw290oz57x8b0ol1rse 5210928 5210927 2026-10-03T13:17:21Z Ciepiersia 162280 Ciepiersia перанёс старонку [[Шаблон:Медыцына ў Мінскай губерні]] у [[Шаблон:Адукацыя ў Мінскай губерні]] 5210927 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Адукацыя ў Мінскай губерні |загаловак = Адукацыя ў Мінскай губерні (1793—1921) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання<br/>і акругі |спіс1 = * [[Віленская навучальная акруга]] * [[Мінская дырэкцыя народных вучылішчаў]] * [[Мінскі губернскі навучальны савет]] |група2 = Сярэднія<br/>навучальныя<br/>ўстановы |спіс2 = {{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Гімназіі | list1 = * [[Мінская мужчынская гімназія]] * [[Мінская жаночая гімназія]] * [[Мазырская мужчынская гімназія]] * [[Мазырская жаночая гімназія]] * [[Пінская жаночая гімназія]] * [[Рэчыцкая жаночая гімназія Гаўрылавай]] * [[Слуцкая гімназія|Слуцкая мужчынская гімназія]] * [[Слуцкая жаночая гімназія]] | group2 = Рэальныя<br/>і камерцыйныя | list2 = * [[Мінскае камерцыйнае вучылішча]] * [[Мінскае рэальнае вучылішча]] * [[Мінскае яўрэйскае рэальнае вучылішча Э. М. Хайкіна]] * [[Пінскае рэальнае вучылішча]] * [[Рагачоўскае рэальнае вучылішча]] | group3 = Духоўныя | list3 = * [[Мінская духоўная семінарыя]] * [[Мінскае жаночае епархіяльнае вучылішча]] * [[Мінскае духоўнае вучылішча]] * [[Пінскае духоўнае вучылішча]] * [[Слуцкае духоўнае вучылішча]] }} |група3 = Настаўніцкія<br/>семінарыі |спіс3 = * [[Барысаўская настаўніцкая семінарыя]] * [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя]] * [[Нясвіжская настаўніцкая семінарыя]] |група4 = Прафесійная<br/>і спецыяльная<br/>адукацыя |спіс4 = * [[Мар’інагорская земляробчая школа]] * [[Мінскае рамеснае вучылішча]] * [[Мінскае чыгуначнае вучылішча]] * [[Пінская рамесная школа]] |група5 = Пачатковая<br/>і прыватная<br/>адукацыя |спіс5 = * [[Народныя вучылішчы]] * [[Прыходскае вучылішча|Прыходскія вучылішчы]] * [[Царкоўнапрыходская школа|Царкоўнапрыходскія школы]] * [[Хедэр|Хедэры]] * [[:шаблон:Ешыботы Мінскай губерні|Ешыботы]] * [[Прагімназія|Прагімназіі]] ** [[Мазырская прыватная жаночая прагімназія]] ** [[Маладзечанская прагімназія]] * Прыватныя жаночыя пансіёны |група6 = Гістарычны<br/>кантэкст |спіс6 = * [[Адукацыйная камісія]] * [[Слуцкая кальвінісцкая гімназія]] (да 1793) * [[Мінскі езуіцкі калегіум]] (да 1793) * [[Русіфікацыя Беларусі]] }} f7o7x60numt5gw290oz57x8b0ol1rse 5210957 5210928 2026-10-03T14:18:04Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5210957 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Адукацыя ў Мінскай губерні |загаловак = Адукацыя ў Мінскай губерні (1793—1921) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання<br/>і акругі |спіс1 = * [[Віленская навучальная акруга]] * [[Мінская дырэкцыя народных вучылішчаў]] * [[Мінскі губернскі навучальны савет]] |група2 = Сярэднія<br/>навучальныя<br/>ўстановы |спіс2 = {{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Гімназіі | list1 = * [[Мінская мужчынская гімназія]] * [[Мінская жаночая гімназія]] * [[Мазырская мужчынская гімназія]] * [[Мазырская жаночая гімназія]] * [[Пінская жаночая гімназія]] * [[Рэчыцкая жаночая гімназія Гаўрылавай]] * [[Слуцкая гімназія|Слуцкая мужчынская гімназія]] * [[Слуцкая жаночая гімназія]] | group2 = Рэальныя<br/>і камерцыйныя | list2 = * [[Мінскае камерцыйнае вучылішча]] * [[Мінскае рэальнае вучылішча]] * [[Мінскае яўрэйскае рэальнае вучылішча Э. М. Хайкіна]] * [[Пінскае рэальнае вучылішча]] * [[Рагачоўскае рэальнае вучылішча]] | group3 = Духоўныя | list3 = * [[Мінская духоўная семінарыя]] * [[Мінскае жаночае епархіяльнае вучылішча]] * [[Мінскае духоўнае вучылішча]] * [[Пінскае духоўнае вучылішча]] * [[Слуцкае духоўнае вучылішча]] }} |група3 = Настаўніцкія<br/>семінарыі |спіс3 = * [[Барысаўская настаўніцкая семінарыя]] * [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя]] * [[Нясвіжская настаўніцкая семінарыя]] |група4 = Прафесійная<br/>і спецыяльная<br/>адукацыя |спіс4 = * [[Мар’інагорская земляробчая школа]] * [[Мінскае рамеснае вучылішча]] * [[Мінскае чыгуначнае вучылішча]] * [[Пінская рамесная школа]] |група5 = Пачатковая<br/>і прыватная<br/>адукацыя |спіс5 = * [[Народныя вучылішчы]] * [[Павятовыя вучылішчы]] * [[Прыходскае вучылішча|Прыходскія вучылішчы]] * [[Царкоўнапрыходская школа|Царкоўнапрыходскія школы]] * [[Хедэр|Хедэры]] * [[:шаблон:Ешыботы Мінскай губерні|Ешыботы]] * [[Прагімназія|Прагімназіі]] ** [[Мазырская прыватная жаночая прагімназія]] ** [[Маладзечанская прагімназія]] * Прыватныя жаночыя пансіёны |група6 = Гістарычны<br/>кантэкст |спіс6 = * [[Адукацыйная камісія]] * [[Слуцкая кальвінісцкая гімназія]] (да 1793) * [[Мінскі езуіцкі калегіум]] (да 1793) * [[Русіфікацыя Беларусі]] }} 56zcyed7fwaqpe10hhpvcl0h4vqxuz3 5211072 5210957 2026-10-03T19:14:49Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5211072 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Адукацыя ў Мінскай губерні |загаловак = Адукацыя ў Мінскай губерні (1793—1921) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання<br/>і акругі |спіс1 = * [[Віленская навучальная акруга]] * [[Мінская дырэкцыя народных вучылішчаў]] * [[Мінскі губернскі навучальны савет]] |група2 = Сярэднія<br/>навучальныя<br/>ўстановы |спіс2 = {{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Гімназіі | list1 = * [[Бабруйская Аляксееўская жаночая гімназія]] * [[Мінская мужчынская гімназія]] * [[Мінская жаночая гімназія]] * [[Мінская прыватная жаночая гімназія В. І. Лявіцкай]] * [[Мінская прыватная жаночая гімназія Н. І. Субоцінай]] * [[Мазырская мужчынская гімназія]] * [[Мазырская жаночая гімназія]] * [[Пінская жаночая гімназія]] * [[Рэчыцкая жаночая гімназія Гаўрылавай]] * [[Слуцкая гімназія|Слуцкая мужчынская гімназія]] * [[Слуцкая жаночая гімназія]] | group2 = Рэальныя<br/>і камерцыйныя | list2 = * [[Барысаўскае рэальнае вучылішча]] * [[Мінскае камерцыйнае вучылішча]] * [[Мінскае рэальнае вучылішча]] * [[Мінскае яўрэйскае рэальнае вучылішча Э. М. Хайкіна]] * [[Пінскае рэальнае вучылішча]] * [[Рагачоўскае рэальнае вучылішча]] * [[Слуцкае рэальнае вучылішча]] | group3 = Духоўныя | list3 = * [[Мінская духоўная семінарыя]] * [[Мінскае жаночае епархіяльнае вучылішча]] * [[Мінскае духоўнае вучылішча]] * [[Пінскае духоўнае вучылішча]] * [[Слуцкае духоўнае вучылішча]] }} |група3 = Настаўніцкія<br/>семінарыі |спіс3 = * [[Барысаўская настаўніцкая семінарыя]] * [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя]] * [[Нясвіжская настаўніцкая семінарыя]] |група4 = Прафесійная<br/>і спецыяльная<br/>адукацыя |спіс4 = * [[Мар’інагорская земляробчая школа]] * [[Мінскае рамеснае вучылішча]] * [[Мінскае чыгуначнае вучылішча]] * [[Пінская рамесная школа]] |група5 = Пачатковая<br/>і прыватная<br/>адукацыя |спіс5 = * [[Народныя вучылішчы]] * [[Павятовыя вучылішчы]] * [[Прыходскае вучылішча|Прыходскія вучылішчы]] * [[Царкоўнапрыходская школа|Царкоўнапрыходскія школы]] * [[Хедэр|Хедэры]] * [[:шаблон:Ешыботы Мінскай губерні|Ешыботы]] * [[Прагімназія|Прагімназіі]] ** [[Мазырская прыватная жаночая прагімназія]] ** [[Маладзечанская прагімназія]] * Прыватныя жаночыя пансіёны |група6 = Гістарычны<br/>кантэкст |спіс6 = * [[Адукацыйная камісія]] * [[Слуцкая кальвінісцкая гімназія]] (да 1793) * [[Мінскі езуіцкі калегіум]] (да 1793) * [[Русіфікацыя Беларусі]] }} 0w7cgiqnhxyncw79sgugcvv08pgtb58 Шаблон:Медыцына ў Мінскай губерні 10 816021 5210929 2026-10-03T13:17:21Z Ciepiersia 162280 Ciepiersia перанёс старонку [[Шаблон:Медыцына ў Мінскай губерні]] у [[Шаблон:Адукацыя ў Мінскай губерні]] 5210929 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Адукацыя ў Мінскай губерні]] nyh8d30q8119g5dmtqrv9i0p7kj9zx9 5210932 5210929 2026-10-03T13:25:19Z Ciepiersia 162280 новы 5210932 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Медыцына ў Мінскай губерні |загаловак = Медыцына ў Мінскай губерні (1793—1921) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання і нагляд |спіс1 = * [[Мінская губернская медыцынская ўправа]] * [[Мінскі загад грамадскай апякунства]] * [[Мінскае таварыства ўрачоў]] * Санітарныя камітэты |група2 = Медыцынскія ўстановы |спіс2 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Бальніцы і шпіталі | list1 = * [[Мінская губернская земская бальніца]] * [[Мінскі ваенны шпіталь]] * [[Мінская яўрэйская бальніца]] * [[Пінская гарадская бальніца]] * [[Слуцкая земская бальніца]] * [[Барысаўская гарадская бальніца]] * Шпіталі Чырвонага Крыжа ([[Першая сусветная вайна]]) | group2 = Спецыялізаваныя<br/>і прытулкі | list2 = * [[Навінкі (Мінск)#Гісторыя|Мінская губернская псіхіятрычная бальніца (Новае Просішча)]] * Калонія для псіхічнахворых у в. [[Дразды (Мінск)|Дразды]] * Пінскі прытулак для невылечна хворых {{·}} [[Мінскі радзільны прытулак]] * Павільёны для сухотных хворых | group3 = Аптэкі | list3 = * Губернская казённая аптэка * Аптэка Ельскіх * Старасельская аптэка * Прыватныя аптэкарскія крамы }} |група3 = Медыцынская адукацыя |спіс3 = * [[Мінская школа павітух]] * Курсы сясцёр міласэрнасці Таварыства Чырвонага Крыжа * [[Мінская прыватная фельчарская школа]] |група4 = Эпідэміі і медыцынскія кампаніі |спіс4 = * [[Халера ў Беларусі|Эпідэміі халеры]] * Барацьба з брушным і сыпным тыфам * [[Вакцынацыя#Гісторыя|Увядзенне абавязковага воспапрышчэплівання]] * [[Земская медыцына]] (з 1911) |група5 = Гістарычны кантэкст |спіс5 = * [[Таварыства Чырвонага Крыжа]] * Развіццё бальнеалогіі ([[Ждановічы (Мінскі раён)#Гісторыя|Здановічаўскія мінеральныя крыніцы]]) }} oercxqgxdhzkapphx12zomcfky63jcr 5210939 5210932 2026-10-03T13:45:19Z Ciepiersia 162280 афармленне, вікіфікацыя 5210939 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Медыцына ў Мінскай губерні |загаловак = Медыцына ў Мінскай губерні (1793—1921) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання і нагляд |спіс1 = * [[Мінская губернская медыцынская ўправа]] * [[Мінскі прыказ грамадскага апякунства]] * [[Мінскае таварыства ўрачоў]] * Санітарныя камітэты |група2 = Медыцынскія ўстановы |спіс2 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Бальніцы і шпіталі | list1 = * {{нп3|2-ая гарадская клінічная бальніца|Мінская губернская земская бальніца|ru|2-я городская клиническая больница}} * [[Мінскі ваенны шпіталь]] * [[3-я гарадская клінічная бальніца імя Я. У. Клумава|Мінская яўрэйская бальніца]] * [[Пінская гарадская бальніца]] * [[Слуцкая земская бальніца]] * [[Барысаўская гарадская бальніца]] * Шпіталі Чырвонага Крыжа ([[Першая сусветная вайна]]) | group2 = Спецыялізаваныя<br/>і прытулкі | list2 = * [[Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр псіхічнага здароўя|Мінская губернская псіхіятрычная бальніца (Новае Просішча)]] * Калонія для псіхічнахворых у в. [[Дразды (Мінск)|Дразды]] * [[Мінскі радзільны прытулак]] * Пінскі прытулак для невылечна хворых * Павільёны для сухотных хворых | group3 = Аптэкі | list3 = * Губернская казённая аптэка * Аптэка Ельскіх * Старасельская аптэка * Прыватныя аптэкарскія крамы }} |група3 = Медыцынская адукацыя |спіс3 = * [[Мінскі дзяржаўны медыцынскі каледж|Мінская фельчарска-акушэрская школа]] * Курсы сясцёр міласэрнасці Таварыства Чырвонага Крыжа * [[Мінская прыватная фельчарская школа]] |група4 = Эпідэміі і медыцынскія кампаніі |спіс4 = * [[Халера ў Беларусі|Эпідэміі халеры]] * Барацьба з брушным і сыпным тыфам * [[Вакцынацыя#Гісторыя|Увядзенне абавязковага воспапрышчэплівання]] * [[Земская медыцына]] (з 1911) |група5 = Гістарычны кантэкст |спіс5 = * [[Таварыства Чырвонага Крыжа]] * Развіццё бальнеалогіі ([[Ждановічы (Мінскі раён)#Гісторыя|Здановічаўскія мінеральныя крыніцы]]) }} jzmjkbql4e1fs4hrvyiydgz28jx0hq6 5210968 5210939 2026-10-03T14:27:14Z Ciepiersia 162280 арфаграфія 5210968 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Медыцына ў Мінскай губерні |загаловак = Медыцына ў Мінскай губерні (1793—1921) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання і нагляд |спіс1 = * [[Мінская губернская медыцынская ўправа]] * [[Мінскі прыказ грамадскага догляду]] * [[Мінскае таварыства ўрачоў]] * Санітарныя камітэты |група2 = Медыцынскія ўстановы |спіс2 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Бальніцы і шпіталі | list1 = * {{нп3|2-ая гарадская клінічная бальніца|Мінская губернская земская бальніца|ru|2-я городская клиническая больница}} * [[Мінскі ваенны шпіталь]] * [[3-я гарадская клінічная бальніца імя Я. У. Клумава|Мінская яўрэйская бальніца]] * [[Пінская гарадская бальніца]] * [[Слуцкая земская бальніца]] * [[Барысаўская гарадская бальніца]] * Шпіталі Чырвонага Крыжа ([[Першая сусветная вайна]]) | group2 = Спецыялізаваныя<br/>і прытулкі | list2 = * [[Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр псіхічнага здароўя|Мінская губернская псіхіятрычная бальніца (Новае Просішча)]] * Калонія для псіхічнахворых у в. [[Дразды (Мінск)|Дразды]] * [[Мінскі радзільны прытулак]] * Пінскі прытулак для невылечна хворых * Павільёны для сухотных хворых | group3 = Аптэкі | list3 = * Губернская казённая аптэка * Аптэка Ельскіх * Старасельская аптэка * Прыватныя аптэкарскія крамы }} |група3 = Медыцынская адукацыя |спіс3 = * [[Мінскі дзяржаўны медыцынскі каледж|Мінская фельчарска-акушэрская школа]] * Курсы сясцёр міласэрнасці Таварыства Чырвонага Крыжа * [[Мінская прыватная фельчарская школа]] |група4 = Эпідэміі і медыцынскія кампаніі |спіс4 = * [[Халера ў Беларусі|Эпідэміі халеры]] * Барацьба з брушным і сыпным тыфам * [[Вакцынацыя#Гісторыя|Увядзенне абавязковага воспапрышчэплівання]] * [[Земская медыцына]] (з 1911) |група5 = Гістарычны кантэкст |спіс5 = * [[Таварыства Чырвонага Крыжа]] * Развіццё бальнеалогіі ([[Ждановічы (Мінскі раён)#Гісторыя|Здановічаўскія мінеральныя крыніцы]]) }} o5tckwgfok2c4yvimc0g8u60l217h2n Сяргей Кнырэвіч 0 816022 5210930 2026-10-03T13:19:59Z M.L.Bot 261 Новая старонка: «{{навуковец}} '''Сяргей Кнырэвіч''' ({{ВДП}}) — беларускі даследчык беларускай эміграцыі, некрапалістыкі, гісторыі кнігадрукавання, скарыназнавец і бярозаўскі краязнавец. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Бярозе Брэсцкай вобласці{{sfn|Гурневіч|2021|p= }}{{sfn|Белліт|2024...» 5210930 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Сяргей Кнырэвіч''' ({{ВДП}}) — беларускі даследчык беларускай эміграцыі, некрапалістыкі, гісторыі кнігадрукавання, скарыназнавец і бярозаўскі краязнавец. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Бярозе Брэсцкай вобласці{{sfn|Гурневіч|2021|p= }}{{sfn|Белліт|2024|p= }}. Працаваў як інжынер-электронік на Мінскім заводзе вылічальнай тэхнікі{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. У часы Перабудовы ўдзелічаў у грамадска-палітычным жыцці, перамогу на выбарах народных дэпутатаў Мінскага гарадскога Савета кандыдата ад Камуністычнай партыі{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. У канцы 1990-х гадоў пераехаў з сям’ёй пераехаў з Беларусі ў Чэхію, сям’я жыла ў Оламаўц{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. Працаваў на прыватным прадпрыемстве, вытворцы абсталявання для вырабу паперы{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. Паводле самога Кнырэвіча, імпульсам да сістэматычных краязнаўчых і архіўных пошукаў стаў пераезд у Чэхію, з сабой ён узяў першае выданне мемуараў Ларысы Геніюш «Споведзь»{{sfn|АК|2019|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Дзясяткі згадак імён дзеячаў беларускай эміграцыі ў кнізе падштурхнулі да пошукаў у архівах і на мясцовасці{{sfn|АК|2019|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Большасць свабоднага часу ён прысвячае гэтаму, экспедыцыі праводзіць амаль штомесяц{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. == Даследчая дзейнасць == === Краязнаўства === Вывучае гісторыю Бярозы і яе ваколіц. Больш за 20 гадоў даследаваў гісторыю міжваеннага польскага лагера ізаляцыі ў Бярозе Картузскай (1934—1939). Праз архіўныя крыніцы і ўспаміны прааналізаваў умовы ўтрымання, штодзённы распарадак і персанальны склад вязняў, абверг шэраг міфаў. Вызначыў, што за 5 гадоў існавання лагера праз яго прайшло каля 9 тысяч чалавек (да верасня 1939 года — 3 тысячы, а ў апошнія два тыдні — 6 тысяч), з іх каля 2-3 % былі беларусамі (каля 150—200 чалавек), у асноўным палітвязнямі-камуністамі або незалежнікамі. Пацвердзіў адзіны выпадак гібелі беларуса ў лагеры — камуніста Яна Мазыркі, памерлага ў кобрынскай бальніцы ад запалення лёгкіх пасля здзекаў аховы. Зафіксаваную апісаную сведкамі адну спробу ўцёкаў.{{sfn|Гурневіч|2021|p= }} === Даследаванні эміграцыі === Шукае нашчадкаў і пахаванні дзеячаў беларускай эміграцыі ў Чэхіі і Славакіі{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Важная база пошукаў — рукапісны «спіс Вольгі Калошы», атрыманы ад унучак Аляксандра Калошы, з адрасамі беларускіх эмігрантаў ў 1939—1941 гадах{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Абходам могілак выявіў 40 невядомых магіл беларусаў, праз пакіданне запісак пад свечкамі знайшоў нашчадкаў некаторых з іх{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. У Пльзені знайшоў сына Аляксандра Вітушкі, а пасля і магілу Аляксандра Вітушкі ў Горні Бржызе{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Ідэнтыфікаваў страчанае пахаванне консула БНР у Чэхаславакіі Міколы Вяршыніна (1866—1934) на Альшанскіх могілках у Празе, у адным гробе з Аляксандрам Калошам і Вольгай Калошавай (Вяршынінай){{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Выявіў у Нацыянальным архіве Чэхіі сапраўдныя дату і месца нараджэння Вяршыніна, абверг яго памылковыя атаясненні{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. Разам са старшынёй Рады БНР Івонкай Сурвілай 25 сакавіка 2018 года адкрыў мемарыяльную дошку на магіле Вяршыніна{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}. У канцы 2020 года выйшаў складзены Кнырэвічам двухмоўны даведнік-альбом «Магілы беларусаў у Чэхіі і Славаччыне» («Hroby Bělorusů v Česku a na Slovensku»), пры падтрымцы ўрада Чэхіі і фундацыі Орса-Рамана (рэдактар Алена Ціхановіч, графік Таццяна Быц, перакладчык Святлана Вранава, каардынатар — суполка «Скарына»). Кніга змяшчае біяграфіі, 123 фатаграфіі і дакументы, а таксама QR-код з спасылкай на інтэрактыўную мапу на Google Maps.{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }} === Скарыназнаўства === Разам з гісторыкам Паўлам Котавым у архіве Індржыхава Градца Сяргей Кнырэвіч знайшоў новыя дакументы пра Сымона Скарыну, сына Францішка Скарыны, якія зафіксавалі яго працу садоўнікам-батанікам{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. У 2024 годзе Кнырэвіч паведаміў пра знаходку ў Празе 14 друкаваных двухаркушавых фрагментаў (5-га сшытка, аркушы ЛЕ, ЛS, ЛЗ, ЛИ) пражскай кнігі «Быццё» Францыска Скарыны, якія захаваліся ў сямі асобніках у вокладцы іншай невядомай кнігі і раней не апісаны ў літаратуры{{sfn|Белліт|2024|p= }}. У маі 2023 года паведаміў пра выяўленне супадзення ксілаграфій з кнігі 1519 года ўроцлаўскага друкара Адама Дыяна з гравюрамі ў «Малой падарожнай кніжцы» Францыска Скарыны (1522){{sfn|Раўбіч|2025|p= }}. Паводле Кнырэвіча, ён падзяліўся знаходкай з гісторыкам Аляксандрам Паршанковым, што ў 2024—2025 гадах вылілася ў публічны канфлікт вакол артыкула Паршанкова з суаўтаркай у «Slavistica Vilnensis», Кнырэвіч абвінавачнаў даследчыкаў у выкарыстанні яго знаходак без належнай згоды і суаўтарства, хаця спасылка на яго як інфарматара стаяла.{{sfn|Раўбіч|2025|p= }}. == Грамадская і культурная дзейнасць == Актыўны ўдзельнік культурнага жыцця беларускай дыяспары ў Чэхіі. У 2019 годзе ўдзельнічаў у прэзентацыі чэшскага перакладу мемуараў Ларысы Геніюш «Paní doktorová 0-287, aneb z Československa do gulagu» ў Празе, дапамагаў з удакладненнем індэкса імёнаў да выдання{{sfn|АК|2019|p= }}. У кастрычніку 2023 года выступаў сукуратурам выставы «Імем беларускага народу…», прысвечанай 100-годдзю пераезду Рады БНР у Прагу, якая адкрылася ў Славянскай бібліятэцы ў Празе{{sfn|Svaboda.org|2023|p= }}. 2 лістапада 2023 года ўдзельнічаў у міжнародным сімпозіуме ў Славянскай бібліятэцы, дзе выступаў з дакладам у панэлі, прысвечанай архівам БНР{{sfn|Навумчык|2023|p= }}. Праводзіць рэгулярныя экскурсіі па беларускіх пахаваннях на Альшанскіх могілкаў у Празе, супрацоўнічае з беларускай асветніцкай суполкай «Скарына»{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. == Працы == * «Магілы беларусаў у Чэхіі і Славаччыне» / «Hroby Bělorusů v Česku a na Slovensku» (Прага, 2020){{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Ціхановіч|2018a|{{cite web| url = https://www.svaboda.org/a/29096611.html |title = Неверагодны лёс консула БНР: знайшлі магілу і нашчадкаў |author = Алена Ціхановіч |authorlink = |date = 2018-03-14 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Ціхановіч|2018b|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/29122304.html |title = У Празе адкрылі дошку на магіле консула БНР Мікалая Вяршыніна |author = Алена Ціхановіч |authorlink = |date = 2018-03-25 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|АК|2019|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/29858657.html |title = У Празе прэзэнтавалі мэмуары Ларысы Геніюш па-чэску |author = А.К.| authorlink = |date = 2019-04-03 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Svaboda.org|2020|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31022859.html |title = «Пакідаў ля знойдзеных помнікаў запіскі пад сьвечкай». Выйшла кніга пра беларускія пахаваньні ў Чэхіі і Славаччыне з Google maps |first = |last = |authorlink = |date = 2020-12-28 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Гурневіч|2021|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31204006.html |title = «Беларусаў там было 150 чалавек, а не дзясяткі тысяч». Міты і факты пра канцлягер у Бярозе Картускай |author = Дзьмітры Гурневіч |authorlink = |date = 2021-04-15 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Svaboda.org|2023|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/32626329.html |title = «Імем беларускага народу...» Адкрылася выстава, прысьвечаная 100-годзьдзю пераезду Рады БНР у Прагу. ФОТА |first = |last = |authorlink = |date = 2023-10-06 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Навумчык|2023|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/32667946.html |title = Рушнікі з кватэры Захаркі і гісторыя беларуса, забітага на загад расейскага «белага» генэрала. У Празе прайшоў сымпозіюм, прысьвечаны БНР |author = Сяргей Навумчык |authorlink = |date = 2023-11-02 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Белліт|2024|{{cite web| url = https://bellit.info/roznaje/znojdzjeny-njevjadomyja-ranjej-frahmjenty-biblii-skaryny.html |title = Знойдзены невядомыя раней фрагменты Бібліі Скарыны |first = |last = |authorlink = |date = 2024-09-16 |work = bellit.info |publisher = Белліт |location = |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Раўбіч|2025|{{cite web|url = https://nashaniva.com/363168 |title = Скандал у беларускім скарыназнаўстве: маладога гісторыка Паршанкова вінавацяць у прысваенні чужога адкрыцця |author = Ф. Раўбіч |authorlink = |date = 2025-03-07 |work = nashaniva.com |publisher = Наша Ніва |location = |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кнырэвіч Сяргей}} tf2l2rvkueob47011b216wp4crzo4u3 5210933 5210930 2026-10-03T13:26:35Z M.L.Bot 261 5210933 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Сяргей Міхайлавіч Кнырэвіч''' ({{ВДП}}) — беларускі даследчык беларускай эміграцыі, некрапалістыкі, гісторыі кнігадрукавання, скарыназнавец і бярозаўскі краязнавец. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Бярозе Брэсцкай вобласці{{sfn|Гурневіч|2021|p= }}{{sfn|Белліт|2024|p= }}. Працаваў як інжынер-электронік на Мінскім заводзе вылічальнай тэхнікі{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. У часы Перабудовы ўдзелічаў у грамадска-палітычным жыцці, перамогу на выбарах народных дэпутатаў Мінскага гарадскога Савета кандыдата ад Камуністычнай партыі{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. У канцы 1990-х гадоў пераехаў з сям’ёй пераехаў з Беларусі ў Чэхію, сям’я жыла ў Оламаўц{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. Працаваў на прыватным прадпрыемстве, вытворцы абсталявання для вырабу паперы{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. Паводле самога Кнырэвіча, імпульсам да сістэматычных краязнаўчых і архіўных пошукаў стаў пераезд у Чэхію, з сабой ён узяў першае выданне мемуараў Ларысы Геніюш «Споведзь»{{sfn|АК|2019|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Дзясяткі згадак імён дзеячаў беларускай эміграцыі ў кнізе падштурхнулі да пошукаў у архівах і на мясцовасці{{sfn|АК|2019|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Большасць свабоднага часу ён прысвячае гэтаму, экспедыцыі праводзіць амаль штомесяц{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. == Даследчая дзейнасць == === Краязнаўства === Вывучае гісторыю Бярозы і яе ваколіц. Больш за 20 гадоў даследаваў гісторыю міжваеннага польскага лагера ізаляцыі ў Бярозе Картузскай (1934—1939). Праз архіўныя крыніцы і ўспаміны прааналізаваў умовы ўтрымання, штодзённы распарадак і персанальны склад вязняў, абверг шэраг міфаў. Вызначыў, што за 5 гадоў існавання лагера праз яго прайшло каля 9 тысяч чалавек (да верасня 1939 года — 3 тысячы, а ў апошнія два тыдні — 6 тысяч), з іх каля 2-3 % былі беларусамі (каля 150—200 чалавек), у асноўным палітвязнямі-камуністамі або незалежнікамі. Пацвердзіў адзіны выпадак гібелі беларуса ў лагеры — камуніста Яна Мазыркі, памерлага ў кобрынскай бальніцы ад запалення лёгкіх пасля здзекаў аховы. Зафіксаваную апісаную сведкамі адну спробу ўцёкаў.{{sfn|Гурневіч|2021|p= }} === Даследаванні эміграцыі === Шукае нашчадкаў і пахаванні дзеячаў беларускай эміграцыі ў Чэхіі і Славакіі{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Важная база пошукаў — рукапісны «спіс Вольгі Калошы», атрыманы ад унучак Аляксандра Калошы, з адрасамі беларускіх эмігрантаў ў 1939—1941 гадах{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Абходам могілак выявіў 40 невядомых магіл беларусаў, праз пакіданне запісак пад свечкамі знайшоў нашчадкаў некаторых з іх{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. У Пльзені знайшоў сына Аляксандра Вітушкі, а пасля і магілу Аляксандра Вітушкі ў Горні Бржызе{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Ідэнтыфікаваў страчанае пахаванне консула БНР у Чэхаславакіі Міколы Вяршыніна (1866—1934) на Альшанскіх могілках у Празе, у адным гробе з Аляксандрам Калошам і Вольгай Калошавай (Вяршынінай){{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Выявіў у Нацыянальным архіве Чэхіі сапраўдныя дату і месца нараджэння Вяршыніна, абверг яго памылковыя атаясненні{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. Разам са старшынёй Рады БНР Івонкай Сурвілай 25 сакавіка 2018 года адкрыў мемарыяльную дошку на магіле Вяршыніна{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}. У канцы 2020 года выйшаў складзены Кнырэвічам двухмоўны даведнік-альбом «Магілы беларусаў у Чэхіі і Славаччыне» («Hroby Bělorusů v Česku a na Slovensku»), пры падтрымцы ўрада Чэхіі і фундацыі Орса-Рамана (рэдактар Алена Ціхановіч, графік Таццяна Быц, перакладчык Святлана Вранава, каардынатар — суполка «Скарына»). Кніга змяшчае біяграфіі, 123 фатаграфіі і дакументы, а таксама QR-код з спасылкай на інтэрактыўную мапу на Google Maps.{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }} === Скарыназнаўства === Разам з гісторыкам Паўлам Котавым у архіве Індржыхава Градца Сяргей Кнырэвіч знайшоў новыя дакументы пра Сымона Скарыну, сына Францішка Скарыны, якія зафіксавалі яго працу садоўнікам-батанікам{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. У 2024 годзе Кнырэвіч паведаміў пра знаходку ў Празе 14 друкаваных двухаркушавых фрагментаў (5-га сшытка, аркушы ЛЕ, ЛS, ЛЗ, ЛИ) пражскай кнігі «Быццё» Францыска Скарыны, якія захаваліся ў сямі асобніках у вокладцы іншай невядомай кнігі і раней не апісаны ў літаратуры{{sfn|Белліт|2024|p= }}. У маі 2023 года паведаміў пра выяўленне супадзення ксілаграфій з кнігі 1519 года ўроцлаўскага друкара Адама Дыяна з гравюрамі ў «Малой падарожнай кніжцы» Францыска Скарыны (1522){{sfn|Раўбіч|2025|p= }}. Паводле Кнырэвіча, ён падзяліўся знаходкай з гісторыкам Аляксандрам Паршанковым, што ў 2024—2025 гадах вылілася ў публічны канфлікт вакол артыкула Паршанкова з суаўтаркай у «Slavistica Vilnensis», Кнырэвіч абвінавачнаў даследчыкаў у выкарыстанні яго знаходак без належнай згоды і суаўтарства, хаця спасылка на яго як інфарматара стаяла.{{sfn|Раўбіч|2025|p= }}. == Грамадская і культурная дзейнасць == Актыўны ўдзельнік культурнага жыцця беларускай дыяспары ў Чэхіі. У 2019 годзе ўдзельнічаў у прэзентацыі чэшскага перакладу мемуараў Ларысы Геніюш «Paní doktorová 0-287, aneb z Československa do gulagu» ў Празе, дапамагаў з удакладненнем індэкса імёнаў да выдання{{sfn|АК|2019|p= }}. У кастрычніку 2023 года выступаў сукуратурам выставы «Імем беларускага народу…», прысвечанай 100-годдзю пераезду Рады БНР у Прагу, якая адкрылася ў Славянскай бібліятэцы ў Празе{{sfn|Svaboda.org|2023|p= }}. 2 лістапада 2023 года ўдзельнічаў у міжнародным сімпозіуме ў Славянскай бібліятэцы, дзе выступаў з дакладам у панэлі, прысвечанай архівам БНР{{sfn|Навумчык|2023|p= }}. Праводзіць рэгулярныя экскурсіі па беларускіх пахаваннях на Альшанскіх могілкаў у Празе, супрацоўнічае з беларускай асветніцкай суполкай «Скарына»{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. == Працы == * «Магілы беларусаў у Чэхіі і Славаччыне» / «Hroby Bělorusů v Česku a na Slovensku» (Прага, 2020){{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Ціхановіч|2018a|{{cite web| url = https://www.svaboda.org/a/29096611.html |title = Неверагодны лёс консула БНР: знайшлі магілу і нашчадкаў |author = Алена Ціхановіч |authorlink = |date = 2018-03-14 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Ціхановіч|2018b|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/29122304.html |title = У Празе адкрылі дошку на магіле консула БНР Мікалая Вяршыніна |author = Алена Ціхановіч |authorlink = |date = 2018-03-25 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|АК|2019|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/29858657.html |title = У Празе прэзэнтавалі мэмуары Ларысы Геніюш па-чэску |author = А.К.| authorlink = |date = 2019-04-03 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Svaboda.org|2020|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31022859.html |title = «Пакідаў ля знойдзеных помнікаў запіскі пад сьвечкай». Выйшла кніга пра беларускія пахаваньні ў Чэхіі і Славаччыне з Google maps |first = |last = |authorlink = |date = 2020-12-28 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Гурневіч|2021|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31204006.html |title = «Беларусаў там было 150 чалавек, а не дзясяткі тысяч». Міты і факты пра канцлягер у Бярозе Картускай |author = Дзьмітры Гурневіч |authorlink = |date = 2021-04-15 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Svaboda.org|2023|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/32626329.html |title = «Імем беларускага народу...» Адкрылася выстава, прысьвечаная 100-годзьдзю пераезду Рады БНР у Прагу. ФОТА |first = |last = |authorlink = |date = 2023-10-06 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Навумчык|2023|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/32667946.html |title = Рушнікі з кватэры Захаркі і гісторыя беларуса, забітага на загад расейскага «белага» генэрала. У Празе прайшоў сымпозіюм, прысьвечаны БНР |author = Сяргей Навумчык |authorlink = |date = 2023-11-02 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Белліт|2024|{{cite web| url = https://bellit.info/roznaje/znojdzjeny-njevjadomyja-ranjej-frahmjenty-biblii-skaryny.html |title = Знойдзены невядомыя раней фрагменты Бібліі Скарыны |first = |last = |authorlink = |date = 2024-09-16 |work = bellit.info |publisher = Белліт |location = |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Раўбіч|2025|{{cite web|url = https://nashaniva.com/363168 |title = Скандал у беларускім скарыназнаўстве: маладога гісторыка Паршанкова вінавацяць у прысваенні чужога адкрыцця |author = Ф. Раўбіч |authorlink = |date = 2025-03-07 |work = nashaniva.com |publisher = Наша Ніва |location = |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кнырэвіч Сяргей}} 71nrgffinjouhcburni4immts8vizdl 5210934 5210933 2026-10-03T13:32:20Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5210934 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Сяргей Міхайлавіч Кнырэвіч''' ({{ВДП}}) — беларускі даследчык беларускай эміграцыі, некрапалістыкі, гісторыі кнігадрукавання, скарыназнавец і бярозаўскі краязнавец. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Бярозе Брэсцкай вобласці{{sfn|Гурневіч|2021|p= }}{{sfn|Белліт|2024|p= }}. Працаваў інжынерам-электронікам на Мінскім заводзе вылічальнай тэхнікі{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. У часы [[Перабудова|Перабудовы]] ўдзелічаў у грамадска-палітычным жыцці, перамогу на выбарах народных дэпутатаў Мінскага гарадскога Савета кандыдата ад Камуністычнай партыі{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. У канцы 1990-х гадоў пераехаў з сям’ёй у Чэхію, сям’я жыла ў Оламаўцы{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. Працаваў на прыватным прадпрыемстве, вытворцы абсталявання для вырабу паперы{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. Паводле самога Кнырэвіча, імпульсам да даследаванняў стаў пераезд у Чэхію, з сабой ён узяў першае выданне мемуараў Ларысы Геніюш «Споведзь», згадкі ў кнізе дзясяткаў дзеячаў беларускай эміграцыі падштурхнулі да пошукаў у архівах і на мясцовасці{{sfn|АК|2019|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Большасць свабоднага часу ён прысвячае гэтаму, экспедыцыі праводзіць амаль штомесяц{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. == Даследчая дзейнасць == === Краязнаўства === Вывучае гісторыю Бярозы і яе ваколіц. Больш за 20 гадоў даследаваў гісторыю міжваеннага польскага лагера ізаляцыі ў Бярозе Картузскай (1934—1939). Праз архіўныя крыніцы і ўспаміны прааналізаваў умовы ўтрымання, штодзённы распарадак і персанальны склад вязняў, абверг шэраг міфаў. Вызначыў, што за 5 гадоў існавання лагера праз яго прайшло каля 9 тысяч чалавек (да верасня 1939 года — 3 тысячы, а ў апошнія два тыдні — 6 тысяч), з іх каля 2-3 % былі беларусамі (каля 150—200 чалавек), у асноўным палітвязнямі-камуністамі або незалежнікамі. Пацвердзіў адзіны выпадак гібелі беларуса ў лагеры — камуніста Яна Мазыркі, памерлага ў кобрынскай бальніцы ад запалення лёгкіх пасля здзекаў аховы. Зафіксаваную апісаную сведкамі адну спробу ўцёкаў.{{sfn|Гурневіч|2021|p= }} === Даследаванні эміграцыі === Шукае нашчадкаў і пахаванні дзеячаў беларускай эміграцыі ў Чэхіі і Славакіі{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Важная база пошукаў — рукапісны «спіс Вольгі Калошы», атрыманы ад унучак Аляксандра Калошы, з адрасамі беларускіх эмігрантаў ў 1939—1941 гадах{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Абходам могілак выявіў 40 невядомых магіл беларусаў, праз пакіданне запісак пад свечкамі знайшоў нашчадкаў некаторых з іх{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. У Пльзені знайшоў сына Аляксандра Вітушкі, а пасля і магілу Аляксандра Вітушкі ў Горні Бржызе{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Ідэнтыфікаваў страчанае пахаванне консула БНР у Чэхаславакіі [[Мікалай Вяршынін (консул БНР)|Міколы Вяршыніна]] (1866—1934) на Альшанскіх могілках у Празе, у адным гробе з Аляксандрам Калошам і Вольгай Калошавай (Вяршынінай){{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Выявіў у Нацыянальным архіве Чэхіі сапраўдныя дату і месца нараджэння Вяршыніна, абверг яго памылковыя атаясненні{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. Разам са старшынёй Рады БНР Івонкай Сурвілай 25 сакавіка 2018 года адкрыў мемарыяльную дошку на магіле Вяршыніна{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}. У канцы 2020 года выйшаў складзены Кнырэвічам двухмоўны даведнік-альбом «Магілы беларусаў у Чэхіі і Славаччыне» («Hroby Bělorusů v Česku a na Slovensku»), пры падтрымцы ўрада Чэхіі і фундацыі Орса-Рамана (рэдактар Алена Ціхановіч, графік Таццяна Быц, перакладчык Святлана Вранава, каардынатар — суполка «Скарына»). Кніга змяшчае біяграфіі, 123 фатаграфіі і дакументы, а таксама QR-код з спасылкай на інтэрактыўную мапу на Google Maps.{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }} === Скарыназнаўства === Разам з гісторыкам Паўлам Котавым у архіве Індржыхава Градца Сяргей Кнырэвіч знайшоў новыя дакументы пра Сымона Скарыну, сына Францішка Скарыны, якія зафіксавалі яго працу садоўнікам-батанікам{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. У 2024 годзе Кнырэвіч паведаміў пра знаходку ў Празе 14 друкаваных двухаркушавых фрагментаў (5-га сшытка, аркушы ЛЕ, ЛS, ЛЗ, ЛИ) пражскай кнігі «Быццё» Францыска Скарыны, якія захаваліся ў сямі асобніках у вокладцы іншай невядомай кнігі і раней не апісаны ў літаратуры{{sfn|Белліт|2024|p= }}. У маі 2023 года паведаміў пра выяўленне супадзення ксілаграфій з кнігі 1519 года ўроцлаўскага друкара Адама Дыяна з гравюрамі ў «Малой падарожнай кніжцы» Францыска Скарыны (1522){{sfn|Раўбіч|2025|p= }}. Паводле Кнырэвіча, ён падзяліўся знаходкай з гісторыкам Аляксандрам Паршанковым, што ў 2024—2025 гадах вылілася ў публічны канфлікт вакол артыкула Паршанкова з суаўтаркай у «Slavistica Vilnensis», Кнырэвіч абвінавачнаў даследчыкаў у выкарыстанні яго знаходак без належнай згоды і суаўтарства, хаця спасылка на яго як інфарматара стаяла.{{sfn|Раўбіч|2025|p= }}. == Грамадская і культурная дзейнасць == Актыўны ўдзельнік культурнага жыцця беларускай дыяспары ў Чэхіі. У 2019 годзе ўдзельнічаў у прэзентацыі чэшскага перакладу мемуараў Ларысы Геніюш «Paní doktorová 0-287, aneb z Československa do gulagu» ў Празе, дапамагаў з удакладненнем індэкса імёнаў да выдання{{sfn|АК|2019|p= }}. У кастрычніку 2023 года выступаў сукуратурам выставы «Імем беларускага народу…», прысвечанай 100-годдзю пераезду Рады БНР у Прагу, якая адкрылася ў Славянскай бібліятэцы ў Празе{{sfn|Svaboda.org|2023|p= }}. 2 лістапада 2023 года ўдзельнічаў у міжнародным сімпозіуме ў Славянскай бібліятэцы, дзе выступаў з дакладам у панэлі, прысвечанай архівам БНР{{sfn|Навумчык|2023|p= }}. Праводзіць рэгулярныя экскурсіі па беларускіх пахаваннях на Альшанскіх могілкаў у Празе, супрацоўнічае з беларускай асветніцкай суполкай «Скарына»{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. == Працы == * «Магілы беларусаў у Чэхіі і Славаччыне» / «Hroby Bělorusů v Česku a na Slovensku» (Прага, 2020){{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Ціхановіч|2018a|{{cite web| url = https://www.svaboda.org/a/29096611.html |title = Неверагодны лёс консула БНР: знайшлі магілу і нашчадкаў |author = Алена Ціхановіч |authorlink = |date = 2018-03-14 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Ціхановіч|2018b|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/29122304.html |title = У Празе адкрылі дошку на магіле консула БНР Мікалая Вяршыніна |author = Алена Ціхановіч |authorlink = |date = 2018-03-25 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|АК|2019|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/29858657.html |title = У Празе прэзэнтавалі мэмуары Ларысы Геніюш па-чэску |author = А.К.| authorlink = |date = 2019-04-03 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Svaboda.org|2020|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31022859.html |title = «Пакідаў ля знойдзеных помнікаў запіскі пад сьвечкай». Выйшла кніга пра беларускія пахаваньні ў Чэхіі і Славаччыне з Google maps |first = |last = |authorlink = |date = 2020-12-28 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Гурневіч|2021|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31204006.html |title = «Беларусаў там было 150 чалавек, а не дзясяткі тысяч». Міты і факты пра канцлягер у Бярозе Картускай |author = Дзьмітры Гурневіч |authorlink = |date = 2021-04-15 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Svaboda.org|2023|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/32626329.html |title = «Імем беларускага народу...» Адкрылася выстава, прысьвечаная 100-годзьдзю пераезду Рады БНР у Прагу. ФОТА |first = |last = |authorlink = |date = 2023-10-06 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Навумчык|2023|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/32667946.html |title = Рушнікі з кватэры Захаркі і гісторыя беларуса, забітага на загад расейскага «белага» генэрала. У Празе прайшоў сымпозіюм, прысьвечаны БНР |author = Сяргей Навумчык |authorlink = |date = 2023-11-02 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Белліт|2024|{{cite web| url = https://bellit.info/roznaje/znojdzjeny-njevjadomyja-ranjej-frahmjenty-biblii-skaryny.html |title = Знойдзены невядомыя раней фрагменты Бібліі Скарыны |first = |last = |authorlink = |date = 2024-09-16 |work = bellit.info |publisher = Белліт |location = |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Раўбіч|2025|{{cite web|url = https://nashaniva.com/363168 |title = Скандал у беларускім скарыназнаўстве: маладога гісторыка Паршанкова вінавацяць у прысваенні чужога адкрыцця |author = Ф. Раўбіч |authorlink = |date = 2025-03-07 |work = nashaniva.com |publisher = Наша Ніва |location = |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кнырэвіч Сяргей}} n0zfipx7tu9wp8ckpd5j83f5t2en9yz 5210943 5210934 2026-10-03T13:51:53Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5210943 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Сяргей Міхайлавіч Кнырэвіч''' ({{ВДП}}) — беларускі даследчык [[Беларуская эміграцыя|беларускай эміграцыі]], некрапалістыкі, гісторыі кнігадрукавання, скарыназнавец і бярозаўскі краязнавец. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Бярозе Брэсцкай вобласці{{sfn|Гурневіч|2021|p= }}{{sfn|Белліт|2024|p= }}. Працаваў інжынерам-электронікам на Мінскім заводзе вылічальнай тэхнікі{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. У часы [[Перабудова|Перабудовы]] ўдзелічаў у грамадска-палітычным жыцці, перамогу на выбарах народных дэпутатаў Мінскага гарадскога Савета кандыдата ад Камуністычнай партыі{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. У канцы 1990-х гадоў пераехаў з сям’ёй у Чэхію, сям’я жыла ў Оламаўцы{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. Працаваў на прыватным прадпрыемстве, вытворцы абсталявання для вырабу паперы{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. Паводле самога Кнырэвіча, імпульсам да даследаванняў стаў пераезд у Чэхію, з сабой ён узяў першае выданне мемуараў Ларысы Геніюш «Споведзь», згадкі ў кнізе дзясяткаў дзеячаў беларускай эміграцыі падштурхнулі да пошукаў у архівах і на мясцовасці{{sfn|АК|2019|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Большасць свабоднага часу ён прысвячае гэтаму, экспедыцыі праводзіць амаль штомесяц{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. == Даследчая дзейнасць == === Краязнаўства === Вывучае гісторыю Бярозы і яе ваколіц, у прыватнасці [[Бярозаўскі кляштар картэзіянцаў|Бярозаўскага кляштара картэзіянцаў]], генеалогію людзе і родаў звязаных з краем. Збіраў старыя карты, перакладаў з польскай тэматычныя матэрыялы. Друкаваўся ў часопісе «[[Гістарычная брама]]».<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bereza-cbs.by/mestnye-kraevedy/|title=Мясцовыя краязнаўцы — Березовская районная библиотечная система|access-date=2026-10-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/simeon-rus-iz-polotska-na-to-vremya-sadovnik.html|title=Белорус Сергей Кныревич нашел в чешском архиве документы, написанные рукой сына Франциска Скорины|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2017-07-17|access-date=2026-10-03}}</ref> Алічбаваныя матэрыялы гісторыі Бярозы часоў Першай сусветнай вайны перадаў у фонды Бярозаўскай цэнтральнай раённай бібліятэкі<ref name=":1" />. Больш за 20 гадоў даследаваў гісторыю міжваеннага [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер|польскага лагера ізаляцыі ў Бярозе Картузскай]] (1934—1939). Праз архіўныя крыніцы і ўспаміны прааналізаваў умовы ўтрымання, штодзённы распарадак і персанальны склад вязняў, абверг шэраг міфаў. Вызначыў, што за 5 гадоў існавання лагера праз яго прайшло каля 9 тысяч чалавек (да верасня 1939 года — 3 тысячы, а ў апошнія два тыдні — 6 тысяч), з іх каля 2-3 % былі беларусамі (каля 150—200 чалавек), у асноўным палітвязнямі-камуністамі або незалежнікамі. Пацвердзіў адзіны выпадак гібелі беларуса ў лагеры — камуніста Яна Мазыркі, памерлага ў кобрынскай бальніцы ад запалення лёгкіх пасля здзекаў аховы. Зафіксаваную апісаную сведкамі адну спробу ўцёкаў.{{sfn|Гурневіч|2021|p= }} === Даследаванні эміграцыі === Шукае нашчадкаў і пахаванні дзеячаў беларускай эміграцыі ў Чэхіі і Славакіі{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Важная база пошукаў — рукапісны «спіс Вольгі Калошы», атрыманы ад унучак Аляксандра Калошы, з адрасамі беларускіх эмігрантаў ў 1939—1941 гадах{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Абходам могілак выявіў 40 невядомых магіл беларусаў, праз пакіданне запісак пад свечкамі знайшоў нашчадкаў некаторых з іх{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. У Пльзені знайшоў сына Аляксандра Вітушкі, а пасля і магілу Аляксандра Вітушкі ў Горні Бржызе{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Ідэнтыфікаваў страчанае пахаванне консула БНР у Чэхаславакіі [[Мікалай Вяршынін (консул БНР)|Міколы Вяршыніна]] (1866—1934) на Альшанскіх могілках у Празе, у адным гробе з Аляксандрам Калошам і Вольгай Калошавай (Вяршынінай){{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Выявіў у Нацыянальным архіве Чэхіі сапраўдныя дату і месца нараджэння Вяршыніна, абверг яго памылковыя атаясненні{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. Разам са старшынёй Рады БНР Івонкай Сурвілай 25 сакавіка 2018 года адкрыў мемарыяльную дошку на магіле Вяршыніна{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}. У канцы 2020 года выйшаў складзены Кнырэвічам двухмоўны даведнік-альбом «Магілы беларусаў у Чэхіі і Славаччыне» («Hroby Bělorusů v Česku a na Slovensku»), пры падтрымцы ўрада Чэхіі і фундацыі Орса-Рамана (рэдактар Алена Ціхановіч, графік Таццяна Быц, перакладчык Святлана Вранава, каардынатар — суполка «Скарына»). Кніга змяшчае біяграфіі, 123 фатаграфіі і дакументы, а таксама QR-код з спасылкай на інтэрактыўную мапу на Google Maps.{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }} === Скарыназнаўства === Разам з гісторыкам Паўлам Котавым у архіве Індржыхава Градца Сяргей Кнырэвіч знайшоў новыя дакументы пра Сымона Скарыну, сына Францішка Скарыны, якія зафіксавалі яго працу садоўнікам-батанікам{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. У 2024 годзе Кнырэвіч паведаміў пра знаходку ў Празе 14 друкаваных двухаркушавых фрагментаў (5-га сшытка, аркушы ЛЕ, ЛS, ЛЗ, ЛИ) пражскай кнігі «Быццё» Францыска Скарыны, якія захаваліся ў сямі асобніках у вокладцы іншай невядомай кнігі і раней не апісаны ў літаратуры{{sfn|Белліт|2024|p= }}. У маі 2023 года паведаміў пра выяўленне супадзення ксілаграфій з кнігі 1519 года ўроцлаўскага друкара Адама Дыяна з гравюрамі ў «Малой падарожнай кніжцы» Францыска Скарыны (1522){{sfn|Раўбіч|2025|p= }}. Паводле Кнырэвіча, ён падзяліўся знаходкай з гісторыкам Аляксандрам Паршанковым, што ў 2024—2025 гадах вылілася ў публічны канфлікт вакол артыкула Паршанкова з суаўтаркай у «Slavistica Vilnensis», Кнырэвіч абвінавачнаў даследчыкаў у выкарыстанні яго знаходак без належнай згоды і суаўтарства, хаця спасылка на яго як інфарматара стаяла.{{sfn|Раўбіч|2025|p= }}. == Грамадская і культурная дзейнасць == Актыўны ўдзельнік культурнага жыцця беларускай дыяспары ў Чэхіі. У 2019 годзе ўдзельнічаў у прэзентацыі чэшскага перакладу мемуараў Ларысы Геніюш «Paní doktorová 0-287, aneb z Československa do gulagu» ў Празе, дапамагаў з удакладненнем індэкса імёнаў да выдання{{sfn|АК|2019|p= }}. У кастрычніку 2023 года выступаў сукуратурам выставы «Імем беларускага народу…», прысвечанай 100-годдзю пераезду Рады БНР у Прагу, якая адкрылася ў Славянскай бібліятэцы ў Празе{{sfn|Svaboda.org|2023|p= }}. 2 лістапада 2023 года ўдзельнічаў у міжнародным сімпозіуме ў Славянскай бібліятэцы, дзе выступаў з дакладам у панэлі, прысвечанай архівам БНР{{sfn|Навумчык|2023|p= }}. Праводзіць рэгулярныя экскурсіі па беларускіх пахаваннях на Альшанскіх могілкаў у Празе, супрацоўнічае з беларускай асветніцкай суполкай «Скарына»{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. == Працы == * «Магілы беларусаў у Чэхіі і Славаччыне» / «Hroby Bělorusů v Česku a na Slovensku» (Прага, 2020){{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Ціхановіч|2018a|{{cite web| url = https://www.svaboda.org/a/29096611.html |title = Неверагодны лёс консула БНР: знайшлі магілу і нашчадкаў |author = Алена Ціхановіч |authorlink = |date = 2018-03-14 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Ціхановіч|2018b|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/29122304.html |title = У Празе адкрылі дошку на магіле консула БНР Мікалая Вяршыніна |author = Алена Ціхановіч |authorlink = |date = 2018-03-25 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|АК|2019|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/29858657.html |title = У Празе прэзэнтавалі мэмуары Ларысы Геніюш па-чэску |author = А.К.| authorlink = |date = 2019-04-03 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Svaboda.org|2020|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31022859.html |title = «Пакідаў ля знойдзеных помнікаў запіскі пад сьвечкай». Выйшла кніга пра беларускія пахаваньні ў Чэхіі і Славаччыне з Google maps |first = |last = |authorlink = |date = 2020-12-28 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Гурневіч|2021|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31204006.html |title = «Беларусаў там было 150 чалавек, а не дзясяткі тысяч». Міты і факты пра канцлягер у Бярозе Картускай |author = Дзьмітры Гурневіч |authorlink = |date = 2021-04-15 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Svaboda.org|2023|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/32626329.html |title = «Імем беларускага народу...» Адкрылася выстава, прысьвечаная 100-годзьдзю пераезду Рады БНР у Прагу. ФОТА |first = |last = |authorlink = |date = 2023-10-06 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Навумчык|2023|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/32667946.html |title = Рушнікі з кватэры Захаркі і гісторыя беларуса, забітага на загад расейскага «белага» генэрала. У Празе прайшоў сымпозіюм, прысьвечаны БНР |author = Сяргей Навумчык |authorlink = |date = 2023-11-02 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Белліт|2024|{{cite web| url = https://bellit.info/roznaje/znojdzjeny-njevjadomyja-ranjej-frahmjenty-biblii-skaryny.html |title = Знойдзены невядомыя раней фрагменты Бібліі Скарыны |first = |last = |authorlink = |date = 2024-09-16 |work = bellit.info |publisher = Белліт |location = |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Раўбіч|2025|{{cite web|url = https://nashaniva.com/363168 |title = Скандал у беларускім скарыназнаўстве: маладога гісторыка Паршанкова вінавацяць у прысваенні чужога адкрыцця |author = Ф. Раўбіч |authorlink = |date = 2025-03-07 |work = nashaniva.com |publisher = Наша Ніва |location = |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кнырэвіч Сяргей}} 93h626ndo1quzyzakcohb400wer932w 5210944 5210943 2026-10-03T13:56:18Z M.L.Bot 261 /* Працы */ 5210944 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Сяргей Міхайлавіч Кнырэвіч''' ({{ВДП}}) — беларускі даследчык [[Беларуская эміграцыя|беларускай эміграцыі]], некрапалістыкі, гісторыі кнігадрукавання, скарыназнавец і бярозаўскі краязнавец. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Бярозе Брэсцкай вобласці{{sfn|Гурневіч|2021|p= }}{{sfn|Белліт|2024|p= }}. Працаваў інжынерам-электронікам на Мінскім заводзе вылічальнай тэхнікі{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. У часы [[Перабудова|Перабудовы]] ўдзелічаў у грамадска-палітычным жыцці, перамогу на выбарах народных дэпутатаў Мінскага гарадскога Савета кандыдата ад Камуністычнай партыі{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. У канцы 1990-х гадоў пераехаў з сям’ёй у Чэхію, сям’я жыла ў Оламаўцы{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. Працаваў на прыватным прадпрыемстве, вытворцы абсталявання для вырабу паперы{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. Паводле самога Кнырэвіча, імпульсам да даследаванняў стаў пераезд у Чэхію, з сабой ён узяў першае выданне мемуараў Ларысы Геніюш «Споведзь», згадкі ў кнізе дзясяткаў дзеячаў беларускай эміграцыі падштурхнулі да пошукаў у архівах і на мясцовасці{{sfn|АК|2019|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Большасць свабоднага часу ён прысвячае гэтаму, экспедыцыі праводзіць амаль штомесяц{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. == Даследчая дзейнасць == === Краязнаўства === Вывучае гісторыю Бярозы і яе ваколіц, у прыватнасці [[Бярозаўскі кляштар картэзіянцаў|Бярозаўскага кляштара картэзіянцаў]], генеалогію людзе і родаў звязаных з краем. Збіраў старыя карты, перакладаў з польскай тэматычныя матэрыялы. Друкаваўся ў часопісе «[[Гістарычная брама]]».<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bereza-cbs.by/mestnye-kraevedy/|title=Мясцовыя краязнаўцы — Березовская районная библиотечная система|access-date=2026-10-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/simeon-rus-iz-polotska-na-to-vremya-sadovnik.html|title=Белорус Сергей Кныревич нашел в чешском архиве документы, написанные рукой сына Франциска Скорины|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2017-07-17|access-date=2026-10-03}}</ref> Алічбаваныя матэрыялы гісторыі Бярозы часоў Першай сусветнай вайны перадаў у фонды Бярозаўскай цэнтральнай раённай бібліятэкі<ref name=":1" />. Больш за 20 гадоў даследаваў гісторыю міжваеннага [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер|польскага лагера ізаляцыі ў Бярозе Картузскай]] (1934—1939). Праз архіўныя крыніцы і ўспаміны прааналізаваў умовы ўтрымання, штодзённы распарадак і персанальны склад вязняў, абверг шэраг міфаў. Вызначыў, што за 5 гадоў існавання лагера праз яго прайшло каля 9 тысяч чалавек (да верасня 1939 года — 3 тысячы, а ў апошнія два тыдні — 6 тысяч), з іх каля 2-3 % былі беларусамі (каля 150—200 чалавек), у асноўным палітвязнямі-камуністамі або незалежнікамі. Пацвердзіў адзіны выпадак гібелі беларуса ў лагеры — камуніста Яна Мазыркі, памерлага ў кобрынскай бальніцы ад запалення лёгкіх пасля здзекаў аховы. Зафіксаваную апісаную сведкамі адну спробу ўцёкаў.{{sfn|Гурневіч|2021|p= }} === Даследаванні эміграцыі === Шукае нашчадкаў і пахаванні дзеячаў беларускай эміграцыі ў Чэхіі і Славакіі{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Важная база пошукаў — рукапісны «спіс Вольгі Калошы», атрыманы ад унучак Аляксандра Калошы, з адрасамі беларускіх эмігрантаў ў 1939—1941 гадах{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Абходам могілак выявіў 40 невядомых магіл беларусаў, праз пакіданне запісак пад свечкамі знайшоў нашчадкаў некаторых з іх{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. У Пльзені знайшоў сына Аляксандра Вітушкі, а пасля і магілу Аляксандра Вітушкі ў Горні Бржызе{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Ідэнтыфікаваў страчанае пахаванне консула БНР у Чэхаславакіі [[Мікалай Вяршынін (консул БНР)|Міколы Вяршыніна]] (1866—1934) на Альшанскіх могілках у Празе, у адным гробе з Аляксандрам Калошам і Вольгай Калошавай (Вяршынінай){{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Выявіў у Нацыянальным архіве Чэхіі сапраўдныя дату і месца нараджэння Вяршыніна, абверг яго памылковыя атаясненні{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. Разам са старшынёй Рады БНР Івонкай Сурвілай 25 сакавіка 2018 года адкрыў мемарыяльную дошку на магіле Вяршыніна{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}. У канцы 2020 года выйшаў складзены Кнырэвічам двухмоўны даведнік-альбом «Магілы беларусаў у Чэхіі і Славаччыне» («Hroby Bělorusů v Česku a na Slovensku»), пры падтрымцы ўрада Чэхіі і фундацыі Орса-Рамана (рэдактар Алена Ціхановіч, графік Таццяна Быц, перакладчык Святлана Вранава, каардынатар — суполка «Скарына»). Кніга змяшчае біяграфіі, 123 фатаграфіі і дакументы, а таксама QR-код з спасылкай на інтэрактыўную мапу на Google Maps.{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }} === Скарыназнаўства === Разам з гісторыкам Паўлам Котавым у архіве Індржыхава Градца Сяргей Кнырэвіч знайшоў новыя дакументы пра Сымона Скарыну, сына Францішка Скарыны, якія зафіксавалі яго працу садоўнікам-батанікам{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. У 2024 годзе Кнырэвіч паведаміў пра знаходку ў Празе 14 друкаваных двухаркушавых фрагментаў (5-га сшытка, аркушы ЛЕ, ЛS, ЛЗ, ЛИ) пражскай кнігі «Быццё» Францыска Скарыны, якія захаваліся ў сямі асобніках у вокладцы іншай невядомай кнігі і раней не апісаны ў літаратуры{{sfn|Белліт|2024|p= }}. У маі 2023 года паведаміў пра выяўленне супадзення ксілаграфій з кнігі 1519 года ўроцлаўскага друкара Адама Дыяна з гравюрамі ў «Малой падарожнай кніжцы» Францыска Скарыны (1522){{sfn|Раўбіч|2025|p= }}. Паводле Кнырэвіча, ён падзяліўся знаходкай з гісторыкам Аляксандрам Паршанковым, што ў 2024—2025 гадах вылілася ў публічны канфлікт вакол артыкула Паршанкова з суаўтаркай у «Slavistica Vilnensis», Кнырэвіч абвінавачнаў даследчыкаў у выкарыстанні яго знаходак без належнай згоды і суаўтарства, хаця спасылка на яго як інфарматара стаяла.{{sfn|Раўбіч|2025|p= }}. == Грамадская і культурная дзейнасць == Актыўны ўдзельнік культурнага жыцця беларускай дыяспары ў Чэхіі. У 2019 годзе ўдзельнічаў у прэзентацыі чэшскага перакладу мемуараў Ларысы Геніюш «Paní doktorová 0-287, aneb z Československa do gulagu» ў Празе, дапамагаў з удакладненнем індэкса імёнаў да выдання{{sfn|АК|2019|p= }}. У кастрычніку 2023 года выступаў сукуратурам выставы «Імем беларускага народу…», прысвечанай 100-годдзю пераезду Рады БНР у Прагу, якая адкрылася ў Славянскай бібліятэцы ў Празе{{sfn|Svaboda.org|2023|p= }}. 2 лістапада 2023 года ўдзельнічаў у міжнародным сімпозіуме ў Славянскай бібліятэцы, дзе выступаў з дакладам у панэлі, прысвечанай архівам БНР{{sfn|Навумчык|2023|p= }}. Праводзіць рэгулярныя экскурсіі па беларускіх пахаваннях на Альшанскіх могілкаў у Празе, супрацоўнічае з беларускай асветніцкай суполкай «Скарына»{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. == Працы == * «Магілы беларусаў у Чэхіі і Славаччыне» / «Hroby Bělorusů v Česku a na Slovensku» (Прага, 2020){{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. * Францыск Скарына ў дакументах і сведчаннях : [500-годдзю беларускага кнігадрукавання, запачаткаванага Францішкам Скарынам прысвячаецца] / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; [укладальнікі: А. А. Жлутка (адказны рэдактар), А. Б. Доўнар, П. С. Котаў, С. М. Кнырэвіч]. — Мінск : Беларуская навука, 2020. — 509, [2] с. : факсім. ; 25 см. — ISBN 978-985-08-2562-9 == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Ціхановіч|2018a|{{cite web| url = https://www.svaboda.org/a/29096611.html |title = Неверагодны лёс консула БНР: знайшлі магілу і нашчадкаў |author = Алена Ціхановіч |authorlink = |date = 2018-03-14 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Ціхановіч|2018b|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/29122304.html |title = У Празе адкрылі дошку на магіле консула БНР Мікалая Вяршыніна |author = Алена Ціхановіч |authorlink = |date = 2018-03-25 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|АК|2019|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/29858657.html |title = У Празе прэзэнтавалі мэмуары Ларысы Геніюш па-чэску |author = А.К.| authorlink = |date = 2019-04-03 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Svaboda.org|2020|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31022859.html |title = «Пакідаў ля знойдзеных помнікаў запіскі пад сьвечкай». Выйшла кніга пра беларускія пахаваньні ў Чэхіі і Славаччыне з Google maps |first = |last = |authorlink = |date = 2020-12-28 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Гурневіч|2021|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31204006.html |title = «Беларусаў там было 150 чалавек, а не дзясяткі тысяч». Міты і факты пра канцлягер у Бярозе Картускай |author = Дзьмітры Гурневіч |authorlink = |date = 2021-04-15 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Svaboda.org|2023|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/32626329.html |title = «Імем беларускага народу...» Адкрылася выстава, прысьвечаная 100-годзьдзю пераезду Рады БНР у Прагу. ФОТА |first = |last = |authorlink = |date = 2023-10-06 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Навумчык|2023|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/32667946.html |title = Рушнікі з кватэры Захаркі і гісторыя беларуса, забітага на загад расейскага «белага» генэрала. У Празе прайшоў сымпозіюм, прысьвечаны БНР |author = Сяргей Навумчык |authorlink = |date = 2023-11-02 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Белліт|2024|{{cite web| url = https://bellit.info/roznaje/znojdzjeny-njevjadomyja-ranjej-frahmjenty-biblii-skaryny.html |title = Знойдзены невядомыя раней фрагменты Бібліі Скарыны |first = |last = |authorlink = |date = 2024-09-16 |work = bellit.info |publisher = Белліт |location = |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Раўбіч|2025|{{cite web|url = https://nashaniva.com/363168 |title = Скандал у беларускім скарыназнаўстве: маладога гісторыка Паршанкова вінавацяць у прысваенні чужога адкрыцця |author = Ф. Раўбіч |authorlink = |date = 2025-03-07 |work = nashaniva.com |publisher = Наша Ніва |location = |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кнырэвіч Сяргей}} 2pff5oxv1lxviukzu2ztee1uhh9pqpm 5210945 5210944 2026-10-03T13:58:55Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5210945 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Сяргей Міхайлавіч Кнырэвіч''' ({{ВДП}}) — беларускі даследчык [[Беларуская эміграцыя|беларускай эміграцыі]], некрапалістыкі, гісторыі кнігадрукавання, скарыназнавец і бярозаўскі краязнавец. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Бярозе Брэсцкай вобласці{{sfn|Гурневіч|2021|p= }}{{sfn|Белліт|2024|p= }}. Працаваў інжынерам-электронікам на Мінскім заводзе вылічальнай тэхнікі{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. У часы [[Перабудова|Перабудовы]] ўдзелічаў у грамадска-палітычным жыцці, перамогу на выбарах народных дэпутатаў Мінскага гарадскога Савета кандыдата ад Камуністычнай партыі{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. У канцы 1990-х гадоў пераехаў з сям’ёй у Чэхію, у Оламаўц{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. Працаваў на прыватным прадпрыемстве, вытворцы абсталявання для вырабу паперы{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. Паводле самога Кнырэвіча, імпульсам да даследаванняў стаў пераезд, з сабой ён узяў першае выданне мемуараў [[Ларыса Геніюш|Ларысы Геніюш]] «Споведзь», згадкі ў кнізе дзясяткаў дзеячаў беларускай эміграцыі падштурхнулі да пошукаў у архівах і на мясцовасці{{sfn|АК|2019|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Большасць свабоднага часу ён прысвячае гэтаму, экспедыцыі праводзіць амаль штомесяц{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. == Даследчая дзейнасць == === Краязнаўства === Вывучае гісторыю Бярозы і яе ваколіц, у прыватнасці [[Бярозаўскі кляштар картэзіянцаў|Бярозаўскага кляштара картэзіянцаў]], генеалогію людзе і родаў звязаных з краем. Збіраў старыя карты, перакладаў з польскай тэматычныя матэрыялы. Друкаваўся ў часопісе «[[Гістарычная брама]]».<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bereza-cbs.by/mestnye-kraevedy/|title=Мясцовыя краязнаўцы — Березовская районная библиотечная система|access-date=2026-10-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/simeon-rus-iz-polotska-na-to-vremya-sadovnik.html|title=Белорус Сергей Кныревич нашел в чешском архиве документы, написанные рукой сына Франциска Скорины|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2017-07-17|access-date=2026-10-03}}</ref> Алічбаваныя матэрыялы гісторыі Бярозы часоў Першай сусветнай вайны перадаў у фонды Бярозаўскай цэнтральнай раённай бібліятэкі<ref name=":1" />. Больш за 20 гадоў даследаваў гісторыю міжваеннага [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер|польскага лагера ізаляцыі ў Бярозе Картузскай]] (1934—1939). Праз архіўныя крыніцы і ўспаміны прааналізаваў умовы ўтрымання, штодзённы распарадак і персанальны склад вязняў, абверг шэраг міфаў. Вызначыў, што за 5 гадоў існавання лагера праз яго прайшло каля 9 тысяч чалавек (да верасня 1939 года — 3 тысячы, а ў апошнія два тыдні — 6 тысяч), з іх каля 2-3 % былі беларусамі (каля 150—200 чалавек), у асноўным палітвязнямі-камуністамі або незалежнікамі. Пацвердзіў адзіны выпадак гібелі беларуса ў лагеры — камуніста Яна Мазыркі, памерлага ў кобрынскай бальніцы ад запалення лёгкіх пасля здзекаў аховы. Зафіксаваную апісаную сведкамі адну спробу ўцёкаў.{{sfn|Гурневіч|2021|p= }} === Даследаванні эміграцыі === Шукае нашчадкаў і пахаванні дзеячаў беларускай эміграцыі ў Чэхіі і Славакіі{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Важная база пошукаў — рукапісны «спіс Вольгі Калошы», атрыманы ад унучак Аляксандра Калошы, з адрасамі беларускіх эмігрантаў ў 1939—1941 гадах{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Абходам могілак выявіў 40 невядомых магіл беларусаў, праз пакіданне запісак пад свечкамі знайшоў нашчадкаў некаторых з іх{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. У Пльзені знайшоў сына Аляксандра Вітушкі, а пасля і магілу Аляксандра Вітушкі ў Горні Бржызе{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Ідэнтыфікаваў страчанае пахаванне консула БНР у Чэхаславакіі [[Мікалай Вяршынін (консул БНР)|Міколы Вяршыніна]] (1866—1934) на Альшанскіх могілках у Празе, у адным гробе з Аляксандрам Калошам і Вольгай Калошавай (Вяршынінай){{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Выявіў у Нацыянальным архіве Чэхіі сапраўдныя дату і месца нараджэння Вяршыніна, абверг яго памылковыя атаясненні{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. Разам са старшынёй Рады БНР Івонкай Сурвілай 25 сакавіка 2018 года адкрыў мемарыяльную дошку на магіле Вяршыніна{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}. У канцы 2020 года выйшаў складзены Кнырэвічам двухмоўны даведнік-альбом «Магілы беларусаў у Чэхіі і Славаччыне» («Hroby Bělorusů v Česku a na Slovensku»), пры падтрымцы ўрада Чэхіі і фундацыі Орса-Рамана (рэдактар Алена Ціхановіч, графік Таццяна Быц, перакладчык Святлана Вранава, каардынатар — суполка «Скарына»). Кніга змяшчае біяграфіі, 123 фатаграфіі і дакументы, а таксама QR-код з спасылкай на інтэрактыўную мапу на Google Maps.{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }} === Скарыназнаўства === Разам з гісторыкам Паўлам Котавым у архіве Індржыхава Градца Сяргей Кнырэвіч знайшоў новыя дакументы пра Сымона Скарыну, сына Францішка Скарыны, якія зафіксавалі яго працу садоўнікам-батанікам{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. У 2024 годзе Кнырэвіч паведаміў пра знаходку ў Празе 14 друкаваных двухаркушавых фрагментаў (5-га сшытка, аркушы ЛЕ, ЛS, ЛЗ, ЛИ) пражскай кнігі «Быццё» Францыска Скарыны, якія захаваліся ў сямі асобніках у вокладцы іншай невядомай кнігі і раней не апісаны ў літаратуры{{sfn|Белліт|2024|p= }}. У маі 2023 года паведаміў пра выяўленне супадзення ксілаграфій з кнігі 1519 года ўроцлаўскага друкара Адама Дыяна з гравюрамі ў «Малой падарожнай кніжцы» Францыска Скарыны (1522){{sfn|Раўбіч|2025|p= }}. Паводле Кнырэвіча, ён падзяліўся знаходкай з гісторыкам Аляксандрам Паршанковым, што ў 2024—2025 гадах вылілася ў публічны канфлікт вакол артыкула Паршанкова з суаўтаркай у «Slavistica Vilnensis», Кнырэвіч абвінавачнаў даследчыкаў у выкарыстанні яго знаходак без належнай згоды і суаўтарства, хаця спасылка на яго як інфарматара стаяла.{{sfn|Раўбіч|2025|p= }}. == Грамадская і культурная дзейнасць == Актыўны ўдзельнік культурнага жыцця беларускай дыяспары ў Чэхіі. У 2019 годзе ўдзельнічаў у прэзентацыі чэшскага перакладу мемуараў Ларысы Геніюш «Paní doktorová 0-287, aneb z Československa do gulagu» ў Празе, дапамагаў з удакладненнем індэкса імёнаў да выдання{{sfn|АК|2019|p= }}. У кастрычніку 2023 года выступаў сукуратурам выставы «Імем беларускага народу…», прысвечанай 100-годдзю пераезду Рады БНР у Прагу, якая адкрылася ў Славянскай бібліятэцы ў Празе{{sfn|Svaboda.org|2023|p= }}. 2 лістапада 2023 года ўдзельнічаў у міжнародным сімпозіуме ў Славянскай бібліятэцы, дзе выступаў з дакладам у панэлі, прысвечанай архівам БНР{{sfn|Навумчык|2023|p= }}. Праводзіць рэгулярныя экскурсіі па беларускіх пахаваннях на Альшанскіх могілкаў у Празе, супрацоўнічае з беларускай асветніцкай суполкай «Скарына»{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. == Працы == * «Магілы беларусаў у Чэхіі і Славаччыне» / «Hroby Bělorusů v Česku a na Slovensku» (Прага, 2020){{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. * Францыск Скарына ў дакументах і сведчаннях : [500-годдзю беларускага кнігадрукавання, запачаткаванага Францішкам Скарынам прысвячаецца] / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; [укладальнікі: А. А. Жлутка (адказны рэдактар), А. Б. Доўнар, П. С. Котаў, С. М. Кнырэвіч]. — Мінск : Беларуская навука, 2020. — 509, [2] с. : факсім. ; 25 см. — ISBN 978-985-08-2562-9 == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Ціхановіч|2018a|{{cite web| url = https://www.svaboda.org/a/29096611.html |title = Неверагодны лёс консула БНР: знайшлі магілу і нашчадкаў |author = Алена Ціхановіч |authorlink = |date = 2018-03-14 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Ціхановіч|2018b|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/29122304.html |title = У Празе адкрылі дошку на магіле консула БНР Мікалая Вяршыніна |author = Алена Ціхановіч |authorlink = |date = 2018-03-25 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|АК|2019|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/29858657.html |title = У Празе прэзэнтавалі мэмуары Ларысы Геніюш па-чэску |author = А.К.| authorlink = |date = 2019-04-03 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Svaboda.org|2020|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31022859.html |title = «Пакідаў ля знойдзеных помнікаў запіскі пад сьвечкай». Выйшла кніга пра беларускія пахаваньні ў Чэхіі і Славаччыне з Google maps |first = |last = |authorlink = |date = 2020-12-28 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Гурневіч|2021|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31204006.html |title = «Беларусаў там было 150 чалавек, а не дзясяткі тысяч». Міты і факты пра канцлягер у Бярозе Картускай |author = Дзьмітры Гурневіч |authorlink = |date = 2021-04-15 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Svaboda.org|2023|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/32626329.html |title = «Імем беларускага народу...» Адкрылася выстава, прысьвечаная 100-годзьдзю пераезду Рады БНР у Прагу. ФОТА |first = |last = |authorlink = |date = 2023-10-06 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Навумчык|2023|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/32667946.html |title = Рушнікі з кватэры Захаркі і гісторыя беларуса, забітага на загад расейскага «белага» генэрала. У Празе прайшоў сымпозіюм, прысьвечаны БНР |author = Сяргей Навумчык |authorlink = |date = 2023-11-02 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Белліт|2024|{{cite web| url = https://bellit.info/roznaje/znojdzjeny-njevjadomyja-ranjej-frahmjenty-biblii-skaryny.html |title = Знойдзены невядомыя раней фрагменты Бібліі Скарыны |first = |last = |authorlink = |date = 2024-09-16 |work = bellit.info |publisher = Белліт |location = |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Раўбіч|2025|{{cite web|url = https://nashaniva.com/363168 |title = Скандал у беларускім скарыназнаўстве: маладога гісторыка Паршанкова вінавацяць у прысваенні чужога адкрыцця |author = Ф. Раўбіч |authorlink = |date = 2025-03-07 |work = nashaniva.com |publisher = Наша Ніва |location = |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кнырэвіч Сяргей}} 0atp7oxyn1nkx9hz8cy7j8ih0rpgpvk 5211208 5210945 2026-10-04T09:30:40Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5211208 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Сяргей Міхайлавіч Кнырэвіч''' ({{ВДП}}) — беларускі даследчык [[Беларусы Чэхіі|беларускай эміграцыі ў Чэхіі]], некрапалістыкі, гісторыі кнігадрукавання, скарыназнавец і бярозаўскі краязнавец. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Бярозе Брэсцкай вобласці{{sfn|Гурневіч|2021|p= }}{{sfn|Белліт|2024|p= }}. Працаваў інжынерам-электронікам на Мінскім заводзе вылічальнай тэхнікі. У часы [[Перабудова|Перабудовы]] ўдзелічаў у грамадска-палітычным жыцці, перамогу на выбарах народных дэпутатаў Мінскага гарадскога Савета кандыдата ад Камуністычнай партыі.{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }} У канцы 1990-х гадоў пераехаў з сям’ёй у Чэхію, у Оламаўц. Працаваў на прыватным прадпрыемстве, вытворцы абсталявання для вырабу паперы.{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }} Паводле самога Кнырэвіча, імпульсам да даследаванняў стаў пераезд, з сабой ён узяў першае выданне мемуараў [[Ларыса Геніюш|Ларысы Геніюш]] «[[Споведзь (Ларыса Геніюш)|Споведзь]]», згадкі ў кнізе дзясяткаў дзеячаў беларускай эміграцыі падштурхнулі да пошукаў у архівах і на мясцовасці{{sfn|АК|2019|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Большасць свабоднага часу ён прысвячае гэтаму, экспедыцыі праводзіць амаль штомесяц{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. == Даследчая дзейнасць == === Краязнаўства === Вывучае гісторыю Бярозы і яе ваколіц, у прыватнасці [[Бярозаўскі кляштар картэзіянцаў|Бярозаўскага кляштара картэзіянцаў]], генеалогію людзей і родаў звязаных з краем. Збірае старыя карты, перакладае з польскай тэматычныя матэрыялы. Друкаваўся ў часопісе «[[Гістарычная брама]]». Алічбаваныя матэрыялы гісторыі Бярозы часоў Першай сусветнай вайны перадаў у фонды Бярозаўскай цэнтральнай раённай бібліятэкі.<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bereza-cbs.by/mestnye-kraevedy/|title=Мясцовыя краязнаўцы — Березовская районная библиотечная система|access-date=2026-10-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/simeon-rus-iz-polotska-na-to-vremya-sadovnik.html|title=Белорус Сергей Кныревич нашел в чешском архиве документы, написанные рукой сына Франциска Скорины|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2017-07-17|access-date=2026-10-03}}</ref> Больш за 20 гадоў даследаваў гісторыю міжваеннага [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер|польскага лагера ізаляцыі ў Бярозе Картузскай]] (1934—1939). Праз архіўныя крыніцы і ўспаміны прааналізаваў умовы ўтрымання, штодзённы распарадак і персанальны склад вязняў, абверг шэраг міфаў. Вызначыў, што за 5 гадоў існавання лагера праз яго прайшло каля 9 тысяч чалавек (да верасня 1939 года — 3 тысячы, а ў апошнія два тыдні — 6 тысяч), з іх каля 2-3 % былі беларусамі (каля 150—200 чалавек), у асноўным палітвязні-камуністы і незалежнікі. Пацвердзіў адзіны выпадак гібелі беларуса ў лагеры — камуніста Яна Мазыркі, памерлага ў кобрынскай бальніцы ад запалення лёгкіх пасля здзекаў аховы. Зафіксаваную адну апісаную сведкамі спробу ўцёкаў.{{sfn|Гурневіч|2021|p= }} === Даследаванні эміграцыі === Шукае нашчадкаў і пахаванні дзеячаў беларускай эміграцыі ў Чэхіі і Славакіі{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Важная база пошукаў — рукапісны «спіс Вольгі Калошы», атрыманы ад унучак [[Аляксандр Калоша|Аляксандра Калошы]], з адрасамі беларускіх эмігрантаў ў 1939—1941 гадах{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Абходам могілак выявіў 40 невядомых магіл беларусаў, праз пакіданне запісак пад свечкамі знайшоў нашчадкаў некаторых з іх{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. У Пльзені знайшоў сына Аляксандра Вітушкі, а пасля і магілу Аляксандра Вітушкі ў Горні Бржызе{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Ідэнтыфікаваў страчанае пахаванне консула БНР у Чэхаславакіі [[Мікалай Вяршынін (консул БНР)|Міколы Вяршыніна]] (1866—1934), у адным гробе з Аляксандрам Калошам і Вольгай Калошавай (Вяршынінай) на [[Ольшанскія могілкі|Ольшанскіх могілках]] у Празе{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Выявіў у Нацыянальным архіве Чэхіі сапраўдныя дату і месца нараджэння Вяршыніна, абверг яго памылковыя атаясненні з Мікалаем Верамеем{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. Разам са старшынёй Рады БНР [[Івонка Сурвіла|Івонкай Сурвілай]] 25 сакавіка 2018 года адкрыў мемарыяльную дошку на магіле Вяршыніна{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}. У канцы 2020 года выйшаў складзены Кнырэвічам двухмоўны даведнік-альбом «Магілы беларусаў у Чэхіі і Славаччыне» («Hroby Bělorusů v Česku a na Slovensku»), пры падтрымцы ўрада Чэхіі і фундацыі Орса-Рамана (рэдактар Алена Ціхановіч, графік Таццяна Быц, перакладчык Святлана Вранава, каардынатар — суполка «Скарына»). Кніга змяшчае біяграфіі, 123 фатаграфіі і дакументы, а таксама QR-код з спасылкай на інтэрактыўную мапу на Google Maps.{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }} === Скарыназнаўства === Разам з гісторыкам [[Павел Котаў|Паўлам Котавым]] у архіве [[Індржыхаў Градзец|Індржыхава Градца]] Сяргей Кнырэвіч знайшоў новыя дакументы пра [[Сымон Скарына|Сымона Скарыну]], сына [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], якія фіксуюць яго працу садоўнікам-батанікам{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. У 2024 годзе Кнырэвіч паведаміў пра знаходку ў Празе 14 друкаваных двухаркушавых фрагментаў (5-га сшытка, аркушы ЛЕ, ЛS, ЛЗ, ЛИ) пражскай кнігі «[[Кніга Быццё (Скарына)|Быццё]]» Францыска Скарыны, сем асобнікаў якіх захаваліся ў вокладцы іншай невядомай кнігі і раней не апісаны ў літаратуры{{sfn|Белліт|2024|p= }}. У маі 2023 года паведаміў пра выяўленне супадзення ксілаграфій з кнігі 1519 года ўроцлаўскага друкара [[Адам Дыян|Адама Дыяна]] з гравюрамі ў «[[Малая падарожная кніжка|Малой падарожнай кніжцы]]» Францыска Скарыны (1522). Паводле Кнырэвіча, ён падзяліўся знаходкай з гісторыкам [[Аляксандр Паршанкоў|Аляксандрам Паршанковым]], што ў 2024—2025 гадах вылілася ў публічны канфлікт вакол артыкула Паршанкова з суаўтаркай у «Slavistica Vilnensis», Кнырэвіч абвінавачнаў даследчыкаў у выкарыстанні яго знаходак без належнай згоды і суаўтарства, хаця спасылка на яго як інфарматара стаяла.{{sfn|Раўбіч|2025|p= }} == Грамадская і культурная дзейнасць == Актыўны ўдзельнік культурнага жыцця беларускай дыяспары ў Чэхіі. У 2019 годзе ўдзельнічаў у прэзентацыі чэшскага перакладу мемуараў Ларысы Геніюш «Paní doktorová 0-287, aneb z Československa do gulagu» ў Празе, дапамагаў з удакладненнем індэкса імёнаў да выдання{{sfn|АК|2019|p= }}. У кастрычніку 2023 года выступаў сукуратурам выставы «Імем беларускага народу…», прысвечанай 100-годдзю пераезду Рады БНР у Прагу, якая адкрылася ў Славянскай бібліятэцы ў Празе{{sfn|Svaboda.org|2023|p= }}. 2 лістапада 2023 года ўдзельнічаў у міжнародным сімпозіуме ў Славянскай бібліятэцы, дзе выступаў з дакладам у панэлі, прысвечанай архівам БНР{{sfn|Навумчык|2023|p= }}. Праводзіць рэгулярныя экскурсіі па беларускіх пахаваннях на Альшанскіх могілкаў у Празе, супрацоўнічае з беларускай асветніцкай суполкай «Скарына»{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. == Працы == * «Магілы беларусаў у Чэхіі і Славаччыне» / «Hroby Bělorusů v Česku a na Slovensku» (Прага, 2020){{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. * Францыск Скарына ў дакументах і сведчаннях : [500-годдзю беларускага кнігадрукавання, запачаткаванага Францішкам Скарынам прысвячаецца] / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; [укладальнікі: А. А. Жлутка (адказны рэдактар), А. Б. Доўнар, П. С. Котаў, С. М. Кнырэвіч]. — Мінск : Беларуская навука, 2020. — 509, [2] с. : факсім. ; 25 см. — ISBN 978-985-08-2562-9 == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Ціхановіч|2018a|{{cite web| url = https://www.svaboda.org/a/29096611.html |title = Неверагодны лёс консула БНР: знайшлі магілу і нашчадкаў |author = Алена Ціхановіч |authorlink = |date = 2018-03-14 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Ціхановіч|2018b|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/29122304.html |title = У Празе адкрылі дошку на магіле консула БНР Мікалая Вяршыніна |author = Алена Ціхановіч |authorlink = |date = 2018-03-25 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|АК|2019|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/29858657.html |title = У Празе прэзэнтавалі мэмуары Ларысы Геніюш па-чэску |author = А.К.| authorlink = |date = 2019-04-03 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Svaboda.org|2020|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31022859.html |title = «Пакідаў ля знойдзеных помнікаў запіскі пад сьвечкай». Выйшла кніга пра беларускія пахаваньні ў Чэхіі і Славаччыне з Google maps |first = |last = |authorlink = |date = 2020-12-28 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Гурневіч|2021|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31204006.html |title = «Беларусаў там было 150 чалавек, а не дзясяткі тысяч». Міты і факты пра канцлягер у Бярозе Картускай |author = Дзьмітры Гурневіч |authorlink = |date = 2021-04-15 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Svaboda.org|2023|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/32626329.html |title = «Імем беларускага народу...» Адкрылася выстава, прысьвечаная 100-годзьдзю пераезду Рады БНР у Прагу. ФОТА |first = |last = |authorlink = |date = 2023-10-06 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Навумчык|2023|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/32667946.html |title = Рушнікі з кватэры Захаркі і гісторыя беларуса, забітага на загад расейскага «белага» генэрала. У Празе прайшоў сымпозіюм, прысьвечаны БНР |author = Сяргей Навумчык |authorlink = |date = 2023-11-02 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Белліт|2024|{{cite web| url = https://bellit.info/roznaje/znojdzjeny-njevjadomyja-ranjej-frahmjenty-biblii-skaryny.html |title = Знойдзены невядомыя раней фрагменты Бібліі Скарыны |first = |last = |authorlink = |date = 2024-09-16 |work = bellit.info |publisher = Белліт |location = |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Раўбіч|2025|{{cite web|url = https://nashaniva.com/363168 |title = Скандал у беларускім скарыназнаўстве: маладога гісторыка Паршанкова вінавацяць у прысваенні чужога адкрыцця |author = Ф. Раўбіч |authorlink = |date = 2025-03-07 |work = nashaniva.com |publisher = Наша Ніва |location = |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кнырэвіч Сяргей}} 2l4lthf34x5oq1xvkvtgf481x4ynir8 5211218 5211208 2026-10-04T09:57:50Z M.L.Bot 261 /* Скарыназнаўства */ 5211218 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Сяргей Міхайлавіч Кнырэвіч''' ({{ВДП}}) — беларускі даследчык [[Беларусы Чэхіі|беларускай эміграцыі ў Чэхіі]], некрапалістыкі, гісторыі кнігадрукавання, скарыназнавец і бярозаўскі краязнавец. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Бярозе Брэсцкай вобласці{{sfn|Гурневіч|2021|p= }}{{sfn|Белліт|2024|p= }}. Працаваў інжынерам-электронікам на Мінскім заводзе вылічальнай тэхнікі. У часы [[Перабудова|Перабудовы]] ўдзелічаў у грамадска-палітычным жыцці, перамогу на выбарах народных дэпутатаў Мінскага гарадскога Савета кандыдата ад Камуністычнай партыі.{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }} У канцы 1990-х гадоў пераехаў з сям’ёй у Чэхію, у Оламаўц. Працаваў на прыватным прадпрыемстве, вытворцы абсталявання для вырабу паперы.{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }} Паводле самога Кнырэвіча, імпульсам да даследаванняў стаў пераезд, з сабой ён узяў першае выданне мемуараў [[Ларыса Геніюш|Ларысы Геніюш]] «[[Споведзь (Ларыса Геніюш)|Споведзь]]», згадкі ў кнізе дзясяткаў дзеячаў беларускай эміграцыі падштурхнулі да пошукаў у архівах і на мясцовасці{{sfn|АК|2019|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Большасць свабоднага часу ён прысвячае гэтаму, экспедыцыі праводзіць амаль штомесяц{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. == Даследчая дзейнасць == === Краязнаўства === Вывучае гісторыю Бярозы і яе ваколіц, у прыватнасці [[Бярозаўскі кляштар картэзіянцаў|Бярозаўскага кляштара картэзіянцаў]], генеалогію людзей і родаў звязаных з краем. Збірае старыя карты, перакладае з польскай тэматычныя матэрыялы. Друкаваўся ў часопісе «[[Гістарычная брама]]». Алічбаваныя матэрыялы гісторыі Бярозы часоў Першай сусветнай вайны перадаў у фонды Бярозаўскай цэнтральнай раённай бібліятэкі.<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bereza-cbs.by/mestnye-kraevedy/|title=Мясцовыя краязнаўцы — Березовская районная библиотечная система|access-date=2026-10-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/simeon-rus-iz-polotska-na-to-vremya-sadovnik.html|title=Белорус Сергей Кныревич нашел в чешском архиве документы, написанные рукой сына Франциска Скорины|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2017-07-17|access-date=2026-10-03}}</ref> Больш за 20 гадоў даследаваў гісторыю міжваеннага [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер|польскага лагера ізаляцыі ў Бярозе Картузскай]] (1934—1939). Праз архіўныя крыніцы і ўспаміны прааналізаваў умовы ўтрымання, штодзённы распарадак і персанальны склад вязняў, абверг шэраг міфаў. Вызначыў, што за 5 гадоў існавання лагера праз яго прайшло каля 9 тысяч чалавек (да верасня 1939 года — 3 тысячы, а ў апошнія два тыдні — 6 тысяч), з іх каля 2-3 % былі беларусамі (каля 150—200 чалавек), у асноўным палітвязні-камуністы і незалежнікі. Пацвердзіў адзіны выпадак гібелі беларуса ў лагеры — камуніста Яна Мазыркі, памерлага ў кобрынскай бальніцы ад запалення лёгкіх пасля здзекаў аховы. Зафіксаваную адну апісаную сведкамі спробу ўцёкаў.{{sfn|Гурневіч|2021|p= }} === Даследаванні эміграцыі === Шукае нашчадкаў і пахаванні дзеячаў беларускай эміграцыі ў Чэхіі і Славакіі{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Важная база пошукаў — рукапісны «спіс Вольгі Калошы», атрыманы ад унучак [[Аляксандр Калоша|Аляксандра Калошы]], з адрасамі беларускіх эмігрантаў ў 1939—1941 гадах{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Абходам могілак выявіў 40 невядомых магіл беларусаў, праз пакіданне запісак пад свечкамі знайшоў нашчадкаў некаторых з іх{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. У Пльзені знайшоў сына Аляксандра Вітушкі, а пасля і магілу Аляксандра Вітушкі ў Горні Бржызе{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Ідэнтыфікаваў страчанае пахаванне консула БНР у Чэхаславакіі [[Мікалай Вяршынін (консул БНР)|Міколы Вяршыніна]] (1866—1934), у адным гробе з Аляксандрам Калошам і Вольгай Калошавай (Вяршынінай) на [[Ольшанскія могілкі|Ольшанскіх могілках]] у Празе{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Выявіў у Нацыянальным архіве Чэхіі сапраўдныя дату і месца нараджэння Вяршыніна, абверг яго памылковыя атаясненні з Мікалаем Верамеем{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. Разам са старшынёй Рады БНР [[Івонка Сурвіла|Івонкай Сурвілай]] 25 сакавіка 2018 года адкрыў мемарыяльную дошку на магіле Вяршыніна{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}. У канцы 2020 года выйшаў складзены Кнырэвічам двухмоўны даведнік-альбом «Магілы беларусаў у Чэхіі і Славаччыне» («Hroby Bělorusů v Česku a na Slovensku»), пры падтрымцы ўрада Чэхіі і фундацыі Орса-Рамана (рэдактар Алена Ціхановіч, графік Таццяна Быц, перакладчык Святлана Вранава, каардынатар — суполка «Скарына»). Кніга змяшчае біяграфіі, 123 фатаграфіі і дакументы, а таксама QR-код з спасылкай на інтэрактыўную мапу на Google Maps.{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }} === Скарыназнаўства === Разам з гісторыкам [[Павел Котаў|Паўлам Котавым]] у архіве [[Індржыхаў Градзец|Індржыхава Градца]] Сяргей Кнырэвіч знайшоў новыя дакументы пра [[Сымон Скарына|Сымона Скарыну]], сына [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], якія фіксуюць яго працу садоўнікам-батанікам{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. У 2024 годзе Кнырэвіч паведаміў пра знаходку ў Празе 14 друкаваных двухаркушавых фрагментаў (5-га сшытка, аркушы ЛЕ, ЛS, ЛЗ, ЛИ) пражскай кнігі «[[Кніга Быццё (Скарына)|Быццё]]» Францыска Скарыны, сем асобнікаў якіх захаваліся ў вокладцы іншай невядомай кнігі і раней не апісаны ў літаратуры{{sfn|Белліт|2024|p= }}. У маі 2023 года паведаміў пра выяўленне супадзення ксілаграфій з кнігі 1519 года ўроцлаўскага друкара {{нп5|Адам Дыян|Адама Дыяна|pl|Adam Dyon}} з гравюрамі ў «[[Малая падарожная кніжка|Малой падарожнай кніжцы]]» Францыска Скарыны (1522). Паводле Кнырэвіча, ён падзяліўся знаходкай з гісторыкам [[Аляксандр Паршанкоў|Аляксандрам Паршанковым]], што ў 2024—2025 гадах вылілася ў публічны канфлікт вакол артыкула Паршанкова з суаўтаркай у «Slavistica Vilnensis», Кнырэвіч абвінавачнаў даследчыкаў у выкарыстанні яго знаходак без належнай згоды і суаўтарства, хаця спасылка на яго як інфарматара стаяла.{{sfn|Раўбіч|2025|p= }} == Грамадская і культурная дзейнасць == Актыўны ўдзельнік культурнага жыцця беларускай дыяспары ў Чэхіі. У 2019 годзе ўдзельнічаў у прэзентацыі чэшскага перакладу мемуараў Ларысы Геніюш «Paní doktorová 0-287, aneb z Československa do gulagu» ў Празе, дапамагаў з удакладненнем індэкса імёнаў да выдання{{sfn|АК|2019|p= }}. У кастрычніку 2023 года выступаў сукуратурам выставы «Імем беларускага народу…», прысвечанай 100-годдзю пераезду Рады БНР у Прагу, якая адкрылася ў Славянскай бібліятэцы ў Празе{{sfn|Svaboda.org|2023|p= }}. 2 лістапада 2023 года ўдзельнічаў у міжнародным сімпозіуме ў Славянскай бібліятэцы, дзе выступаў з дакладам у панэлі, прысвечанай архівам БНР{{sfn|Навумчык|2023|p= }}. Праводзіць рэгулярныя экскурсіі па беларускіх пахаваннях на Альшанскіх могілкаў у Празе, супрацоўнічае з беларускай асветніцкай суполкай «Скарына»{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. == Працы == * «Магілы беларусаў у Чэхіі і Славаччыне» / «Hroby Bělorusů v Česku a na Slovensku» (Прага, 2020){{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. * Францыск Скарына ў дакументах і сведчаннях : [500-годдзю беларускага кнігадрукавання, запачаткаванага Францішкам Скарынам прысвячаецца] / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; [укладальнікі: А. А. Жлутка (адказны рэдактар), А. Б. Доўнар, П. С. Котаў, С. М. Кнырэвіч]. — Мінск : Беларуская навука, 2020. — 509, [2] с. : факсім. ; 25 см. — ISBN 978-985-08-2562-9 == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Ціхановіч|2018a|{{cite web| url = https://www.svaboda.org/a/29096611.html |title = Неверагодны лёс консула БНР: знайшлі магілу і нашчадкаў |author = Алена Ціхановіч |authorlink = |date = 2018-03-14 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Ціхановіч|2018b|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/29122304.html |title = У Празе адкрылі дошку на магіле консула БНР Мікалая Вяршыніна |author = Алена Ціхановіч |authorlink = |date = 2018-03-25 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|АК|2019|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/29858657.html |title = У Празе прэзэнтавалі мэмуары Ларысы Геніюш па-чэску |author = А.К.| authorlink = |date = 2019-04-03 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Svaboda.org|2020|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31022859.html |title = «Пакідаў ля знойдзеных помнікаў запіскі пад сьвечкай». Выйшла кніга пра беларускія пахаваньні ў Чэхіі і Славаччыне з Google maps |first = |last = |authorlink = |date = 2020-12-28 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Гурневіч|2021|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31204006.html |title = «Беларусаў там было 150 чалавек, а не дзясяткі тысяч». Міты і факты пра канцлягер у Бярозе Картускай |author = Дзьмітры Гурневіч |authorlink = |date = 2021-04-15 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Svaboda.org|2023|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/32626329.html |title = «Імем беларускага народу...» Адкрылася выстава, прысьвечаная 100-годзьдзю пераезду Рады БНР у Прагу. ФОТА |first = |last = |authorlink = |date = 2023-10-06 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Навумчык|2023|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/32667946.html |title = Рушнікі з кватэры Захаркі і гісторыя беларуса, забітага на загад расейскага «белага» генэрала. У Празе прайшоў сымпозіюм, прысьвечаны БНР |author = Сяргей Навумчык |authorlink = |date = 2023-11-02 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Белліт|2024|{{cite web| url = https://bellit.info/roznaje/znojdzjeny-njevjadomyja-ranjej-frahmjenty-biblii-skaryny.html |title = Знойдзены невядомыя раней фрагменты Бібліі Скарыны |first = |last = |authorlink = |date = 2024-09-16 |work = bellit.info |publisher = Белліт |location = |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Раўбіч|2025|{{cite web|url = https://nashaniva.com/363168 |title = Скандал у беларускім скарыназнаўстве: маладога гісторыка Паршанкова вінавацяць у прысваенні чужога адкрыцця |author = Ф. Раўбіч |authorlink = |date = 2025-03-07 |work = nashaniva.com |publisher = Наша Ніва |location = |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кнырэвіч Сяргей}} n60eczzpf769lpkxfhr0rqzh6tukm3y 5211230 5211218 2026-10-04T10:56:09Z M.L.Bot 261 5211230 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Сяргей Міхайлавіч Кнырэвіч''' ({{ВДП}}) — даследчык [[Беларусы Чэхіі|беларускай эміграцыі ў Чэхіі]], некрапалістыкі, гісторыі кнігадрукавання, скарыназнавец і бярозаўскі краязнавец. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Бярозе Брэсцкай вобласці{{sfn|Гурневіч|2021|p= }}{{sfn|Белліт|2024|p= }}. Працаваў інжынерам-электронікам на Мінскім заводзе вылічальнай тэхнікі. У часы [[Перабудова|Перабудовы]] ўдзелічаў у грамадска-палітычным жыцці, перамогу на выбарах народных дэпутатаў Мінскага гарадскога Савета кандыдата ад Камуністычнай партыі.{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }} У канцы 1990-х гадоў пераехаў з сям’ёй у Чэхію, у Оламаўц. Працаваў на прыватным прадпрыемстве, вытворцы абсталявання для вырабу паперы.{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }} Паводле самога Кнырэвіча, імпульсам да даследаванняў стаў пераезд, з сабой ён узяў першае выданне мемуараў [[Ларыса Геніюш|Ларысы Геніюш]] «[[Споведзь (Ларыса Геніюш)|Споведзь]]», згадкі ў кнізе дзясяткаў дзеячаў беларускай эміграцыі падштурхнулі да пошукаў у архівах і на мясцовасці{{sfn|АК|2019|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Большасць свабоднага часу ён прысвячае гэтаму, экспедыцыі праводзіць амаль штомесяц{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. == Даследчая дзейнасць == === Краязнаўства === Вывучае гісторыю Бярозы і яе ваколіц, у прыватнасці [[Бярозаўскі кляштар картэзіянцаў|Бярозаўскага кляштара картэзіянцаў]], генеалогію людзей і родаў звязаных з краем. Збірае старыя карты, перакладае з польскай тэматычныя матэрыялы. Друкаваўся ў часопісе «[[Гістарычная брама]]». Алічбаваныя матэрыялы гісторыі Бярозы часоў Першай сусветнай вайны перадаў у фонды Бярозаўскай цэнтральнай раённай бібліятэкі.<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bereza-cbs.by/mestnye-kraevedy/|title=Мясцовыя краязнаўцы — Березовская районная библиотечная система|access-date=2026-10-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/simeon-rus-iz-polotska-na-to-vremya-sadovnik.html|title=Белорус Сергей Кныревич нашел в чешском архиве документы, написанные рукой сына Франциска Скорины|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2017-07-17|access-date=2026-10-03}}</ref> Больш за 20 гадоў даследаваў гісторыю міжваеннага [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер|польскага лагера ізаляцыі ў Бярозе Картузскай]] (1934—1939). Праз архіўныя крыніцы і ўспаміны прааналізаваў умовы ўтрымання, штодзённы распарадак і персанальны склад вязняў, абверг шэраг міфаў. Вызначыў, што за 5 гадоў існавання лагера праз яго прайшло каля 9 тысяч чалавек (да верасня 1939 года — 3 тысячы, а ў апошнія два тыдні — 6 тысяч), з іх каля 2-3 % былі беларусамі (каля 150—200 чалавек), у асноўным палітвязні-камуністы і незалежнікі. Пацвердзіў адзіны выпадак гібелі беларуса ў лагеры — камуніста Яна Мазыркі, памерлага ў кобрынскай бальніцы ад запалення лёгкіх пасля здзекаў аховы. Зафіксаваную адну апісаную сведкамі спробу ўцёкаў.{{sfn|Гурневіч|2021|p= }} === Даследаванні эміграцыі === Шукае нашчадкаў і пахаванні дзеячаў беларускай эміграцыі ў Чэхіі і Славакіі{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Важная база пошукаў — рукапісны «спіс Вольгі Калошы», атрыманы ад унучак [[Аляксандр Калоша|Аляксандра Калошы]], з адрасамі беларускіх эмігрантаў ў 1939—1941 гадах{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Абходам могілак выявіў 40 невядомых магіл беларусаў, праз пакіданне запісак пад свечкамі знайшоў нашчадкаў некаторых з іх{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. У Пльзені знайшоў сына Аляксандра Вітушкі, а пасля і магілу Аляксандра Вітушкі ў Горні Бржызе{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Ідэнтыфікаваў страчанае пахаванне консула БНР у Чэхаславакіі [[Мікалай Вяршынін (консул БНР)|Міколы Вяршыніна]] (1866—1934), у адным гробе з Аляксандрам Калошам і Вольгай Калошавай (Вяршынінай) на [[Ольшанскія могілкі|Ольшанскіх могілках]] у Празе{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Выявіў у Нацыянальным архіве Чэхіі сапраўдныя дату і месца нараджэння Вяршыніна, абверг яго памылковыя атаясненні з Мікалаем Верамеем{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. Разам са старшынёй Рады БНР [[Івонка Сурвіла|Івонкай Сурвілай]] 25 сакавіка 2018 года адкрыў мемарыяльную дошку на магіле Вяршыніна{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}. У канцы 2020 года выйшаў складзены Кнырэвічам двухмоўны даведнік-альбом «Магілы беларусаў у Чэхіі і Славаччыне» («Hroby Bělorusů v Česku a na Slovensku»), пры падтрымцы ўрада Чэхіі і фундацыі Орса-Рамана (рэдактар Алена Ціхановіч, графік Таццяна Быц, перакладчык Святлана Вранава, каардынатар — суполка «Скарына»). Кніга змяшчае біяграфіі, 123 фатаграфіі і дакументы, а таксама QR-код з спасылкай на інтэрактыўную мапу на Google Maps.{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }} === Скарыназнаўства === Разам з гісторыкам [[Павел Котаў|Паўлам Котавым]] у архіве [[Індржыхаў Градзец|Індржыхава Градца]] Сяргей Кнырэвіч знайшоў новыя дакументы пра [[Сымон Скарына|Сымона Скарыну]], сына [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], якія фіксуюць яго працу садоўнікам-батанікам{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. У 2024 годзе Кнырэвіч паведаміў пра знаходку ў Празе 14 друкаваных двухаркушавых фрагментаў (5-га сшытка, аркушы ЛЕ, ЛS, ЛЗ, ЛИ) пражскай кнігі «[[Кніга Быццё (Скарына)|Быццё]]» Францыска Скарыны, сем асобнікаў якіх захаваліся ў вокладцы іншай невядомай кнігі і раней не апісаны ў літаратуры{{sfn|Белліт|2024|p= }}. У маі 2023 года паведаміў пра выяўленне супадзення ксілаграфій з кнігі 1519 года ўроцлаўскага друкара {{нп5|Адам Дыян|Адама Дыяна|pl|Adam Dyon}} з гравюрамі ў «[[Малая падарожная кніжка|Малой падарожнай кніжцы]]» Францыска Скарыны (1522). Паводле Кнырэвіча, ён падзяліўся знаходкай з гісторыкам [[Аляксандр Паршанкоў|Аляксандрам Паршанковым]], што ў 2024—2025 гадах вылілася ў публічны канфлікт вакол артыкула Паршанкова з суаўтаркай у «Slavistica Vilnensis», Кнырэвіч абвінавачнаў даследчыкаў у выкарыстанні яго знаходак без належнай згоды і суаўтарства, хаця спасылка на яго як інфарматара стаяла.{{sfn|Раўбіч|2025|p= }} == Грамадская і культурная дзейнасць == Актыўны ўдзельнік культурнага жыцця беларускай дыяспары ў Чэхіі. У 2019 годзе ўдзельнічаў у прэзентацыі чэшскага перакладу мемуараў Ларысы Геніюш «Paní doktorová 0-287, aneb z Československa do gulagu» ў Празе, дапамагаў з удакладненнем індэкса імёнаў да выдання{{sfn|АК|2019|p= }}. У кастрычніку 2023 года выступаў сукуратурам выставы «Імем беларускага народу…», прысвечанай 100-годдзю пераезду Рады БНР у Прагу, якая адкрылася ў Славянскай бібліятэцы ў Празе{{sfn|Svaboda.org|2023|p= }}. 2 лістапада 2023 года ўдзельнічаў у міжнародным сімпозіуме ў Славянскай бібліятэцы, дзе выступаў з дакладам у панэлі, прысвечанай архівам БНР{{sfn|Навумчык|2023|p= }}. Праводзіць рэгулярныя экскурсіі па беларускіх пахаваннях на Альшанскіх могілкаў у Празе, супрацоўнічае з беларускай асветніцкай суполкай «Скарына»{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. == Працы == * «Магілы беларусаў у Чэхіі і Славаччыне» / «Hroby Bělorusů v Česku a na Slovensku» (Прага, 2020){{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. * Францыск Скарына ў дакументах і сведчаннях : [500-годдзю беларускага кнігадрукавання, запачаткаванага Францішкам Скарынам прысвячаецца] / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; [укладальнікі: А. А. Жлутка (адказны рэдактар), А. Б. Доўнар, П. С. Котаў, С. М. Кнырэвіч]. — Мінск : Беларуская навука, 2020. — 509, [2] с. : факсім. ; 25 см. — ISBN 978-985-08-2562-9 == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Ціхановіч|2018a|{{cite web| url = https://www.svaboda.org/a/29096611.html |title = Неверагодны лёс консула БНР: знайшлі магілу і нашчадкаў |author = Алена Ціхановіч |authorlink = |date = 2018-03-14 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Ціхановіч|2018b|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/29122304.html |title = У Празе адкрылі дошку на магіле консула БНР Мікалая Вяршыніна |author = Алена Ціхановіч |authorlink = |date = 2018-03-25 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|АК|2019|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/29858657.html |title = У Празе прэзэнтавалі мэмуары Ларысы Геніюш па-чэску |author = А.К.| authorlink = |date = 2019-04-03 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Svaboda.org|2020|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31022859.html |title = «Пакідаў ля знойдзеных помнікаў запіскі пад сьвечкай». Выйшла кніга пра беларускія пахаваньні ў Чэхіі і Славаччыне з Google maps |first = |last = |authorlink = |date = 2020-12-28 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Гурневіч|2021|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31204006.html |title = «Беларусаў там было 150 чалавек, а не дзясяткі тысяч». Міты і факты пра канцлягер у Бярозе Картускай |author = Дзьмітры Гурневіч |authorlink = |date = 2021-04-15 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Svaboda.org|2023|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/32626329.html |title = «Імем беларускага народу...» Адкрылася выстава, прысьвечаная 100-годзьдзю пераезду Рады БНР у Прагу. ФОТА |first = |last = |authorlink = |date = 2023-10-06 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Навумчык|2023|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/32667946.html |title = Рушнікі з кватэры Захаркі і гісторыя беларуса, забітага на загад расейскага «белага» генэрала. У Празе прайшоў сымпозіюм, прысьвечаны БНР |author = Сяргей Навумчык |authorlink = |date = 2023-11-02 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Белліт|2024|{{cite web| url = https://bellit.info/roznaje/znojdzjeny-njevjadomyja-ranjej-frahmjenty-biblii-skaryny.html |title = Знойдзены невядомыя раней фрагменты Бібліі Скарыны |first = |last = |authorlink = |date = 2024-09-16 |work = bellit.info |publisher = Белліт |location = |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Раўбіч|2025|{{cite web|url = https://nashaniva.com/363168 |title = Скандал у беларускім скарыназнаўстве: маладога гісторыка Паршанкова вінавацяць у прысваенні чужога адкрыцця |author = Ф. Раўбіч |authorlink = |date = 2025-03-07 |work = nashaniva.com |publisher = Наша Ніва |location = |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кнырэвіч Сяргей}} guczni3qvbblfuu22gadiyeruh593o6 Сяргей Міхайлавіч Кнырэвіч 0 816023 5210936 2026-10-03T13:36:25Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Сяргей Кнырэвіч]] 5210936 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сяргей Кнырэвіч]] gu2jv7vbxfqwxzi5wk700uad9cytc4g Шаблон:Медыцына ў Віцебскай губерні 10 816024 5210947 2026-10-03T14:00:16Z Ciepiersia 162280 новы 5210947 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Медыцына ў Віцебскай губерні |назва = Медыцына ў Віцебскай губерні (1802—1921) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання і нагляд |спіс1 = * [[Віцебская губернская медыцынская ўправа]] * [[Віцебскі прыказ грамадскага апякунства]] * [[Віцебскае таварыства ўрачоў]] * Санітарныя камітэты |група2 = Медыцынскія ўстановы |спіс2 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Бальніцы і шпіталі | list1 = * [[Віцебская губернская земская бальніца]] * [[Віцебскі ваенны шпіталь]] * [[Віцебская яўрэйская бальніца]] * [[Дзвінская гарадская бальніца]] * [[Полацкая земская бальніца]] * [[Лепельская бальніца]] * [[Бальніца Чырвонага Крыжа (Віцебск)|Бальніца Чырвонага Крыжа]] | group2 = Спецыялізаваныя<br/>і прытулкі | list2 = * [[Віцебская акруговая псіхіятрычная бальніца]] * [[Полацкі інвалідны дом]] * [[Віцебскі радзільны прытулак]] | group3 = Аптэкі | list3 = * Казённая аптэка Віцебскага прыказа грамадскага апякунства * Прыватныя аптэкі ў [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у і [[Дзвінск]]у }} |група3 = Медыцынская адукацыя і навука |спіс3 = * [[Віцебскае медыцынскае вучылішча#Гісторыя|Віцебская фельчарска-акушэрская школа]] * Курсы сясцёр міласэрнасці Таварыства Чырвонага Крыжа * Навуковыя пасяджэнні Віцебскага таварыства ўрачоў |група4 = Санітарны стан і падзеі |спіс4 = * Ліквідацыя эпідэмій халеры і воспы * Земская медыцына * Медыцынскае забеспячэнне Полацкага кадэцкага корпуса }} d32z5w6und29j1g5ifxtb5q5mk2kdfp 5210955 5210947 2026-10-03T14:16:39Z Ciepiersia 162280 афармленне 5210955 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Медыцына ў Віцебскай губерні |загаловак = Медыцына ў Віцебскай губерні (1802—1921) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання і нагляд |спіс1 = * [[Віцебская губернская медыцынская ўправа]] * [[Віцебскі прыказ грамадскага апякунства]] * [[Віцебскае таварыства ўрачоў]] * Санітарныя камітэты |група2 = Медыцынскія ўстановы |спіс2 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Бальніцы і шпіталі | list1 = * [[Віцебская губернская земская бальніца]] * [[Віцебскі ваенны шпіталь]] * [[Віцебская яўрэйская бальніца]] * [[Дзвінская гарадская бальніца]] * [[Полацкая земская бальніца]] * [[Лепельская бальніца]] * [[Бальніца Чырвонага Крыжа (Віцебск)|Бальніца Чырвонага Крыжа]] | group2 = Спецыялізаваныя<br/>і прытулкі | list2 = * [[Віцебская акруговая псіхіятрычная бальніца]] * [[Полацкі інвалідны дом]] * [[Віцебскі радзільны прытулак]] | group3 = Аптэкі | list3 = * Казённая аптэка Віцебскага прыказа грамадскага апякунства * Прыватныя аптэкі ў [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у і [[Дзвінск]]у }} |група3 = Медыцынская адукацыя і навука |спіс3 = * [[Віцебскае медыцынскае вучылішча#Гісторыя|Віцебская фельчарска-акушэрская школа]] * Курсы сясцёр міласэрнасці Таварыства Чырвонага Крыжа * Навуковыя пасяджэнні Віцебскага таварыства ўрачоў |група4 = Санітарны стан і падзеі |спіс4 = * Ліквідацыя эпідэмій халеры і воспы * Земская медыцына * Медыцынскае забеспячэнне Полацкага кадэцкага корпуса }} r0v0j70bw4grsj8zf4bbuhrks4kswhh 5210966 5210955 2026-10-03T14:26:49Z Ciepiersia 162280 арфаграфія 5210966 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Медыцына ў Віцебскай губерні |загаловак = Медыцына ў Віцебскай губерні (1802—1921) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання і нагляд |спіс1 = * [[Віцебская губернская медыцынская ўправа]] * [[Віцебскі прыказ грамадскага догляду]] * [[Віцебскае таварыства ўрачоў]] * Санітарныя камітэты |група2 = Медыцынскія ўстановы |спіс2 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Бальніцы і шпіталі | list1 = * [[Віцебская губернская земская бальніца]] * [[Віцебскі ваенны шпіталь]] * [[Віцебская яўрэйская бальніца]] * [[Дзвінская гарадская бальніца]] * [[Полацкая земская бальніца]] * [[Лепельская бальніца]] * [[Бальніца Чырвонага Крыжа (Віцебск)|Бальніца Чырвонага Крыжа]] | group2 = Спецыялізаваныя<br/>і прытулкі | list2 = * [[Віцебская акруговая псіхіятрычная бальніца]] * [[Полацкі інвалідны дом]] * [[Віцебскі радзільны прытулак]] | group3 = Аптэкі | list3 = * Казённая аптэка Віцебскага прыказа грамадскага апякунства * Прыватныя аптэкі ў [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у і [[Дзвінск]]у }} |група3 = Медыцынская адукацыя і навука |спіс3 = * [[Віцебскае медыцынскае вучылішча#Гісторыя|Віцебская фельчарска-акушэрская школа]] * Курсы сясцёр міласэрнасці Таварыства Чырвонага Крыжа * Навуковыя пасяджэнні Віцебскага таварыства ўрачоў |група4 = Санітарны стан і падзеі |спіс4 = * Ліквідацыя эпідэмій халеры і воспы * Земская медыцына * Медыцынскае забеспячэнне Полацкага кадэцкага корпуса }} 6deiuw0hsd69smff6ki8rd0mg14q2lu Шаблон:Медыцына ў Гродзенскай губерні 10 816025 5210948 2026-10-03T14:13:20Z Ciepiersia 162280 новы 5210948 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Медыцына ў Гродзенскай губерні |назва = Медыцына ў Гродзенскай губерні (1801—1921) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання і нагляд |спіс1 = * [[Гродзенская губернская медыцынская ўправа]] * [[Гродзенскі прыказ грамадскага апякунства]] * [[Беластоцкае таварыства ўрачоў]] * [[Брэсцкае таварыства ўрачоў]] * [[Гродзенскае таварыства ўрачоў]] |група2 = Медыцынскія ўстановы |спіс2 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Бальніцы і шпіталі | list1 = * [[Гродзенская губернская земская бальніца]] * [[Беластоцкая гарадская бальніца]] * [[Брэст-Літоўскі ваенны шпіталь]] * [[Брэсцкая гарадская бальніца]] * [[Брэсцкая яўрэйская бальніца]] * [[Гродзенская яўрэйская бальніца]] * [[Гродзенскі ваенны шпіталь]] * [[Слонімская земская бальніца]] | group2 = Спецыялізаваныя<br/>і аптэкі | list2 = * [[Гродзенскі радзільны інстытут]] * Прытулак для псіхічнахворых пры Гродзенскай бальніцы * [[Гродзенская аптэка|Гродзенская езуіцкая (фармацэўтычная) аптэка]] * Аптэкі [[Беласток]]а і [[Кобрын]]а }} |група3 = Медыцынская адукацыя |спіс3 = * [[Гродзенская медыцынская акадэмія]] * [[Гродзенская прыватная акушэрская школа]] * [[Гродзенская школа сясцёр міласэрнасці]] |група4 = Гістарычны кантэкст і падзеі |спіс4 = * Развіццё ваеннай медыцыны ў Брэст-Літоўскай крэпасці * Барацьба з халерай і тыфам * Земская рэформа ў медыцыне (1911) }} 5pd5tpws8kzq3tq4ipqhe0o14vyiebc 5210951 5210948 2026-10-03T14:15:01Z Ciepiersia 162280 афармленне 5210951 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Медыцына ў Гродзенскай губерні |загаловак = Медыцына ў Гродзенскай губерні (1801—1921) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання і нагляд |спіс1 = * [[Гродзенская губернская медыцынская ўправа]] * [[Гродзенскі прыказ грамадскага апякунства]] * [[Беластоцкае таварыства ўрачоў]] * [[Брэсцкае таварыства ўрачоў]] * [[Гродзенскае таварыства ўрачоў]] |група2 = Медыцынскія ўстановы |спіс2 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Бальніцы і шпіталі | list1 = * [[Гродзенская губернская земская бальніца]] * [[Беластоцкая гарадская бальніца]] * [[Брэст-Літоўскі ваенны шпіталь]] * [[Брэсцкая гарадская бальніца]] * [[Брэсцкая яўрэйская бальніца]] * [[Гродзенская яўрэйская бальніца]] * [[Гродзенскі ваенны шпіталь]] * [[Слонімская земская бальніца]] | group2 = Спецыялізаваныя<br/>і аптэкі | list2 = * [[Гродзенскі радзільны інстытут]] * Прытулак для псіхічнахворых пры Гродзенскай бальніцы * [[Гродзенская аптэка|Гродзенская езуіцкая (фармацэўтычная) аптэка]] * Аптэкі [[Беласток]]а і [[Кобрын]]а }} |група3 = Медыцынская адукацыя |спіс3 = * [[Гродзенская медыцынская акадэмія]] * [[Гродзенская прыватная акушэрская школа]] * [[Гродзенская школа сясцёр міласэрнасці]] |група4 = Гістарычны кантэкст і падзеі |спіс4 = * Развіццё ваеннай медыцыны ў Брэст-Літоўскай крэпасці * Барацьба з халерай і тыфам * Земская рэформа ў медыцыне (1911) }} 8g4f82pw2fxx276z82nrp7qfkplc02q 5210967 5210951 2026-10-03T14:27:05Z Ciepiersia 162280 арфаграфія 5210967 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Медыцына ў Гродзенскай губерні |загаловак = Медыцына ў Гродзенскай губерні (1801—1921) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання і нагляд |спіс1 = * [[Гродзенская губернская медыцынская ўправа]] * [[Гродзенскі прыказ грамадскага догляду]] * [[Беластоцкае таварыства ўрачоў]] * [[Брэсцкае таварыства ўрачоў]] * [[Гродзенскае таварыства ўрачоў]] |група2 = Медыцынскія ўстановы |спіс2 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Бальніцы і шпіталі | list1 = * [[Гродзенская губернская земская бальніца]] * [[Беластоцкая гарадская бальніца]] * [[Брэст-Літоўскі ваенны шпіталь]] * [[Брэсцкая гарадская бальніца]] * [[Брэсцкая яўрэйская бальніца]] * [[Гродзенская яўрэйская бальніца]] * [[Гродзенскі ваенны шпіталь]] * [[Слонімская земская бальніца]] | group2 = Спецыялізаваныя<br/>і аптэкі | list2 = * [[Гродзенскі радзільны інстытут]] * Прытулак для псіхічнахворых пры Гродзенскай бальніцы * [[Гродзенская аптэка|Гродзенская езуіцкая (фармацэўтычная) аптэка]] * Аптэкі [[Беласток]]а і [[Кобрын]]а }} |група3 = Медыцынская адукацыя |спіс3 = * [[Гродзенская медыцынская акадэмія]] * [[Гродзенская прыватная акушэрская школа]] * [[Гродзенская школа сясцёр міласэрнасці]] |група4 = Гістарычны кантэкст і падзеі |спіс4 = * Развіццё ваеннай медыцыны ў Брэст-Літоўскай крэпасці * Барацьба з халерай і тыфам * Земская рэформа ў медыцыне (1911) }} cxtwr0zvon0kfr28v44strj9xajlj4b Рына Зялёная 0 816026 5210961 2026-10-03T14:22:01Z StarDeg 16311 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Рына Васілеўна Зялёная''' (поўнае імя — Кацярына) (25 кастрычніка [7 лістапада] 1901, Ташкент — 1 красавіка 1991, Масква, РСФСР, СССР) — савецкая актрыса тэатра і кіно, артыстка эстрады, сцэнарыстка; народная артыстка РСФСР (1970). {{Бібліяінфармацыя}}» 5210961 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рына Васілеўна Зялёная''' (поўнае імя — Кацярына) (25 кастрычніка [7 лістапада] 1901, Ташкент — 1 красавіка 1991, Масква, РСФСР, СССР) — савецкая актрыса тэатра і кіно, артыстка эстрады, сцэнарыстка; народная артыстка РСФСР (1970). {{Бібліяінфармацыя}} pyjkz4wki4c7g1a42tw7fk3tj9cmz71 5210962 5210961 2026-10-03T14:23:26Z StarDeg 16311 5210962 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рына Васілеўна Зялёная''' (поўнае імя — Кацярына) (25 кастрычніка [7 лістапада] 1901, Ташкент — 1 красавіка 1991, Масква, РСФСР, СССР) — савецкая актрыса тэатра і кіно, артыстка эстрады, сцэнарыстка; народная артыстка РСФСР (1970). {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} 9ou9e0e8b4palifvheves9nli6h10uz 5210964 5210962 2026-10-03T14:25:00Z StarDeg 16311 5210964 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рына Васілеўна Зялёная''' (поўнае імя — Кацярына) (25 кастрычніка [7 лістапада] 1901, Ташкент — 1 красавіка 1991, Масква, РСФСР, СССР) — савецкая актрыса тэатра і кіно, артыстка эстрады, сцэнарыстка; народная артыстка РСФСР (1970). == Фільмаграфія == {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} m9esfluvwls9s1r1lo4cgf1mukhoxvw 5210965 5210964 2026-10-03T14:25:43Z StarDeg 16311 /* Фільмаграфія */ 5210965 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рына Васілеўна Зялёная''' (поўнае імя — Кацярына) (25 кастрычніка [7 лістапада] 1901, Ташкент — 1 красавіка 1991, Масква, РСФСР, СССР) — савецкая актрыса тэатра і кіно, артыстка эстрады, сцэнарыстка; народная артыстка РСФСР (1970). == Фільмаграфія == * 1939 — [[Падкідыш]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} 4grcwolgfallewq10byv1rh96wo0n21 5210969 5210965 2026-10-03T14:27:49Z StarDeg 16311 /* Фільмаграфія */ 5210969 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рына Васілеўна Зялёная''' (поўнае імя — Кацярына) (25 кастрычніка [7 лістапада] 1901, Ташкент — 1 красавіка 1991, Масква, РСФСР, СССР) — савецкая актрыса тэатра і кіно, артыстка эстрады, сцэнарыстка; народная артыстка РСФСР (1970). == Фільмаграфія == * 1939 — [[Падкідыш]] * 1975 — [[Прыгоды Бураціна]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} rxcssij1x478jzk6vm9x84cbv3ubgf8 5210971 5210969 2026-10-03T14:28:33Z StarDeg 16311 5210971 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рына Васілеўна Зялёная''' (поўнае імя — Кацярына) (25 кастрычніка [7 лістапада] 1901, Ташкент — 1 красавіка 1991, Масква, РСФСР, СССР) — савецкая актрыса тэатра і кіно, артыстка эстрады, сцэнарыстка; народная артыстка РСФСР (1970). == Фільмаграфія == * 1939 — [[Падкідыш]] * 1975 — [[Прыгоды Бураціна]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Актрысы СССР]] jcrr4jrof8z4buxuyec51op9e3y44o9 5210973 5210971 2026-10-03T14:30:06Z StarDeg 16311 /* Фільмаграфія */ 5210973 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рына Васілеўна Зялёная''' (поўнае імя — Кацярына) (25 кастрычніка [7 лістапада] 1901, Ташкент — 1 красавіка 1991, Масква, РСФСР, СССР) — савецкая актрыса тэатра і кіно, артыстка эстрады, сцэнарыстка; народная артыстка РСФСР (1970). == Фільмаграфія == * 1939 — [[Падкідыш]] * 1975 — [[Прыгоды Бураціна]] * 1980 — [[Прыгоды Шэрлака Холмса і доктара Ватсана]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Актрысы СССР]] gdls1rn6v9k041p8bgfp7mhpj1ptr1i 5210974 5210973 2026-10-03T14:31:51Z StarDeg 16311 5210974 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рына Васілеўна Зялёная''' (поўнае імя — Кацярына) (25 кастрычніка [7 лістапада] 1901, Ташкент — 1 красавіка 1991, Масква, РСФСР, СССР) — савецкая актрыса тэатра і кіно, артыстка эстрады, сцэнарыстка; народная артыстка РСФСР (1970). == Фільмаграфія == * 1939 — [[Падкідыш]] * 1965 — [[Аперацыя «Ы» і іншыя прыгоды Шурыка]] * 1975 — [[Прыгоды Бураціна]] * 1980 — [[Прыгоды Шэрлака Холмса і доктара Ватсана]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Актрысы СССР]] lo651xle164z6on5fratlgz8bems7gg Шаблон:Медыцына ў Магілёўскай губерні 10 816027 5210972 2026-10-03T14:29:03Z Ciepiersia 162280 новы 5210972 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Медыцына ў Магілёўскай губерні |загаловак = Медыцына ў Магілёўскай губерні (1772—1919) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання і нагляд |спіс1 = * [[Магілёўская губернская медыцынская ўправа]] * [[Магілёўскі прыказ грамадскага догляду]] * [[Магілёўскае таварыства ўрачоў]] * [[Таварыства ўрачоў Гомельскага павета]] |група2 = Медыцынскія ўстановы |спіс2 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Бальніцы і шпіталі | list1 = * [[Магілёўская губернская земская бальніца]] * [[Гомельская земская бальніца]] * [[Аршанская гарадская бальніца]] * [[Мсціслаўская павятовая бальніца]] * [[Бальніца Гомельскага чыгуначнага вузла]] * [[Магілёўская яўрэйская бальніца]] | group2 = Спецыялізаваныя<br/>і прытулкі | list2 = * Магілёўскі дом для вар'ятаў (псіхіятрычнае аддзяленне) * Магілёўскі радзільны дом пры фельчарскай школе * Гомельскі вочны прытулак княгіні Паскевіч | group3 = Аптэкі | list3 = * Губернская аптэка ў Магілёве * Панізоўская аптэка * Прыватныя аптэкарскія сеткі [[Гомель|Гомеля]] і [[Орша|Оршы]] }} |група3 = Медыцынская адукацыя |спіс3 = * [[Магілёўскі дзяржаўны медыцынскі каледж#Гісторыя|Магілёўская цэнтральная фельчарская школа]] * [[Магілёўская школа павітух]] |група4 = Санітарны кантэкст |спіс4 = * Ліквідацыя эпідэмій чумы і халеры * Укараненне санітарнага нагляду на прадпрыемствах Магілёва і Гомеля * Земская медыцына }} m42z66w1n66m1ytpk8ns7f6atd0643i Шаблон:Медыцына ў Віленскай губерні 10 816028 5210975 2026-10-03T14:38:25Z Ciepiersia 162280 новы 5210975 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Медыцына ў Віленскай губерні |загаловак = Медыцына ў Віленскай губерні (1795—1915) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання і нагляд |спіс1 = * [[Віленская губернская медыцынская ўправа]] * [[Віленскі прыказ грамадскага догляду]] * [[Віленскае медыцынскае таварыства]] |група2 = Навука і вышэйшая адукацыя |спіс2 = * Медыцынскі факультэт [[Віленскі універсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (да 1832) * [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія]] (1832—1842) * [[Віленскі анатамічны тэатр]] * Клінікі прафесара Франка |група3 = Медыцынскія ўстановы |спіс3 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Бальніцы і шпіталі | list1 = * [[Ашмянская земская бальніца]] * [[Віленская бальніца Святога Якава]] * [[Віленскі ваенны шпіталь]] * [[Дзісненская гарадская бальніца]] * [[Лідская павятовая бальніца]] * [[Бальніца Сауле (Вільня)|Бальніца Сауле]] | group2 = Спецыялізаваныя<br/>і прытулкі | list2 = * [[Віленскі радзільны інстытут]] * [[Рокішская псіхіятрычная калонія]] * Прытулак для немаўлят (Вільня) * [[Віленскі інстытут вочных хвароб]] | group3 = Аптэкі | list3 = * [[Універсітэцкая аптэка (Вільня)]] * Аптэка батанічнага саду * Гарадскія аптэкі [[Глыбокае|Глыбокага]], [[Ліда|Ліды]] і [[Смаргонь|Смаргоні]] }} |група4 = Гістарычныя фактары і падзеі |спіс4 = * Дзейнасць Медыцынскага таварыства па вакцынацыі (вакцынацыя супраць воспы) * Санітарныя наступствы вайны 1812 года * Ліквідацыя частых эпідэмій холеры і брушнога тыфу }} td0cqdyojr0p5hfb2t12vxk39yt8q3k Шаблон:Адукацыя ў Віцебскай губерні 10 816029 5210980 2026-10-03T14:53:40Z Ciepiersia 162280 новы 5210980 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Адукацыя ў Віцебскай губерні |загаловак = Адукацыя ў Віцебскай губерні (1802—1921) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання |спіс1 = * [[Віленская навучальная акруга]] (да 1824, з 1850) * [[Санкт-Пецярбургская навучальная акруга]] (1824—1829) * [[Беларуская навучальная акруга]] (1829—1850) * [[Віцебская дырэкцыя народных вучылішчаў]] |група2 = Сярэднія навучальныя заведзені |спіс2 = {{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Гімназіі | list1 = * [[Віцебская мужчынская гімназія]] * [[Віцебская жаночая гімназія]] * [[Дзвінская мужчынская гімназія]] * [[Полацкая жаночая гімназія]] * [[Рэжыцкая гімназія]] | group2 = Рэальныя<br/>і камерцыйныя | list2 = * [[Віцебскае рэальнае вучылішча]] * [[Дзвінскае рэальнае вучылішча]] * [[Віцебскае камерцыйнае вучылішча]] * [[Дзвінскае камерцыйнае вучылішча]] | group3 = Духоўныя<br/>і ваенныя | list3 = * [[Полацкі кадэцкі корпус]] * [[Віцебская духоўная семінарыя]] * [[Полацкае спаса-еўфрасіннеўскае жаночае епархіяльнае вучылішча]] * [[Віцебскае жаночае епархіяльнае вучылішча]] * [[Віцебскае духоўнае вучылішча]] * [[Полацкае духоўнае вучылішча]] }} |група3 = Настаўніцкія семінарыі і інстытуты |спіс3 = * [[Віцебскі настаўніцкі інстытут]] * [[Полацкая настаўніцкая семінарыя]] |група4 = Прафесійная адукацыя |спіс4 = * [[Віцебскае рамеснае вучылішча]] * [[Дзвінская чыгуначная школа]] |група5 = Пачатковая і рэлігійная адукацыя |спіс5 = * [[Народныя вучылішчы]] * [[Павятовыя вучылішчы]] * [[Прыходскае вучылішча|Прыходскія вучылішчы]] * [[Царкоўнапрыходская школа|Царкоўнапрыходскія школы]] * [[Хедэр|Хедэры]] * [[:шаблон:Ешыботы Віцебскай губерні|Ешыботы]] * [[Прагімназія|Прагімназіі]] * Прыватныя жаночыя пансіёны * Лютэранскія прыходскія школы |група6 = Гістарычны кантэкст |спіс6 = * [[Полацкая езуіцкая акадэмія]] (1812—1820) * [[Полацкі езуіцкі калегіум]] (да 1812) * [[Віцебскі езуіцкі калегіум]] * [[Русіфікацыя Беларусі]] }} idyg7tmnxlwopqvckej88dd0cxki55w 5211018 5210980 2026-10-03T16:23:23Z Ciepiersia 162280 арфаграфія 5211018 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Адукацыя ў Віцебскай губерні |загаловак = Адукацыя ў Віцебскай губерні (1802—1921) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання |спіс1 = * [[Віленская навучальная акруга]] (да 1824, з 1850) * [[Санкт-Пецярбургская навучальная акруга]] (1824—1829) * [[Беларуская навучальная акруга]] (1829—1850) * [[Віцебская дырэкцыя народных вучылішчаў]] |група2 = Сярэднія навучальныя ўстановы |спіс2 = {{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Гімназіі | list1 = * [[Віцебская мужчынская гімназія]] * [[Віцебская жаночая гімназія]] * [[Дзвінская мужчынская гімназія]] * [[Полацкая жаночая гімназія]] * [[Рэжыцкая гімназія]] | group2 = Рэальныя<br/>і камерцыйныя | list2 = * [[Віцебскае рэальнае вучылішча]] * [[Дзвінскае рэальнае вучылішча]] * [[Віцебскае камерцыйнае вучылішча]] * [[Дзвінскае камерцыйнае вучылішча]] | group3 = Духоўныя<br/>і ваенныя | list3 = * [[Полацкі кадэцкі корпус]] * [[Віцебская духоўная семінарыя]] * [[Полацкае спаса-еўфрасіннеўскае жаночае епархіяльнае вучылішча]] * [[Віцебскае жаночае епархіяльнае вучылішча]] * [[Віцебскае духоўнае вучылішча]] * [[Полацкае духоўнае вучылішча]] }} |група3 = Настаўніцкія семінарыі і інстытуты |спіс3 = * [[Віцебскі настаўніцкі інстытут]] * [[Полацкая настаўніцкая семінарыя]] |група4 = Прафесійная адукацыя |спіс4 = * [[Віцебскае рамеснае вучылішча]] * [[Дзвінская чыгуначная школа]] |група5 = Пачатковая і рэлігійная адукацыя |спіс5 = * [[Народныя вучылішчы]] * [[Павятовыя вучылішчы]] * [[Прыходскае вучылішча|Прыходскія вучылішчы]] * [[Царкоўнапрыходская школа|Царкоўнапрыходскія школы]] * [[Хедэр|Хедэры]] * [[:шаблон:Ешыботы Віцебскай губерні|Ешыботы]] * [[Прагімназія|Прагімназіі]] * Прыватныя жаночыя пансіёны * Лютэранскія прыходскія школы |група6 = Гістарычны кантэкст |спіс6 = * [[Полацкая езуіцкая акадэмія]] (1812—1820) * [[Полацкі езуіцкі калегіум]] (да 1812) * [[Віцебскі езуіцкі калегіум]] * [[Русіфікацыя Беларусі]] }} 37cdw4e3l0libaei70rba8uukl2ode4 5211091 5211018 2026-10-03T19:32:49Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5211091 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Адукацыя ў Віцебскай губерні |загаловак = Адукацыя ў Віцебскай губерні (1802—1921) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання |спіс1 = * [[Віленская навучальная акруга]] (да 1824, з 1850) * [[Санкт-Пецярбургская навучальная акруга]] (1824—1829) * [[Беларуская навучальная акруга]] (1829—1850) * [[Віцебская дырэкцыя народных вучылішчаў]] |група2 = Сярэднія навучальныя ўстановы |спіс2 = {{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Гімназіі | list1 = * [[Віцебская мужчынская гімназія]] * [[Віцебская Аляксееўская жаночая гімназія]] * [[Віцебская Марыінская жаночая гімназія]] * [[Віцебская прыватная жаночая гімназія Е. М. Чарновай]] * [[Дзвінская мужчынская гімназія]] * [[Дзвінская жаночая гімназія]] * [[Полацкая жаночая гімназія]] * [[Рэжыцкая гімназія]] | group2 = Рэальныя<br/>і камерцыйныя | list2 = * [[Віцебскае рэальнае вучылішча]] * [[Дзвінскае рэальнае вучылішча]] * [[Віцебскае камерцыйнае вучылішча]] * [[Дзвінскае камерцыйнае вучылішча]] * [[Полацкае рэальнае вучылішча]] | group3 = Духоўныя<br/>і ваенныя | list3 = * [[Полацкі кадэцкі корпус]] * [[Віцебская духоўная семінарыя]] * [[Полацкае спаса-еўфрасіннеўскае жаночае епархіяльнае вучылішча]] * [[Віцебскае жаночае епархіяльнае вучылішча]] * [[Віцебскае духоўнае вучылішча]] * [[Полацкае духоўнае вучылішча]] }} |група3 = Настаўніцкія семінарыі і інстытуты |спіс3 = * [[Віцебскі настаўніцкі інстытут]] * [[Полацкая настаўніцкая семінарыя]] |група4 = Прафесійная адукацыя |спіс4 = * [[Віцебскае рамеснае вучылішча]] * [[Дзвінская чыгуначная школа]] |група5 = Пачатковая і рэлігійная адукацыя |спіс5 = * [[Народныя вучылішчы]] * [[Павятовыя вучылішчы]] * [[Прыходскае вучылішча|Прыходскія вучылішчы]] * [[Царкоўнапрыходская школа|Царкоўнапрыходскія школы]] * [[Хедэр|Хедэры]] * [[:шаблон:Ешыботы Віцебскай губерні|Ешыботы]] * [[Прагімназія|Прагімназіі]] * Прыватныя жаночыя пансіёны * Лютэранскія прыходскія школы |група6 = Гістарычны кантэкст |спіс6 = * [[Полацкая езуіцкая акадэмія]] (1812—1820) * [[Полацкі езуіцкі калегіум]] (да 1812) * [[Віцебскі езуіцкі калегіум]] * [[Русіфікацыя Беларусі]] }} kbl0i83k5jfjrfngjetsa2shjvob8tg С. Кнырэвіч 0 816030 5210993 2026-10-03T15:00:39Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Сяргей Кнырэвіч]] 5210993 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сяргей Кнырэвіч]] gu2jv7vbxfqwxzi5wk700uad9cytc4g С. М. Кнырэвіч 0 816031 5210994 2026-10-03T15:01:09Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Сяргей Кнырэвіч]] 5210994 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сяргей Кнырэвіч]] gu2jv7vbxfqwxzi5wk700uad9cytc4g Шаблон:Адукацыя ў Гродзенскай губерні 10 816032 5211004 2026-10-03T16:08:00Z Ciepiersia 162280 новы 5211004 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Адукацыя ў Гродзенскай губерні |загаловак = Адукацыя ў Гродзенскай губерні (1801—1921) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання |спіс1 = * [[Віленская навучальная акруга]] * [[Гродзенская дырэкцыя народных вучылішчаў]] * [[Гродзенскі губернскі вучылішчны савет]] |група2 = Сярэднія навучальныя заведзені |спіс2 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Гімназіі | list1 = * [[Гродзенская мужчынская гімназія]] * [[Гродзенская жаночая гімназія]] * [[Беластоцкая рэальная гімназія]] * [[Брэст-Літоўская мужчынская гімназія]] * [[Брэст-Літоўская жаночая гімназія]] * [[Слонімская жаночая гімназія]] | group2 = Рэальныя<br/>і камерцыйныя | list2 = * [[Гродзенскае рэальнае вучылішча]] * [[Беластоцкае камерцыйнае вучылішча]] * [[Гродзенскае камерцыйнае вучылішча]] | group3 = Духоўныя | list3 = * [[Літоўская духоўная семінарыя]] (у Жыровічах, 1828—1845) * [[Краснастоцкі жаночы манастыр#Адукацыя|Краснастоцкае жаночае епархіяльнае вучылішча]] * [[Жыровіцкае духоўнае вучылішча]] * [[Гродзенскае духоўнае вучылішча]] * [[Кобрынскае духоўнае вучылішча]] }} |група3 = Настаўніцкія семінарыі і інстытуты |спіс3 = * [[Гродзенскі настаўніцкі інстытут]] * [[Беластоцкая настаўніцкая семінарыя]] * [[Жыровіцкая настаўніцкая семінарыя]] * [[Свіслацкая настаўніцкая семінарыя]] |група4 = Прафесійная адукацыя |спіс4 = * [[Гродзенская медыцынская акадэмія]] (Гродзенская медыцынская школа, да 1796) * [[Гродзенскае рамеснае вучылішча]] * [[Гродзенская прыватная акушэрская школа]] |група5 = Пачатковая і рэлігійная адукацыя |спіс5 = * [[Народныя вучылішчы]] * [[Павятовыя вучылішчы]] * [[Прыходскае вучылішча|Прыходскія вучылішчы]] * [[Царкоўнапрыходская школа|Царкоўнапрыходскія школы]] * [[Гродзенская яўрэйская настаўніцкая школа]] * [[Хедэр|Хедэры]] * [[:шаблон:Ешыботы Гродзенскай губерні|Ешыботы]] * [[Прагімназія|Прагімназіі]] * Прыватныя жаночыя пансіёны |група6 = Гістарычны кантэкст |спіс6 = * [[Адукацыйная камісія]] * [[Гродзенскі езуіцкі калегіум]] * [[Гродзенскі дамініканскі калегіум]] * [[Русіфікацыя Беларусі]] }} nclnu2379ga74486xpky7lxihkpju8f 5211015 5211004 2026-10-03T16:13:37Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5211015 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Адукацыя ў Гродзенскай губерні |загаловак = Адукацыя ў Гродзенскай губерні (1801—1921) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання |спіс1 = * [[Віленская навучальная акруга]] * [[Гродзенская дырэкцыя народных вучылішчаў]] * [[Гродзенскі губернскі вучылішчны савет]] |група2 = Сярэднія навучальныя заведзені |спіс2 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Гімназіі | list1 = * [[Гродзенская мужчынская гімназія]] * [[Гродзенская жаночая гімназія]] * [[Беластоцкая рэальная гімназія]] * [[Брэст-Літоўская мужчынская гімназія]] * [[Брэст-Літоўская жаночая гімназія]] * [[Слонімская жаночая гімназія]] | group2 = Рэальныя<br/>і камерцыйныя | list2 = * [[Гродзенскае рэальнае вучылішча]] * [[Беластоцкае камерцыйнае вучылішча]] * [[Гродзенскае камерцыйнае вучылішча]] | group3 = Духоўныя | list3 = * [[Літоўская духоўная семінарыя]] (у Жыровічах, 1828—1845) * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква і кляштар базыльянак (Гродна)#Адукацыя|Краснастоцкае жаночае епархіяльнае вучылішча]] * [[Жыровіцкае духоўнае вучылішча]] * [[Гродзенскае духоўнае вучылішча]] * [[Кобрынскае духоўнае вучылішча]] }} |група3 = Настаўніцкія семінарыі і інстытуты |спіс3 = * [[Гродзенскі настаўніцкі інстытут]] * [[Беластоцкая настаўніцкая семінарыя]] * [[Жыровіцкая настаўніцкая семінарыя]] * [[Свіслацкая настаўніцкая семінарыя]] |група4 = Прафесійная адукацыя |спіс4 = * [[Гродзенская медыцынская акадэмія]] (Гродзенская медыцынская школа, да 1796) * [[Гродзенскае рамеснае вучылішча]] * [[Гродзенская прыватная акушэрская школа]] |група5 = Пачатковая і рэлігійная адукацыя |спіс5 = * [[Народныя вучылішчы]] * [[Павятовыя вучылішчы]] * [[Прыходскае вучылішча|Прыходскія вучылішчы]] * [[Царкоўнапрыходская школа|Царкоўнапрыходскія школы]] * [[Гродзенская яўрэйская настаўніцкая школа]] * [[Хедэр|Хедэры]] * [[:шаблон:Ешыботы Гродзенскай губерні|Ешыботы]] * [[Прагімназія|Прагімназіі]] * Прыватныя жаночыя пансіёны |група6 = Гістарычны кантэкст |спіс6 = * [[Адукацыйная камісія]] * [[Гродзенскі езуіцкі калегіум]] * [[Гродзенскі дамініканскі калегіум]] * [[Русіфікацыя Беларусі]] }} bjoam01vsjp6kzeyvgdy9rur1xhsyal 5211017 5211015 2026-10-03T16:23:10Z Ciepiersia 162280 арфаграфія 5211017 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Адукацыя ў Гродзенскай губерні |загаловак = Адукацыя ў Гродзенскай губерні (1801—1921) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання |спіс1 = * [[Віленская навучальная акруга]] * [[Гродзенская дырэкцыя народных вучылішчаў]] * [[Гродзенскі губернскі вучылішчны савет]] |група2 = Сярэднія навучальныя ўстановы |спіс2 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Гімназіі | list1 = * [[Гродзенская мужчынская гімназія]] * [[Гродзенская жаночая гімназія]] * [[Беластоцкая рэальная гімназія]] * [[Брэст-Літоўская мужчынская гімназія]] * [[Брэст-Літоўская жаночая гімназія]] * [[Слонімская жаночая гімназія]] | group2 = Рэальныя<br/>і камерцыйныя | list2 = * [[Гродзенскае рэальнае вучылішча]] * [[Беластоцкае камерцыйнае вучылішча]] * [[Гродзенскае камерцыйнае вучылішча]] | group3 = Духоўныя | list3 = * [[Літоўская духоўная семінарыя]] (у Жыровічах, 1828—1845) * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква і кляштар базыльянак (Гродна)#Адукацыя|Краснастоцкае жаночае епархіяльнае вучылішча]] * [[Жыровіцкае духоўнае вучылішча]] * [[Гродзенскае духоўнае вучылішча]] * [[Кобрынскае духоўнае вучылішча]] }} |група3 = Настаўніцкія семінарыі і інстытуты |спіс3 = * [[Гродзенскі настаўніцкі інстытут]] * [[Беластоцкая настаўніцкая семінарыя]] * [[Жыровіцкая настаўніцкая семінарыя]] * [[Свіслацкая настаўніцкая семінарыя]] |група4 = Прафесійная адукацыя |спіс4 = * [[Гродзенская медыцынская акадэмія]] (Гродзенская медыцынская школа, да 1796) * [[Гродзенскае рамеснае вучылішча]] * [[Гродзенская прыватная акушэрская школа]] |група5 = Пачатковая і рэлігійная адукацыя |спіс5 = * [[Народныя вучылішчы]] * [[Павятовыя вучылішчы]] * [[Прыходскае вучылішча|Прыходскія вучылішчы]] * [[Царкоўнапрыходская школа|Царкоўнапрыходскія школы]] * [[Гродзенская яўрэйская настаўніцкая школа]] * [[Хедэр|Хедэры]] * [[:шаблон:Ешыботы Гродзенскай губерні|Ешыботы]] * [[Прагімназія|Прагімназіі]] * Прыватныя жаночыя пансіёны |група6 = Гістарычны кантэкст |спіс6 = * [[Адукацыйная камісія]] * [[Гродзенскі езуіцкі калегіум]] * [[Гродзенскі дамініканскі калегіум]] * [[Русіфікацыя Беларусі]] }} mee9ky2zsgavqg66wucjl7zvib69i13 5211094 5211017 2026-10-03T19:36:22Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5211094 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Адукацыя ў Гродзенскай губерні |загаловак = Адукацыя ў Гродзенскай губерні (1801—1921) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання |спіс1 = * [[Віленская навучальная акруга]] * [[Гродзенская дырэкцыя народных вучылішчаў]] * [[Гродзенскі губернскі вучылішчны савет]] |група2 = Сярэднія навучальныя ўстановы |спіс2 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Гімназіі | list1 = * [[Гродзенская мужчынская гімназія]] * [[Гродзенская жаночая гімназія]] * [[Беластоцкая рэальная гімназія]] * [[Брэст-Літоўская мужчынская гімназія]] * [[Брэст-Літоўская жаночая гімназія]] * [[Слонімская жаночая гімназія]] | group2 = Рэальныя<br/>і камерцыйныя | list2 = * [[Беластоцкае рэальнае вучылішча]] * [[Гродзенскае рэальнае вучылішча]] * [[Слонімскае рэальнае вучылішча]] * [[Беластоцкае камерцыйнае вучылішча]] * [[Гродзенскае камерцыйнае вучылішча]] | group3 = Духоўныя | list3 = * [[Літоўская духоўная семінарыя]] (у Жыровічах, 1828—1845) * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква і кляштар базыльянак (Гродна)#Адукацыя|Краснастоцкае жаночае епархіяльнае вучылішча]] * [[Жыровіцкае духоўнае вучылішча]] * [[Гродзенскае духоўнае вучылішча]] * [[Кобрынскае духоўнае вучылішча]] }} |група3 = Настаўніцкія семінарыі і інстытуты |спіс3 = * [[Гродзенскі настаўніцкі інстытут]] * [[Беластоцкая настаўніцкая семінарыя]] * [[Жыровіцкая настаўніцкая семінарыя]] * [[Свіслацкая настаўніцкая семінарыя]] |група4 = Прафесійная адукацыя |спіс4 = * [[Гродзенская медыцынская акадэмія]] (Гродзенская медыцынская школа, да 1796) * [[Гродзенскае рамеснае вучылішча]] * [[Гродзенская прыватная акушэрская школа]] |група5 = Пачатковая і рэлігійная адукацыя |спіс5 = * [[Народныя вучылішчы]] * [[Павятовыя вучылішчы]] * [[Прыходскае вучылішча|Прыходскія вучылішчы]] * [[Царкоўнапрыходская школа|Царкоўнапрыходскія школы]] * [[Гродзенская яўрэйская настаўніцкая школа]] * [[Хедэр|Хедэры]] * [[:шаблон:Ешыботы Гродзенскай губерні|Ешыботы]] * [[Прагімназія|Прагімназіі]] * Прыватныя жаночыя пансіёны |група6 = Гістарычны кантэкст |спіс6 = * [[Адукацыйная камісія]] * [[Гродзенскі езуіцкі калегіум]] * [[Гродзенскі дамініканскі калегіум]] * [[Русіфікацыя Беларусі]] }} pmv0ey08v16xifbudfdfqfuis0o8488 5211096 5211094 2026-10-03T19:41:02Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5211096 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Адукацыя ў Гродзенскай губерні |загаловак = Адукацыя ў Гродзенскай губерні (1801—1921) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання |спіс1 = * [[Віленская навучальная акруга]] * [[Гродзенская дырэкцыя народных вучылішчаў]] * [[Гродзенскі губернскі вучылішчны савет]] |група2 = Сярэднія навучальныя ўстановы |спіс2 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Гімназіі | list1 = * [[Гродзенская мужчынская гімназія]] * [[Гродзенская жаночая гімназія|Гродзенская жаночая Марыінская гімназія]] * [[Гродзенская прыватная жаночая гімназія К. А. Баркоўскай]] * [[Беластоцкая рэальная гімназія]] * [[Беластоцкая жаночая гімназія]] * [[Брэст-Літоўская мужчынская гімназія]] * [[Брэст-Літоўская жаночая гімназія]] * [[Слонімская жаночая гімназія]] | group2 = Рэальныя<br/>і камерцыйныя | list2 = * [[Беластоцкае рэальнае вучылішча]] * [[Гродзенскае рэальнае вучылішча]] * [[Слонімскае рэальнае вучылішча]] * [[Беластоцкае камерцыйнае вучылішча]] * [[Гродзенскае камерцыйнае вучылішча]] | group3 = Духоўныя | list3 = * [[Літоўская духоўная семінарыя]] (у Жыровічах, 1828—1845) * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква і кляштар базыльянак (Гродна)#Адукацыя|Краснастоцкае жаночае епархіяльнае вучылішча]] * [[Жыровіцкае духоўнае вучылішча]] * [[Гродзенскае духоўнае вучылішча]] * [[Кобрынскае духоўнае вучылішча]] }} |група3 = Настаўніцкія семінарыі і інстытуты |спіс3 = * [[Гродзенскі настаўніцкі інстытут]] * [[Беластоцкая настаўніцкая семінарыя]] * [[Жыровіцкая настаўніцкая семінарыя]] * [[Свіслацкая настаўніцкая семінарыя]] |група4 = Прафесійная адукацыя |спіс4 = * [[Гродзенская медыцынская акадэмія]] (Гродзенская медыцынская школа, да 1796) * [[Гродзенскае рамеснае вучылішча]] * [[Гродзенская прыватная акушэрская школа]] |група5 = Пачатковая і рэлігійная адукацыя |спіс5 = * [[Народныя вучылішчы]] * [[Павятовыя вучылішчы]] * [[Прыходскае вучылішча|Прыходскія вучылішчы]] * [[Царкоўнапрыходская школа|Царкоўнапрыходскія школы]] * [[Гродзенская яўрэйская настаўніцкая школа]] * [[Хедэр|Хедэры]] * [[:шаблон:Ешыботы Гродзенскай губерні|Ешыботы]] * [[Прагімназія|Прагімназіі]] * Прыватныя жаночыя пансіёны |група6 = Гістарычны кантэкст |спіс6 = * [[Адукацыйная камісія]] * [[Гродзенскі езуіцкі калегіум]] * [[Гродзенскі дамініканскі калегіум]] * [[Русіфікацыя Беларусі]] }} gavvm7902yvsandh3jki7wznde86wng 5211100 5211096 2026-10-03T19:46:59Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5211100 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Адукацыя ў Гродзенскай губерні |загаловак = Адукацыя ў Гродзенскай губерні (1801—1921) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання |спіс1 = * [[Віленская навучальная акруга]] * [[Гродзенская дырэкцыя народных вучылішчаў]] * [[Гродзенскі губернскі вучылішчны савет]] |група2 = Сярэднія навучальныя ўстановы |спіс2 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Гімназіі | list1 = * [[Гродзенская мужчынская гімназія]] * [[Гродзенская жаночая гімназія|Гродзенская жаночая Марыінская гімназія]] * [[Гродзенская прыватная жаночая гімназія К. А. Баркоўскай]] * [[Беластоцкая рэальная гімназія]] * [[Беластоцкая жаночая гімназія]] * [[Брэст-Літоўская мужчынская гімназія]] * [[Брэст-Літоўская жаночая гімназія]] * [[Слонімская жаночая гімназія]] | group2 = Рэальныя<br/>і камерцыйныя | list2 = * [[Беластоцкая гімназія|Беластоцкае рэальнае вучылішча]] * [[Гродзенскае рэальнае вучылішча]] * [[Слонімскае рэальнае вучылішча]] * [[Беластоцкае камерцыйнае вучылішча]] * [[Гродзенскае камерцыйнае вучылішча]] | group3 = Духоўныя | list3 = * [[Літоўская духоўная семінарыя]] (у Жыровічах, 1828—1845) * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква і кляштар базыльянак (Гродна)#Адукацыя|Краснастоцкае жаночае епархіяльнае вучылішча]] * [[Жыровіцкае духоўнае вучылішча]] * [[Гродзенскае духоўнае вучылішча]] * [[Кобрынскае духоўнае вучылішча]] }} |група3 = Настаўніцкія семінарыі і інстытуты |спіс3 = * [[Гродзенскі настаўніцкі інстытут]] * [[Беластоцкая настаўніцкая семінарыя]] * [[Жыровіцкая настаўніцкая семінарыя]] * [[Свіслацкая настаўніцкая семінарыя]] |група4 = Прафесійная адукацыя |спіс4 = * [[Гродзенская медыцынская акадэмія]] (Гродзенская медыцынская школа, да 1796) * [[Гродзенскае рамеснае вучылішча]] * [[Гродзенская прыватная акушэрская школа]] |група5 = Пачатковая і рэлігійная адукацыя |спіс5 = * [[Народныя вучылішчы]] * [[Павятовыя вучылішчы]] * [[Прыходскае вучылішча|Прыходскія вучылішчы]] * [[Царкоўнапрыходская школа|Царкоўнапрыходскія школы]] * [[Гродзенская яўрэйская настаўніцкая школа]] * [[Хедэр|Хедэры]] * [[:шаблон:Ешыботы Гродзенскай губерні|Ешыботы]] * [[Прагімназія|Прагімназіі]] * Прыватныя жаночыя пансіёны |група6 = Гістарычны кантэкст |спіс6 = * [[Адукацыйная камісія]] * [[Гродзенскі езуіцкі калегіум]] * [[Гродзенскі дамініканскі калегіум]] * [[Русіфікацыя Беларусі]] }} 67f7rnsrrs3o4kvt2d67lluth4x3otf 5211102 5211100 2026-10-03T19:49:38Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5211102 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Адукацыя ў Гродзенскай губерні |загаловак = Адукацыя ў Гродзенскай губерні (1801—1921) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання |спіс1 = * [[Віленская навучальная акруга]] * [[Гродзенская дырэкцыя народных вучылішчаў]] * [[Гродзенскі губернскі вучылішчны савет]] |група2 = Сярэднія навучальныя ўстановы |спіс2 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Гімназіі | list1 = * [[Гродзенская мужчынская гімназія]] * [[Гродзенская жаночая гімназія|Гродзенская жаночая Марыінская гімназія]] * [[Гродзенская прыватная жаночая гімназія К. А. Баркоўскай]] * [[Беластоцкая рэальная гімназія]] * [[Беластоцкая жаночая гімназія]] * [[Брэсцкая мужчынская гімназія|Брэст-Літоўская мужчынская гімназія]] * [[Брэсцкая жаночая гімназія|Брэст-Літоўская жаночая гімназія]] * [[Слонімская жаночая гімназія]] | group2 = Рэальныя<br/>і камерцыйныя | list2 = * [[Беластоцкая гімназія|Беластоцкае рэальнае вучылішча]] * [[Гродзенскае рэальнае вучылішча]] * [[Слонімскае рэальнае вучылішча]] * [[Беластоцкае камерцыйнае вучылішча]] * [[Гродзенскае камерцыйнае вучылішча]] | group3 = Духоўныя | list3 = * [[Літоўская духоўная семінарыя]] (у Жыровічах, 1828—1845) * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква і кляштар базыльянак (Гродна)#Адукацыя|Краснастоцкае жаночае епархіяльнае вучылішча]] * [[Жыровіцкае духоўнае вучылішча]] * [[Гродзенскае духоўнае вучылішча]] * [[Кобрынскае духоўнае вучылішча]] }} |група3 = Настаўніцкія семінарыі і інстытуты |спіс3 = * [[Гродзенскі настаўніцкі інстытут]] * [[Беластоцкая настаўніцкая семінарыя]] * [[Жыровіцкая настаўніцкая семінарыя]] * [[Свіслацкая настаўніцкая семінарыя]] |група4 = Прафесійная адукацыя |спіс4 = * [[Гродзенская медыцынская акадэмія]] (Гродзенская медыцынская школа, да 1796) * [[Гродзенскае рамеснае вучылішча]] * [[Гродзенская прыватная акушэрская школа]] |група5 = Пачатковая і рэлігійная адукацыя |спіс5 = * [[Народныя вучылішчы]] * [[Павятовыя вучылішчы]] * [[Прыходскае вучылішча|Прыходскія вучылішчы]] * [[Царкоўнапрыходская школа|Царкоўнапрыходскія школы]] * [[Гродзенская яўрэйская настаўніцкая школа]] * [[Хедэр|Хедэры]] * [[:шаблон:Ешыботы Гродзенскай губерні|Ешыботы]] * [[Прагімназія|Прагімназіі]] * Прыватныя жаночыя пансіёны |група6 = Гістарычны кантэкст |спіс6 = * [[Адукацыйная камісія]] * [[Гродзенскі езуіцкі калегіум]] * [[Гродзенскі дамініканскі калегіум]] * [[Русіфікацыя Беларусі]] }} c40hjw0qr46acn140ntjwrdczm79zku 5211105 5211102 2026-10-03T19:52:07Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5211105 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Адукацыя ў Гродзенскай губерні |загаловак = Адукацыя ў Гродзенскай губерні (1801—1921) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання |спіс1 = * [[Віленская навучальная акруга]] * [[Гродзенская дырэкцыя народных вучылішчаў]] * [[Гродзенскі губернскі вучылішчны савет]] |група2 = Сярэднія навучальныя ўстановы |спіс2 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Гімназіі | list1 = * [[Гродзенская мужчынская гімназія]] * [[Гродзенская жаночая гімназія|Гродзенская жаночая Марыінская гімназія]] * [[Гродзенская жаночая прыватная гімназія К. М. Баркоўскай]] * [[Беластоцкая рэальная гімназія]] * [[Беластоцкая жаночая гімназія]] * [[Брэсцкая мужчынская гімназія|Брэст-Літоўская мужчынская гімназія]] * [[Брэсцкая жаночая гімназія|Брэст-Літоўская жаночая гімназія]] * [[Слонімская жаночая гімназія]] | group2 = Рэальныя<br/>і камерцыйныя | list2 = * [[Беластоцкая гімназія|Беластоцкае рэальнае вучылішча]] * [[Гродзенскае рэальнае вучылішча]] * [[Слонімскае рэальнае вучылішча]] * [[Беластоцкае камерцыйнае вучылішча]] * [[Гродзенскае камерцыйнае вучылішча]] | group3 = Духоўныя | list3 = * [[Літоўская духоўная семінарыя]] (у Жыровічах, 1828—1845) * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква і кляштар базыльянак (Гродна)#Адукацыя|Краснастоцкае жаночае епархіяльнае вучылішча]] * [[Жыровіцкае духоўнае вучылішча]] * [[Гродзенскае духоўнае вучылішча]] * [[Кобрынскае духоўнае вучылішча]] }} |група3 = Настаўніцкія семінарыі і інстытуты |спіс3 = * [[Гродзенскі настаўніцкі інстытут]] * [[Беластоцкая настаўніцкая семінарыя]] * [[Жыровіцкая настаўніцкая семінарыя]] * [[Свіслацкая настаўніцкая семінарыя]] |група4 = Прафесійная адукацыя |спіс4 = * [[Гродзенская медыцынская акадэмія]] (Гродзенская медыцынская школа, да 1796) * [[Гродзенскае рамеснае вучылішча]] * [[Гродзенская прыватная акушэрская школа]] |група5 = Пачатковая і рэлігійная адукацыя |спіс5 = * [[Народныя вучылішчы]] * [[Павятовыя вучылішчы]] * [[Прыходскае вучылішча|Прыходскія вучылішчы]] * [[Царкоўнапрыходская школа|Царкоўнапрыходскія школы]] * [[Гродзенская яўрэйская настаўніцкая школа]] * [[Хедэр|Хедэры]] * [[:шаблон:Ешыботы Гродзенскай губерні|Ешыботы]] * [[Прагімназія|Прагімназіі]] * Прыватныя жаночыя пансіёны |група6 = Гістарычны кантэкст |спіс6 = * [[Адукацыйная камісія]] * [[Гродзенскі езуіцкі калегіум]] * [[Гродзенскі дамініканскі калегіум]] * [[Русіфікацыя Беларусі]] }} q9rkovjysd4veu0zpx61o07xxv08jp3 5211107 5211105 2026-10-03T19:54:19Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5211107 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Адукацыя ў Гродзенскай губерні |загаловак = Адукацыя ў Гродзенскай губерні (1801—1921) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання |спіс1 = * [[Віленская навучальная акруга]] * [[Гродзенская дырэкцыя народных вучылішчаў]] * [[Гродзенскі губернскі вучылішчны савет]] |група2 = Сярэднія навучальныя ўстановы |спіс2 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Гімназіі | list1 = * [[Гродзенская мужчынская гімназія]] * [[Гродзенская мужчынская прыватная гімназія М. С. Хныкіна]] * [[Гродзенская жаночая гімназія|Гродзенская жаночая Марыінская гімназія]] * [[Гродзенская жаночая прыватная гімназія К. М. Баркоўскай]] * [[Беластоцкая рэальная гімназія]] * [[Беластоцкая жаночая гімназія]] * [[Брэсцкая мужчынская гімназія|Брэст-Літоўская мужчынская гімназія]] * [[Брэсцкая жаночая гімназія|Брэст-Літоўская жаночая гімназія]] * [[Слонімская жаночая гімназія]] | group2 = Рэальныя<br/>і камерцыйныя | list2 = * [[Беластоцкая гімназія|Беластоцкае рэальнае вучылішча]] * [[Гродзенскае рэальнае вучылішча]] * [[Слонімскае рэальнае вучылішча]] * [[Беластоцкае камерцыйнае вучылішча]] * [[Гродзенскае камерцыйнае вучылішча]] | group3 = Духоўныя | list3 = * [[Літоўская духоўная семінарыя]] (у Жыровічах, 1828—1845) * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква і кляштар базыльянак (Гродна)#Адукацыя|Краснастоцкае жаночае епархіяльнае вучылішча]] * [[Жыровіцкае духоўнае вучылішча]] * [[Гродзенскае духоўнае вучылішча]] * [[Кобрынскае духоўнае вучылішча]] }} |група3 = Настаўніцкія семінарыі і інстытуты |спіс3 = * [[Гродзенскі настаўніцкі інстытут]] * [[Беластоцкая настаўніцкая семінарыя]] * [[Жыровіцкая настаўніцкая семінарыя]] * [[Свіслацкая настаўніцкая семінарыя]] |група4 = Прафесійная адукацыя |спіс4 = * [[Гродзенская медыцынская акадэмія]] (Гродзенская медыцынская школа, да 1796) * [[Гродзенскае рамеснае вучылішча]] * [[Гродзенская прыватная акушэрская школа]] |група5 = Пачатковая і рэлігійная адукацыя |спіс5 = * [[Народныя вучылішчы]] * [[Павятовыя вучылішчы]] * [[Прыходскае вучылішча|Прыходскія вучылішчы]] * [[Царкоўнапрыходская школа|Царкоўнапрыходскія школы]] * [[Гродзенская яўрэйская настаўніцкая школа]] * [[Хедэр|Хедэры]] * [[:шаблон:Ешыботы Гродзенскай губерні|Ешыботы]] * [[Прагімназія|Прагімназіі]] * Прыватныя жаночыя пансіёны |група6 = Гістарычны кантэкст |спіс6 = * [[Адукацыйная камісія]] * [[Гродзенскі езуіцкі калегіум]] * [[Гродзенскі дамініканскі калегіум]] * [[Русіфікацыя Беларусі]] }} 9tdbmau1ml7ympwd4kv4o92fha13ki0 Шаблон:Адукацыя ў Магілёўскай губерні 10 816033 5211019 2026-10-03T16:23:56Z Ciepiersia 162280 новы 5211019 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Адукацыя ў Магілёўскай губерні |загаловак = Адукацыя ў Магілёўскай губерні (1772—1919) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання |спіс1 = * [[Віленская навучальная акруга]] (з 1850) * [[Санкт-Пецярбургская навучальная акруга]] (1824—1829) * [[Беларуская навучальная акруга]] (1829—1850) * [[Магілёўская дырэкцыя народных вучылішчаў]] |група2 = Сярэднія навучальныя ўстановы |спіс2 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Гімназіі | list1 = * [[Аршанская жаночая гімназія]] * [[Гомельская мужчынская гімназія]] * [[Гомельская жаночая гімназія]] * [[Магілёўская мужчынская гімназія]] * [[Магілёўская жаночая гімназія]] * [[Мсціслаўская мужчынская гімназія]] | group2 = Рэальныя<br/>і камерцыйныя | list2 = * [[Аршанскае рэальнае вучылішча]] * [[Гомельскае камерцыйнае вучылішча]] * [[Магілёўскае рэальнае вучылішча]] | group3 = Духоўныя | list3 = * [[Аршанскае духоўнае вучылішча]] * [[Гомельскае духоўнае вучылішча]] * [[Магілёўская духоўная семінарыя]] * [[Магілёўскае жаночае епархіяльнае вучылішча]] * [[Магілёўскае духоўнае вучылішча]] * [[Мсціслаўскае духоўнае вучылішча]] }} |група3 = Настаўніцкія семінарыі і інстытуты |спіс3 = * [[Аршанская настаўніцкая семінарыя]] * [[Гомельская настаўніцкая семінарыя]] * [[Магілёўская настаўніцкая семінарыя]] * [[Магілёўскі настаўніцкі інстытут]] |група4 = Прафесійная і спецыяльная адукацыя |спіс4 = * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] * [[Магілёўская цэнтральная фельчарская школа]] * [[Магілёўскае рамеснае вучылішча]] * [[Гомельская рамесная школа]] |група5 = Пачатковая і рэлігійная адукацыя |спіс5 = * [[Народныя вучылішчы]] * [[Павятовыя вучылішчы]] * [[Прыходскае вучылішча|Прыходскія вучылішчы]] * [[Царкоўнапрыходская школа|Царкоўнапрыходскія школы]] * [[Хедэр|Хедэры]] * [[:шаблон:Ешыботы Магілёўскай губерні|Ешыботы]] * [[Прагімназія|Прагімназіі]] * Прыватныя жаночыя пансіёны |група6 = Гістарычны кантэкст |спіс6 = * [[Аршанскі езуіцкі калегіум]] * [[Магілёўскі езуіцкі калегіум]] * [[Мсціслаўскі езуіцкі калегіум]] * [[Шклоўскі кадэцкі корпус]] (1788—1807) * [[Русіфікацыя Беларусі]] }} s4mhrr2nd9ih122s0u4itqtnvsifkra 5211042 5211019 2026-10-03T16:36:28Z Ciepiersia 162280 новы 5211042 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Адукацыя ў Магілёўскай губерні |загаловак = Адукацыя ў Магілёўскай губерні (1772—1919) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання |спіс1 = * [[Віленская навучальная акруга]] (з 1850) * [[Санкт-Пецярбургская навучальная акруга]] (1824—1829) * [[Беларуская навучальная акруга]] (1829—1850) * [[Магілёўская дырэкцыя народных вучылішчаў]] |група2 = Сярэднія навучальныя ўстановы |спіс2 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Гімназіі | list1 = * [[Аршанская жаночая гімназія]] * [[Гомельская мужчынская гімназія]] * [[Гомельская жаночая гімназія]] * [[Магілёўская мужчынская гімназія]] * [[Магілёўская жаночая гімназія]] * [[Мсціслаўская мужчынская гімназія]] * [[Жаночая гімназія Мірановіч]] * [[Прыватная жаночая гімназія В. А. Копіш]] * [[Прыватная жаночая навучальная ўстанова Л. С. Абалонскай]] * [[Прыватная жаночая прагімназія М. А. Табалевіч-Федароўскай]] * [[Прыватная яўрэйская мужчынская гімназія А. Е. Ратнера]] | group2 = Рэальныя<br/>і камерцыйныя | list2 = * [[Аршанскае рэальнае вучылішча]] * [[Гомельскае камерцыйнае вучылішча]] * [[Магілёўскае рэальнае вучылішча]] | group3 = Духоўныя | list3 = * [[Аршанскае духоўнае вучылішча]] * [[Гомельскае духоўнае вучылішча]] * [[Магілёўская духоўная семінарыя]] * [[Магілёўскае жаночае епархіяльнае вучылішча]] * [[Магілёўскае духоўнае вучылішча]] * [[Мсціслаўскае духоўнае вучылішча]] }} |група3 = Настаўніцкія семінарыі і інстытуты |спіс3 = * [[Аршанская настаўніцкая семінарыя]] * [[Гомельская настаўніцкая семінарыя]] * [[Магілёўская настаўніцкая семінарыя]] * [[Магілёўскі настаўніцкі інстытут]] |група4 = Прафесійная і спецыяльная адукацыя |спіс4 = * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] * [[Магілёўская цэнтральная фельчарская школа]] * [[Магілёўскае рамеснае вучылішча]] * [[Гомельская рамесная школа]] |група5 = Пачатковая і рэлігійная адукацыя |спіс5 = * [[Народныя вучылішчы]] * [[Павятовыя вучылішчы]] * [[Прыходскае вучылішча|Прыходскія вучылішчы]] * [[Царкоўнапрыходская школа|Царкоўнапрыходскія школы]] * [[Хедэр|Хедэры]] * [[:шаблон:Ешыботы Магілёўскай губерні|Ешыботы]] * [[Прагімназія|Прагімназіі]] * Прыватныя жаночыя пансіёны |група6 = Гістарычны кантэкст |спіс6 = * [[Аршанскі езуіцкі калегіум]] * [[Магілёўскі езуіцкі калегіум]] * [[Мсціслаўскі езуіцкі калегіум]] * [[Шклоўскі кадэцкі корпус]] (1788—1807) * [[Русіфікацыя Беларусі]] }} rs3av1gxg7apm8jte30fbep5pcq5lbi Лёзненскае гета 0 816034 5211043 2026-10-03T16:37:23Z DBatura 73587 Новая старонка: «[[File:Ghetto Liozno 1c.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Лёзненскае гета''' (ліпень 1941 — 23 лютага 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] горада [[Лёзна]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэ...» 5211043 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Liozno 1c.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Лёзненскае гета''' (ліпень 1941 — 23 лютага 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] горада [[Лёзна]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == У 1939 годзе ў [[Лёзна]] налічвалася 711 яўрэяў (17,3% жыхароў)<ref name=autogenerated1>{{РЕЭ|ЛИОЗНО}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=527}}. 17 ліпеня 1941 года немцы захапілі Лёзна. Акупацыя доўжылася 2 гады і 3 месяцы — да 10{{sfn|«Памяць. Лёзненскi раён»|1992|с=101, 118}} (8<ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020101853/http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |url-status=live }}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=528}}) кастрычніка 1943 года. Пад акупацыяй засталіся каля 600 яўрэяў{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=527}}. Ужо на другі дзень акупацыі [[нацысты]] пазначылі ўсе габрэйскія дамы, абмежавалі перамяшчэнне і пад страхам смерці забаранілі хаваць прадстаўнікоў нацыянальнасці<ref name=autogenerated2>''Э. Гоз''. [http://shtetle.co.il/Shtetls/liozno/goz.html Маленькое местечко Лиозно] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/liozno/goz.html |date=20101210090721 }}</ref>. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, у ліпені 1941 года акупанты арганізавалі гета на вуліцы Калгаснай<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=23}}<ref name=autogenerated4>''А. Шульман''. [http://chagal-vitebsk.com/?q=node/190 Расстрелянный мир. Судьба родных и близких Шагала.] {{Wayback|url=http://chagal-vitebsk.com/?q=node%2F190 |date=20191002181820 }}</ref>. Вязняў абавязалі насіць павязку з [[Зорка Давіда|шасціканцовай зоркай]] на адной руцэ і жоўтым кругам на другой, забіваючы ўсіх, заспетых без гэтых пазнак. У стары будынак, былы абутковай цэх, сагналі сотні габрэяў — як мясцовых, так і з блізкіх вёсак. Яны штодня паміралі ад голаду, холаду і хвароб<ref name=autogenerated4 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=527}}{{sfn|Чёрная книга|2015|с=252}}. Кожны дзень мужчын гета прымушалі працаваць на цяжкіх работах без ежы і аплаты. Па загадзе каменданта габрэяў перыядычна расстрэльвалі або вешалі, для чаго ў цэнтры горада ўсталявалі шыбеніцу, і зганялі ўсё насельніцтва на кожную пакаранне<ref name=autogenerated2 />. Напярэдадні яўрэйскага Новага года [[Рош Ха-Шана]], восенню 1941 года, акупанты расстралялі 10 яўрэяў, у тым ліку лёзненскага [[рабін]]а<ref name=autogenerated3 />. У канцы года невядомымі быў парваны нямецкі наземны тэлефонны провад, за што немцы арыштавалі сем маладых габрэяў і апусцілі іх у палонку, потым іх выцягнулі і зноў апусцілі і апускалі іх у ваду да таго часу, пакуль яны не сканалі<ref name=autogenerated3>{{Cite web |url=http://interlibrary.narod.ru/GenCat/GenCat.Scient.Dep/GenCatHisdoc/Bookalive/9020000082/9020000082.htm |title=Трагедия семьи и триумф победы |access-date=2011-08-18 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121658/http://interlibrary.narod.ru/GenCat/GenCat.Scient.Dep/GenCatHisdoc/Bookalive/9020000082/9020000082.htm |url-status=live }}</ref>. 23 (24<ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=528}}{{sfn|Чёрная книга|2015|с=252}}{{sfn|Круглов|2025|с=129}}) лютага 1942 года габрэі былі вывезены на бераг ракі Мошна (Машка), да Адаменскага рову, да падножжа Залатой Горкі — месцы адпачынку жыхароў Лёзна<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=23}}<ref name=autogenerated9>[[Национальный архив Республики Беларусь]] (НАРБ). — фонд 845, опись 1, дело 5, листы 2-5;</ref>. У гэты дзень карнікі з [[Айнзацкаманда 9|айнзацкаманды 9]] расстралялі больш 1000 (367{{sfn|Круглов|2025|с=129}}, больш за 1500<ref>[[Национальный архив Республики Беларусь]] (НАРБ). — фонд 845, опись 1, дело 5, лист 9;</ref>) чалавек. У матэрыялах [[надзвычайная дзяржаўная камісія па ўстанаўленні і расследаванні злачынстваў нямецка-фашысцкіх захопнікаў|НДК]] зафіксавана, што ў Лёзна былі расстраляныя 1717 яўрэяў<ref>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/liozno/livshic.html Поездка на родину предков] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/liozno/livshic.html |date=20130622093353 }}</ref>. == Выпадкі выратавання == У Лёзна 5 чалавек былі ўдастоены ганаровага звання «[[праведнікі свету|Праведнік народаў свету]]» ад [[ізраіль]]скага мемарыяльнага інстытута «[[Яд Вашэм]]» «у знак глыбокай удзячнасці за дапамогу, аказаную яўрэйскаму народу ў гады Другой сусветнай вайны»<ref>{{Cite web |url=http://www.liozno.info/index/0-27 |title=Праведники народов мира Беларуси |access-date=2011-08-18 |archive-date=2010-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313134052/http://www.liozno.info/index/0-27 |url-status=live }}</ref>. * Дэхцерава Феадосія — за выратаванне Чарнякова Барыса<ref>{{Cite web |url=http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4014516 |title=История спасения. Дехтерёва Феодосия |access-date=2022-06-19 |archive-date=2016-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513151826/http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4014516 |url-status=live }}</ref>. * Вінаградава Юльяна і Савельева (Вінаградава) Іраіда — за выратаванне Паліны Парэчкі<ref>{{Cite web |url=http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4038683 |title=История спасения. Виноградова Юлиана |access-date=2022-06-19 |archive-date=2016-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513161836/http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4038683 |url-status=live }}</ref>. * Мураўёва Людміла і Мураўёва Ксенія — за выратаванне Злотнікавай Міны, яе дачкі Ройтштейн Марыі і Злотнікавай Мусі. == Память == У 1982 годзе на ўсходняй ускраіне пасёлка на беразе ракі Мошна на магіле загінуўшых у [[Катастрофа еўрапейскага яўрэйства|Халакосце]] лёзненскіх яўрэяў быў усталяваны мемарыяльны камень<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|«Памяць. Лёзненскi раён»|1992|с=587}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|«Памяць. Лёзненскi раён»|1992|I.П. Шамякін (галоўны рэдактар), I.I. Авін, Г.К. Кісялёў, Я.В. Малашэвіч i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Лёзненскi раён». — Мн.: «Беларуская энцыклапедыя», 1992. — 592 с. — ISBN 5-85700-063-7.}} * {{h|Чёрная книга|2015|Чёрная книга: о злодейском повсеместном убийстве евреев немецко-фашистскими захватчиками во временно оккупированных районах Советского Союза и в гитлеровских лагерях уничтожения на территории Польши во время войны 1941-1945 гг / Под ред. В. Гроссмана, И. Эренбурга. — М.: ACT: CORPUS, 2015. — 768 с. — ISBN 978-5-17-085233-8.}} * {{h|Справочник о местах принудительного содержания|2001|Адамушко В. И., Бирюкова О. В., Крюк В. П., Кудрякова Г. А. Справочник о местах принудительного содержания гражданского населения на оккупированной территории Беларуси 1941—1944. — Мн.: Национальный архив Республики Беларусь, Государственный комитет по архивам и делопроизводству Республики Беларусь, 2001. — 158 с. — 2000 экз. — ISBN 985-6372-19-4.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Лёзна]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лёзненскага раёна]] qadgd1jkq4kmkthvmq4vjnas5nuroez 5211044 5211043 2026-10-03T16:39:10Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5211044 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Liozno 1c.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Лёзненскае гета''' (ліпень 1941 — 23 лютага 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] горада [[Лёзна]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == У 1939 годзе ў [[Лёзна]] налічвалася 711 яўрэяў (17,3% жыхароў)<ref name=autogenerated1>{{РЕЭ|ЛИОЗНО}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=527}}. 17 ліпеня 1941 года немцы захапілі Лёзна. Акупацыя доўжылася 2 гады і 3 месяцы — да 10{{sfn|«Памяць. Лёзненскi раён»|1992|с=101, 118}} (8<ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020101853/http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |url-status=live }}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=528}}) кастрычніка 1943 года. Пад акупацыяй засталіся каля 600 яўрэяў{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=527}}. Ужо на другі дзень акупацыі [[нацысты]] пазначылі ўсе габрэйскія дамы, абмежавалі перамяшчэнне і пад страхам смерці забаранілі хаваць прадстаўнікоў нацыянальнасці<ref name=autogenerated2>''Э. Гоз''. [http://shtetle.co.il/Shtetls/liozno/goz.html Маленькое местечко Лиозно] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/liozno/goz.html |date=20101210090721 }}</ref>. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, у ліпені 1941 года акупанты арганізавалі гета на вуліцы Калгаснай<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=23}}<ref name=autogenerated4>''А. Шульман''. [http://chagal-vitebsk.com/?q=node/190 Расстрелянный мир. Судьба родных и близких Шагала.] {{Wayback|url=http://chagal-vitebsk.com/?q=node%2F190 |date=20191002181820 }}</ref>. Вязняў абавязалі насіць павязку з [[Зорка Давіда|шасціканцовай зоркай]] на адной руцэ і жоўтым кругам на другой, забіваючы ўсіх, заспетых без гэтых пазнак. У стары будынак, былы абутковы цэх, сагналі сотні габрэяў — як мясцовых, так і з блізкіх вёсак. Яны штодня паміралі ад голаду, холаду і хвароб<ref name=autogenerated4 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=527}}{{sfn|Чёрная книга|2015|с=252}}. Кожны дзень мужчын гета прымушалі працаваць на цяжкіх работах без ежы і аплаты. Па загадзе каменданта габрэяў перыядычна расстрэльвалі або вешалі, для чаго ў цэнтры горада ўсталявалі шыбеніцу, і зганялі ўсё насельніцтва на кожную пакаранне смерцю<ref name=autogenerated2 />. Напярэдадні яўрэйскага Новага года [[Рош Ха-Шана]], восенню 1941 года, акупанты расстралялі 10 яўрэяў, у тым ліку лёзненскага [[рабін]]а<ref name=autogenerated3 />. У канцы года невядомымі быў парваны нямецкі наземны тэлефонны провад, за што немцы арыштавалі сем маладых габрэяў і апусцілі іх у палонку, потым іх выцягнулі і зноў апусцілі і апускалі іх у ваду да таго часу, пакуль яны не сканалі<ref name=autogenerated3>{{Cite web |url=http://interlibrary.narod.ru/GenCat/GenCat.Scient.Dep/GenCatHisdoc/Bookalive/9020000082/9020000082.htm |title=Трагедия семьи и триумф победы |access-date=2011-08-18 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121658/http://interlibrary.narod.ru/GenCat/GenCat.Scient.Dep/GenCatHisdoc/Bookalive/9020000082/9020000082.htm |url-status=live }}</ref>. 23 (24<ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=528}}{{sfn|Чёрная книга|2015|с=252}}{{sfn|Круглов|2025|с=129}}) лютага 1942 года габрэі былі вывезены на бераг ракі Мошна (Машка), да Адаменскага рову, да падножжа Залатой Горкі — месцы адпачынку жыхароў Лёзна<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=23}}<ref name=autogenerated9>[[Национальный архив Республики Беларусь]] (НАРБ). — фонд 845, опись 1, дело 5, листы 2-5;</ref>. У гэты дзень карнікі з [[Айнзацкаманда 9|айнзацкаманды 9]] расстралялі больш 1000 (367{{sfn|Круглов|2025|с=129}}, больш за 1500<ref>[[Национальный архив Республики Беларусь]] (НАРБ). — фонд 845, опись 1, дело 5, лист 9;</ref>) чалавек. У матэрыялах [[надзвычайная дзяржаўная камісія па ўстанаўленні і расследаванні злачынстваў нямецка-фашысцкіх захопнікаў|НДК]] зафіксавана, што ў Лёзна былі расстраляныя 1717 яўрэяў<ref>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/liozno/livshic.html Поездка на родину предков] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/liozno/livshic.html |date=20130622093353 }}</ref>. == Выпадкі выратавання == У Лёзна 5 чалавек былі ўдастоены ганаровага звання «[[праведнікі свету|Праведнік народаў свету]]» ад [[ізраіль]]скага мемарыяльнага інстытута «[[Яд Вашэм]]» «у знак глыбокай удзячнасці за дапамогу, аказаную яўрэйскаму народу ў гады Другой сусветнай вайны»<ref>{{Cite web |url=http://www.liozno.info/index/0-27 |title=Праведники народов мира Беларуси |access-date=2011-08-18 |archive-date=2010-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313134052/http://www.liozno.info/index/0-27 |url-status=live }}</ref>. * Дэхцерава Феадосія — за выратаванне Чарнякова Барыса<ref>{{Cite web |url=http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4014516 |title=История спасения. Дехтерёва Феодосия |access-date=2022-06-19 |archive-date=2016-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513151826/http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4014516 |url-status=live }}</ref>. * Вінаградава Юльяна і Савельева (Вінаградава) Іраіда — за выратаванне Паліны Парэчкі<ref>{{Cite web |url=http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4038683 |title=История спасения. Виноградова Юлиана |access-date=2022-06-19 |archive-date=2016-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513161836/http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4038683 |url-status=live }}</ref>. * Мураўёва Людміла і Мураўёва Ксенія — за выратаванне Злотнікавай Міны, яе дачкі Ройтштейн Марыі і Злотнікавай Мусі. == Память == У 1982 годзе на ўсходняй ускраіне пасёлка на беразе ракі Мошна на магіле загінуўшых у [[Катастрофа еўрапейскага яўрэйства|Халакосце]] лёзненскіх яўрэяў быў усталяваны мемарыяльны камень<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|«Памяць. Лёзненскi раён»|1992|с=587}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|«Памяць. Лёзненскi раён»|1992|I.П. Шамякін (галоўны рэдактар), I.I. Авін, Г.К. Кісялёў, Я.В. Малашэвіч i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Лёзненскi раён». — Мн.: «Беларуская энцыклапедыя», 1992. — 592 с. — ISBN 5-85700-063-7.}} * {{h|Чёрная книга|2015|Чёрная книга: о злодейском повсеместном убийстве евреев немецко-фашистскими захватчиками во временно оккупированных районах Советского Союза и в гитлеровских лагерях уничтожения на территории Польши во время войны 1941-1945 гг / Под ред. В. Гроссмана, И. Эренбурга. — М.: ACT: CORPUS, 2015. — 768 с. — ISBN 978-5-17-085233-8.}} * {{h|Справочник о местах принудительного содержания|2001|Адамушко В. И., Бирюкова О. В., Крюк В. П., Кудрякова Г. А. Справочник о местах принудительного содержания гражданского населения на оккупированной территории Беларуси 1941—1944. — Мн.: Национальный архив Республики Беларусь, Государственный комитет по архивам и делопроизводству Республики Беларусь, 2001. — 158 с. — 2000 экз. — ISBN 985-6372-19-4.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Лёзна]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лёзненскага раёна]] olbz23xj08trh9u0u814x3yzyh9qzmh 5211045 5211044 2026-10-03T16:39:26Z DBatura 73587 /* Выпадкі выратавання */ 5211045 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Liozno 1c.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Лёзненскае гета''' (ліпень 1941 — 23 лютага 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] горада [[Лёзна]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == У 1939 годзе ў [[Лёзна]] налічвалася 711 яўрэяў (17,3% жыхароў)<ref name=autogenerated1>{{РЕЭ|ЛИОЗНО}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=527}}. 17 ліпеня 1941 года немцы захапілі Лёзна. Акупацыя доўжылася 2 гады і 3 месяцы — да 10{{sfn|«Памяць. Лёзненскi раён»|1992|с=101, 118}} (8<ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020101853/http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |url-status=live }}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=528}}) кастрычніка 1943 года. Пад акупацыяй засталіся каля 600 яўрэяў{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=527}}. Ужо на другі дзень акупацыі [[нацысты]] пазначылі ўсе габрэйскія дамы, абмежавалі перамяшчэнне і пад страхам смерці забаранілі хаваць прадстаўнікоў нацыянальнасці<ref name=autogenerated2>''Э. Гоз''. [http://shtetle.co.il/Shtetls/liozno/goz.html Маленькое местечко Лиозно] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/liozno/goz.html |date=20101210090721 }}</ref>. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, у ліпені 1941 года акупанты арганізавалі гета на вуліцы Калгаснай<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=23}}<ref name=autogenerated4>''А. Шульман''. [http://chagal-vitebsk.com/?q=node/190 Расстрелянный мир. Судьба родных и близких Шагала.] {{Wayback|url=http://chagal-vitebsk.com/?q=node%2F190 |date=20191002181820 }}</ref>. Вязняў абавязалі насіць павязку з [[Зорка Давіда|шасціканцовай зоркай]] на адной руцэ і жоўтым кругам на другой, забіваючы ўсіх, заспетых без гэтых пазнак. У стары будынак, былы абутковы цэх, сагналі сотні габрэяў — як мясцовых, так і з блізкіх вёсак. Яны штодня паміралі ад голаду, холаду і хвароб<ref name=autogenerated4 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=527}}{{sfn|Чёрная книга|2015|с=252}}. Кожны дзень мужчын гета прымушалі працаваць на цяжкіх работах без ежы і аплаты. Па загадзе каменданта габрэяў перыядычна расстрэльвалі або вешалі, для чаго ў цэнтры горада ўсталявалі шыбеніцу, і зганялі ўсё насельніцтва на кожную пакаранне смерцю<ref name=autogenerated2 />. Напярэдадні яўрэйскага Новага года [[Рош Ха-Шана]], восенню 1941 года, акупанты расстралялі 10 яўрэяў, у тым ліку лёзненскага [[рабін]]а<ref name=autogenerated3 />. У канцы года невядомымі быў парваны нямецкі наземны тэлефонны провад, за што немцы арыштавалі сем маладых габрэяў і апусцілі іх у палонку, потым іх выцягнулі і зноў апусцілі і апускалі іх у ваду да таго часу, пакуль яны не сканалі<ref name=autogenerated3>{{Cite web |url=http://interlibrary.narod.ru/GenCat/GenCat.Scient.Dep/GenCatHisdoc/Bookalive/9020000082/9020000082.htm |title=Трагедия семьи и триумф победы |access-date=2011-08-18 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121658/http://interlibrary.narod.ru/GenCat/GenCat.Scient.Dep/GenCatHisdoc/Bookalive/9020000082/9020000082.htm |url-status=live }}</ref>. 23 (24<ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=528}}{{sfn|Чёрная книга|2015|с=252}}{{sfn|Круглов|2025|с=129}}) лютага 1942 года габрэі былі вывезены на бераг ракі Мошна (Машка), да Адаменскага рову, да падножжа Залатой Горкі — месцы адпачынку жыхароў Лёзна<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=23}}<ref name=autogenerated9>[[Национальный архив Республики Беларусь]] (НАРБ). — фонд 845, опись 1, дело 5, листы 2-5;</ref>. У гэты дзень карнікі з [[Айнзацкаманда 9|айнзацкаманды 9]] расстралялі больш 1000 (367{{sfn|Круглов|2025|с=129}}, больш за 1500<ref>[[Национальный архив Республики Беларусь]] (НАРБ). — фонд 845, опись 1, дело 5, лист 9;</ref>) чалавек. У матэрыялах [[надзвычайная дзяржаўная камісія па ўстанаўленні і расследаванні злачынстваў нямецка-фашысцкіх захопнікаў|НДК]] зафіксавана, што ў Лёзна былі расстраляныя 1717 яўрэяў<ref>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/liozno/livshic.html Поездка на родину предков] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/liozno/livshic.html |date=20130622093353 }}</ref>. == Выпадкі выратавання == У Лёзна 5 чалавек былі ўдастоены ганаровага звання «[[Праведнік народаў свету]]» ад [[ізраіль]]скага мемарыяльнага інстытута «[[Яд Вашэм]]» «у знак глыбокай удзячнасці за дапамогу, аказаную яўрэйскаму народу ў гады Другой сусветнай вайны»<ref>{{Cite web |url=http://www.liozno.info/index/0-27 |title=Праведники народов мира Беларуси |access-date=2011-08-18 |archive-date=2010-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313134052/http://www.liozno.info/index/0-27 |url-status=live }}</ref>. * Дэхцерава Феадосія — за выратаванне Чарнякова Барыса<ref>{{Cite web |url=http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4014516 |title=История спасения. Дехтерёва Феодосия |access-date=2022-06-19 |archive-date=2016-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513151826/http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4014516 |url-status=live }}</ref>. * Вінаградава Юльяна і Савельева (Вінаградава) Іраіда — за выратаванне Паліны Парэчкі<ref>{{Cite web |url=http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4038683 |title=История спасения. Виноградова Юлиана |access-date=2022-06-19 |archive-date=2016-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513161836/http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4038683 |url-status=live }}</ref>. * Мураўёва Людміла і Мураўёва Ксенія — за выратаванне Злотнікавай Міны, яе дачкі Ройтштейн Марыі і Злотнікавай Мусі. == Память == У 1982 годзе на ўсходняй ускраіне пасёлка на беразе ракі Мошна на магіле загінуўшых у [[Катастрофа еўрапейскага яўрэйства|Халакосце]] лёзненскіх яўрэяў быў усталяваны мемарыяльны камень<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|«Памяць. Лёзненскi раён»|1992|с=587}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|«Памяць. Лёзненскi раён»|1992|I.П. Шамякін (галоўны рэдактар), I.I. Авін, Г.К. Кісялёў, Я.В. Малашэвіч i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Лёзненскi раён». — Мн.: «Беларуская энцыклапедыя», 1992. — 592 с. — ISBN 5-85700-063-7.}} * {{h|Чёрная книга|2015|Чёрная книга: о злодейском повсеместном убийстве евреев немецко-фашистскими захватчиками во временно оккупированных районах Советского Союза и в гитлеровских лагерях уничтожения на территории Польши во время войны 1941-1945 гг / Под ред. В. Гроссмана, И. Эренбурга. — М.: ACT: CORPUS, 2015. — 768 с. — ISBN 978-5-17-085233-8.}} * {{h|Справочник о местах принудительного содержания|2001|Адамушко В. И., Бирюкова О. В., Крюк В. П., Кудрякова Г. А. Справочник о местах принудительного содержания гражданского населения на оккупированной территории Беларуси 1941—1944. — Мн.: Национальный архив Республики Беларусь, Государственный комитет по архивам и делопроизводству Республики Беларусь, 2001. — 158 с. — 2000 экз. — ISBN 985-6372-19-4.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Лёзна]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лёзненскага раёна]] lsdem13zvuaicn0ddtr5rsnldmqafay 5211046 5211045 2026-10-03T16:40:06Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5211046 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Liozno 1c.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Лёзненскае гета''' (ліпень 1941 — 23 лютага 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] горада [[Лёзна]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == У 1939 годзе ў [[Лёзна]] налічвалася 711 яўрэяў (17,3% жыхароў)<ref name=autogenerated1>{{РЕЭ|ЛИОЗНО}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=527}}. 17 ліпеня 1941 года немцы захапілі Лёзна. Акупацыя доўжылася 2 гады і 3 месяцы — да 10{{sfn|«Памяць. Лёзненскi раён»|1992|с=101, 118}} (8<ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020101853/http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |url-status=live }}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=528}}) кастрычніка 1943 года. Пад акупацыяй засталіся каля 600 яўрэяў{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=527}}. Ужо на другі дзень акупацыі [[нацысты]] пазначылі ўсе габрэйскія дамы, абмежавалі перамяшчэнне і пад страхам смерці забаранілі хаваць прадстаўнікоў нацыянальнасці<ref name=autogenerated2>''Э. Гоз''. [http://shtetle.co.il/Shtetls/liozno/goz.html Маленькое местечко Лиозно] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/liozno/goz.html |date=20101210090721 }}</ref>. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, у ліпені 1941 года акупанты арганізавалі гета на вуліцы Калгаснай<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=23}}<ref name=autogenerated4>''А. Шульман''. [http://chagal-vitebsk.com/?q=node/190 Расстрелянный мир. Судьба родных и близких Шагала.] {{Wayback|url=http://chagal-vitebsk.com/?q=node%2F190 |date=20191002181820 }}</ref>. Вязняў абавязалі насіць павязку з [[Зорка Давіда|шасціканцовай зоркай]] на адной руцэ і жоўтым кругам на другой, забіваючы ўсіх, заспетых без гэтых пазнак. У стары будынак, былы абутковы цэх, сагналі сотні габрэяў — як мясцовых, так і з блізкіх вёсак. Яны штодня паміралі ад голаду, холаду і хвароб<ref name=autogenerated4 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=527}}{{sfn|Чёрная книга|2015|с=252}}. Кожны дзень мужчын гета прымушалі працаваць на цяжкіх работах без ежы і аплаты. Па загадзе каменданта габрэяў перыядычна расстрэльвалі або вешалі, для чаго ў цэнтры горада ўсталявалі шыбеніцу, і зганялі ўсё насельніцтва на кожную пакаранне смерцю<ref name=autogenerated2 />. Напярэдадні яўрэйскага Новага года [[Рош Ха-Шана]], восенню 1941 года, акупанты расстралялі 10 яўрэяў, у тым ліку лёзненскага [[рабін]]а<ref name=autogenerated3 />. У канцы года невядомымі быў парваны нямецкі наземны тэлефонны провад, за што немцы арыштавалі сем маладых габрэяў і апусцілі іх у палонку, потым іх выцягнулі і зноў апусцілі і апускалі іх у ваду да таго часу, пакуль яны не сканалі<ref name=autogenerated3>{{Cite web |url=http://interlibrary.narod.ru/GenCat/GenCat.Scient.Dep/GenCatHisdoc/Bookalive/9020000082/9020000082.htm |title=Трагедия семьи и триумф победы |access-date=2011-08-18 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121658/http://interlibrary.narod.ru/GenCat/GenCat.Scient.Dep/GenCatHisdoc/Bookalive/9020000082/9020000082.htm |url-status=live }}</ref>. 23 (24<ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=528}}{{sfn|Чёрная книга|2015|с=252}}{{sfn|Круглов|2025|с=129}}) лютага 1942 года габрэі былі вывезены на бераг ракі Мошна (Машка), да Адаменскага рову, да падножжа Залатой Горкі — месцы адпачынку жыхароў Лёзна<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=23}}<ref name=autogenerated9>Национальный архив Республики Беларусь (НАРБ). — фонд 845, опись 1, дело 5, листы 2-5;</ref>. У гэты дзень карнікі з [[Айнзацкаманда 9|айнзацкаманды 9]] расстралялі больш 1000 (367{{sfn|Круглов|2025|с=129}}, больш за 1500<ref>[[Национальный архив Республики Беларусь]] (НАРБ). — фонд 845, опись 1, дело 5, лист 9;</ref>) чалавек. У матэрыялах [[надзвычайная дзяржаўная камісія па ўстанаўленні і расследаванні злачынстваў нямецка-фашысцкіх захопнікаў|НДК]] зафіксавана, што ў Лёзна былі расстраляныя 1717 яўрэяў<ref>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/liozno/livshic.html Поездка на родину предков] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/liozno/livshic.html |date=20130622093353 }}</ref>. == Выпадкі выратавання == У Лёзна 5 чалавек былі ўдастоены ганаровага звання «[[Праведнік народаў свету]]» ад [[ізраіль]]скага мемарыяльнага інстытута «[[Яд Вашэм]]» «у знак глыбокай удзячнасці за дапамогу, аказаную яўрэйскаму народу ў гады Другой сусветнай вайны»<ref>{{Cite web |url=http://www.liozno.info/index/0-27 |title=Праведники народов мира Беларуси |access-date=2011-08-18 |archive-date=2010-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313134052/http://www.liozno.info/index/0-27 |url-status=live }}</ref>. * Дэхцерава Феадосія — за выратаванне Чарнякова Барыса<ref>{{Cite web |url=http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4014516 |title=История спасения. Дехтерёва Феодосия |access-date=2022-06-19 |archive-date=2016-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513151826/http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4014516 |url-status=live }}</ref>. * Вінаградава Юльяна і Савельева (Вінаградава) Іраіда — за выратаванне Паліны Парэчкі<ref>{{Cite web |url=http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4038683 |title=История спасения. Виноградова Юлиана |access-date=2022-06-19 |archive-date=2016-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513161836/http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4038683 |url-status=live }}</ref>. * Мураўёва Людміла і Мураўёва Ксенія — за выратаванне Злотнікавай Міны, яе дачкі Ройтштейн Марыі і Злотнікавай Мусі. == Память == У 1982 годзе на ўсходняй ускраіне пасёлка на беразе ракі Мошна на магіле загінуўшых у [[Катастрофа еўрапейскага яўрэйства|Халакосце]] лёзненскіх яўрэяў быў усталяваны мемарыяльны камень<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|«Памяць. Лёзненскi раён»|1992|с=587}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|«Памяць. Лёзненскi раён»|1992|I.П. Шамякін (галоўны рэдактар), I.I. Авін, Г.К. Кісялёў, Я.В. Малашэвіч i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Лёзненскi раён». — Мн.: «Беларуская энцыклапедыя», 1992. — 592 с. — ISBN 5-85700-063-7.}} * {{h|Чёрная книга|2015|Чёрная книга: о злодейском повсеместном убийстве евреев немецко-фашистскими захватчиками во временно оккупированных районах Советского Союза и в гитлеровских лагерях уничтожения на территории Польши во время войны 1941-1945 гг / Под ред. В. Гроссмана, И. Эренбурга. — М.: ACT: CORPUS, 2015. — 768 с. — ISBN 978-5-17-085233-8.}} * {{h|Справочник о местах принудительного содержания|2001|Адамушко В. И., Бирюкова О. В., Крюк В. П., Кудрякова Г. А. Справочник о местах принудительного содержания гражданского населения на оккупированной территории Беларуси 1941—1944. — Мн.: Национальный архив Республики Беларусь, Государственный комитет по архивам и делопроизводству Республики Беларусь, 2001. — 158 с. — 2000 экз. — ISBN 985-6372-19-4.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Лёзна]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лёзненскага раёна]] mif6c1dk8t5kv4q8k8nhcgwt5tfhu7o 5211047 5211046 2026-10-03T16:40:23Z DBatura 73587 5211047 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Liozno 1c.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Лёзненскае гета''' (ліпень 1941 — 23 лютага 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] горада [[Лёзна]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == У 1939 годзе ў [[Лёзна]] налічвалася 711 яўрэяў (17,3% жыхароў)<ref name=autogenerated1>{{РЕЭ|ЛИОЗНО}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=527}}. 17 ліпеня 1941 года немцы захапілі Лёзна. Акупацыя доўжылася 2 гады і 3 месяцы — да 10{{sfn|«Памяць. Лёзненскi раён»|1992|с=101, 118}} (8<ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020101853/http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |url-status=live }}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=528}}) кастрычніка 1943 года. Пад акупацыяй засталіся каля 600 яўрэяў{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=527}}. Ужо на другі дзень акупацыі [[нацысты]] пазначылі ўсе габрэйскія дамы, абмежавалі перамяшчэнне і пад страхам смерці забаранілі хаваць прадстаўнікоў нацыянальнасці<ref name=autogenerated2>''Э. Гоз''. [http://shtetle.co.il/Shtetls/liozno/goz.html Маленькое местечко Лиозно] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/liozno/goz.html |date=20101210090721 }}</ref>. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, у ліпені 1941 года акупанты арганізавалі гета на вуліцы Калгаснай<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=23}}<ref name=autogenerated4>''А. Шульман''. [http://chagal-vitebsk.com/?q=node/190 Расстрелянный мир. Судьба родных и близких Шагала.] {{Wayback|url=http://chagal-vitebsk.com/?q=node%2F190 |date=20191002181820 }}</ref>. Вязняў абавязалі насіць павязку з [[Зорка Давіда|шасціканцовай зоркай]] на адной руцэ і жоўтым кругам на другой, забіваючы ўсіх, заспетых без гэтых пазнак. У стары будынак, былы абутковы цэх, сагналі сотні габрэяў — як мясцовых, так і з блізкіх вёсак. Яны штодня паміралі ад голаду, холаду і хвароб<ref name=autogenerated4 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=527}}{{sfn|Чёрная книга|2015|с=252}}. Кожны дзень мужчын гета прымушалі працаваць на цяжкіх работах без ежы і аплаты. Па загадзе каменданта габрэяў перыядычна расстрэльвалі або вешалі, для чаго ў цэнтры горада ўсталявалі шыбеніцу, і зганялі ўсё насельніцтва на кожную пакаранне смерцю<ref name=autogenerated2 />. Напярэдадні яўрэйскага Новага года [[Рош Ха-Шана]], восенню 1941 года, акупанты расстралялі 10 яўрэяў, у тым ліку лёзненскага [[рабін]]а<ref name=autogenerated3 />. У канцы года невядомымі быў парваны нямецкі наземны тэлефонны провад, за што немцы арыштавалі сем маладых габрэяў і апусцілі іх у палонку, потым іх выцягнулі і зноў апусцілі і апускалі іх у ваду да таго часу, пакуль яны не сканалі<ref name=autogenerated3>{{Cite web |url=http://interlibrary.narod.ru/GenCat/GenCat.Scient.Dep/GenCatHisdoc/Bookalive/9020000082/9020000082.htm |title=Трагедия семьи и триумф победы |access-date=2011-08-18 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121658/http://interlibrary.narod.ru/GenCat/GenCat.Scient.Dep/GenCatHisdoc/Bookalive/9020000082/9020000082.htm |url-status=live }}</ref>. 23 (24<ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=528}}{{sfn|Чёрная книга|2015|с=252}}{{sfn|Круглов|2025|с=129}}) лютага 1942 года габрэі былі вывезены на бераг ракі Мошна (Машка), да Адаменскага рову, да падножжа Залатой Горкі — месцы адпачынку жыхароў Лёзна<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=23}}<ref name=autogenerated9>Национальный архив Республики Беларусь (НАРБ). — фонд 845, опись 1, дело 5, листы 2-5;</ref>. У гэты дзень карнікі з [[Айнзацкаманда 9|айнзацкаманды 9]] расстралялі больш 1000 (367{{sfn|Круглов|2025|с=129}}, больш за 1500<ref>Национальный архив Республики Беларусь (НАРБ). — фонд 845, опись 1, дело 5, лист 9;</ref>) чалавек. У матэрыялах [[надзвычайная дзяржаўная камісія па ўстанаўленні і расследаванні злачынстваў нямецка-фашысцкіх захопнікаў|НДК]] зафіксавана, што ў Лёзна былі расстраляныя 1717 яўрэяў<ref>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/liozno/livshic.html Поездка на родину предков] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/liozno/livshic.html |date=20130622093353 }}</ref>. == Выпадкі выратавання == У Лёзна 5 чалавек былі ўдастоены ганаровага звання «[[Праведнік народаў свету]]» ад [[ізраіль]]скага мемарыяльнага інстытута «[[Яд Вашэм]]» «у знак глыбокай удзячнасці за дапамогу, аказаную яўрэйскаму народу ў гады Другой сусветнай вайны»<ref>{{Cite web |url=http://www.liozno.info/index/0-27 |title=Праведники народов мира Беларуси |access-date=2011-08-18 |archive-date=2010-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313134052/http://www.liozno.info/index/0-27 |url-status=live }}</ref>. * Дэхцерава Феадосія — за выратаванне Чарнякова Барыса<ref>{{Cite web |url=http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4014516 |title=История спасения. Дехтерёва Феодосия |access-date=2022-06-19 |archive-date=2016-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513151826/http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4014516 |url-status=live }}</ref>. * Вінаградава Юльяна і Савельева (Вінаградава) Іраіда — за выратаванне Паліны Парэчкі<ref>{{Cite web |url=http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4038683 |title=История спасения. Виноградова Юлиана |access-date=2022-06-19 |archive-date=2016-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513161836/http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4038683 |url-status=live }}</ref>. * Мураўёва Людміла і Мураўёва Ксенія — за выратаванне Злотнікавай Міны, яе дачкі Ройтштейн Марыі і Злотнікавай Мусі. == Память == У 1982 годзе на ўсходняй ускраіне пасёлка на беразе ракі Мошна на магіле загінуўшых у [[Катастрофа еўрапейскага яўрэйства|Халакосце]] лёзненскіх яўрэяў быў усталяваны мемарыяльны камень<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|«Памяць. Лёзненскi раён»|1992|с=587}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|«Памяць. Лёзненскi раён»|1992|I.П. Шамякін (галоўны рэдактар), I.I. Авін, Г.К. Кісялёў, Я.В. Малашэвіч i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Лёзненскi раён». — Мн.: «Беларуская энцыклапедыя», 1992. — 592 с. — ISBN 5-85700-063-7.}} * {{h|Чёрная книга|2015|Чёрная книга: о злодейском повсеместном убийстве евреев немецко-фашистскими захватчиками во временно оккупированных районах Советского Союза и в гитлеровских лагерях уничтожения на территории Польши во время войны 1941-1945 гг / Под ред. В. Гроссмана, И. Эренбурга. — М.: ACT: CORPUS, 2015. — 768 с. — ISBN 978-5-17-085233-8.}} * {{h|Справочник о местах принудительного содержания|2001|Адамушко В. И., Бирюкова О. В., Крюк В. П., Кудрякова Г. А. Справочник о местах принудительного содержания гражданского населения на оккупированной территории Беларуси 1941—1944. — Мн.: Национальный архив Республики Беларусь, Государственный комитет по архивам и делопроизводству Республики Беларусь, 2001. — 158 с. — 2000 экз. — ISBN 985-6372-19-4.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Лёзна]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лёзненскага раёна]] mccnetm25f2ir06uxfdsff3j9wzodoh Шаблон:Адукацыя ў Віленскай губерні 10 816035 5211048 2026-10-03T16:47:29Z Ciepiersia 162280 новы 5211048 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Адукацыя ў Віленскай губерні |загаловак = Адукацыя ў Віленскай губерні (1795—1915) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання |спіс1 = * [[Віленская навучальная акруга]] * [[Віленская дырэкцыя народных вучылішчаў]] * [[Віленскі губернскі вучылішчны савет]] |група2 = Вышэйшая адукацыя |спіс2 = * [[Віленскі універсітэт]] (Глаўная віленская школа, закрыты ў 1832) * [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія]] (1832—1842) * [[Віленская духоўная акадэмія]] (1832—1842) |група3 = Сярэднія навучальныя ўстановы |спіс3 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Гімназіі | list1 = * [[Віленская мужчынская гімназія]] * [[Віленская жаночая гімназія]] * [[Гродзенская мужчынская гімназія]] (да 1801 адносілася да Літоўскай губерні) * [[Лідская жаночая гімназія]] * [[Свянцянская гімназія]] | group2 = Рэальныя<br/>і камерцыйныя | list2 = * [[Віленскае рэальнае вучылішча]] * [[Віленскае камерцыйнае вучылішча]] | group3 = Духоўныя | list3 = * [[Віленская духоўная семінарыя]] * [[Віленскае жаночае епархіяльнае вучылішча]] * [[Віленскае юнкерскае вучылішча]] * [[Віленскае духоўнае вучылішча]] * [[Дзісненскае духоўнае вучылішча]] }} |група4 = Настаўніцкія семінарыі і інстытуты |спіс4 = * [[Віленскі настаўніцкі інстытут]] * [[Віленская яўрэйская настаўніцкая семінарыя]] * [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя]] (адміністрацыйна адносілася да Віленскай губерні) |група5 = Пачатковая і рэлігійная адукацыя |спіс5 = * [[Народныя вучылішчы]] * [[Павятовыя вучылішчы]] * [[Прыходскае вучылішча|Прыходскія вучылішчы]] * [[Царкоўнапрыходская школа|Царкоўнапрыходскія школы]] * [[Хедэр|Хедэры]] * [[:шаблон:Ешыботы Віленскай губерні|Ешыботы]] * [[Прагімназія|Прагімназіі]] * Прыватныя жаночыя пансіёны |група6 = Гістарычны кантэкст |спіс6 = * [[Адукацыйная камісія]] * [[Віленскі езуіцкі калегіум]] * [[Русіфікацыя Беларусі]] }} ge6r6locae9t0v91bq3qat8dmzusgxx 5211058 5211048 2026-10-03T16:50:46Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5211058 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Адукацыя ў Віленскай губерні |загаловак = Адукацыя ў Віленскай губерні (1795—1915) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання |спіс1 = * [[Віленская навучальная акруга]] * [[Віленская дырэкцыя народных вучылішчаў]] * [[Віленскі губернскі вучылішчны савет]] |група2 = Вышэйшая адукацыя |спіс2 = * [[Віленскі універсітэт]] (Глаўная віленская школа, закрыты ў 1832) * [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія]] (1832—1842) * [[Віленская духоўная акадэмія]] (1832—1842) |група3 = Сярэднія навучальныя ўстановы |спіс3 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Гімназіі | list1 = * [[Віленская мужчынская гімназія]] * [[Віленская жаночая гімназія]] * [[Гродзенская мужчынская гімназія]] (да 1801 адносілася да Літоўскай губерні) * [[Лідская жаночая гімназія]] * [[Свянцянская гімназія]] | group2 = Рэальныя<br/>і камерцыйныя | list2 = * [[Віленскае рэальнае вучылішча]] * [[Віленскае камерцыйнае вучылішча]] | group3 = Духоўныя | list3 = * [[Віленская праваслаўная духоўная семінарыя]] * [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя]] * [[Віленскае жаночае епархіяльнае вучылішча]] * [[Віленскае юнкерскае вучылішча]] * [[Віленскае духоўнае вучылішча]] * [[Дзісненскае духоўнае вучылішча]] }} |група4 = Настаўніцкія семінарыі і інстытуты |спіс4 = * [[Віленскі настаўніцкі інстытут]] * [[Віленская яўрэйская настаўніцкая семінарыя]] * [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя]] (адміністрацыйна адносілася да Віленскай губерні) |група5 = Пачатковая і рэлігійная адукацыя |спіс5 = * [[Народныя вучылішчы]] * [[Павятовыя вучылішчы]] * [[Прыходскае вучылішча|Прыходскія вучылішчы]] * [[Царкоўнапрыходская школа|Царкоўнапрыходскія школы]] * [[Хедэр|Хедэры]] * [[:шаблон:Ешыботы Віленскай губерні|Ешыботы]] * [[Прагімназія|Прагімназіі]] * Прыватныя жаночыя пансіёны |група6 = Гістарычны кантэкст |спіс6 = * [[Адукацыйная камісія]] * [[Віленскі езуіцкі калегіум]] * [[Русіфікацыя Беларусі]] }} ek6jc7yary2yi49groonm9opxbmy8p7 5211098 5211058 2026-10-03T19:43:47Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5211098 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Адукацыя ў Віленскай губерні |загаловак = Адукацыя ў Віленскай губерні (1795—1915) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання |спіс1 = * [[Віленская навучальная акруга]] * [[Віленская дырэкцыя народных вучылішчаў]] * [[Віленскі губернскі вучылішчны савет]] |група2 = Вышэйшая адукацыя |спіс2 = * [[Віленскі універсітэт]] (Глаўная віленская школа, закрыты ў 1832) * [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія]] (1832—1842) * [[Віленская духоўная акадэмія]] (1832—1842) |група3 = Сярэднія навучальныя ўстановы |спіс3 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Гімназіі | list1 = * [[1-я Віленская мужчынская гімназія]] * [[2-я Віленская мужчынская гімназія]] * [[Віленская жаночая гімназія]] * [[Гродзенская мужчынская гімназія]] (да 1801 адносілася да Літоўскай губерні) * [[Лідская жаночая гімназія]] * [[Свянцянская гімназія]] | group2 = Рэальныя<br/>і камерцыйныя | list2 = * [[Віленскае рэальнае вучылішча]] * [[Віленскае камерцыйнае вучылішча]] | group3 = Духоўныя | list3 = * [[Віленская праваслаўная духоўная семінарыя]] * [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя]] * [[Віленскае жаночае епархіяльнае вучылішча]] * [[Віленскае юнкерскае вучылішча]] * [[Віленскае духоўнае вучылішча]] * [[Дзісненскае духоўнае вучылішча]] }} |група4 = Настаўніцкія семінарыі і інстытуты |спіс4 = * [[Віленскі настаўніцкі інстытут]] * [[Віленская яўрэйская настаўніцкая семінарыя]] * [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя]] (адміністрацыйна адносілася да Віленскай губерні) |група5 = Пачатковая і рэлігійная адукацыя |спіс5 = * [[Народныя вучылішчы]] * [[Павятовыя вучылішчы]] * [[Прыходскае вучылішча|Прыходскія вучылішчы]] * [[Царкоўнапрыходская школа|Царкоўнапрыходскія школы]] * [[Хедэр|Хедэры]] * [[:шаблон:Ешыботы Віленскай губерні|Ешыботы]] * [[Прагімназія|Прагімназіі]] * Прыватныя жаночыя пансіёны |група6 = Гістарычны кантэкст |спіс6 = * [[Адукацыйная камісія]] * [[Віленскі езуіцкі калегіум]] * [[Русіфікацыя Беларусі]] }} 09zezgq4lnrdsr7rdh87z97mhdray6o Жыдабальшавізм 0 816036 5211061 2026-10-03T17:46:42Z DBatura 73587 Новая старонка: «[[File:Bolschewismus ohne Mask.png|міні|Нямецкі прапагандысцкі плакат «Бальшавізм без маскі». 1937 год.]] '''Жыдабальшавізм''' — [[антысемітызм|антысеміцкая]] і [[антыкамунізм|антыкамуністычная]] [[тэорыя змовы]], паводле якой [[камунізм|камуністычны рух]] кантралюецца і дзей...» 5211061 wikitext text/x-wiki [[File:Bolschewismus ohne Mask.png|міні|Нямецкі прапагандысцкі плакат «Бальшавізм без маскі». 1937 год.]] '''Жыдабальшавізм''' — [[антысемітызм|антысеміцкая]] і [[антыкамунізм|антыкамуністычная]] [[тэорыя змовы]], паводле якой [[камунізм|камуністычны рух]] кантралюецца і дзейнічае ў інтарэсах [[яўрэі|яўрэяў]]<ref name="Hanebrink-2018">{{Cite book |last=Hanebrink |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=RIZuDwAAQBAJ&q=Specter+Haunting+Europe:+The+Myth+of+Judeo-Bolshevism |title=A Specter Haunting Europe: The Myth of Judeo-Bolshevism |date=2018-11-05 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-04768-6 |language=en}}</ref>. Яе прыхільнікі разглядалі падзеі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыю]], палітыку [[СССР]] і дзейнасць камуністычнай супольнасці як частку планаў яўрэйства па кантролі над светам і знішчэнні [[Заходняя цывілізацыя|заходняй цывілізацыі]]<ref>{{Cite book |last=Yuri Slezkine |url=https://archive.org/details/RedpillCollection|pages=158–172 |title=The Jewish century |date=2004 |publisher=Princeton University Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-691-11995-3}}</ref>. Тэорыя выкарыстоўвалася ў прапагандзе [[Белы рух|Белага руху]] ў час [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны ў Расіі]], а пасля працягнула існаваць у колах [[Белаэмігрант|белаэміграцыі]]<ref>{{cite book|last1=Partridge |first1=Christopher |last2=Geaves |first2=Ron |year=2007 |chapter=Antisemitism, Conspiracy Culture, Christianity, and Islam: The History and Contemporary Religious Significance of the Protocols of the Learned Elders of Zion |title=The Invention of Sacred Tradition |editor1-first=James R. |editor1-last=Lewis | editor2-first=Olav |editor2-last=Hammer |pages=75–95 |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9780511488450.005 |isbn=9780511488450 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/the-invention-of-sacred-tradition/antisemitism-conspiracy-culture-christianity-and-islam-the-history-and-contemporary-religious-significance-of-the-protocols-of-the-learned-elders-of-zion/0E2AA1576054F229D6F97F6C5379DAFA |access-date=12 April 2016}} *{{cite journal|last1=Frederickson|first1=Kari|title=Cathrine Curtis and Conservative Isolationist Women, 1939–1941|journal=The Historian|volume=58|issue=4|year=1996|page=826|issn=0018-2370|doi=10.1111/j.1540-6563.1996.tb00977.x}} *{{cite book|author=Glen Jeansonne|title=Women of the Far Right: The Mothers' Movement and World War II|url=https://books.google.com/books?id=B7JZoQuU3eMC|date=9 June 1997|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-39589-0|page=8|access-date=5 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20200118035539/https://books.google.com/books?id=B7JZoQuU3eMC|archive-date=18 January 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|title = Russia and Germany|url = https://books.google.com/books?id=5madOAUfKZUC|publisher = Transaction Publishers|year = 1965|isbn = 9781412833547|first = Walter Ze'ev|last = Laqueur|page = 105|access-date = 25 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160508040539/https://books.google.com/books?id=5madOAUfKZUC|archive-date = 8 May 2016|url-status = live}}</ref>. У далейшым ідэя аб існаванні жыдабальшавізму стала абгрунтаваннем для [[План Барбароса|нямецкага ўварвання ў СССР]], [[Халакост]]у і антыславянскай рыторыкі, што разглядала [[славяне|славян]] як непаўнавартасных людзей, кіраваных яўрэямі для знішчэння [[Арыйцы|арыйскай расы]]<ref>{{cite book |last1=Kellogg |first1=Michael |title=The Russian Roots of Nazism: White Émigrés and the Making of National Socialism, 1917–1945 |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-44299-2 |page=search "helped to inspire Hitler to" |url=https://books.google.com/books?id=GeOR5LbOQwsC |language=en}}</ref><ref name="Weikart 2009 71, 72, 74">{{Cite book |last=Weikart |first=Richard |title=Hitler's Ethic: The Nazi Pursuit of Evolutionary Progress |publisher=Palgrave Macmillan |year=2009 |isbn=978-1-349-38073-2 |location=New York, NY |pages=71, 72, 74 |chapter=3: Racial Struggle}}</ref><ref name="Jones 2011 270">{{Cite book |last=Jones |first=Adam |title=Genocide: A Comprehensive Introduction |publisher=Routledge |year=2011 |isbn=978-0-415-48618-7 |edition=2nd |location=New York, NY |pages=270}}</ref>. Ідэя пра жыдабальшавізм паўстала на факце актыўнага ўдзелу яўрэяў у рэвалюцыі 1917 года ў Расіі. Гэтая акалічнасць была выклікана тым, што прадстаўнікі нацыянальнасці працавалі ў пераважнай большасці рабочымі і рамеснікамі, якія не былі задаволены бяднотным сацыяльна-эканамічным становішчам краіны і [[Пагром|антысеміцкімі пагромамі]], а таму іх вабілі ідэі [[сацыялізм]]у і [[марксізм]]у. Як вынік, яны дамінавалі ў партыі [[бальшавікі|бальшавікоў]]. Да снежня 1917 года пяць з дваццаці аднаго члена [[ЦК КПСС|Цэнтральнага Камітэта Камуністычнай партыі]] былі яўрэямі. У 1920-я гады прадстаўнікі нацыянальнасці складалі ад 15 да 20 адсоткаў партыйцаў<ref>{{Cite book |last=Sachar |first=Howard M. |url=https://books.google.com/books?id=wI8scASS3O8C |title=A History of the Jews in the Modern World |date=2006-09-12 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-1-4000-3097-2 |pages=327 |language=en}}</ref>. Праціўнікі тэорыі адзначаюць, што хоць яўрэі і з’яўляліся палітычна важнай групай, але большасць рэвалюцыянераў былі прадстаўнікамі іншых нацыянальнасцей. У рэшце рэшт у Савецкім Саюзе яны сталі пакутаваць ад рэпрэсій і этнічнага прыгнёту<ref name="Riga-2012">{{Citation |chapter=The Jewish Bolsheviks |title=The Bolsheviks and the Russian Empire |pages=58–89 |editor-last=Riga |editor-first=Liliana |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/bolsheviks-and-the-russian-empire/jewish-bolsheviks/BB179F3CE6377E8BB7F51550DD7DACD4 |access-date=2025-12-10 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9781139013628.007 |date=2012|isbn=978-1-107-01422-0|chapter-url-access=subscription }}</ref><ref name="Reid-2023">{{Cite book |last=Reid |first=Anna |url=https://books.google.com/books?id=-W9zEAAAQBAJ&pg=PT152 |title=Borderland: A Journey Through the History of Ukraine |date=2023-02-07 |publisher=Basic Books |isbn=978-1-5416-0349-3 |language=en}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Антысемітызм]][[Катэгорыя:Антыкамунізм]][[Катэгорыя:Тэорыі змовы]] k0eapur8dxf182xxeoab8exf2f0esdl 5211062 5211061 2026-10-03T17:46:53Z DBatura 73587 5211062 wikitext text/x-wiki [[File:Bolschewismus ohne Mask.png|міні|Нямецкі прапагандысцкі плакат «Бальшавізм без маскі». 1937 год.]] '''Жыдабальшавізм''' — [[антысемітызм|антысеміцкая]] і [[антыкамунізм|антыкамуністычная]] [[тэорыя змовы]], паводле якой [[камунізм|камуністычны рух]] кантралюецца і дзейнічае ў інтарэсах [[яўрэі|яўрэяў]]<ref name="Hanebrink-2018">{{Cite book |last=Hanebrink |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=RIZuDwAAQBAJ&q=Specter+Haunting+Europe:+The+Myth+of+Judeo-Bolshevism |title=A Specter Haunting Europe: The Myth of Judeo-Bolshevism |date=2018-11-05 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-04768-6 |language=en}}</ref>. Яе прыхільнікі разглядалі падзеі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыю]], палітыку [[СССР]] і дзейнасць камуністычнай супольнасці як частку планаў яўрэйства па кантролі над светам і знішчэнні [[Заходняя цывілізацыя|заходняй цывілізацыі]]<ref>{{Cite book |last=Yuri Slezkine |url=https://archive.org/details/RedpillCollection|pages=158–172 |title=The Jewish century |date=2004 |publisher=Princeton University Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-691-11995-3}}</ref>. Тэорыя выкарыстоўвалася ў прапагандзе [[Белы рух|Белага руху]] ў час [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны ў Расіі]], а пасля працягнула існаваць у колах [[Белаэмігрант|белаэміграцыі]]<ref>{{cite book|last1=Partridge |first1=Christopher |last2=Geaves |first2=Ron |year=2007 |chapter=Antisemitism, Conspiracy Culture, Christianity, and Islam: The History and Contemporary Religious Significance of the Protocols of the Learned Elders of Zion |title=The Invention of Sacred Tradition |editor1-first=James R. |editor1-last=Lewis | editor2-first=Olav |editor2-last=Hammer |pages=75–95 |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9780511488450.005 |isbn=9780511488450 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/the-invention-of-sacred-tradition/antisemitism-conspiracy-culture-christianity-and-islam-the-history-and-contemporary-religious-significance-of-the-protocols-of-the-learned-elders-of-zion/0E2AA1576054F229D6F97F6C5379DAFA |access-date=12 April 2016}} *{{cite journal|last1=Frederickson|first1=Kari|title=Cathrine Curtis and Conservative Isolationist Women, 1939–1941|journal=The Historian|volume=58|issue=4|year=1996|page=826|issn=0018-2370|doi=10.1111/j.1540-6563.1996.tb00977.x}} *{{cite book|author=Glen Jeansonne|title=Women of the Far Right: The Mothers' Movement and World War II|url=https://books.google.com/books?id=B7JZoQuU3eMC|date=9 June 1997|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-39589-0|page=8|access-date=5 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20200118035539/https://books.google.com/books?id=B7JZoQuU3eMC|archive-date=18 January 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|title = Russia and Germany|url = https://books.google.com/books?id=5madOAUfKZUC|publisher = Transaction Publishers|year = 1965|isbn = 9781412833547|first = Walter Ze'ev|last = Laqueur|page = 105|access-date = 25 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160508040539/https://books.google.com/books?id=5madOAUfKZUC|archive-date = 8 May 2016|url-status = live}}</ref>. У далейшым ідэя аб існаванні жыдабальшавізму стала абгрунтаваннем для [[План Барбароса|нямецкага ўварвання ў СССР]], [[Халакост]]у і антыславянскай рыторыкі, што разглядала [[славяне|славян]] як непаўнавартасных людзей, кіраваных яўрэямі для знішчэння [[Арыйцы|арыйскай расы]]<ref>{{cite book |last1=Kellogg |first1=Michael |title=The Russian Roots of Nazism: White Émigrés and the Making of National Socialism, 1917–1945 |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-44299-2 |page=search "helped to inspire Hitler to" |url=https://books.google.com/books?id=GeOR5LbOQwsC |language=en}}</ref><ref name="Weikart 2009 71, 72, 74">{{Cite book |last=Weikart |first=Richard |title=Hitler's Ethic: The Nazi Pursuit of Evolutionary Progress |publisher=Palgrave Macmillan |year=2009 |isbn=978-1-349-38073-2 |location=New York, NY |pages=71, 72, 74 |chapter=3: Racial Struggle}}</ref><ref name="Jones 2011 270">{{Cite book |last=Jones |first=Adam |title=Genocide: A Comprehensive Introduction |publisher=Routledge |year=2011 |isbn=978-0-415-48618-7 |edition=2nd |location=New York, NY |pages=270}}</ref>. Ідэя пра жыдабальшавізм паўстала на факце актыўнага ўдзелу яўрэяў у рэвалюцыі 1917 года ў Расіі. Гэтая акалічнасць была выклікана тым, што прадстаўнікі нацыянальнасці працавалі ў пераважнай большасці рабочымі і рамеснікамі, якія не былі задаволены бяднотным сацыяльна-эканамічным становішчам краіны і [[Пагром|антысеміцкімі пагромамі]], а таму іх вабілі ідэі [[сацыялізм]]у і [[марксізм]]у. Як вынік, яны дамінавалі ў партыі [[бальшавікі|бальшавікоў]]. Да снежня 1917 года пяць з дваццаці аднаго члена [[ЦК КПСС|Цэнтральнага Камітэта Камуністычнай партыі]] былі яўрэямі. У 1920-я гады прадстаўнікі нацыянальнасці складалі ад 15 да 20 адсоткаў партыйцаў<ref>{{Cite book |last=Sachar |first=Howard M. |url=https://books.google.com/books?id=wI8scASS3O8C |title=A History of the Jews in the Modern World |date=2006-09-12 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-1-4000-3097-2 |pages=327 |language=en}}</ref>. Праціўнікі тэорыі адзначаюць, што хоць яўрэі і з’яўляліся палітычна важнай групай, але большасць рэвалюцыянераў былі прадстаўнікамі іншых нацыянальнасцей. У рэшце рэшт у Савецкім Саюзе яны сталі пакутаваць ад рэпрэсій і этнічнага прыгнёту<ref name="Riga-2012">{{Citation |chapter=The Jewish Bolsheviks |title=The Bolsheviks and the Russian Empire |pages=58–89 |editor-last=Riga |editor-first=Liliana |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/bolsheviks-and-the-russian-empire/jewish-bolsheviks/BB179F3CE6377E8BB7F51550DD7DACD4 |access-date=2025-12-10 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9781139013628.007 |date=2012|isbn=978-1-107-01422-0|chapter-url-access=subscription }}</ref><ref name="Reid-2023">{{Cite book |last=Reid |first=Anna |url=https://books.google.com/books?id=-W9zEAAAQBAJ&pg=PT152 |title=Borderland: A Journey Through the History of Ukraine |date=2023-02-07 |publisher=Basic Books |isbn=978-1-5416-0349-3 |language=en}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Антысемітызм]][[Катэгорыя:Антыкамунізм]][[Катэгорыя:Тэорыі змовы]] csz7vq8t1g0nw29co0ccbcqug2gxt8x 5211063 5211062 2026-10-03T17:49:12Z DBatura 73587 5211063 wikitext text/x-wiki [[File:Bolschewismus ohne Mask.png|міні|Нямецкі прапагандысцкі плакат «Бальшавізм без маскі». 1937 год.]] '''Жыдабальшавізм''' — [[антысемітызм|антысеміцкая]] і [[антыкамунізм|антыкамуністычная]] [[тэорыя змовы]], паводле якой [[камунізм|камуністычны рух]] кантралюецца і дзейнічае ў інтарэсах [[яўрэі|яўрэяў]]<ref name="Hanebrink-2018">{{Cite book |last=Hanebrink |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=RIZuDwAAQBAJ&q=Specter+Haunting+Europe:+The+Myth+of+Judeo-Bolshevism |title=A Specter Haunting Europe: The Myth of Judeo-Bolshevism |date=2018-11-05 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-04768-6 |language=en}}</ref>. Яе прыхільнікі разглядалі падзеі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыю]], палітыку [[СССР]] і дзейнасць камуністычнай супольнасці як частку планаў яўрэйства па кантролі над светам і знішчэнні [[Заходняя цывілізацыя|заходняй цывілізацыі]]<ref>{{Cite book |last=Yuri Slezkine |url=https://archive.org/details/RedpillCollection|pages=158–172 |title=The Jewish century |date=2004 |publisher=Princeton University Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-691-11995-3}}</ref>. Тэорыя выкарыстоўвалася ў прапагандзе [[Белы рух|Белага руху]] ў час [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны ў Расіі]], а пасля працягнула існаваць у колах [[Белаэмігрант|белаэміграцыі]]<ref>{{cite book|last1=Partridge |first1=Christopher |last2=Geaves |first2=Ron |year=2007 |chapter=Antisemitism, Conspiracy Culture, Christianity, and Islam: The History and Contemporary Religious Significance of the Protocols of the Learned Elders of Zion |title=The Invention of Sacred Tradition |editor1-first=James R. |editor1-last=Lewis | editor2-first=Olav |editor2-last=Hammer |pages=75–95 |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9780511488450.005 |isbn=9780511488450 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/the-invention-of-sacred-tradition/antisemitism-conspiracy-culture-christianity-and-islam-the-history-and-contemporary-religious-significance-of-the-protocols-of-the-learned-elders-of-zion/0E2AA1576054F229D6F97F6C5379DAFA |access-date=12 April 2016}} *{{cite journal|last1=Frederickson|first1=Kari|title=Cathrine Curtis and Conservative Isolationist Women, 1939–1941|journal=The Historian|volume=58|issue=4|year=1996|page=826|issn=0018-2370|doi=10.1111/j.1540-6563.1996.tb00977.x}} *{{cite book|author=Glen Jeansonne|title=Women of the Far Right: The Mothers' Movement and World War II|url=https://books.google.com/books?id=B7JZoQuU3eMC|date=9 June 1997|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-39589-0|page=8|access-date=5 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20200118035539/https://books.google.com/books?id=B7JZoQuU3eMC|archive-date=18 January 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|title = Russia and Germany|url = https://books.google.com/books?id=5madOAUfKZUC|publisher = Transaction Publishers|year = 1965|isbn = 9781412833547|first = Walter Ze'ev|last = Laqueur|page = 105|access-date = 25 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160508040539/https://books.google.com/books?id=5madOAUfKZUC|archive-date = 8 May 2016|url-status = live}}</ref>. У далейшым ідэя аб існаванні жыдабальшавізму стала абгрунтаваннем для [[План Барбароса|нямецкага ўварвання ў СССР]], [[Халакост]]у і антыславянскай рыторыкі, што разглядала [[славяне|славян]] як непаўнавартасных людзей, кіраваных яўрэямі для знішчэння [[Арыйцы|арыйскай расы]]<ref>{{cite book |last1=Kellogg |first1=Michael |title=The Russian Roots of Nazism: White Émigrés and the Making of National Socialism, 1917–1945 |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-44299-2 |page=search "helped to inspire Hitler to" |url=https://books.google.com/books?id=GeOR5LbOQwsC |language=en}}</ref><ref name="Weikart 2009 71, 72, 74">{{Cite book |last=Weikart |first=Richard |title=Hitler's Ethic: The Nazi Pursuit of Evolutionary Progress |publisher=Palgrave Macmillan |year=2009 |isbn=978-1-349-38073-2 |location=New York, NY |pages=71, 72, 74 |chapter=3: Racial Struggle}}</ref><ref name="Jones 2011 270">{{Cite book |last=Jones |first=Adam |title=Genocide: A Comprehensive Introduction |publisher=Routledge |year=2011 |isbn=978-0-415-48618-7 |edition=2nd |location=New York, NY |pages=270}}</ref>. Ідэя пра жыдабальшавізм паўстала на факце актыўнага ўдзелу яўрэяў у рэвалюцыі 1917 года ў Расіі. Гэтая акалічнасць была выклікана тым, што прадстаўнікі нацыянальнасці працавалі ў пераважнай большасці рабочымі і рамеснікамі, якія не былі задаволены бяднотным сацыяльна-эканамічным становішчам краіны і [[Пагром|антысеміцкімі пагромамі]], а таму іх вабілі ідэі [[сацыялізм]]у і [[марксізм]]у. Як вынік, яны падтрымлівалі праграму партыі [[бальшавікі|бальшавікоў]]. Да снежня 1917 года пяць з дваццаці аднаго члена [[ЦК КПСС|Цэнтральнага Камітэта Камуністычнай партыі]] былі яўрэямі. У 1920-я гады прадстаўнікі нацыянальнасці складалі ад 15 да 20 адсоткаў партыйцаў<ref>{{Cite book |last=Sachar |first=Howard M. |url=https://books.google.com/books?id=wI8scASS3O8C |title=A History of the Jews in the Modern World |date=2006-09-12 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-1-4000-3097-2 |pages=327 |language=en}}</ref>. Праціўнікі тэорыі адзначаюць, што хоць яўрэі і з’яўляліся палітычна важнай групай, але большасць рэвалюцыянераў былі прадстаўнікамі іншых нацыянальнасцей. У рэшце рэшт у Савецкім Саюзе яны сталі пакутаваць ад рэпрэсій і этнічнага прыгнёту<ref name="Riga-2012">{{Citation |chapter=The Jewish Bolsheviks |title=The Bolsheviks and the Russian Empire |pages=58–89 |editor-last=Riga |editor-first=Liliana |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/bolsheviks-and-the-russian-empire/jewish-bolsheviks/BB179F3CE6377E8BB7F51550DD7DACD4 |access-date=2025-12-10 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9781139013628.007 |date=2012|isbn=978-1-107-01422-0|chapter-url-access=subscription }}</ref><ref name="Reid-2023">{{Cite book |last=Reid |first=Anna |url=https://books.google.com/books?id=-W9zEAAAQBAJ&pg=PT152 |title=Borderland: A Journey Through the History of Ukraine |date=2023-02-07 |publisher=Basic Books |isbn=978-1-5416-0349-3 |language=en}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Антысемітызм]][[Катэгорыя:Антыкамунізм]][[Катэгорыя:Тэорыі змовы]] 6qs7ek503chc3q1lgza7t4ibrr1xtfa 5211064 5211063 2026-10-03T17:49:29Z DBatura 73587 5211064 wikitext text/x-wiki [[File:Bolschewismus ohne Mask.png|міні|Нямецкі прапагандысцкі плакат «Бальшавізм без маскі». 1937 год.]] '''Жыдабальшавізм''' — [[антысемітызм|антысеміцкая]] і [[антыкамунізм|антыкамуністычная]] [[тэорыя змовы]], паводле якой [[камунізм|камуністычны рух]] кантралюецца і дзейнічае ў інтарэсах [[яўрэі|яўрэяў]]<ref name="Hanebrink-2018">{{Cite book |last=Hanebrink |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=RIZuDwAAQBAJ&q=Specter+Haunting+Europe:+The+Myth+of+Judeo-Bolshevism |title=A Specter Haunting Europe: The Myth of Judeo-Bolshevism |date=2018-11-05 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-04768-6 |language=en}}</ref>. Яе прыхільнікі разглядалі падзеі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыю]], палітыку [[СССР]] і дзейнасць камуністычнай супольнасці як частку планаў яўрэйства па кантролі над светам і знішчэнні [[Заходняя цывілізацыя|заходняй цывілізацыі]]<ref>{{Cite book |last=Yuri Slezkine |url=https://archive.org/details/RedpillCollection|pages=158–172 |title=The Jewish century |date=2004 |publisher=Princeton University Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-691-11995-3}}</ref>. Тэорыя выкарыстоўвалася ў прапагандзе [[Белы рух|Белага руху]] ў час [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны ў Расіі]], а пасля працягнула існаваць у колах [[Белаэмігрант|белаэміграцыі]]<ref>{{cite book|last1=Partridge |first1=Christopher |last2=Geaves |first2=Ron |year=2007 |chapter=Antisemitism, Conspiracy Culture, Christianity, and Islam: The History and Contemporary Religious Significance of the Protocols of the Learned Elders of Zion |title=The Invention of Sacred Tradition |editor1-first=James R. |editor1-last=Lewis | editor2-first=Olav |editor2-last=Hammer |pages=75–95 |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9780511488450.005 |isbn=9780511488450 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/the-invention-of-sacred-tradition/antisemitism-conspiracy-culture-christianity-and-islam-the-history-and-contemporary-religious-significance-of-the-protocols-of-the-learned-elders-of-zion/0E2AA1576054F229D6F97F6C5379DAFA |access-date=12 April 2016}} *{{cite journal|last1=Frederickson|first1=Kari|title=Cathrine Curtis and Conservative Isolationist Women, 1939–1941|journal=The Historian|volume=58|issue=4|year=1996|page=826|issn=0018-2370|doi=10.1111/j.1540-6563.1996.tb00977.x}} *{{cite book|author=Glen Jeansonne|title=Women of the Far Right: The Mothers' Movement and World War II|url=https://books.google.com/books?id=B7JZoQuU3eMC|date=9 June 1997|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-39589-0|page=8|access-date=5 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20200118035539/https://books.google.com/books?id=B7JZoQuU3eMC|archive-date=18 January 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|title = Russia and Germany|url = https://books.google.com/books?id=5madOAUfKZUC|publisher = Transaction Publishers|year = 1965|isbn = 9781412833547|first = Walter Ze'ev|last = Laqueur|page = 105|access-date = 25 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160508040539/https://books.google.com/books?id=5madOAUfKZUC|archive-date = 8 May 2016|url-status = live}}</ref>. У далейшым ідэя аб існаванні жыдабальшавізму стала абгрунтаваннем для [[План Барбароса|нямецкага ўварвання ў СССР]], [[Халакост]]у і антыславянскай рыторыкі, што разглядала [[славяне|славян]] як непаўнавартасных людзей, кіраваных яўрэямі для знішчэння [[Арыйцы|арыйскай расы]]<ref>{{cite book |last1=Kellogg |first1=Michael |title=The Russian Roots of Nazism: White Émigrés and the Making of National Socialism, 1917–1945 |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-44299-2 |page=search "helped to inspire Hitler to" |url=https://books.google.com/books?id=GeOR5LbOQwsC |language=en}}</ref><ref name="Weikart 2009 71, 72, 74">{{Cite book |last=Weikart |first=Richard |title=Hitler's Ethic: The Nazi Pursuit of Evolutionary Progress |publisher=Palgrave Macmillan |year=2009 |isbn=978-1-349-38073-2 |location=New York, NY |pages=71, 72, 74 |chapter=3: Racial Struggle}}</ref><ref name="Jones 2011 270">{{Cite book |last=Jones |first=Adam |title=Genocide: A Comprehensive Introduction |publisher=Routledge |year=2011 |isbn=978-0-415-48618-7 |edition=2nd |location=New York, NY |pages=270}}</ref>. Ідэя пра жыдабальшавізм паўстала на факце актыўнага ўдзелу яўрэяў у рэвалюцыі 1917 года ў Расіі. Гэтая акалічнасць была выклікана тым, што прадстаўнікі нацыянальнасці працавалі ў пераважнай большасці рабочымі і рамеснікамі, якія не былі задаволены бяднотным сацыяльна-эканамічным становішчам краіны і [[Пагром|антысеміцкімі пагромамі]], а таму іх вабілі ідэі [[сацыялізм]]у і [[марксізм]]у. Як вынік, многія падтрымалі праграму партыі [[бальшавікі|бальшавікоў]]. Да снежня 1917 года пяць з дваццаці аднаго члена [[ЦК КПСС|Цэнтральнага Камітэта Камуністычнай партыі]] былі яўрэямі. У 1920-я гады прадстаўнікі нацыянальнасці складалі ад 15 да 20 адсоткаў партыйцаў<ref>{{Cite book |last=Sachar |first=Howard M. |url=https://books.google.com/books?id=wI8scASS3O8C |title=A History of the Jews in the Modern World |date=2006-09-12 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-1-4000-3097-2 |pages=327 |language=en}}</ref>. Праціўнікі тэорыі адзначаюць, што хоць яўрэі і з’яўляліся палітычна важнай групай, але большасць рэвалюцыянераў былі прадстаўнікамі іншых нацыянальнасцей. У рэшце рэшт у Савецкім Саюзе яны сталі пакутаваць ад рэпрэсій і этнічнага прыгнёту<ref name="Riga-2012">{{Citation |chapter=The Jewish Bolsheviks |title=The Bolsheviks and the Russian Empire |pages=58–89 |editor-last=Riga |editor-first=Liliana |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/bolsheviks-and-the-russian-empire/jewish-bolsheviks/BB179F3CE6377E8BB7F51550DD7DACD4 |access-date=2025-12-10 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9781139013628.007 |date=2012|isbn=978-1-107-01422-0|chapter-url-access=subscription }}</ref><ref name="Reid-2023">{{Cite book |last=Reid |first=Anna |url=https://books.google.com/books?id=-W9zEAAAQBAJ&pg=PT152 |title=Borderland: A Journey Through the History of Ukraine |date=2023-02-07 |publisher=Basic Books |isbn=978-1-5416-0349-3 |language=en}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Антысемітызм]][[Катэгорыя:Антыкамунізм]][[Катэгорыя:Тэорыі змовы]] 6js6ywr7yawrc9qd6396tsoi3bhighj 5211068 5211064 2026-10-03T17:55:51Z DBatura 73587 5211068 wikitext text/x-wiki [[File:Bolschewismus ohne Mask.png|міні|Нямецкі прапагандысцкі плакат «Бальшавізм без маскі». 1937 год.]] '''Жыдабальшавізм''' — [[антысемітызм|антысеміцкая]] і [[антыкамунізм|антыкамуністычная]] [[тэорыя змовы]], паводле якой [[камунізм|камуністычны рух]] кантралюецца і дзейнічае ў інтарэсах [[яўрэі|яўрэяў]]<ref name="Hanebrink-2018">{{Cite book |last=Hanebrink |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=RIZuDwAAQBAJ&q=Specter+Haunting+Europe:+The+Myth+of+Judeo-Bolshevism |title=A Specter Haunting Europe: The Myth of Judeo-Bolshevism |date=2018-11-05 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-04768-6 |language=en}}</ref>. Яе прыхільнікі разглядалі падзеі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыю]], палітыку [[СССР]] і дзейнасць камуністычнай супольнасці як частку планаў яўрэйства па кантролі над светам і знішчэнні [[Заходняя цывілізацыя|заходняй цывілізацыі]]<ref>{{Cite book |last=Yuri Slezkine |url=https://archive.org/details/RedpillCollection|pages=158–172 |title=The Jewish century |date=2004 |publisher=Princeton University Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-691-11995-3}}</ref>. Тэорыя выкарыстоўвалася ў прапагандзе [[Белы рух|Белага руху]] ў час [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны ў Расіі]], а пасля працягнула існаваць у колах [[Белаэмігрант|белаэміграцыі]]<ref>{{cite book|last1=Partridge |first1=Christopher |last2=Geaves |first2=Ron |year=2007 |chapter=Antisemitism, Conspiracy Culture, Christianity, and Islam: The History and Contemporary Religious Significance of the Protocols of the Learned Elders of Zion |title=The Invention of Sacred Tradition |editor1-first=James R. |editor1-last=Lewis | editor2-first=Olav |editor2-last=Hammer |pages=75–95 |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9780511488450.005 |isbn=9780511488450 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/the-invention-of-sacred-tradition/antisemitism-conspiracy-culture-christianity-and-islam-the-history-and-contemporary-religious-significance-of-the-protocols-of-the-learned-elders-of-zion/0E2AA1576054F229D6F97F6C5379DAFA |access-date=12 April 2016}} *{{cite journal|last1=Frederickson|first1=Kari|title=Cathrine Curtis and Conservative Isolationist Women, 1939–1941|journal=The Historian|volume=58|issue=4|year=1996|page=826|issn=0018-2370|doi=10.1111/j.1540-6563.1996.tb00977.x}} *{{cite book|author=Glen Jeansonne|title=Women of the Far Right: The Mothers' Movement and World War II|url=https://books.google.com/books?id=B7JZoQuU3eMC|date=9 June 1997|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-39589-0|page=8|access-date=5 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20200118035539/https://books.google.com/books?id=B7JZoQuU3eMC|archive-date=18 January 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|title = Russia and Germany|url = https://books.google.com/books?id=5madOAUfKZUC|publisher = Transaction Publishers|year = 1965|isbn = 9781412833547|first = Walter Ze'ev|last = Laqueur|page = 105|access-date = 25 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160508040539/https://books.google.com/books?id=5madOAUfKZUC|archive-date = 8 May 2016|url-status = live}}</ref>. У далейшым ідэя аб існаванні жыдабальшавізму стала абгрунтаваннем для [[План Барбароса|нямецкага ўварвання ў СССР]], [[Халакост]]у і антыславянскай рыторыкі, што разглядала [[славяне|славян]] як непаўнавартасных людзей, кіраваных яўрэямі для знішчэння [[Арыйцы|арыйскай расы]]<ref>{{cite book |last1=Kellogg |first1=Michael |title=The Russian Roots of Nazism: White Émigrés and the Making of National Socialism, 1917–1945 |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-44299-2 |page=search "helped to inspire Hitler to" |url=https://books.google.com/books?id=GeOR5LbOQwsC |language=en}}</ref><ref name="Weikart 2009 71, 72, 74">{{Cite book |last=Weikart |first=Richard |title=Hitler's Ethic: The Nazi Pursuit of Evolutionary Progress |publisher=Palgrave Macmillan |year=2009 |isbn=978-1-349-38073-2 |location=New York, NY |pages=71, 72, 74 |chapter=3: Racial Struggle}}</ref><ref name="Jones 2011 270">{{Cite book |last=Jones |first=Adam |title=Genocide: A Comprehensive Introduction |publisher=Routledge |year=2011 |isbn=978-0-415-48618-7 |edition=2nd |location=New York, NY |pages=270}}</ref>. Ідэя пра жыдабальшавізм паўстала на факце актыўнага ўдзелу яўрэяў у рэвалюцыі 1917 года ў Расіі. Гэтая акалічнасць была выклікана тым, што прадстаўнікі нацыянальнасці працавалі ў пераважнай большасці рабочымі і рамеснікамі, якія не былі задаволены бяднотным сацыяльна-эканамічным становішчам краіны і [[Пагром|антысеміцкімі пагромамі]], а таму іх вабілі ідэі [[сацыялізм]]у і [[марксізм]]у. Як вынік, многія падтрымалі праграму партыі [[бальшавікі|бальшавікоў]]. Да снежня 1917 года пяць з дваццаці аднаго члена [[ЦК КПСС|Цэнтральнага Камітэта Камуністычнай партыі]] былі яўрэямі. У 1920-я гады прадстаўнікі нацыянальнасці складалі ад 15 да 20 адсоткаў партыйцаў<ref>{{Cite book |last=Sachar |first=Howard M. |url=https://books.google.com/books?id=wI8scASS3O8C |title=A History of the Jews in the Modern World |date=2006-09-12 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-1-4000-3097-2 |pages=327 |language=en}}</ref>. Крытыкі тэорыі адзначаюць, што хоць яўрэі і з’яўляліся палітычна важнай групай, але большасць рэвалюцыянераў былі прадстаўнікамі іншых нацыянальнасцей. У рэшце рэшт у Савецкім Саюзе яны сталі пакутаваць ад рэпрэсій і этнічнага прыгнёту<ref name="Riga-2012">{{Citation |chapter=The Jewish Bolsheviks |title=The Bolsheviks and the Russian Empire |pages=58–89 |editor-last=Riga |editor-first=Liliana |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/bolsheviks-and-the-russian-empire/jewish-bolsheviks/BB179F3CE6377E8BB7F51550DD7DACD4 |access-date=2025-12-10 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9781139013628.007 |date=2012|isbn=978-1-107-01422-0|chapter-url-access=subscription }}</ref><ref name="Reid-2023">{{Cite book |last=Reid |first=Anna |url=https://books.google.com/books?id=-W9zEAAAQBAJ&pg=PT152 |title=Borderland: A Journey Through the History of Ukraine |date=2023-02-07 |publisher=Basic Books |isbn=978-1-5416-0349-3 |language=en}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Антысемітызм]][[Катэгорыя:Антыкамунізм]][[Катэгорыя:Тэорыі змовы]] jl6u9encoy2wyxhq6b2ch0if60wk65v Вуліца Субач 0 816037 5211127 2026-10-03T21:07:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Вуліца|Вільні |краіна = {{LIT}} |рэгіён = [[Віленскі раён]] |горад = Вільня |lat_dir =N |lat_deg =54 |lat_min =40 |lat_sec = 38 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min = 17 |lon_sec =52 |region = LT |CoordScale = 2000 |назва = Вуліца Субач |арыгінальная назва = {{lang-lt|Subačiaus ga...» 5211127 wikitext text/x-wiki {{Вуліца|Вільні |краіна = {{LIT}} |рэгіён = [[Віленскі раён]] |горад = Вільня |lat_dir =N |lat_deg =54 |lat_min =40 |lat_sec = 38 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min = 17 |lon_sec =52 |region = LT |CoordScale = 2000 |назва = Вуліца Субач |арыгінальная назва = {{lang-lt|Subačiaus gatvė}} |статус = |на карце = |памер = |фота = Subačiaus g..JPG |памер фота = |подпіс = Вуліца Субач у Вільні |акруга-спасылка = |акруга = |раён-спасылка = |раён = Сянюнія ([[староства]]) [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |гістарычны раён-спасылка = |гістарычны раён = [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |мікрараён-спасылка = |мікрараён = |метро = |метра-спасылка = |электрычка = |электрычка-спасылка = |трамвай = |трамвай-спасылка = |тралейбус = |тралейбус-спасылка = |аўтобус = |аўтобус-спасылка = |маршрутка = |маршрутка-спасылка = |індэкс = 11350 |тэлефоны = |ранейшыя назвы = Субачая, Сабачая, Сіроцкая, Subocz |працягласць = |назва параметру = |тэкст параметру = |на карце wikimapia = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = }} '''Ву́ліца Су́бач''' ({{lang-lt|Subačiaus gatvė}}, {{lang-pl|Ulica Subocz}}, гістарычныя назвы: ''Субачая'', ''Сабачая'', ''Сіроцкая'')&nbsp;— вуліца ў гістарычным цэнтры [[Вільня|Вільні]]. Пачынаецца ў [[Стары горад (Вільня)|Старым горадзе]] і вядзе ў паўднёва-ўсходнім кірунку за межы гістарычных гарадскіх муроў да прадмесця [[Паплавы (Вільня)|Паплавы]]. == Этымалогія і тапаніміка == Гістарычна ў дакументах Вялікага Княства Літоўскага вуліца фігуравала пад назвамі ''Субачова'', ''Субачая''{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}. Паводле даследаванняў польскага мовазнаўца [[Лешак Беднарчук|Лешака Беднарчука]], які прааналізаваў гістарычныя запісы (напрыклад, «na Subačovoj ulicy» з 1528 года і «na ulicę Sobaczą» з 1663 года), тапонім у канчатковым выніку паходзіць ад усходнеславянскага слова «[[сабака]]» (''sobaka''). Пераход галоснага «o» ў «u» адбыўся ў выніку рэдукцыі пад уплывам беларускага акання{{sfn|Bednarczuk|2010|с=10}}. Гэты лінгвістычны факт пацвярджаецца наяўнасцю менш мілагучнай народнай назвы вуліцы&nbsp;— ''Сабачая'' ({{lang-ru-old|Собачая}}, {{lang-pl|Psia}}), якая часта сустракалася ў вуснай мове і літаратуры{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}. Гістарычна гэта тлумачылася тым, што ў вежы гарадской Субацкай брамы, у спецыяльным памяшканні над варотамі, з даўніх часоў традыцыйна жыў віленскі гарадскі [[кат]]{{sfn|Kirkor|1856|с=96}}. Яго памочнікі — чэлядзь, якую ў горадзе пагардліва звалі «падкатамі» (ад {{lang-pl|podkaci}}) і «сабачнікамі», — акрамя сваіх асноўных абавязкаў займаліся адловам і знішчэннем вулічных брадзячых сабак, што не мелі на сабе знака прыналежнасці гаспадару. Менавіта ад прафесіі гэтых сабачнікаў і пайшла неафіцыйная назва вуліцы{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}<ref name="travelvilnius">{{cite web|url=http://www.travelvilnius.com/index.php?id=Streets_Squares_Hills_Courtyards&lang=EN|title=Streets, Squares, Hills, and Courtyards|publisher=TravelVilnius.com|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Сучасныя даследчыкі ставяцца да гэтай версіі як да гарадской легенды, адзначаючы, што кат пасяліўся ў браме даволі позна: упершыню яго кватэра згадваецца там толькі ў 1669 годзе<ref name="orbis_gate">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/subacius-gate/|title=Subačius Gate|publisher=Orbis Lituaniae|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Нягледзячы на гэта, у 1864 годзе ўлады мелі намер афіцыйна перайменаваць вуліцу ў «Сабачую» ({{lang-ru|Собачья}}), аднак сутыкнуліся з супрацівам мясцовых жыхароў<ref name="vlkk">{{cite web|url=https://www.vlkk.lt/konsultacijos/5082-subacius-subaciaus-g|title=Subačius, Subačiaus g.|publisher=Valstybinė lietuvių kalbos komisija|date=|lang=lt|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Згодна з іншай, больш распаўсюджанай гістарычнай версіяй, якую таксама падтрымлівае [[Дзяржаўная камісія літоўскай мовы]], назва магла ўтварыцца ад прозвішча або імя аднаго з мясцовых землеўладальнікаў&nbsp;— багатага віленскага месціча Субача, які жыў тут у XV стагоддзі<ref name="govilnius">{{cite web|url=https://www.govilnius.lt/visit-vilnius/places/subacius-panoramic-viewpoint|title=Subačius Panoramic Viewpoint|publisher=Go Vilnius|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref><ref name="orbis_gate"/><ref name="vlkk"/>. Гісторык і пісьменнік [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]], а таксама шэраг іншых даследчыкаў XIX стагоддзя прапаноўвалі яшчэ адну версію, тлумачачы паходжанне назвы ад словазлучэння «з убочча» ({{lang-pl|z ubocza}}), паколькі вуліца ішла нібыта з боку, па схіле пагорка{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}{{sfn|Kirkor|1856|с=96}}. У канцы XVIII&nbsp;— XIX стагоддзі частка вуліцы таксама называлася ''Сіроцкай'' ({{lang-ru-old|Сиротская}}). Гэта было непасрэдна звязана з тым, што ў 1786 годзе княгіня [[Ядвіга Агінская]] набыла тут зямельны ўчастак і ў 1791 годзе пабудавала вялікі сіроцкі прытулак «Дзіцятка Езус» ({{lang-pl|Dzieciątko Jezus}}), якім апекаваліся манахіні-шарыткі{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}<ref name="travelvilnius"/>. == Гісторыя == === Фарміраванне вуліцы і Субацкая брама === Ужо з XIV стагоддзя на месцы сучаснай вуліцы праходзіў адзін з найстарэйшых і найважнейшых стратэгічных шляхоў з Вільні, які вёў па левым беразе ракі [[Вільня (рака)|Вільні]] ў кірунку [[Полацк|Полацка]], [[Смаленск|Смаленска]] і [[Масква|Масквы]]{{sfn|Katalynas|2006|с=51}}<ref name="travelvilnius"/><ref name="orbis_gate"/>. У часы дахрысціянскай Літвы тут існавалі паселішчы, а пазней, у XIV стагоддзі, на суседнім пагорку быў пабудаваны так званы «Крывы замак»{{Удакладніць}}, які быў спалены [[Тэўтонскі ордэн|крыжакамі]] ў 1390 годзе. Рэшткі каменна-цаглянай вежы гарадской сцяны, што належала гэтаму замку, захоўваліся на вуліцы да пачатку XIX стагоддзя<ref name="travelvilnius"/>. Археалагічныя даныя сведчаць, што заходняя частка вуліцы была забудавана ўжо ў канцы XIV&nbsp;— пачатку XV стагоддзяў{{sfn|Katalynas|2006|с=43, 54}}. У пачатку XVI стагоддзя, з-за павелічэння пагрозы з боку [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікага Княства Маскоўскага]] і набегаў татараў, вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык]] у 1503 годзе выдаў прывілей віленскім мяшчанам на ўзвядзенне [[Віленская гарадская сцяна|мураванай гарадской сцяны]]. Працы былі скончаны ў 1522 годзе{{sfn|Steponaitis, Vailionis|2009|с=201}}. На вуліцы Субач была пабудавана адна з самых значных гарадскіх брам&nbsp;— [[Субацкая брама|Субацкая]]. Яна ўяўляла сабой чатырохпавярховы будынак, які моцна выступаў за лінію гарадской сцяны, што дазваляла абаронцам весці флангавы абстрэл праціўніка. Вежа была прыстасавана не толькі для абароны, але і мела ацяпляльныя жылыя памяшканні. У XVIII стагоддзі тут нават размяшчалася гарадская турма<ref name="orbis_gate"/>. У першай палове XVII стагоддзя для ўзмацнення абароназдольнасці горада каля Субацкай брамы быў узведзены артылерыйскі бастыён ([[віленская бастэя]]). Ён складаўся з вежы, падковападобнай часткі для артылерыі і злучальнага тунэля. Бастыён моцна пацярпеў падчас [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны з Расіяй у 1655—1661 гадах]]{{sfn|Steponaitis, Vailionis|2009|с=201}}. Нягледзячы на адбудову, ён паступова страціў сваё ваеннае значэнне, і ў канцы XVIII стагоддзя яго тэрыторыя ператварылася ў гарадскую звалку, а равы былі засыпаны зямлёй<ref name="orbis_bastion">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/bastion-of-vilnius/|title=Bastion of Vilnius|publisher=Orbis Lituaniae|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. У 1801 годзе па рашэнні расійскіх улад вежа Субацкай брамы была знесена<ref name="orbis_gate"/>. === Залаты век і заможныя жыхары === У XVI і першай палове XVII стагоддзя вуліца Субач лічылася адной з самых прэстыжных і заможных у горадзе. Яна абмяжоўвала землі і ўладанні праваслаўнага [[Свята-Духаўскі манастыр (Вільня)|Свята-Духаўскага манастыра]]{{sfn|АВАК|1893|с=CLVII}}. У гэты перыяд вуліца славілася тым, што на ёй жылі найбагацейшыя віленскія купцы і славутыя мяшчане{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Згодна з гарадскімі актамі і інвентарамі, на вуліцы знаходзіліся багатыя мураваныя дамы такіх вядомых асоб, як Іеранім і Пётр Азарычы, Крыштоф Блін, мяшчанін Бычкоўскі (чый дом быў вядомы як «Крыштофаўскі»), Акуліна Дарафеевічоўна, Самуіл Філіповіч, Рамановіч, Сульжыц, Страшкевіч і Кушалевіч. Усе гэтыя асобы валодалі значнымі багаццямі, мелі сваякоў або блізкіх людзей сярод браціі Віленскага Свята-Духаўскага манастыра і большую частку сваёй маёмасці ахвяравалі або завяшчалі на карысць гэтага манастыра{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Сярод іншых значных пабудоў на вуліцы Субач вылучаўся мураваны дом Мінкевіча. Гэты будынак быў выкуплены дзяржаўным дзеячам [[Караль Станіслаў Радзівіл (канцлер вялікі літоўскі)|Каралем Станіславам Радзівілам]] і падараваны каталіцкім ксяндзам ордэна [[Кармеліты|кармелітаў]]{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Таксама тут знаходзіўся пляц з домам роду [[Валовічы|Валовічаў]], які пазней перайшоў да віленскага райцы Сенчыча, а ў 1601 годзе&nbsp;— да ратушнага пісара Бенедыкта. Гэты дом размяшчаўся насупраць царквы Святога Духа рускага брацтва{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Акрамя таго, у 1597 годзе згадваецца дом Ганны Рыгораўны Цыбульскай, які знаходзіўся на рагу вуліцы Субач, непадалёку ад [[Вострая брама|Вострай брамы]] і насупраць гасціннага двара{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. === Заняпад і змены ў планіроўцы === Квітнеючы перыяд вуліцы скончыўся ў сярэдзіне XVII стагоддзя з-за шматлікіх войнаў і пажараў. Прафесар [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]] ў сваіх працах з сумам адзначаў: {{цытата|«Вуліца Субач гады таму была цудоўная, самых багатых купцоў у сабе мела, цяпер жа (у 1749 годзе) больш за ўсё пустуе».{{арыгінальны тэкст|pl|Subocz ulica przed laty wspaniała, co najbogatszych kupców w sobie miała, teraz najwięcej pustek...}}}}{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}} Мясцовасць паміж вуліцай Субач і гандлёвым раёнам [[Імбары]] ў XVI стагоддзі была занятая нязначнымі гаспадарчымі пабудовамі. Аднак у пачатку XVII стагоддзя яны былі збольшага знішчаны і выкуплены для маштабнага будаўніцтва [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёла Святога Казіміра]], спадарожных кляштарных будынкаў езуітаў і ўтварэння новых могілак{{sfn|АВАК|1893|с=CLIX}}. Асаблівую ролю ў гісторыі вуліцы адыграла мясцовасць, якая ляжала паміж вуліцай Субач і касцёлам місіянераў. З даўніх часоў яна насіла ўзнёслую назву «Рай» з-за прыгожага віду, што адкрываўся адтуль на горад. У 1785 годзе гэтыя землі, якія раней належалі былому езуіту Грабніцкаму, былі ахвяраваны на дабрачыннасць. Дабрачынца [[Ядвіга Агінская]] скупіла суседнія дамы і пляцы, у тым ліку частку зямлі місіянераў, і ў 1791 годзе заснавала тут вялікі сіроцкі выхаваўчы прытулак «Дзіцятка Езус» (пабудаваны архітэктарам [[Аўгусцін Касакоўскі|Аўгусцінам Касакоўскім]] пры ўдзеле [[Андрэй Поль|Андрэя Поля]]){{sfn|АВАК|1893|с=CCXIII}}. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] расійскі генерал-губернатар [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіл Мураўёў]] канфіскаваў прытулак і перадаў яго праваслаўнаму ведамству, якое хрысціла дзяцей паводле сваёй веры і выхоўвала іх у рускім духу. Толькі ў 1915 годзе будынак быў вернуты Літоўскаму таварыству, якое зноў стварыла тут дзіцячы дом<ref name="travelvilnius"/>. У 1948 годзе, калі ішла хваля перайменаванняў вуліц, дырэктар [[Бібліятэка Акадэміі навук Літоўскай ССР|бібліятэкі Акадэміі навук Літоўскай ССР]] [[Юозас Юргініс]] прапанаваў захаваць гістарычную назву вуліцы Субач (як і вуліц [[Скопаўка]] і [[Вуліца Савіч|Савіча]]), аргументуючы гэта тым, што назва з'яўляецца вельмі старой і паходзіць яшчэ з XV стагоддзя{{sfn|Rimkė|2014}}. Археалагічныя даследаванні на вуліцы паказваюць бесперапыннае архітэктурнае развіццё раёна. На ўчастках пад нумарамі 20 і 22 урбанізацыі ў XVI—XVII стагоддзях замінала складанасць гарадскога рэльефу і наяўнасць абарончага рова перад бастыёнам. Аднак ужо ў XVIII стагоддзі тут з'яўляюцца мураваныя будынкі{{sfn|Kalėjus, Rackevičius|2020|с=337-338}}. У 2015 годзе падчас раскопак у доме нумар 6 (былы [[Палац Салагубаў (Вільня, вуліца Субач)|палац]], які ў XVIII стагоддзі належаў Салагубу) былі знойдзены мураваныя падмуркі і культурныя пласты XVII стагоддзя, а таксама багаты матэрыял: кераміка, фрагменты пячной кафлі з раслінным арнаментам і манеты часоў [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта Вазы]]{{sfn|Grikpėdis|2016|с=338-340}}. === Другая сусветная вайна і лагер HKP 562 === Трагічная старонка ў гісторыі вуліцы Субач звязана з перыядам [[Нацысцкая Германія|нацысцкай акупацыі]] падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У канцы XIX стагоддзя, у 1898 годзе, сусветна вядомы філантроп барон [[Морыс дэ Гірш]] прафінансаваў будаўніцтва двух вялікіх шматкватэрных дамоў (сучасныя нумары 47 і 49) для бедных яўрэяў віленскай супольнасці. Жыхары мірна жылі тут да 1941 года, пакуль нацысцкія акупанты не выселілі іх і не забілі ў [[Панарская трагедыя|Панарах]]<ref name="jewish_heritage">{{cite web|url=https://www.jewish-heritage-lithuania.org/holocaust/buildings-on-subacius-street-no-47-49-in-vilnius/|title=Buildings on Subačius street no. 47-49 in Vilnius|publisher=Jewish Heritage Lithuania|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. У 1943—1944 гадах тэрыторыя гэтых дамоў была пераўтворана ў працоўны лагер HKP 562 (Heereskraftfahrpark) для віленскіх яўрэяў, якія займаліся рамонтам аўтамабіляў для [[Вермахт|Вермахта]]. Начальнікам лагера быў прызначаны маёр [[Карл Плагэ]], які ўвайшоў у гісторыю як «добры нацыст». Плагэ, рызыкуючы ўласным жыццём, выдаў больш за 200 дазволаў на працу яўрэям, большасць з якіх нават не былі механікамі, тым самым абараніўшы іх і іх сем'і ад знішчэння ў [[Віленскае гета|гета]]. Перад ліквідацыяй лагера СС у ліпені 1944 года Плагэ ўскосна папярэдзіў зняволеных пра небяспеку. Дзякуючы гэтаму каля 250 чалавек здолелі схавацца ў загадзя падрыхтаваных сховішчах (так званых «малінах») і перажылі вайну. Сярод тых, хто выжыў у адным з такіх сховішчаў на вуліцы Субач, быў і сусветна вядомы мастак [[Самуэль Бак]]. Пазней Карл Плагэ быў прызнаны [[Праведнікі народаў свету|Праведнікам народаў свету]]<ref name="jewish_heritage"/>. У двары паміж дамамі дагэтуль знаходзяцца брацкія магілы тых яўрэяў, якіх нацысты знайшлі і расстралялі на месцы ў апошнія дні акупацыі<ref name="jewish_heritage"/>. == Выдатныя будынкі і мясціны == * '''Аглядная пляцоўка (Панарама вуліцы Субач)'''&nbsp;— адна з самых папулярных турыстычных кропак горада, абсталяваная каля скрыжавання вуліц Субач і Майроніса. Адсюль адкрываецца захапляльны від на гістарычны раён [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]], [[Даліна Свінтарога|даліну Свінтарога]], вежы касцёлаў і цэркваў Старога горада, [[Гара Гедзіміна|гару Гедзіміна]] і [[Гара Трох Крыжоў|Гару Трох Крыжоў]]. Унізе на схіле размяшчаецца невялікі парк Кудру (былыя «Сады місіянераў»). У цёплы час года на пляцоўцы працуе адкрытае кафэ<ref name="govilnius"/>. * '''Бастыён віленскай абарончай сцяны''' (сучасны адрас: вул. Бокшта, 20)&nbsp;— гістарычна звязаны з вуліцай Субач і былой Субацкай брамай. Пабудаваны ў першай палове XVII стагоддзя. Сёння ўяўляе сабой важны турыстычны і музейны аб'ект, адкуль таксама адкрываецца маляўнічы від на горад<ref name="orbis_bastion" />. * '''Дом № 6'''&nbsp;— гістарычны будынак, які ў XVIII стагоддзі набыў свой сучасны аб'ём шляхам аб'яднання двух мураваных дамоў. У розныя часы ім валодалі [[Кастравіцкія]], [[Дуніны]], [[Езуіцкі калегіум (Вільня)|езуіцкі калегіум]], [[Салагубы]] і [[Шарыткі|манахіні-шарыткі]]. У будынку захаваліся скляпеністыя сутарэнні і архітэктурныя элементы XVII—XVIII стагоддзяў<ref name="kulturospaveldas">{{cite web|url=http://www.kulturospaveldas.lt/tyrimai-3/subaciaus-g-6-vilniuje-buto-istoriniai-tyrimai.html|title=Subačiaus g. 6 Vilniuje, buto istoriniai tyrimai|publisher=Kultūros paveldo tyrimų portalas|date=|lang=lt|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. * '''Дамы № 20 і 22'''&nbsp;— тэрыторыя былога вялікага сіроцкага прытулку «Дзіцятка Езус», заснаванага ў 1791 годзе. Доўгі час будынкі выкарыстоўваліся як шпіталь і сіроцкі дом{{sfn|Kalėjus, Rackevičius|2020|с=337}}. * '''Дамы № 47 і 49'''&nbsp;— гістарычныя шматкватэрныя будынкі канца XIX стагоддзя, якія падчас Другой сусветнай вайны сталі месцам размяшчэння працоўнага лагера HKP 562. Сёння на фасадах усталяваны мемарыяльныя дошкі на іўрыце, ідыш, англійскай і літоўскай мовах, якія нагадваюць пра трагедыю віленскіх яўрэяў і гераізм Карла Плагэ<ref name="jewish_heritage"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Акты Виленской археографической комиссии |загаловак=Том XX. Акты, касающиеся города Вильны |месца=Вильна |выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина |год=1893 |старонак=715 |ref=АВАК}} * {{артыкул |аўтар=[[Лешак Беднарчук|Bednarczuk L.]] |загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) |выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica |тып=часопіс |год=2010 |нумар=5 |старонкі=1-18 |ref=Bednarczuk}} * {{артыкул |аўтар=Grikpėdis M. |загаловак=Subačiaus gatvė 6 |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2015 metais |год=2016 |старонкі=338-340 |ref=Grikpėdis}} * {{кніга |аўтар=Jurkštas J. |загаловак=Vilniaus vietovardžiai |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1985 |старонак=39 |ref=Jurkštas}} * {{артыкул |аўтар=Kalėjus A., Rackevičius G. |загаловак=Subačiaus gatvė 20, 22 |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2019 metais |год=2020 |старонкі=337-341 |ref=Kalėjus, Rackevičius}} * {{кніга |аўтар=Katalynas K. |загаловак=Vilniaus plėtra XIV – XVII a. |месца=Vilnius |выдавецтва=Diemedis |год=2006 |старонак=158 |ref=Katalynas}} * {{кніга |аўтар=Kirkor A. H. (Jan ze Śliwina) |загаловак=Przechadzki po Wilnie i jego okolicach |месца=Wilno |выдавецтва=Drukarnia A. Marcinowskiego |год=1856 |старонак=302 |ref=Kirkor}} * {{артыкул |аўтар=Rimkė E. |загаловак=Vilniaus senamiesčio gatvių pavadinimai sovietinėje Lietuvoje |выданне=Bernardinai.lt |год=2014 |ref=Rimkė}} * {{артыкул |аўтар=Steponaitis V., Vailionis E. |загаловак=Vilniaus gynybinės sienos bastėja |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2008 metais |год=2009 |старонкі=201-202 |ref=Steponaitis, Vailionis}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Subačiaus Street in Vilnius}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вуліцы Вільні]] [[Катэгорыя:Стары горад (Вільня)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Халакост у Літве]] 4aw18tzqjt9ztezxqcr1ns4n3l6e06j 5211130 5211127 2026-10-03T21:09:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Выдатныя будынкі і мясціны */ 5211130 wikitext text/x-wiki {{Вуліца|Вільні |краіна = {{LIT}} |рэгіён = [[Віленскі раён]] |горад = Вільня |lat_dir =N |lat_deg =54 |lat_min =40 |lat_sec = 38 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min = 17 |lon_sec =52 |region = LT |CoordScale = 2000 |назва = Вуліца Субач |арыгінальная назва = {{lang-lt|Subačiaus gatvė}} |статус = |на карце = |памер = |фота = Subačiaus g..JPG |памер фота = |подпіс = Вуліца Субач у Вільні |акруга-спасылка = |акруга = |раён-спасылка = |раён = Сянюнія ([[староства]]) [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |гістарычны раён-спасылка = |гістарычны раён = [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |мікрараён-спасылка = |мікрараён = |метро = |метра-спасылка = |электрычка = |электрычка-спасылка = |трамвай = |трамвай-спасылка = |тралейбус = |тралейбус-спасылка = |аўтобус = |аўтобус-спасылка = |маршрутка = |маршрутка-спасылка = |індэкс = 11350 |тэлефоны = |ранейшыя назвы = Субачая, Сабачая, Сіроцкая, Subocz |працягласць = |назва параметру = |тэкст параметру = |на карце wikimapia = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = }} '''Ву́ліца Су́бач''' ({{lang-lt|Subačiaus gatvė}}, {{lang-pl|Ulica Subocz}}, гістарычныя назвы: ''Субачая'', ''Сабачая'', ''Сіроцкая'')&nbsp;— вуліца ў гістарычным цэнтры [[Вільня|Вільні]]. Пачынаецца ў [[Стары горад (Вільня)|Старым горадзе]] і вядзе ў паўднёва-ўсходнім кірунку за межы гістарычных гарадскіх муроў да прадмесця [[Паплавы (Вільня)|Паплавы]]. == Этымалогія і тапаніміка == Гістарычна ў дакументах Вялікага Княства Літоўскага вуліца фігуравала пад назвамі ''Субачова'', ''Субачая''{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}. Паводле даследаванняў польскага мовазнаўца [[Лешак Беднарчук|Лешака Беднарчука]], які прааналізаваў гістарычныя запісы (напрыклад, «na Subačovoj ulicy» з 1528 года і «na ulicę Sobaczą» з 1663 года), тапонім у канчатковым выніку паходзіць ад усходнеславянскага слова «[[сабака]]» (''sobaka''). Пераход галоснага «o» ў «u» адбыўся ў выніку рэдукцыі пад уплывам беларускага акання{{sfn|Bednarczuk|2010|с=10}}. Гэты лінгвістычны факт пацвярджаецца наяўнасцю менш мілагучнай народнай назвы вуліцы&nbsp;— ''Сабачая'' ({{lang-ru-old|Собачая}}, {{lang-pl|Psia}}), якая часта сустракалася ў вуснай мове і літаратуры{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}. Гістарычна гэта тлумачылася тым, што ў вежы гарадской Субацкай брамы, у спецыяльным памяшканні над варотамі, з даўніх часоў традыцыйна жыў віленскі гарадскі [[кат]]{{sfn|Kirkor|1856|с=96}}. Яго памочнікі — чэлядзь, якую ў горадзе пагардліва звалі «падкатамі» (ад {{lang-pl|podkaci}}) і «сабачнікамі», — акрамя сваіх асноўных абавязкаў займаліся адловам і знішчэннем вулічных брадзячых сабак, што не мелі на сабе знака прыналежнасці гаспадару. Менавіта ад прафесіі гэтых сабачнікаў і пайшла неафіцыйная назва вуліцы{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}<ref name="travelvilnius">{{cite web|url=http://www.travelvilnius.com/index.php?id=Streets_Squares_Hills_Courtyards&lang=EN|title=Streets, Squares, Hills, and Courtyards|publisher=TravelVilnius.com|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Сучасныя даследчыкі ставяцца да гэтай версіі як да гарадской легенды, адзначаючы, што кат пасяліўся ў браме даволі позна: упершыню яго кватэра згадваецца там толькі ў 1669 годзе<ref name="orbis_gate">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/subacius-gate/|title=Subačius Gate|publisher=Orbis Lituaniae|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Нягледзячы на гэта, у 1864 годзе ўлады мелі намер афіцыйна перайменаваць вуліцу ў «Сабачую» ({{lang-ru|Собачья}}), аднак сутыкнуліся з супрацівам мясцовых жыхароў<ref name="vlkk">{{cite web|url=https://www.vlkk.lt/konsultacijos/5082-subacius-subaciaus-g|title=Subačius, Subačiaus g.|publisher=Valstybinė lietuvių kalbos komisija|date=|lang=lt|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Згодна з іншай, больш распаўсюджанай гістарычнай версіяй, якую таксама падтрымлівае [[Дзяржаўная камісія літоўскай мовы]], назва магла ўтварыцца ад прозвішча або імя аднаго з мясцовых землеўладальнікаў&nbsp;— багатага віленскага месціча Субача, які жыў тут у XV стагоддзі<ref name="govilnius">{{cite web|url=https://www.govilnius.lt/visit-vilnius/places/subacius-panoramic-viewpoint|title=Subačius Panoramic Viewpoint|publisher=Go Vilnius|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref><ref name="orbis_gate"/><ref name="vlkk"/>. Гісторык і пісьменнік [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]], а таксама шэраг іншых даследчыкаў XIX стагоддзя прапаноўвалі яшчэ адну версію, тлумачачы паходжанне назвы ад словазлучэння «з убочча» ({{lang-pl|z ubocza}}), паколькі вуліца ішла нібыта з боку, па схіле пагорка{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}{{sfn|Kirkor|1856|с=96}}. У канцы XVIII&nbsp;— XIX стагоддзі частка вуліцы таксама называлася ''Сіроцкай'' ({{lang-ru-old|Сиротская}}). Гэта было непасрэдна звязана з тым, што ў 1786 годзе княгіня [[Ядвіга Агінская]] набыла тут зямельны ўчастак і ў 1791 годзе пабудавала вялікі сіроцкі прытулак «Дзіцятка Езус» ({{lang-pl|Dzieciątko Jezus}}), якім апекаваліся манахіні-шарыткі{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}<ref name="travelvilnius"/>. == Гісторыя == === Фарміраванне вуліцы і Субацкая брама === Ужо з XIV стагоддзя на месцы сучаснай вуліцы праходзіў адзін з найстарэйшых і найважнейшых стратэгічных шляхоў з Вільні, які вёў па левым беразе ракі [[Вільня (рака)|Вільні]] ў кірунку [[Полацк|Полацка]], [[Смаленск|Смаленска]] і [[Масква|Масквы]]{{sfn|Katalynas|2006|с=51}}<ref name="travelvilnius"/><ref name="orbis_gate"/>. У часы дахрысціянскай Літвы тут існавалі паселішчы, а пазней, у XIV стагоддзі, на суседнім пагорку быў пабудаваны так званы «Крывы замак»{{Удакладніць}}, які быў спалены [[Тэўтонскі ордэн|крыжакамі]] ў 1390 годзе. Рэшткі каменна-цаглянай вежы гарадской сцяны, што належала гэтаму замку, захоўваліся на вуліцы да пачатку XIX стагоддзя<ref name="travelvilnius"/>. Археалагічныя даныя сведчаць, што заходняя частка вуліцы была забудавана ўжо ў канцы XIV&nbsp;— пачатку XV стагоддзяў{{sfn|Katalynas|2006|с=43, 54}}. У пачатку XVI стагоддзя, з-за павелічэння пагрозы з боку [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікага Княства Маскоўскага]] і набегаў татараў, вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык]] у 1503 годзе выдаў прывілей віленскім мяшчанам на ўзвядзенне [[Віленская гарадская сцяна|мураванай гарадской сцяны]]. Працы былі скончаны ў 1522 годзе{{sfn|Steponaitis, Vailionis|2009|с=201}}. На вуліцы Субач была пабудавана адна з самых значных гарадскіх брам&nbsp;— [[Субацкая брама|Субацкая]]. Яна ўяўляла сабой чатырохпавярховы будынак, які моцна выступаў за лінію гарадской сцяны, што дазваляла абаронцам весці флангавы абстрэл праціўніка. Вежа была прыстасавана не толькі для абароны, але і мела ацяпляльныя жылыя памяшканні. У XVIII стагоддзі тут нават размяшчалася гарадская турма<ref name="orbis_gate"/>. У першай палове XVII стагоддзя для ўзмацнення абароназдольнасці горада каля Субацкай брамы быў узведзены артылерыйскі бастыён ([[віленская бастэя]]). Ён складаўся з вежы, падковападобнай часткі для артылерыі і злучальнага тунэля. Бастыён моцна пацярпеў падчас [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны з Расіяй у 1655—1661 гадах]]{{sfn|Steponaitis, Vailionis|2009|с=201}}. Нягледзячы на адбудову, ён паступова страціў сваё ваеннае значэнне, і ў канцы XVIII стагоддзя яго тэрыторыя ператварылася ў гарадскую звалку, а равы былі засыпаны зямлёй<ref name="orbis_bastion">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/bastion-of-vilnius/|title=Bastion of Vilnius|publisher=Orbis Lituaniae|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. У 1801 годзе па рашэнні расійскіх улад вежа Субацкай брамы была знесена<ref name="orbis_gate"/>. === Залаты век і заможныя жыхары === У XVI і першай палове XVII стагоддзя вуліца Субач лічылася адной з самых прэстыжных і заможных у горадзе. Яна абмяжоўвала землі і ўладанні праваслаўнага [[Свята-Духаўскі манастыр (Вільня)|Свята-Духаўскага манастыра]]{{sfn|АВАК|1893|с=CLVII}}. У гэты перыяд вуліца славілася тым, што на ёй жылі найбагацейшыя віленскія купцы і славутыя мяшчане{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Згодна з гарадскімі актамі і інвентарамі, на вуліцы знаходзіліся багатыя мураваныя дамы такіх вядомых асоб, як Іеранім і Пётр Азарычы, Крыштоф Блін, мяшчанін Бычкоўскі (чый дом быў вядомы як «Крыштофаўскі»), Акуліна Дарафеевічоўна, Самуіл Філіповіч, Рамановіч, Сульжыц, Страшкевіч і Кушалевіч. Усе гэтыя асобы валодалі значнымі багаццямі, мелі сваякоў або блізкіх людзей сярод браціі Віленскага Свята-Духаўскага манастыра і большую частку сваёй маёмасці ахвяравалі або завяшчалі на карысць гэтага манастыра{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Сярод іншых значных пабудоў на вуліцы Субач вылучаўся мураваны дом Мінкевіча. Гэты будынак быў выкуплены дзяржаўным дзеячам [[Караль Станіслаў Радзівіл (канцлер вялікі літоўскі)|Каралем Станіславам Радзівілам]] і падараваны каталіцкім ксяндзам ордэна [[Кармеліты|кармелітаў]]{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Таксама тут знаходзіўся пляц з домам роду [[Валовічы|Валовічаў]], які пазней перайшоў да віленскага райцы Сенчыча, а ў 1601 годзе&nbsp;— да ратушнага пісара Бенедыкта. Гэты дом размяшчаўся насупраць царквы Святога Духа рускага брацтва{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Акрамя таго, у 1597 годзе згадваецца дом Ганны Рыгораўны Цыбульскай, які знаходзіўся на рагу вуліцы Субач, непадалёку ад [[Вострая брама|Вострай брамы]] і насупраць гасціннага двара{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. === Заняпад і змены ў планіроўцы === Квітнеючы перыяд вуліцы скончыўся ў сярэдзіне XVII стагоддзя з-за шматлікіх войнаў і пажараў. Прафесар [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]] ў сваіх працах з сумам адзначаў: {{цытата|«Вуліца Субач гады таму была цудоўная, самых багатых купцоў у сабе мела, цяпер жа (у 1749 годзе) больш за ўсё пустуе».{{арыгінальны тэкст|pl|Subocz ulica przed laty wspaniała, co najbogatszych kupców w sobie miała, teraz najwięcej pustek...}}}}{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}} Мясцовасць паміж вуліцай Субач і гандлёвым раёнам [[Імбары]] ў XVI стагоддзі была занятая нязначнымі гаспадарчымі пабудовамі. Аднак у пачатку XVII стагоддзя яны былі збольшага знішчаны і выкуплены для маштабнага будаўніцтва [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёла Святога Казіміра]], спадарожных кляштарных будынкаў езуітаў і ўтварэння новых могілак{{sfn|АВАК|1893|с=CLIX}}. Асаблівую ролю ў гісторыі вуліцы адыграла мясцовасць, якая ляжала паміж вуліцай Субач і касцёлам місіянераў. З даўніх часоў яна насіла ўзнёслую назву «Рай» з-за прыгожага віду, што адкрываўся адтуль на горад. У 1785 годзе гэтыя землі, якія раней належалі былому езуіту Грабніцкаму, былі ахвяраваны на дабрачыннасць. Дабрачынца [[Ядвіга Агінская]] скупіла суседнія дамы і пляцы, у тым ліку частку зямлі місіянераў, і ў 1791 годзе заснавала тут вялікі сіроцкі выхаваўчы прытулак «Дзіцятка Езус» (пабудаваны архітэктарам [[Аўгусцін Касакоўскі|Аўгусцінам Касакоўскім]] пры ўдзеле [[Андрэй Поль|Андрэя Поля]]){{sfn|АВАК|1893|с=CCXIII}}. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] расійскі генерал-губернатар [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіл Мураўёў]] канфіскаваў прытулак і перадаў яго праваслаўнаму ведамству, якое хрысціла дзяцей паводле сваёй веры і выхоўвала іх у рускім духу. Толькі ў 1915 годзе будынак быў вернуты Літоўскаму таварыству, якое зноў стварыла тут дзіцячы дом<ref name="travelvilnius"/>. У 1948 годзе, калі ішла хваля перайменаванняў вуліц, дырэктар [[Бібліятэка Акадэміі навук Літоўскай ССР|бібліятэкі Акадэміі навук Літоўскай ССР]] [[Юозас Юргініс]] прапанаваў захаваць гістарычную назву вуліцы Субач (як і вуліц [[Скопаўка]] і [[Вуліца Савіч|Савіча]]), аргументуючы гэта тым, што назва з'яўляецца вельмі старой і паходзіць яшчэ з XV стагоддзя{{sfn|Rimkė|2014}}. Археалагічныя даследаванні на вуліцы паказваюць бесперапыннае архітэктурнае развіццё раёна. На ўчастках пад нумарамі 20 і 22 урбанізацыі ў XVI—XVII стагоддзях замінала складанасць гарадскога рэльефу і наяўнасць абарончага рова перад бастыёнам. Аднак ужо ў XVIII стагоддзі тут з'яўляюцца мураваныя будынкі{{sfn|Kalėjus, Rackevičius|2020|с=337-338}}. У 2015 годзе падчас раскопак у доме нумар 6 (былы [[Палац Салагубаў (Вільня, вуліца Субач)|палац]], які ў XVIII стагоддзі належаў Салагубу) былі знойдзены мураваныя падмуркі і культурныя пласты XVII стагоддзя, а таксама багаты матэрыял: кераміка, фрагменты пячной кафлі з раслінным арнаментам і манеты часоў [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта Вазы]]{{sfn|Grikpėdis|2016|с=338-340}}. === Другая сусветная вайна і лагер HKP 562 === Трагічная старонка ў гісторыі вуліцы Субач звязана з перыядам [[Нацысцкая Германія|нацысцкай акупацыі]] падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У канцы XIX стагоддзя, у 1898 годзе, сусветна вядомы філантроп барон [[Морыс дэ Гірш]] прафінансаваў будаўніцтва двух вялікіх шматкватэрных дамоў (сучасныя нумары 47 і 49) для бедных яўрэяў віленскай супольнасці. Жыхары мірна жылі тут да 1941 года, пакуль нацысцкія акупанты не выселілі іх і не забілі ў [[Панарская трагедыя|Панарах]]<ref name="jewish_heritage">{{cite web|url=https://www.jewish-heritage-lithuania.org/holocaust/buildings-on-subacius-street-no-47-49-in-vilnius/|title=Buildings on Subačius street no. 47-49 in Vilnius|publisher=Jewish Heritage Lithuania|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. У 1943—1944 гадах тэрыторыя гэтых дамоў была пераўтворана ў працоўны лагер HKP 562 (Heereskraftfahrpark) для віленскіх яўрэяў, якія займаліся рамонтам аўтамабіляў для [[Вермахт|Вермахта]]. Начальнікам лагера быў прызначаны маёр [[Карл Плагэ]], які ўвайшоў у гісторыю як «добры нацыст». Плагэ, рызыкуючы ўласным жыццём, выдаў больш за 200 дазволаў на працу яўрэям, большасць з якіх нават не былі механікамі, тым самым абараніўшы іх і іх сем'і ад знішчэння ў [[Віленскае гета|гета]]. Перад ліквідацыяй лагера СС у ліпені 1944 года Плагэ ўскосна папярэдзіў зняволеных пра небяспеку. Дзякуючы гэтаму каля 250 чалавек здолелі схавацца ў загадзя падрыхтаваных сховішчах (так званых «малінах») і перажылі вайну. Сярод тых, хто выжыў у адным з такіх сховішчаў на вуліцы Субач, быў і сусветна вядомы мастак [[Самуэль Бак]]. Пазней Карл Плагэ быў прызнаны [[Праведнікі народаў свету|Праведнікам народаў свету]]<ref name="jewish_heritage"/>. У двары паміж дамамі дагэтуль знаходзяцца брацкія магілы тых яўрэяў, якіх нацысты знайшлі і расстралялі на месцы ў апошнія дні акупацыі<ref name="jewish_heritage"/>. == Выдатныя будынкі і мясціны == * '''Бастыён віленскай абарончай сцяны''' (сучасны адрас: вул. Бокшта, 20)&nbsp;— гістарычна звязаны з вуліцай Субач і былой Субацкай брамай. Пабудаваны ў першай палове XVII стагоддзя. Сёння ўяўляе сабой важны турыстычны і музейны аб'ект, адкуль таксама адкрываецца маляўнічы від на горад<ref name="orbis_bastion" />. * '''Дом № 6'''&nbsp;— гістарычны будынак, які ў XVIII стагоддзі набыў свой сучасны аб'ём шляхам аб'яднання двух мураваных дамоў. У розныя часы ім валодалі [[Кастравіцкія]], [[Дуніны]], [[Езуіцкі калегіум (Вільня)|езуіцкі калегіум]], [[Салагубы]] і [[Шарыткі|манахіні-шарыткі]]. У будынку захаваліся скляпеністыя сутарэнні і архітэктурныя элементы XVII—XVIII стагоддзяў<ref name="kulturospaveldas">{{cite web|url=http://www.kulturospaveldas.lt/tyrimai-3/subaciaus-g-6-vilniuje-buto-istoriniai-tyrimai.html|title=Subačiaus g. 6 Vilniuje, buto istoriniai tyrimai|publisher=Kultūros paveldo tyrimų portalas|date=|lang=lt|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. * '''Дамы № 20 і 22'''&nbsp;— тэрыторыя былога вялікага сіроцкага прытулку «Дзіцятка Езус», заснаванага ў 1791 годзе. Доўгі час будынкі выкарыстоўваліся як шпіталь і сіроцкі дом{{sfn|Kalėjus, Rackevičius|2020|с=337}}. * '''Дамы № 47 і 49'''&nbsp;— гістарычныя шматкватэрныя будынкі канца XIX стагоддзя, якія падчас Другой сусветнай вайны сталі месцам размяшчэння працоўнага лагера HKP 562. Сёння на фасадах усталяваны мемарыяльныя дошкі на іўрыце, ідыш, англійскай і літоўскай мовах, якія нагадваюць пра трагедыю віленскіх яўрэяў і гераізм Карла Плагэ<ref name="jewish_heritage"/>. * '''Аглядная пляцоўка (Панарама вуліцы Субач)'''&nbsp;— адна з самых папулярных турыстычных кропак горада, абсталяваная каля скрыжавання вуліц Субач і Майроніса. Адсюль адкрываецца захапляльны від на гістарычны раён [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]], [[Даліна Свінтарога|даліну Свінтарога]], вежы касцёлаў і цэркваў Старога горада, [[Гара Гедзіміна|гару Гедзіміна]] і [[Гара Трох Крыжоў|Гару Трох Крыжоў]]. Унізе на схіле размяшчаецца невялікі парк Кудру (былыя «Сады місіянераў»). У цёплы час года на пляцоўцы працуе адкрытае кафэ<ref name="govilnius" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Акты Виленской археографической комиссии |загаловак=Том XX. Акты, касающиеся города Вильны |месца=Вильна |выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина |год=1893 |старонак=715 |ref=АВАК}} * {{артыкул |аўтар=[[Лешак Беднарчук|Bednarczuk L.]] |загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) |выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica |тып=часопіс |год=2010 |нумар=5 |старонкі=1-18 |ref=Bednarczuk}} * {{артыкул |аўтар=Grikpėdis M. |загаловак=Subačiaus gatvė 6 |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2015 metais |год=2016 |старонкі=338-340 |ref=Grikpėdis}} * {{кніга |аўтар=Jurkštas J. |загаловак=Vilniaus vietovardžiai |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1985 |старонак=39 |ref=Jurkštas}} * {{артыкул |аўтар=Kalėjus A., Rackevičius G. |загаловак=Subačiaus gatvė 20, 22 |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2019 metais |год=2020 |старонкі=337-341 |ref=Kalėjus, Rackevičius}} * {{кніга |аўтар=Katalynas K. |загаловак=Vilniaus plėtra XIV – XVII a. |месца=Vilnius |выдавецтва=Diemedis |год=2006 |старонак=158 |ref=Katalynas}} * {{кніга |аўтар=Kirkor A. H. (Jan ze Śliwina) |загаловак=Przechadzki po Wilnie i jego okolicach |месца=Wilno |выдавецтва=Drukarnia A. Marcinowskiego |год=1856 |старонак=302 |ref=Kirkor}} * {{артыкул |аўтар=Rimkė E. |загаловак=Vilniaus senamiesčio gatvių pavadinimai sovietinėje Lietuvoje |выданне=Bernardinai.lt |год=2014 |ref=Rimkė}} * {{артыкул |аўтар=Steponaitis V., Vailionis E. |загаловак=Vilniaus gynybinės sienos bastėja |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2008 metais |год=2009 |старонкі=201-202 |ref=Steponaitis, Vailionis}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Subačiaus Street in Vilnius}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вуліцы Вільні]] [[Катэгорыя:Стары горад (Вільня)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Халакост у Літве]] fdi63r71z25ybxvcncxpcoibc1c5dic 5211131 5211130 2026-10-03T21:12:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Фарміраванне вуліцы і Субацкая брама */ 5211131 wikitext text/x-wiki {{Вуліца|Вільні |краіна = {{LIT}} |рэгіён = [[Віленскі раён]] |горад = Вільня |lat_dir =N |lat_deg =54 |lat_min =40 |lat_sec = 38 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min = 17 |lon_sec =52 |region = LT |CoordScale = 2000 |назва = Вуліца Субач |арыгінальная назва = {{lang-lt|Subačiaus gatvė}} |статус = |на карце = |памер = |фота = Subačiaus g..JPG |памер фота = |подпіс = Вуліца Субач у Вільні |акруга-спасылка = |акруга = |раён-спасылка = |раён = Сянюнія ([[староства]]) [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |гістарычны раён-спасылка = |гістарычны раён = [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |мікрараён-спасылка = |мікрараён = |метро = |метра-спасылка = |электрычка = |электрычка-спасылка = |трамвай = |трамвай-спасылка = |тралейбус = |тралейбус-спасылка = |аўтобус = |аўтобус-спасылка = |маршрутка = |маршрутка-спасылка = |індэкс = 11350 |тэлефоны = |ранейшыя назвы = Субачая, Сабачая, Сіроцкая, Subocz |працягласць = |назва параметру = |тэкст параметру = |на карце wikimapia = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = }} '''Ву́ліца Су́бач''' ({{lang-lt|Subačiaus gatvė}}, {{lang-pl|Ulica Subocz}}, гістарычныя назвы: ''Субачая'', ''Сабачая'', ''Сіроцкая'')&nbsp;— вуліца ў гістарычным цэнтры [[Вільня|Вільні]]. Пачынаецца ў [[Стары горад (Вільня)|Старым горадзе]] і вядзе ў паўднёва-ўсходнім кірунку за межы гістарычных гарадскіх муроў да прадмесця [[Паплавы (Вільня)|Паплавы]]. == Этымалогія і тапаніміка == Гістарычна ў дакументах Вялікага Княства Літоўскага вуліца фігуравала пад назвамі ''Субачова'', ''Субачая''{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}. Паводле даследаванняў польскага мовазнаўца [[Лешак Беднарчук|Лешака Беднарчука]], які прааналізаваў гістарычныя запісы (напрыклад, «na Subačovoj ulicy» з 1528 года і «na ulicę Sobaczą» з 1663 года), тапонім у канчатковым выніку паходзіць ад усходнеславянскага слова «[[сабака]]» (''sobaka''). Пераход галоснага «o» ў «u» адбыўся ў выніку рэдукцыі пад уплывам беларускага акання{{sfn|Bednarczuk|2010|с=10}}. Гэты лінгвістычны факт пацвярджаецца наяўнасцю менш мілагучнай народнай назвы вуліцы&nbsp;— ''Сабачая'' ({{lang-ru-old|Собачая}}, {{lang-pl|Psia}}), якая часта сустракалася ў вуснай мове і літаратуры{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}. Гістарычна гэта тлумачылася тым, што ў вежы гарадской Субацкай брамы, у спецыяльным памяшканні над варотамі, з даўніх часоў традыцыйна жыў віленскі гарадскі [[кат]]{{sfn|Kirkor|1856|с=96}}. Яго памочнікі — чэлядзь, якую ў горадзе пагардліва звалі «падкатамі» (ад {{lang-pl|podkaci}}) і «сабачнікамі», — акрамя сваіх асноўных абавязкаў займаліся адловам і знішчэннем вулічных брадзячых сабак, што не мелі на сабе знака прыналежнасці гаспадару. Менавіта ад прафесіі гэтых сабачнікаў і пайшла неафіцыйная назва вуліцы{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}<ref name="travelvilnius">{{cite web|url=http://www.travelvilnius.com/index.php?id=Streets_Squares_Hills_Courtyards&lang=EN|title=Streets, Squares, Hills, and Courtyards|publisher=TravelVilnius.com|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Сучасныя даследчыкі ставяцца да гэтай версіі як да гарадской легенды, адзначаючы, што кат пасяліўся ў браме даволі позна: упершыню яго кватэра згадваецца там толькі ў 1669 годзе<ref name="orbis_gate">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/subacius-gate/|title=Subačius Gate|publisher=Orbis Lituaniae|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Нягледзячы на гэта, у 1864 годзе ўлады мелі намер афіцыйна перайменаваць вуліцу ў «Сабачую» ({{lang-ru|Собачья}}), аднак сутыкнуліся з супрацівам мясцовых жыхароў<ref name="vlkk">{{cite web|url=https://www.vlkk.lt/konsultacijos/5082-subacius-subaciaus-g|title=Subačius, Subačiaus g.|publisher=Valstybinė lietuvių kalbos komisija|date=|lang=lt|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Згодна з іншай, больш распаўсюджанай гістарычнай версіяй, якую таксама падтрымлівае [[Дзяржаўная камісія літоўскай мовы]], назва магла ўтварыцца ад прозвішча або імя аднаго з мясцовых землеўладальнікаў&nbsp;— багатага віленскага месціча Субача, які жыў тут у XV стагоддзі<ref name="govilnius">{{cite web|url=https://www.govilnius.lt/visit-vilnius/places/subacius-panoramic-viewpoint|title=Subačius Panoramic Viewpoint|publisher=Go Vilnius|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref><ref name="orbis_gate"/><ref name="vlkk"/>. Гісторык і пісьменнік [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]], а таксама шэраг іншых даследчыкаў XIX стагоддзя прапаноўвалі яшчэ адну версію, тлумачачы паходжанне назвы ад словазлучэння «з убочча» ({{lang-pl|z ubocza}}), паколькі вуліца ішла нібыта з боку, па схіле пагорка{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}{{sfn|Kirkor|1856|с=96}}. У канцы XVIII&nbsp;— XIX стагоддзі частка вуліцы таксама называлася ''Сіроцкай'' ({{lang-ru-old|Сиротская}}). Гэта было непасрэдна звязана з тым, што ў 1786 годзе княгіня [[Ядвіга Агінская]] набыла тут зямельны ўчастак і ў 1791 годзе пабудавала вялікі сіроцкі прытулак «Дзіцятка Езус» ({{lang-pl|Dzieciątko Jezus}}), якім апекаваліся манахіні-шарыткі{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}<ref name="travelvilnius"/>. == Гісторыя == === Фарміраванне вуліцы і Субацкая брама === [[Файл:Subačius gate.Vilnius.Lithuania.jpg|злева|міні|[[Субацкая брама]] ў канцы XVIII стагоддзя на малюнку [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]]]] Ужо з XIV стагоддзя на месцы сучаснай вуліцы праходзіў адзін з найстарэйшых і найважнейшых стратэгічных шляхоў з Вільні, які вёў па левым беразе ракі [[Вільня (рака)|Вільні]] ў кірунку [[Полацк|Полацка]], [[Смаленск|Смаленска]] і [[Масква|Масквы]]{{sfn|Katalynas|2006|с=51}}<ref name="travelvilnius"/><ref name="orbis_gate"/>. У часы дахрысціянскай Літвы тут існавалі паселішчы, а пазней, у XIV стагоддзі, на суседнім пагорку быў пабудаваны так званы «Крывы замак»{{Удакладніць}}, які быў спалены [[Тэўтонскі ордэн|крыжакамі]] ў 1390 годзе. Рэшткі каменна-цаглянай вежы гарадской сцяны, што належала гэтаму замку, захоўваліся на вуліцы да пачатку XIX стагоддзя<ref name="travelvilnius"/>. Археалагічныя даныя сведчаць, што заходняя частка вуліцы была забудавана ўжо ў канцы XIV&nbsp;— пачатку XV стагоддзяў{{sfn|Katalynas|2006|с=43, 54}}. У пачатку XVI стагоддзя, з-за павелічэння пагрозы з боку [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікага Княства Маскоўскага]] і набегаў татараў, вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык]] у 1503 годзе выдаў прывілей віленскім мяшчанам на ўзвядзенне [[Віленская гарадская сцяна|мураванай гарадской сцяны]]. Працы былі скончаны ў 1522 годзе{{sfn|Steponaitis, Vailionis|2009|с=201}}. На вуліцы Субач была пабудавана адна з самых значных гарадскіх брам&nbsp;— [[Субацкая брама|Субацкая]]. Яна ўяўляла сабой чатырохпавярховы будынак, які моцна выступаў за лінію гарадской сцяны, што дазваляла абаронцам весці флангавы абстрэл праціўніка. Вежа была прыстасавана не толькі для абароны, але і мела ацяпляльныя жылыя памяшканні. У XVIII стагоддзі тут нават размяшчалася гарадская турма<ref name="orbis_gate"/>. У першай палове XVII стагоддзя для ўзмацнення абароназдольнасці горада каля Субацкай брамы быў узведзены артылерыйскі бастыён ([[віленская бастэя]]). Ён складаўся з вежы, падковападобнай часткі для артылерыі і злучальнага тунэля. Бастыён моцна пацярпеў падчас [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны з Расіяй у 1655—1661 гадах]]{{sfn|Steponaitis, Vailionis|2009|с=201}}. Нягледзячы на адбудову, ён паступова страціў сваё ваеннае значэнне, і ў канцы XVIII стагоддзя яго тэрыторыя ператварылася ў гарадскую звалку, а равы былі засыпаны зямлёй<ref name="orbis_bastion">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/bastion-of-vilnius/|title=Bastion of Vilnius|publisher=Orbis Lituaniae|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. У 1801 годзе па рашэнні расійскіх улад вежа Субацкай брамы была знесена<ref name="orbis_gate"/>. === Залаты век і заможныя жыхары === У XVI і першай палове XVII стагоддзя вуліца Субач лічылася адной з самых прэстыжных і заможных у горадзе. Яна абмяжоўвала землі і ўладанні праваслаўнага [[Свята-Духаўскі манастыр (Вільня)|Свята-Духаўскага манастыра]]{{sfn|АВАК|1893|с=CLVII}}. У гэты перыяд вуліца славілася тым, што на ёй жылі найбагацейшыя віленскія купцы і славутыя мяшчане{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Згодна з гарадскімі актамі і інвентарамі, на вуліцы знаходзіліся багатыя мураваныя дамы такіх вядомых асоб, як Іеранім і Пётр Азарычы, Крыштоф Блін, мяшчанін Бычкоўскі (чый дом быў вядомы як «Крыштофаўскі»), Акуліна Дарафеевічоўна, Самуіл Філіповіч, Рамановіч, Сульжыц, Страшкевіч і Кушалевіч. Усе гэтыя асобы валодалі значнымі багаццямі, мелі сваякоў або блізкіх людзей сярод браціі Віленскага Свята-Духаўскага манастыра і большую частку сваёй маёмасці ахвяравалі або завяшчалі на карысць гэтага манастыра{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Сярод іншых значных пабудоў на вуліцы Субач вылучаўся мураваны дом Мінкевіча. Гэты будынак быў выкуплены дзяржаўным дзеячам [[Караль Станіслаў Радзівіл (канцлер вялікі літоўскі)|Каралем Станіславам Радзівілам]] і падараваны каталіцкім ксяндзам ордэна [[Кармеліты|кармелітаў]]{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Таксама тут знаходзіўся пляц з домам роду [[Валовічы|Валовічаў]], які пазней перайшоў да віленскага райцы Сенчыча, а ў 1601 годзе&nbsp;— да ратушнага пісара Бенедыкта. Гэты дом размяшчаўся насупраць царквы Святога Духа рускага брацтва{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Акрамя таго, у 1597 годзе згадваецца дом Ганны Рыгораўны Цыбульскай, які знаходзіўся на рагу вуліцы Субач, непадалёку ад [[Вострая брама|Вострай брамы]] і насупраць гасціннага двара{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. === Заняпад і змены ў планіроўцы === Квітнеючы перыяд вуліцы скончыўся ў сярэдзіне XVII стагоддзя з-за шматлікіх войнаў і пажараў. Прафесар [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]] ў сваіх працах з сумам адзначаў: {{цытата|«Вуліца Субач гады таму была цудоўная, самых багатых купцоў у сабе мела, цяпер жа (у 1749 годзе) больш за ўсё пустуе».{{арыгінальны тэкст|pl|Subocz ulica przed laty wspaniała, co najbogatszych kupców w sobie miała, teraz najwięcej pustek...}}}}{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}} Мясцовасць паміж вуліцай Субач і гандлёвым раёнам [[Імбары]] ў XVI стагоддзі была занятая нязначнымі гаспадарчымі пабудовамі. Аднак у пачатку XVII стагоддзя яны былі збольшага знішчаны і выкуплены для маштабнага будаўніцтва [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёла Святога Казіміра]], спадарожных кляштарных будынкаў езуітаў і ўтварэння новых могілак{{sfn|АВАК|1893|с=CLIX}}. Асаблівую ролю ў гісторыі вуліцы адыграла мясцовасць, якая ляжала паміж вуліцай Субач і касцёлам місіянераў. З даўніх часоў яна насіла ўзнёслую назву «Рай» з-за прыгожага віду, што адкрываўся адтуль на горад. У 1785 годзе гэтыя землі, якія раней належалі былому езуіту Грабніцкаму, былі ахвяраваны на дабрачыннасць. Дабрачынца [[Ядвіга Агінская]] скупіла суседнія дамы і пляцы, у тым ліку частку зямлі місіянераў, і ў 1791 годзе заснавала тут вялікі сіроцкі выхаваўчы прытулак «Дзіцятка Езус» (пабудаваны архітэктарам [[Аўгусцін Касакоўскі|Аўгусцінам Касакоўскім]] пры ўдзеле [[Андрэй Поль|Андрэя Поля]]){{sfn|АВАК|1893|с=CCXIII}}. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] расійскі генерал-губернатар [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіл Мураўёў]] канфіскаваў прытулак і перадаў яго праваслаўнаму ведамству, якое хрысціла дзяцей паводле сваёй веры і выхоўвала іх у рускім духу. Толькі ў 1915 годзе будынак быў вернуты Літоўскаму таварыству, якое зноў стварыла тут дзіцячы дом<ref name="travelvilnius"/>. У 1948 годзе, калі ішла хваля перайменаванняў вуліц, дырэктар [[Бібліятэка Акадэміі навук Літоўскай ССР|бібліятэкі Акадэміі навук Літоўскай ССР]] [[Юозас Юргініс]] прапанаваў захаваць гістарычную назву вуліцы Субач (як і вуліц [[Скопаўка]] і [[Вуліца Савіч|Савіча]]), аргументуючы гэта тым, што назва з'яўляецца вельмі старой і паходзіць яшчэ з XV стагоддзя{{sfn|Rimkė|2014}}. Археалагічныя даследаванні на вуліцы паказваюць бесперапыннае архітэктурнае развіццё раёна. На ўчастках пад нумарамі 20 і 22 урбанізацыі ў XVI—XVII стагоддзях замінала складанасць гарадскога рэльефу і наяўнасць абарончага рова перад бастыёнам. Аднак ужо ў XVIII стагоддзі тут з'яўляюцца мураваныя будынкі{{sfn|Kalėjus, Rackevičius|2020|с=337-338}}. У 2015 годзе падчас раскопак у доме нумар 6 (былы [[Палац Салагубаў (Вільня, вуліца Субач)|палац]], які ў XVIII стагоддзі належаў Салагубу) былі знойдзены мураваныя падмуркі і культурныя пласты XVII стагоддзя, а таксама багаты матэрыял: кераміка, фрагменты пячной кафлі з раслінным арнаментам і манеты часоў [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта Вазы]]{{sfn|Grikpėdis|2016|с=338-340}}. === Другая сусветная вайна і лагер HKP 562 === Трагічная старонка ў гісторыі вуліцы Субач звязана з перыядам [[Нацысцкая Германія|нацысцкай акупацыі]] падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У канцы XIX стагоддзя, у 1898 годзе, сусветна вядомы філантроп барон [[Морыс дэ Гірш]] прафінансаваў будаўніцтва двух вялікіх шматкватэрных дамоў (сучасныя нумары 47 і 49) для бедных яўрэяў віленскай супольнасці. Жыхары мірна жылі тут да 1941 года, пакуль нацысцкія акупанты не выселілі іх і не забілі ў [[Панарская трагедыя|Панарах]]<ref name="jewish_heritage">{{cite web|url=https://www.jewish-heritage-lithuania.org/holocaust/buildings-on-subacius-street-no-47-49-in-vilnius/|title=Buildings on Subačius street no. 47-49 in Vilnius|publisher=Jewish Heritage Lithuania|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. У 1943—1944 гадах тэрыторыя гэтых дамоў была пераўтворана ў працоўны лагер HKP 562 (Heereskraftfahrpark) для віленскіх яўрэяў, якія займаліся рамонтам аўтамабіляў для [[Вермахт|Вермахта]]. Начальнікам лагера быў прызначаны маёр [[Карл Плагэ]], які ўвайшоў у гісторыю як «добры нацыст». Плагэ, рызыкуючы ўласным жыццём, выдаў больш за 200 дазволаў на працу яўрэям, большасць з якіх нават не былі механікамі, тым самым абараніўшы іх і іх сем'і ад знішчэння ў [[Віленскае гета|гета]]. Перад ліквідацыяй лагера СС у ліпені 1944 года Плагэ ўскосна папярэдзіў зняволеных пра небяспеку. Дзякуючы гэтаму каля 250 чалавек здолелі схавацца ў загадзя падрыхтаваных сховішчах (так званых «малінах») і перажылі вайну. Сярод тых, хто выжыў у адным з такіх сховішчаў на вуліцы Субач, быў і сусветна вядомы мастак [[Самуэль Бак]]. Пазней Карл Плагэ быў прызнаны [[Праведнікі народаў свету|Праведнікам народаў свету]]<ref name="jewish_heritage"/>. У двары паміж дамамі дагэтуль знаходзяцца брацкія магілы тых яўрэяў, якіх нацысты знайшлі і расстралялі на месцы ў апошнія дні акупацыі<ref name="jewish_heritage"/>. == Выдатныя будынкі і мясціны == * '''Бастыён віленскай абарончай сцяны''' (сучасны адрас: вул. Бокшта, 20)&nbsp;— гістарычна звязаны з вуліцай Субач і былой Субацкай брамай. Пабудаваны ў першай палове XVII стагоддзя. Сёння ўяўляе сабой важны турыстычны і музейны аб'ект, адкуль таксама адкрываецца маляўнічы від на горад<ref name="orbis_bastion" />. * '''Дом № 6'''&nbsp;— гістарычны будынак, які ў XVIII стагоддзі набыў свой сучасны аб'ём шляхам аб'яднання двух мураваных дамоў. У розныя часы ім валодалі [[Кастравіцкія]], [[Дуніны]], [[Езуіцкі калегіум (Вільня)|езуіцкі калегіум]], [[Салагубы]] і [[Шарыткі|манахіні-шарыткі]]. У будынку захаваліся скляпеністыя сутарэнні і архітэктурныя элементы XVII—XVIII стагоддзяў<ref name="kulturospaveldas">{{cite web|url=http://www.kulturospaveldas.lt/tyrimai-3/subaciaus-g-6-vilniuje-buto-istoriniai-tyrimai.html|title=Subačiaus g. 6 Vilniuje, buto istoriniai tyrimai|publisher=Kultūros paveldo tyrimų portalas|date=|lang=lt|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. * '''Дамы № 20 і 22'''&nbsp;— тэрыторыя былога вялікага сіроцкага прытулку «Дзіцятка Езус», заснаванага ў 1791 годзе. Доўгі час будынкі выкарыстоўваліся як шпіталь і сіроцкі дом{{sfn|Kalėjus, Rackevičius|2020|с=337}}. * '''Дамы № 47 і 49'''&nbsp;— гістарычныя шматкватэрныя будынкі канца XIX стагоддзя, якія падчас Другой сусветнай вайны сталі месцам размяшчэння працоўнага лагера HKP 562. Сёння на фасадах усталяваны мемарыяльныя дошкі на іўрыце, ідыш, англійскай і літоўскай мовах, якія нагадваюць пра трагедыю віленскіх яўрэяў і гераізм Карла Плагэ<ref name="jewish_heritage"/>. * '''Аглядная пляцоўка (Панарама вуліцы Субач)'''&nbsp;— адна з самых папулярных турыстычных кропак горада, абсталяваная каля скрыжавання вуліц Субач і Майроніса. Адсюль адкрываецца захапляльны від на гістарычны раён [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]], [[Даліна Свінтарога|даліну Свінтарога]], вежы касцёлаў і цэркваў Старога горада, [[Гара Гедзіміна|гару Гедзіміна]] і [[Гара Трох Крыжоў|Гару Трох Крыжоў]]. Унізе на схіле размяшчаецца невялікі парк Кудру (былыя «Сады місіянераў»). У цёплы час года на пляцоўцы працуе адкрытае кафэ<ref name="govilnius" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Акты Виленской археографической комиссии |загаловак=Том XX. Акты, касающиеся города Вильны |месца=Вильна |выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина |год=1893 |старонак=715 |ref=АВАК}} * {{артыкул |аўтар=[[Лешак Беднарчук|Bednarczuk L.]] |загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) |выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica |тып=часопіс |год=2010 |нумар=5 |старонкі=1-18 |ref=Bednarczuk}} * {{артыкул |аўтар=Grikpėdis M. |загаловак=Subačiaus gatvė 6 |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2015 metais |год=2016 |старонкі=338-340 |ref=Grikpėdis}} * {{кніга |аўтар=Jurkštas J. |загаловак=Vilniaus vietovardžiai |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1985 |старонак=39 |ref=Jurkštas}} * {{артыкул |аўтар=Kalėjus A., Rackevičius G. |загаловак=Subačiaus gatvė 20, 22 |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2019 metais |год=2020 |старонкі=337-341 |ref=Kalėjus, Rackevičius}} * {{кніга |аўтар=Katalynas K. |загаловак=Vilniaus plėtra XIV – XVII a. |месца=Vilnius |выдавецтва=Diemedis |год=2006 |старонак=158 |ref=Katalynas}} * {{кніга |аўтар=Kirkor A. H. (Jan ze Śliwina) |загаловак=Przechadzki po Wilnie i jego okolicach |месца=Wilno |выдавецтва=Drukarnia A. Marcinowskiego |год=1856 |старонак=302 |ref=Kirkor}} * {{артыкул |аўтар=Rimkė E. |загаловак=Vilniaus senamiesčio gatvių pavadinimai sovietinėje Lietuvoje |выданне=Bernardinai.lt |год=2014 |ref=Rimkė}} * {{артыкул |аўтар=Steponaitis V., Vailionis E. |загаловак=Vilniaus gynybinės sienos bastėja |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2008 metais |год=2009 |старонкі=201-202 |ref=Steponaitis, Vailionis}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Subačiaus Street in Vilnius}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вуліцы Вільні]] [[Катэгорыя:Стары горад (Вільня)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Халакост у Літве]] 8guffdjowbcvx00xfa93eswdwnj7f1f 5211133 5211131 2026-10-03T21:35:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Выдатныя будынкі і мясціны */ 5211133 wikitext text/x-wiki {{Вуліца|Вільні |краіна = {{LIT}} |рэгіён = [[Віленскі раён]] |горад = Вільня |lat_dir =N |lat_deg =54 |lat_min =40 |lat_sec = 38 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min = 17 |lon_sec =52 |region = LT |CoordScale = 2000 |назва = Вуліца Субач |арыгінальная назва = {{lang-lt|Subačiaus gatvė}} |статус = |на карце = |памер = |фота = Subačiaus g..JPG |памер фота = |подпіс = Вуліца Субач у Вільні |акруга-спасылка = |акруга = |раён-спасылка = |раён = Сянюнія ([[староства]]) [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |гістарычны раён-спасылка = |гістарычны раён = [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |мікрараён-спасылка = |мікрараён = |метро = |метра-спасылка = |электрычка = |электрычка-спасылка = |трамвай = |трамвай-спасылка = |тралейбус = |тралейбус-спасылка = |аўтобус = |аўтобус-спасылка = |маршрутка = |маршрутка-спасылка = |індэкс = 11350 |тэлефоны = |ранейшыя назвы = Субачая, Сабачая, Сіроцкая, Subocz |працягласць = |назва параметру = |тэкст параметру = |на карце wikimapia = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = }} '''Ву́ліца Су́бач''' ({{lang-lt|Subačiaus gatvė}}, {{lang-pl|Ulica Subocz}}, гістарычныя назвы: ''Субачая'', ''Сабачая'', ''Сіроцкая'')&nbsp;— вуліца ў гістарычным цэнтры [[Вільня|Вільні]]. Пачынаецца ў [[Стары горад (Вільня)|Старым горадзе]] і вядзе ў паўднёва-ўсходнім кірунку за межы гістарычных гарадскіх муроў да прадмесця [[Паплавы (Вільня)|Паплавы]]. == Этымалогія і тапаніміка == Гістарычна ў дакументах Вялікага Княства Літоўскага вуліца фігуравала пад назвамі ''Субачова'', ''Субачая''{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}. Паводле даследаванняў польскага мовазнаўца [[Лешак Беднарчук|Лешака Беднарчука]], які прааналізаваў гістарычныя запісы (напрыклад, «na Subačovoj ulicy» з 1528 года і «na ulicę Sobaczą» з 1663 года), тапонім у канчатковым выніку паходзіць ад усходнеславянскага слова «[[сабака]]» (''sobaka''). Пераход галоснага «o» ў «u» адбыўся ў выніку рэдукцыі пад уплывам беларускага акання{{sfn|Bednarczuk|2010|с=10}}. Гэты лінгвістычны факт пацвярджаецца наяўнасцю менш мілагучнай народнай назвы вуліцы&nbsp;— ''Сабачая'' ({{lang-ru-old|Собачая}}, {{lang-pl|Psia}}), якая часта сустракалася ў вуснай мове і літаратуры{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}. Гістарычна гэта тлумачылася тым, што ў вежы гарадской Субацкай брамы, у спецыяльным памяшканні над варотамі, з даўніх часоў традыцыйна жыў віленскі гарадскі [[кат]]{{sfn|Kirkor|1856|с=96}}. Яго памочнікі — чэлядзь, якую ў горадзе пагардліва звалі «падкатамі» (ад {{lang-pl|podkaci}}) і «сабачнікамі», — акрамя сваіх асноўных абавязкаў займаліся адловам і знішчэннем вулічных брадзячых сабак, што не мелі на сабе знака прыналежнасці гаспадару. Менавіта ад прафесіі гэтых сабачнікаў і пайшла неафіцыйная назва вуліцы{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}<ref name="travelvilnius">{{cite web|url=http://www.travelvilnius.com/index.php?id=Streets_Squares_Hills_Courtyards&lang=EN|title=Streets, Squares, Hills, and Courtyards|publisher=TravelVilnius.com|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Сучасныя даследчыкі ставяцца да гэтай версіі як да гарадской легенды, адзначаючы, што кат пасяліўся ў браме даволі позна: упершыню яго кватэра згадваецца там толькі ў 1669 годзе<ref name="orbis_gate">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/subacius-gate/|title=Subačius Gate|publisher=Orbis Lituaniae|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Нягледзячы на гэта, у 1864 годзе ўлады мелі намер афіцыйна перайменаваць вуліцу ў «Сабачую» ({{lang-ru|Собачья}}), аднак сутыкнуліся з супрацівам мясцовых жыхароў<ref name="vlkk">{{cite web|url=https://www.vlkk.lt/konsultacijos/5082-subacius-subaciaus-g|title=Subačius, Subačiaus g.|publisher=Valstybinė lietuvių kalbos komisija|date=|lang=lt|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Згодна з іншай, больш распаўсюджанай гістарычнай версіяй, якую таксама падтрымлівае [[Дзяржаўная камісія літоўскай мовы]], назва магла ўтварыцца ад прозвішча або імя аднаго з мясцовых землеўладальнікаў&nbsp;— багатага віленскага месціча Субача, які жыў тут у XV стагоддзі<ref name="govilnius">{{cite web|url=https://www.govilnius.lt/visit-vilnius/places/subacius-panoramic-viewpoint|title=Subačius Panoramic Viewpoint|publisher=Go Vilnius|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref><ref name="orbis_gate"/><ref name="vlkk"/>. Гісторык і пісьменнік [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]], а таксама шэраг іншых даследчыкаў XIX стагоддзя прапаноўвалі яшчэ адну версію, тлумачачы паходжанне назвы ад словазлучэння «з убочча» ({{lang-pl|z ubocza}}), паколькі вуліца ішла нібыта з боку, па схіле пагорка{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}{{sfn|Kirkor|1856|с=96}}. У канцы XVIII&nbsp;— XIX стагоддзі частка вуліцы таксама называлася ''Сіроцкай'' ({{lang-ru-old|Сиротская}}). Гэта было непасрэдна звязана з тым, што ў 1786 годзе княгіня [[Ядвіга Агінская]] набыла тут зямельны ўчастак і ў 1791 годзе пабудавала вялікі сіроцкі прытулак «Дзіцятка Езус» ({{lang-pl|Dzieciątko Jezus}}), якім апекаваліся манахіні-шарыткі{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}<ref name="travelvilnius"/>. == Гісторыя == === Фарміраванне вуліцы і Субацкая брама === [[Файл:Subačius gate.Vilnius.Lithuania.jpg|злева|міні|[[Субацкая брама]] ў канцы XVIII стагоддзя на малюнку [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]]]] Ужо з XIV стагоддзя на месцы сучаснай вуліцы праходзіў адзін з найстарэйшых і найважнейшых стратэгічных шляхоў з Вільні, які вёў па левым беразе ракі [[Вільня (рака)|Вільні]] ў кірунку [[Полацк|Полацка]], [[Смаленск|Смаленска]] і [[Масква|Масквы]]{{sfn|Katalynas|2006|с=51}}<ref name="travelvilnius"/><ref name="orbis_gate"/>. У часы дахрысціянскай Літвы тут існавалі паселішчы, а пазней, у XIV стагоддзі, на суседнім пагорку быў пабудаваны так званы «Крывы замак»{{Удакладніць}}, які быў спалены [[Тэўтонскі ордэн|крыжакамі]] ў 1390 годзе. Рэшткі каменна-цаглянай вежы гарадской сцяны, што належала гэтаму замку, захоўваліся на вуліцы да пачатку XIX стагоддзя<ref name="travelvilnius"/>. Археалагічныя даныя сведчаць, што заходняя частка вуліцы была забудавана ўжо ў канцы XIV&nbsp;— пачатку XV стагоддзяў{{sfn|Katalynas|2006|с=43, 54}}. У пачатку XVI стагоддзя, з-за павелічэння пагрозы з боку [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікага Княства Маскоўскага]] і набегаў татараў, вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык]] у 1503 годзе выдаў прывілей віленскім мяшчанам на ўзвядзенне [[Віленская гарадская сцяна|мураванай гарадской сцяны]]. Працы былі скончаны ў 1522 годзе{{sfn|Steponaitis, Vailionis|2009|с=201}}. На вуліцы Субач была пабудавана адна з самых значных гарадскіх брам&nbsp;— [[Субацкая брама|Субацкая]]. Яна ўяўляла сабой чатырохпавярховы будынак, які моцна выступаў за лінію гарадской сцяны, што дазваляла абаронцам весці флангавы абстрэл праціўніка. Вежа была прыстасавана не толькі для абароны, але і мела ацяпляльныя жылыя памяшканні. У XVIII стагоддзі тут нават размяшчалася гарадская турма<ref name="orbis_gate"/>. У першай палове XVII стагоддзя для ўзмацнення абароназдольнасці горада каля Субацкай брамы быў узведзены артылерыйскі бастыён ([[віленская бастэя]]). Ён складаўся з вежы, падковападобнай часткі для артылерыі і злучальнага тунэля. Бастыён моцна пацярпеў падчас [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны з Расіяй у 1655—1661 гадах]]{{sfn|Steponaitis, Vailionis|2009|с=201}}. Нягледзячы на адбудову, ён паступова страціў сваё ваеннае значэнне, і ў канцы XVIII стагоддзя яго тэрыторыя ператварылася ў гарадскую звалку, а равы былі засыпаны зямлёй<ref name="orbis_bastion">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/bastion-of-vilnius/|title=Bastion of Vilnius|publisher=Orbis Lituaniae|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. У 1801 годзе па рашэнні расійскіх улад вежа Субацкай брамы была знесена<ref name="orbis_gate"/>. === Залаты век і заможныя жыхары === У XVI і першай палове XVII стагоддзя вуліца Субач лічылася адной з самых прэстыжных і заможных у горадзе. Яна абмяжоўвала землі і ўладанні праваслаўнага [[Свята-Духаўскі манастыр (Вільня)|Свята-Духаўскага манастыра]]{{sfn|АВАК|1893|с=CLVII}}. У гэты перыяд вуліца славілася тым, што на ёй жылі найбагацейшыя віленскія купцы і славутыя мяшчане{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Згодна з гарадскімі актамі і інвентарамі, на вуліцы знаходзіліся багатыя мураваныя дамы такіх вядомых асоб, як Іеранім і Пётр Азарычы, Крыштоф Блін, мяшчанін Бычкоўскі (чый дом быў вядомы як «Крыштофаўскі»), Акуліна Дарафеевічоўна, Самуіл Філіповіч, Рамановіч, Сульжыц, Страшкевіч і Кушалевіч. Усе гэтыя асобы валодалі значнымі багаццямі, мелі сваякоў або блізкіх людзей сярод браціі Віленскага Свята-Духаўскага манастыра і большую частку сваёй маёмасці ахвяравалі або завяшчалі на карысць гэтага манастыра{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Сярод іншых значных пабудоў на вуліцы Субач вылучаўся мураваны дом Мінкевіча. Гэты будынак быў выкуплены дзяржаўным дзеячам [[Караль Станіслаў Радзівіл (канцлер вялікі літоўскі)|Каралем Станіславам Радзівілам]] і падараваны каталіцкім ксяндзам ордэна [[Кармеліты|кармелітаў]]{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Таксама тут знаходзіўся пляц з домам роду [[Валовічы|Валовічаў]], які пазней перайшоў да віленскага райцы Сенчыча, а ў 1601 годзе&nbsp;— да ратушнага пісара Бенедыкта. Гэты дом размяшчаўся насупраць царквы Святога Духа рускага брацтва{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Акрамя таго, у 1597 годзе згадваецца дом Ганны Рыгораўны Цыбульскай, які знаходзіўся на рагу вуліцы Субач, непадалёку ад [[Вострая брама|Вострай брамы]] і насупраць гасціннага двара{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. === Заняпад і змены ў планіроўцы === Квітнеючы перыяд вуліцы скончыўся ў сярэдзіне XVII стагоддзя з-за шматлікіх войнаў і пажараў. Прафесар [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]] ў сваіх працах з сумам адзначаў: {{цытата|«Вуліца Субач гады таму была цудоўная, самых багатых купцоў у сабе мела, цяпер жа (у 1749 годзе) больш за ўсё пустуе».{{арыгінальны тэкст|pl|Subocz ulica przed laty wspaniała, co najbogatszych kupców w sobie miała, teraz najwięcej pustek...}}}}{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}} Мясцовасць паміж вуліцай Субач і гандлёвым раёнам [[Імбары]] ў XVI стагоддзі была занятая нязначнымі гаспадарчымі пабудовамі. Аднак у пачатку XVII стагоддзя яны былі збольшага знішчаны і выкуплены для маштабнага будаўніцтва [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёла Святога Казіміра]], спадарожных кляштарных будынкаў езуітаў і ўтварэння новых могілак{{sfn|АВАК|1893|с=CLIX}}. Асаблівую ролю ў гісторыі вуліцы адыграла мясцовасць, якая ляжала паміж вуліцай Субач і касцёлам місіянераў. З даўніх часоў яна насіла ўзнёслую назву «Рай» з-за прыгожага віду, што адкрываўся адтуль на горад. У 1785 годзе гэтыя землі, якія раней належалі былому езуіту Грабніцкаму, былі ахвяраваны на дабрачыннасць. Дабрачынца [[Ядвіга Агінская]] скупіла суседнія дамы і пляцы, у тым ліку частку зямлі місіянераў, і ў 1791 годзе заснавала тут вялікі сіроцкі выхаваўчы прытулак «Дзіцятка Езус» (пабудаваны архітэктарам [[Аўгусцін Касакоўскі|Аўгусцінам Касакоўскім]] пры ўдзеле [[Андрэй Поль|Андрэя Поля]]){{sfn|АВАК|1893|с=CCXIII}}. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] расійскі генерал-губернатар [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіл Мураўёў]] канфіскаваў прытулак і перадаў яго праваслаўнаму ведамству, якое хрысціла дзяцей паводле сваёй веры і выхоўвала іх у рускім духу. Толькі ў 1915 годзе будынак быў вернуты Літоўскаму таварыству, якое зноў стварыла тут дзіцячы дом<ref name="travelvilnius"/>. У 1948 годзе, калі ішла хваля перайменаванняў вуліц, дырэктар [[Бібліятэка Акадэміі навук Літоўскай ССР|бібліятэкі Акадэміі навук Літоўскай ССР]] [[Юозас Юргініс]] прапанаваў захаваць гістарычную назву вуліцы Субач (як і вуліц [[Скопаўка]] і [[Вуліца Савіч|Савіча]]), аргументуючы гэта тым, што назва з'яўляецца вельмі старой і паходзіць яшчэ з XV стагоддзя{{sfn|Rimkė|2014}}. Археалагічныя даследаванні на вуліцы паказваюць бесперапыннае архітэктурнае развіццё раёна. На ўчастках пад нумарамі 20 і 22 урбанізацыі ў XVI—XVII стагоддзях замінала складанасць гарадскога рэльефу і наяўнасць абарончага рова перад бастыёнам. Аднак ужо ў XVIII стагоддзі тут з'яўляюцца мураваныя будынкі{{sfn|Kalėjus, Rackevičius|2020|с=337-338}}. У 2015 годзе падчас раскопак у доме нумар 6 (былы [[Палац Салагубаў (Вільня, вуліца Субач)|палац]], які ў XVIII стагоддзі належаў Салагубу) былі знойдзены мураваныя падмуркі і культурныя пласты XVII стагоддзя, а таксама багаты матэрыял: кераміка, фрагменты пячной кафлі з раслінным арнаментам і манеты часоў [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта Вазы]]{{sfn|Grikpėdis|2016|с=338-340}}. === Другая сусветная вайна і лагер HKP 562 === Трагічная старонка ў гісторыі вуліцы Субач звязана з перыядам [[Нацысцкая Германія|нацысцкай акупацыі]] падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У канцы XIX стагоддзя, у 1898 годзе, сусветна вядомы філантроп барон [[Морыс дэ Гірш]] прафінансаваў будаўніцтва двух вялікіх шматкватэрных дамоў (сучасныя нумары 47 і 49) для бедных яўрэяў віленскай супольнасці. Жыхары мірна жылі тут да 1941 года, пакуль нацысцкія акупанты не выселілі іх і не забілі ў [[Панарская трагедыя|Панарах]]<ref name="jewish_heritage">{{cite web|url=https://www.jewish-heritage-lithuania.org/holocaust/buildings-on-subacius-street-no-47-49-in-vilnius/|title=Buildings on Subačius street no. 47-49 in Vilnius|publisher=Jewish Heritage Lithuania|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. У 1943—1944 гадах тэрыторыя гэтых дамоў была пераўтворана ў працоўны лагер HKP 562 (Heereskraftfahrpark) для віленскіх яўрэяў, якія займаліся рамонтам аўтамабіляў для [[Вермахт|Вермахта]]. Начальнікам лагера быў прызначаны маёр [[Карл Плагэ]], які ўвайшоў у гісторыю як «добры нацыст». Плагэ, рызыкуючы ўласным жыццём, выдаў больш за 200 дазволаў на працу яўрэям, большасць з якіх нават не былі механікамі, тым самым абараніўшы іх і іх сем'і ад знішчэння ў [[Віленскае гета|гета]]. Перад ліквідацыяй лагера СС у ліпені 1944 года Плагэ ўскосна папярэдзіў зняволеных пра небяспеку. Дзякуючы гэтаму каля 250 чалавек здолелі схавацца ў загадзя падрыхтаваных сховішчах (так званых «малінах») і перажылі вайну. Сярод тых, хто выжыў у адным з такіх сховішчаў на вуліцы Субач, быў і сусветна вядомы мастак [[Самуэль Бак]]. Пазней Карл Плагэ быў прызнаны [[Праведнікі народаў свету|Праведнікам народаў свету]]<ref name="jewish_heritage"/>. У двары паміж дамамі дагэтуль знаходзяцца брацкія магілы тых яўрэяў, якіх нацысты знайшлі і расстралялі на месцы ў апошнія дні акупацыі<ref name="jewish_heritage"/>. == Выдатныя будынкі і мясціны == * '''Бастыён віленскай абарончай сцяны''' (сучасны адрас: вул. Бокшта, 20)&nbsp;— гістарычна звязаны з вуліцай Субач і былой Субацкай брамай. Пабудаваны ў першай палове XVII стагоддзя. Сёння ўяўляе сабой важны турыстычны і музейны аб'ект, адкуль таксама адкрываецца маляўнічы від на горад<ref name="orbis_bastion" />. * '''Дом № 6'''&nbsp;— гістарычны будынак, які ў XVIII стагоддзі набыў свой сучасны аб'ём шляхам аб'яднання двух мураваных дамоў. У розныя часы ім валодалі [[Кастравіцкія]], [[Дуніны]], [[Езуіцкі калегіум (Вільня)|езуіцкі калегіум]], [[Салагубы]] і [[Шарыткі|манахіні-шарыткі]]. У будынку захаваліся скляпеністыя сутарэнні і архітэктурныя элементы XVII—XVIII стагоддзяў<ref name="kulturospaveldas">{{cite web|url=http://www.kulturospaveldas.lt/tyrimai-3/subaciaus-g-6-vilniuje-buto-istoriniai-tyrimai.html|title=Subačiaus g. 6 Vilniuje, buto istoriniai tyrimai|publisher=Kultūros paveldo tyrimų portalas|date=|lang=lt|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. * '''[[Касцёл Ушэсця Гасподняга і кляштар місіянераў (Вільня)|Касцёл Ушэсця Гасподняга і кляштар місіянераў]]''' (вул. Субач, 26)&#x20;— гістарычны рэлігійны комплекс. На ўзвышшы, якое гістарычна называлася Гарой Збавіцеля (''mons salutaris''), уздоўж вуліцы Субач узвышаюцца дзве вытанчаныя вежы былога касцёла Ушэсця Гасподняга і кляштара [[Місіянеры (ордэн)|місіянераў (ксяндзоў ордэна Святога Вінцэнта дэ Поля)]]. Гісторыя комплексу пачалася ў 1687 годзе, калі [[Кацярына Радзівіл]] падаравала місіянерам былы палац Сангушкаў з вялікім садам і сажалкамі (сёння гэта парк Кудру, які раней так і называўся&#x20;— Сады місіянераў). Сам касцёл быў заснаваны ў 1695 годзе інфлянцкім войскім [[Тэафіл Плятэр|Тэафілам Плятэрам]]. Яго асвячэнне адбылося 18 чэрвеня 1730 года віленскім біскупам-суфраганам [[Ежы Анцута|Ежы Анцутам]]{{sfn|Kirkor|1856|с=97-98}}. У 1843 годзе касцёл быў закрыты{{sfn|Kirkor|1856|с=97-98}}. Пасля пашкоджанняў у савецкія часы храм доўгі час стаяў пустым і не дзейнічаў; у наш час вядуцца рэстаўрацыйныя працы<ref name="aleteia">{{cite web|url=https://pl.aleteia.org/2023/10/09/miasto-milosierdzia-wilno-sladami-sw-faustyny-zdjecia/|title=Miasto Miłosierdzia: Wilno śladami św. Faustyny [ZDJĘCIA]|publisher=Aleteia|date=9 кастрычніка 2023|lang=pl|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. * '''Дамы № 20 і 22'''&nbsp;— тэрыторыя былога вялікага сіроцкага прытулку «Дзіцятка Езус», заснаванага ў 1791 годзе. Доўгі час будынкі выкарыстоўваліся як шпіталь і сіроцкі дом{{sfn|Kalėjus, Rackevičius|2020|с=337}}. * '''Дамы № 47 і 49'''&nbsp;— гістарычныя шматкватэрныя будынкі канца XIX стагоддзя, якія падчас Другой сусветнай вайны сталі месцам размяшчэння працоўнага лагера HKP 562. Сёння на фасадах усталяваны мемарыяльныя дошкі на іўрыце, ідыш, англійскай і літоўскай мовах, якія нагадваюць пра трагедыю віленскіх яўрэяў і гераізм Карла Плагэ<ref name="jewish_heritage"/>. * '''Аглядная пляцоўка (Панарама вуліцы Субач)'''&nbsp;— адна з самых папулярных турыстычных кропак горада, абсталяваная каля скрыжавання вуліц Субач і Майроніса. Адсюль адкрываецца захапляльны від на гістарычны раён [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]], [[Даліна Свінтарога|даліну Свінтарога]], вежы касцёлаў і цэркваў Старога горада, [[Гара Гедзіміна|гару Гедзіміна]] і [[Гара Трох Крыжоў|Гару Трох Крыжоў]]. Унізе на схіле размяшчаецца невялікі парк Кудру (былыя «Сады місіянераў»). У цёплы час года на пляцоўцы працуе адкрытае кафэ<ref name="govilnius" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Акты Виленской археографической комиссии |загаловак=Том XX. Акты, касающиеся города Вильны |месца=Вильна |выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина |год=1893 |старонак=715 |ref=АВАК}} * {{артыкул |аўтар=[[Лешак Беднарчук|Bednarczuk L.]] |загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) |выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica |тып=часопіс |год=2010 |нумар=5 |старонкі=1-18 |ref=Bednarczuk}} * {{артыкул |аўтар=Grikpėdis M. |загаловак=Subačiaus gatvė 6 |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2015 metais |год=2016 |старонкі=338-340 |ref=Grikpėdis}} * {{кніга |аўтар=Jurkštas J. |загаловак=Vilniaus vietovardžiai |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1985 |старонак=39 |ref=Jurkštas}} * {{артыкул |аўтар=Kalėjus A., Rackevičius G. |загаловак=Subačiaus gatvė 20, 22 |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2019 metais |год=2020 |старонкі=337-341 |ref=Kalėjus, Rackevičius}} * {{кніга |аўтар=Katalynas K. |загаловак=Vilniaus plėtra XIV – XVII a. |месца=Vilnius |выдавецтва=Diemedis |год=2006 |старонак=158 |ref=Katalynas}} * {{кніга |аўтар=Kirkor A. H. (Jan ze Śliwina) |загаловак=Przechadzki po Wilnie i jego okolicach |месца=Wilno |выдавецтва=Drukarnia A. Marcinowskiego |год=1856 |старонак=302 |ref=Kirkor}} * {{артыкул |аўтар=Rimkė E. |загаловак=Vilniaus senamiesčio gatvių pavadinimai sovietinėje Lietuvoje |выданне=Bernardinai.lt |год=2014 |ref=Rimkė}} * {{артыкул |аўтар=Steponaitis V., Vailionis E. |загаловак=Vilniaus gynybinės sienos bastėja |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2008 metais |год=2009 |старонкі=201-202 |ref=Steponaitis, Vailionis}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Subačiaus Street in Vilnius}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вуліцы Вільні]] [[Катэгорыя:Стары горад (Вільня)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Халакост у Літве]] hu3024aucgcxz8ptyn3zwl8wwytqs83 5211136 5211133 2026-10-03T22:03:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Другая сусветная вайна і лагер HKP 562 */ 5211136 wikitext text/x-wiki {{Вуліца|Вільні |краіна = {{LIT}} |рэгіён = [[Віленскі раён]] |горад = Вільня |lat_dir =N |lat_deg =54 |lat_min =40 |lat_sec = 38 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min = 17 |lon_sec =52 |region = LT |CoordScale = 2000 |назва = Вуліца Субач |арыгінальная назва = {{lang-lt|Subačiaus gatvė}} |статус = |на карце = |памер = |фота = Subačiaus Street Vilnius.jpg |памер фота = |подпіс = Вуліца Субач каля былой Субацкай брамы |акруга-спасылка = |акруга = |раён-спасылка = |раён = Сянюнія ([[староства]]) [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |гістарычны раён-спасылка = |гістарычны раён = [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |мікрараён-спасылка = |мікрараён = |метро = |метра-спасылка = |электрычка = |электрычка-спасылка = |трамвай = |трамвай-спасылка = |тралейбус = |тралейбус-спасылка = |аўтобус = |аўтобус-спасылка = |маршрутка = |маршрутка-спасылка = |індэкс = 11350 |тэлефоны = |ранейшыя назвы = Субачая, Сабачая, Сіроцкая, Subocz |працягласць = |назва параметру = |тэкст параметру = |на карце wikimapia = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = }} '''Ву́ліца Су́бач''' ({{lang-lt|Subačiaus gatvė}}, {{lang-pl|Ulica Subocz}}, гістарычныя назвы: ''Субачая'', ''Сабачая'', ''Сіроцкая'')&nbsp;— вуліца ў гістарычным цэнтры [[Вільня|Вільні]]. Пачынаецца ў [[Стары горад (Вільня)|Старым горадзе]] і вядзе ў паўднёва-ўсходнім кірунку за межы гістарычных гарадскіх муроў да прадмесця [[Паплавы (Вільня)|Паплавы]]. == Этымалогія і тапаніміка == Гістарычна ў дакументах Вялікага Княства Літоўскага вуліца фігуравала пад назвамі ''Субачова'', ''Субачая''{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}. Паводле даследаванняў польскага мовазнаўца [[Лешак Беднарчук|Лешака Беднарчука]], які прааналізаваў гістарычныя запісы (напрыклад, «na Subačovoj ulicy» з 1528 года і «na ulicę Sobaczą» з 1663 года), тапонім у канчатковым выніку паходзіць ад усходнеславянскага слова «[[сабака]]» (''sobaka''). Пераход галоснага «o» ў «u» адбыўся ў выніку рэдукцыі пад уплывам беларускага акання{{sfn|Bednarczuk|2010|с=10}}. [[Файл:Subačiaus gatve, Vilnius.jpg|міні|Пачатак вуліцы Субач]] Гэты лінгвістычны факт пацвярджаецца наяўнасцю менш мілагучнай народнай назвы вуліцы&nbsp;— ''Сабачая'' ({{lang-ru-old|Собачая}}, {{lang-pl|Psia}}), якая часта сустракалася ў вуснай мове і літаратуры{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}. Гістарычна гэта тлумачылася тым, што ў вежы гарадской Субацкай брамы, у спецыяльным памяшканні над варотамі, з даўніх часоў традыцыйна жыў віленскі гарадскі [[кат]]{{sfn|Kirkor|1856|с=96}}. Яго памочнікі — чэлядзь, якую ў горадзе пагардліва звалі «падкатамі» (ад {{lang-pl|podkaci}}) і «сабачнікамі», — акрамя сваіх асноўных абавязкаў займаліся адловам і знішчэннем вулічных брадзячых сабак, што не мелі на сабе знака прыналежнасці гаспадару. Менавіта ад прафесіі гэтых сабачнікаў і пайшла неафіцыйная назва вуліцы{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}<ref name="travelvilnius">{{cite web|url=http://www.travelvilnius.com/index.php?id=Streets_Squares_Hills_Courtyards&lang=EN|title=Streets, Squares, Hills, and Courtyards|publisher=TravelVilnius.com|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Сучасныя даследчыкі ставяцца да гэтай версіі як да гарадской легенды, адзначаючы, што кат пасяліўся ў браме даволі позна: упершыню яго кватэра згадваецца там толькі ў 1669 годзе<ref name="orbis_gate">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/subacius-gate/|title=Subačius Gate|publisher=Orbis Lituaniae|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Нягледзячы на гэта, у 1864 годзе ўлады мелі намер афіцыйна перайменаваць вуліцу ў «Сабачую» ({{lang-ru|Собачья}}), аднак сутыкнуліся з супрацівам мясцовых жыхароў<ref name="vlkk">{{cite web|url=https://www.vlkk.lt/konsultacijos/5082-subacius-subaciaus-g|title=Subačius, Subačiaus g.|publisher=Valstybinė lietuvių kalbos komisija|date=|lang=lt|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Згодна з іншай, больш распаўсюджанай гістарычнай версіяй, якую таксама падтрымлівае [[Дзяржаўная камісія літоўскай мовы]], назва магла ўтварыцца ад прозвішча або імя аднаго з мясцовых землеўладальнікаў&nbsp;— багатага віленскага месціча Субача, які жыў тут у XV стагоддзі<ref name="govilnius">{{cite web|url=https://www.govilnius.lt/visit-vilnius/places/subacius-panoramic-viewpoint|title=Subačius Panoramic Viewpoint|publisher=Go Vilnius|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref><ref name="orbis_gate"/><ref name="vlkk"/>. Гісторык і пісьменнік [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]], а таксама шэраг іншых даследчыкаў XIX стагоддзя прапаноўвалі яшчэ адну версію, тлумачачы паходжанне назвы ад словазлучэння «з убочча» ({{lang-pl|z ubocza}}), паколькі вуліца ішла нібыта з боку, па схіле пагорка{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}{{sfn|Kirkor|1856|с=96}}. У канцы XVIII&nbsp;— XIX стагоддзі частка вуліцы таксама называлася ''Сіроцкай'' ({{lang-ru-old|Сиротская}}). Гэта было непасрэдна звязана з тым, што ў 1786 годзе княгіня [[Ядвіга Агінская]] набыла тут зямельны ўчастак і ў 1791 годзе пабудавала вялікі сіроцкі прытулак «Дзіцятка Езус» ({{lang-pl|Dzieciątko Jezus}}), якім апекаваліся манахіні-шарыткі{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}<ref name="travelvilnius"/>. == Гісторыя == === Фарміраванне вуліцы і Субацкая брама === [[Файл:Subačius gate.Vilnius.Lithuania.jpg|злева|міні|[[Субацкая брама]] ў канцы XVIII стагоддзя на малюнку [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]]]] Ужо з XIV стагоддзя на месцы сучаснай вуліцы праходзіў адзін з найстарэйшых і найважнейшых стратэгічных шляхоў з Вільні, які вёў па левым беразе ракі [[Вільня (рака)|Вільні]] ў кірунку [[Полацк|Полацка]], [[Смаленск|Смаленска]] і [[Масква|Масквы]]{{sfn|Katalynas|2006|с=51}}<ref name="travelvilnius"/><ref name="orbis_gate"/>. У часы дахрысціянскай Літвы тут існавалі паселішчы, а пазней, у XIV стагоддзі, на суседнім пагорку быў пабудаваны так званы «Крывы замак»{{Удакладніць}}, які быў спалены [[Тэўтонскі ордэн|крыжакамі]] ў 1390 годзе. Рэшткі каменна-цаглянай вежы гарадской сцяны, што належала гэтаму замку, захоўваліся на вуліцы да пачатку XIX стагоддзя<ref name="travelvilnius"/>. Археалагічныя даныя сведчаць, што заходняя частка вуліцы была забудавана ўжо ў канцы XIV&nbsp;— пачатку XV стагоддзяў{{sfn|Katalynas|2006|с=43, 54}}. У пачатку XVI стагоддзя, з-за павелічэння пагрозы з боку [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікага Княства Маскоўскага]] і набегаў татараў, вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык]] у 1503 годзе выдаў прывілей віленскім мяшчанам на ўзвядзенне [[Віленская гарадская сцяна|мураванай гарадской сцяны]]. Працы былі скончаны ў 1522 годзе{{sfn|Steponaitis, Vailionis|2009|с=201}}. На вуліцы Субач была пабудавана адна з самых значных гарадскіх брам&nbsp;— [[Субацкая брама|Субацкая]]. Яна ўяўляла сабой чатырохпавярховы будынак, які моцна выступаў за лінію гарадской сцяны, што дазваляла абаронцам весці флангавы абстрэл праціўніка. Вежа была прыстасавана не толькі для абароны, але і мела ацяпляльныя жылыя памяшканні. У XVIII стагоддзі тут нават размяшчалася гарадская турма<ref name="orbis_gate"/>. У першай палове XVII стагоддзя для ўзмацнення абароназдольнасці горада каля Субацкай брамы быў узведзены артылерыйскі бастыён ([[віленская бастэя]]). Ён складаўся з вежы, падковападобнай часткі для артылерыі і злучальнага тунэля. Бастыён моцна пацярпеў падчас [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны з Расіяй у 1655—1661 гадах]]{{sfn|Steponaitis, Vailionis|2009|с=201}}. Нягледзячы на адбудову, ён паступова страціў сваё ваеннае значэнне, і ў канцы XVIII стагоддзя яго тэрыторыя ператварылася ў гарадскую звалку, а равы былі засыпаны зямлёй<ref name="orbis_bastion">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/bastion-of-vilnius/|title=Bastion of Vilnius|publisher=Orbis Lituaniae|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. У 1801 годзе па рашэнні расійскіх улад вежа Субацкай брамы была знесена<ref name="orbis_gate"/>. === Залаты век і заможныя жыхары === У XVI і першай палове XVII стагоддзя вуліца Субач лічылася адной з самых прэстыжных і заможных у горадзе. Яна абмяжоўвала землі і ўладанні праваслаўнага [[Свята-Духаўскі манастыр (Вільня)|Свята-Духаўскага манастыра]]{{sfn|АВАК|1893|с=CLVII}}. У гэты перыяд вуліца славілася тым, што на ёй жылі найбагацейшыя віленскія купцы і славутыя мяшчане{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Згодна з гарадскімі актамі і інвентарамі, на вуліцы знаходзіліся багатыя мураваныя дамы такіх вядомых асоб, як Іеранім і Пётр Азарычы, Крыштоф Блін, мяшчанін Бычкоўскі (чый дом быў вядомы як «Крыштофаўскі»), Акуліна Дарафеевічоўна, Самуіл Філіповіч, Рамановіч, Сульжыц, Страшкевіч і Кушалевіч. Усе гэтыя асобы валодалі значнымі багаццямі, мелі сваякоў або блізкіх людзей сярод браціі Віленскага Свята-Духаўскага манастыра і большую частку сваёй маёмасці ахвяравалі або завяшчалі на карысць гэтага манастыра{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Сярод іншых значных пабудоў на вуліцы Субач вылучаўся мураваны дом Мінкевіча. Гэты будынак быў выкуплены дзяржаўным дзеячам [[Караль Станіслаў Радзівіл (канцлер вялікі літоўскі)|Каралем Станіславам Радзівілам]] і падараваны каталіцкім ксяндзам ордэна [[Кармеліты|кармелітаў]]{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Таксама тут знаходзіўся пляц з домам роду [[Валовічы|Валовічаў]], які пазней перайшоў да віленскага райцы Сенчыча, а ў 1601 годзе&nbsp;— да ратушнага пісара Бенедыкта. Гэты дом размяшчаўся насупраць царквы Святога Духа рускага брацтва{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Акрамя таго, у 1597 годзе згадваецца дом Ганны Рыгораўны Цыбульскай, які знаходзіўся на рагу вуліцы Субач, непадалёку ад [[Вострая брама|Вострай брамы]] і насупраць гасціннага двара{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. === Заняпад і змены ў планіроўцы === [[Файл:Wilno Kosciol Misjonarzy Zygmunt Vogel.jpg|міні|Місіянерскі касцёл па вуліцы Субач на фоне панарамы Вільні. Малюнак Зыгмунта Фогеля. ]] Квітнеючы перыяд вуліцы скончыўся ў сярэдзіне XVII стагоддзя з-за шматлікіх войнаў і пажараў. Прафесар [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]] ў сваіх працах з сумам адзначаў: {{цытата|«Вуліца Субач гады таму была цудоўная, самых багатых купцоў у сабе мела, цяпер жа (у 1749 годзе) больш за ўсё пустуе».{{арыгінальны тэкст|pl|Subocz ulica przed laty wspaniała, co najbogatszych kupców w sobie miała, teraz najwięcej pustek...}}}}{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}} Мясцовасць паміж вуліцай Субач і гандлёвым раёнам [[Імбары]] ў XVI стагоддзі была занятая нязначнымі гаспадарчымі пабудовамі. Аднак у пачатку XVII стагоддзя яны былі збольшага знішчаны і выкуплены для маштабнага будаўніцтва [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёла Святога Казіміра]], спадарожных кляштарных будынкаў езуітаў і ўтварэння новых могілак{{sfn|АВАК|1893|с=CLIX}}. [[Файл:Vilnia, Subač, Misijanerski. Вільня, Субач, Місіянэрскі (S. Fleury, 1895-1905).jpg|міні|Вуліца Субач з місіянерскім касцёлам на фотаздымку канца XIX — пачатку XX стагоддзя. Від у бок цэнтра горада.]] [[Файл:Vilnia, Subač, Misijanerski. Вільня, Субач, Місіянэрскі (H. Poddębski, 1937) (2).jpg|злева|міні|Місіянерскі касцёл на вуліцы Субач. 1937 г.]] Асаблівую ролю ў гісторыі вуліцы адыграла мясцовасць, якая ляжала паміж вуліцай Субач і касцёлам місіянераў. З даўніх часоў яна насіла ўзнёслую назву «Рай» з-за прыгожага віду, што адкрываўся адтуль на горад. У 1785 годзе гэтыя землі, якія раней належалі былому езуіту Грабніцкаму, былі ахвяраваны на дабрачыннасць. Дабрачынца [[Ядвіга Агінская]] скупіла суседнія дамы і пляцы, у тым ліку частку зямлі місіянераў, і ў 1791 годзе заснавала тут вялікі сіроцкі выхаваўчы прытулак «Дзіцятка Езус» (пабудаваны архітэктарам [[Аўгусцін Касакоўскі|Аўгусцінам Касакоўскім]] пры ўдзеле [[Андрэй Поль|Андрэя Поля]]){{sfn|АВАК|1893|с=CCXIII}}. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] расійскі генерал-губернатар [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіл Мураўёў]] канфіскаваў прытулак і перадаў яго праваслаўнаму ведамству, якое хрысціла дзяцей паводле сваёй веры і выхоўвала іх у рускім духу. Толькі ў 1915 годзе будынак быў вернуты Літоўскаму таварыству, якое зноў стварыла тут дзіцячы дом<ref name="travelvilnius"/>. У 1948 годзе, калі ішла хваля перайменаванняў вуліц, дырэктар [[Бібліятэка Акадэміі навук Літоўскай ССР|бібліятэкі Акадэміі навук Літоўскай ССР]] [[Юозас Юргініс]] прапанаваў захаваць гістарычную назву вуліцы Субач (як і вуліц [[Скопаўка]] і [[Вуліца Савіч|Савіча]]), аргументуючы гэта тым, што назва з'яўляецца вельмі старой і паходзіць яшчэ з XV стагоддзя{{sfn|Rimkė|2014}}. [[Файл:Vilnia, Subač-Rosy. Вільня, Субач-Росы (19.04.1917).jpg|міні|Вуліца Субач на аэрафотаздымку 1917 года.]] Археалагічныя даследаванні на вуліцы паказваюць бесперапыннае архітэктурнае развіццё раёна. На ўчастках пад нумарамі 20 і 22 урбанізацыі ў XVI—XVII стагоддзях замінала складанасць гарадскога рэльефу і наяўнасць абарончага рова перад бастыёнам. Аднак ужо ў XVIII стагоддзі тут з'яўляюцца мураваныя будынкі{{sfn|Kalėjus, Rackevičius|2020|с=337-338}}. У 2015 годзе падчас раскопак у доме нумар 6 (былы [[Палац Салагубаў (Вільня, вуліца Субач)|палац]], які ў XVIII стагоддзі належаў Салагубу) былі знойдзены мураваныя падмуркі і культурныя пласты XVII стагоддзя, а таксама багаты матэрыял: кераміка, фрагменты пячной кафлі з раслінным арнаментам і манеты часоў [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта Вазы]]{{sfn|Grikpėdis|2016|с=338-340}}. === Другая сусветная вайна і лагер HKP 562 === Трагічная старонка ў гісторыі вуліцы Субач звязана з перыядам [[Нацысцкая Германія|нацысцкай акупацыі]] падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У канцы XIX стагоддзя, у 1898 годзе, сусветна вядомы філантроп барон [[Морыс дэ Гірш]] прафінансаваў будаўніцтва двух вялікіх шматкватэрных дамоў (сучасныя нумары 47 і 49) для бедных яўрэяў віленскай супольнасці. Жыхары мірна жылі тут да 1941 года, пакуль нацысцкія акупанты не выселілі іх і не забілі ў [[Панарская трагедыя|Панарах]]<ref name="jewish_heritage">{{cite web|url=https://www.jewish-heritage-lithuania.org/holocaust/buildings-on-subacius-street-no-47-49-in-vilnius/|title=Buildings on Subačius street no. 47-49 in Vilnius|publisher=Jewish Heritage Lithuania|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. У 1943—1944 гадах тэрыторыя гэтых дамоў была пераўтворана ў працоўны лагер HKP 562 (Heereskraftfahrpark) для віленскіх яўрэяў, якія займаліся рамонтам аўтамабіляў для [[Вермахт|Вермахта]]. Начальнікам лагера быў прызначаны маёр [[Карл Плагэ]], які ўвайшоў у гісторыю як «добры нацыст». Плагэ, рызыкуючы ўласным жыццём, выдаў больш за 200 дазволаў на працу яўрэям, большасць з якіх нават не былі механікамі, тым самым абараніўшы іх і іх сем'і ад знішчэння ў [[Віленскае гета|гета]]. Перад ліквідацыяй лагера СС у ліпені 1944 года Плагэ ўскосна папярэдзіў зняволеных пра небяспеку. Дзякуючы гэтаму каля 250 чалавек здолелі схавацца ў загадзя падрыхтаваных сховішчах (так званых «малінах») і перажылі вайну. Сярод тых, хто выжыў у адным з такіх сховішчаў на вуліцы Субач, быў і сусветна вядомы мастак [[Самуэль Бак]]. Пазней Карл Плагэ быў прызнаны [[Праведнікі народаў свету|Праведнікам народаў свету]]<ref name="jewish_heritage"/>. У двары паміж дамамі дагэтуль знаходзяцца брацкія магілы тых яўрэяў, якіх нацысты знайшлі і расстралялі на месцы ў апошнія дні акупацыі<ref name="jewish_heritage"/>. == Выдатныя будынкі і мясціны == * '''Дом № 6'''&nbsp;— гістарычны будынак, які ў XVIII стагоддзі набыў свой сучасны аб'ём шляхам аб'яднання двух мураваных дамоў. У розныя часы ім валодалі [[Кастравіцкія]], [[Дуніны]], [[Езуіцкі калегіум (Вільня)|езуіцкі калегіум]], [[Салагубы]] і [[Шарыткі|манахіні-шарыткі]]. У будынку захаваліся скляпеністыя сутарэнні і архітэктурныя элементы XVII—XVIII стагоддзяў<ref name="kulturospaveldas">{{cite web|url=http://www.kulturospaveldas.lt/tyrimai-3/subaciaus-g-6-vilniuje-buto-istoriniai-tyrimai.html|title=Subačiaus g. 6 Vilniuje, buto istoriniai tyrimai|publisher=Kultūros paveldo tyrimų portalas|date=|lang=lt|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. * '''Бастыён віленскай абарончай сцяны''' (сучасны адрас: вул. Бокшта, 20)&nbsp;— гістарычна звязаны з вуліцай Субач і былой Субацкай брамай. Пабудаваны ў першай палове XVII стагоддзя. Сёння ўяўляе сабой важны турыстычны і музейны аб'ект, адкуль таксама адкрываецца маляўнічы від на горад<ref name="orbis_bastion" />. * '''[[Касцёл Ушэсця Гасподняга і кляштар місіянераў (Вільня)|Касцёл Ушэсця Гасподняга і кляштар місіянераў]]''' (вул. Субач, 26)&#x20;— гістарычны рэлігійны комплекс. На ўзвышшы, якое гістарычна называлася Гарой Збавіцеля (''mons salutaris''), уздоўж вуліцы Субач узвышаюцца дзве вытанчаныя вежы былога касцёла Ушэсця Гасподняга і кляштара [[Місіянеры (ордэн)|місіянераў (ксяндзоў ордэна Святога Вінцэнта дэ Поля)]]. Гісторыя комплексу пачалася ў 1687 годзе, калі [[Кацярына Радзівіл]] падаравала місіянерам былы палац Сангушкаў з вялікім садам і сажалкамі (сёння гэта парк Кудру, які раней так і называўся&#x20;— Сады місіянераў). Сам касцёл быў заснаваны ў 1695 годзе інфлянцкім войскім [[Тэафіл Плятэр|Тэафілам Плятэрам]]. Яго асвячэнне адбылося 18 чэрвеня 1730 года віленскім біскупам-суфраганам [[Ежы Анцута|Ежы Анцутам]]{{sfn|Kirkor|1856|с=97-98}}. У 1843 годзе касцёл быў закрыты{{sfn|Kirkor|1856|с=97-98}}. Пасля пашкоджанняў у савецкія часы храм доўгі час стаяў пустым і не дзейнічаў; у наш час вядуцца рэстаўрацыйныя працы<ref name="aleteia">{{cite web|url=https://pl.aleteia.org/2023/10/09/miasto-milosierdzia-wilno-sladami-sw-faustyny-zdjecia/|title=Miasto Miłosierdzia: Wilno śladami św. Faustyny [ZDJĘCIA]|publisher=Aleteia|date=9 кастрычніка 2023|lang=pl|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. * '''Дамы № 20 і 22'''&nbsp;— тэрыторыя былога вялікага сіроцкага прытулку «Дзіцятка Езус», заснаванага ў 1791 годзе. Доўгі час будынкі выкарыстоўваліся як шпіталь і сіроцкі дом{{sfn|Kalėjus, Rackevičius|2020|с=337}}. * '''Дамы № 47 і 49'''&nbsp;— гістарычныя шматкватэрныя будынкі канца XIX стагоддзя, якія падчас Другой сусветнай вайны сталі месцам размяшчэння працоўнага лагера HKP 562. Сёння на фасадах усталяваны мемарыяльныя дошкі на іўрыце, ідыш, англійскай і літоўскай мовах, якія нагадваюць пра трагедыю віленскіх яўрэяў і гераізм Карла Плагэ<ref name="jewish_heritage"/>. * '''Аглядная пляцоўка (Панарама вуліцы Субач)'''&nbsp;— адна з самых папулярных турыстычных кропак горада, абсталяваная каля скрыжавання вуліц Субач і Майроніса. Адсюль адкрываецца захапляльны від на гістарычны раён [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]], [[Даліна Свінтарога|даліну Свінтарога]], вежы касцёлаў і цэркваў Старога горада, [[Гара Гедзіміна|гару Гедзіміна]] і [[Гара Трох Крыжоў|Гару Трох Крыжоў]]. Унізе на схіле размяшчаецца невялікі парк Кудру (былыя «Сады місіянераў»). У цёплы час года на пляцоўцы працуе адкрытае кафэ<ref name="govilnius" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Акты Виленской археографической комиссии |загаловак=Том XX. Акты, касающиеся города Вильны |месца=Вильна |выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина |год=1893 |старонак=715 |ref=АВАК}} * {{артыкул |аўтар=[[Лешак Беднарчук|Bednarczuk L.]] |загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) |выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica |тып=часопіс |год=2010 |нумар=5 |старонкі=1-18 |ref=Bednarczuk}} * {{артыкул |аўтар=Grikpėdis M. |загаловак=Subačiaus gatvė 6 |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2015 metais |год=2016 |старонкі=338-340 |ref=Grikpėdis}} * {{кніга |аўтар=Jurkštas J. |загаловак=Vilniaus vietovardžiai |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1985 |старонак=39 |ref=Jurkštas}} * {{артыкул |аўтар=Kalėjus A., Rackevičius G. |загаловак=Subačiaus gatvė 20, 22 |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2019 metais |год=2020 |старонкі=337-341 |ref=Kalėjus, Rackevičius}} * {{кніга |аўтар=Katalynas K. |загаловак=Vilniaus plėtra XIV – XVII a. |месца=Vilnius |выдавецтва=Diemedis |год=2006 |старонак=158 |ref=Katalynas}} * {{кніга |аўтар=Kirkor A. H. (Jan ze Śliwina) |загаловак=Przechadzki po Wilnie i jego okolicach |месца=Wilno |выдавецтва=Drukarnia A. Marcinowskiego |год=1856 |старонак=302 |ref=Kirkor}} * {{артыкул |аўтар=Rimkė E. |загаловак=Vilniaus senamiesčio gatvių pavadinimai sovietinėje Lietuvoje |выданне=Bernardinai.lt |год=2014 |ref=Rimkė}} * {{артыкул |аўтар=Steponaitis V., Vailionis E. |загаловак=Vilniaus gynybinės sienos bastėja |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2008 metais |год=2009 |старонкі=201-202 |ref=Steponaitis, Vailionis}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Subačiaus Street in Vilnius}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вуліцы Вільні]] [[Катэгорыя:Стары горад (Вільня)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Халакост у Літве]] lww3a665zt25krd3jsfb6w5ce8pfthf 5211137 5211136 2026-10-03T22:04:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5211137 wikitext text/x-wiki {{Вуліца|Вільні |краіна = {{LIT}} |рэгіён = [[Віленскі раён]] |горад = Вільня |назва = Вуліца Субач |арыгінальная назва = {{lang-lt|Subačiaus gatvė}} |статус = |на карце = |памер = |фота = Subačiaus Street Vilnius.jpg |памер фота = |подпіс = Вуліца Субач каля былой Субацкай брамы |акруга-спасылка = |акруга = |раён-спасылка = |раён = Сянюнія ([[староства]]) [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |гістарычны раён-спасылка = |гістарычны раён = [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |мікрараён-спасылка = |мікрараён = |метро = |метра-спасылка = |электрычка = |электрычка-спасылка = |трамвай = |трамвай-спасылка = |тралейбус = |тралейбус-спасылка = |аўтобус = |аўтобус-спасылка = |маршрутка = |маршрутка-спасылка = |індэкс = 11350 |тэлефоны = |ранейшыя назвы = Субачая, Сабачая, Сіроцкая, Subocz |працягласць = |назва параметру = |тэкст параметру = |на карце wikimapia = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = }} '''Ву́ліца Су́бач''' ({{lang-lt|Subačiaus gatvė}}, {{lang-pl|Ulica Subocz}}, гістарычныя назвы: ''Субачая'', ''Сабачая'', ''Сіроцкая'')&nbsp;— вуліца ў гістарычным цэнтры [[Вільня|Вільні]]. Пачынаецца ў [[Стары горад (Вільня)|Старым горадзе]] і вядзе ў паўднёва-ўсходнім кірунку за межы гістарычных гарадскіх муроў да прадмесця [[Паплавы (Вільня)|Паплавы]]. == Этымалогія і тапаніміка == Гістарычна ў дакументах Вялікага Княства Літоўскага вуліца фігуравала пад назвамі ''Субачова'', ''Субачая''{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}. Паводле даследаванняў польскага мовазнаўца [[Лешак Беднарчук|Лешака Беднарчука]], які прааналізаваў гістарычныя запісы (напрыклад, «na Subačovoj ulicy» з 1528 года і «na ulicę Sobaczą» з 1663 года), тапонім у канчатковым выніку паходзіць ад усходнеславянскага слова «[[сабака]]» (''sobaka''). Пераход галоснага «o» ў «u» адбыўся ў выніку рэдукцыі пад уплывам беларускага акання{{sfn|Bednarczuk|2010|с=10}}. [[Файл:Subačiaus gatve, Vilnius.jpg|міні|Пачатак вуліцы Субач]] Гэты лінгвістычны факт пацвярджаецца наяўнасцю менш мілагучнай народнай назвы вуліцы&nbsp;— ''Сабачая'' ({{lang-ru-old|Собачая}}, {{lang-pl|Psia}}), якая часта сустракалася ў вуснай мове і літаратуры{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}. Гістарычна гэта тлумачылася тым, што ў вежы гарадской Субацкай брамы, у спецыяльным памяшканні над варотамі, з даўніх часоў традыцыйна жыў віленскі гарадскі [[кат]]{{sfn|Kirkor|1856|с=96}}. Яго памочнікі — чэлядзь, якую ў горадзе пагардліва звалі «падкатамі» (ад {{lang-pl|podkaci}}) і «сабачнікамі», — акрамя сваіх асноўных абавязкаў займаліся адловам і знішчэннем вулічных брадзячых сабак, што не мелі на сабе знака прыналежнасці гаспадару. Менавіта ад прафесіі гэтых сабачнікаў і пайшла неафіцыйная назва вуліцы{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}<ref name="travelvilnius">{{cite web|url=http://www.travelvilnius.com/index.php?id=Streets_Squares_Hills_Courtyards&lang=EN|title=Streets, Squares, Hills, and Courtyards|publisher=TravelVilnius.com|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Сучасныя даследчыкі ставяцца да гэтай версіі як да гарадской легенды, адзначаючы, што кат пасяліўся ў браме даволі позна: упершыню яго кватэра згадваецца там толькі ў 1669 годзе<ref name="orbis_gate">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/subacius-gate/|title=Subačius Gate|publisher=Orbis Lituaniae|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Нягледзячы на гэта, у 1864 годзе ўлады мелі намер афіцыйна перайменаваць вуліцу ў «Сабачую» ({{lang-ru|Собачья}}), аднак сутыкнуліся з супрацівам мясцовых жыхароў<ref name="vlkk">{{cite web|url=https://www.vlkk.lt/konsultacijos/5082-subacius-subaciaus-g|title=Subačius, Subačiaus g.|publisher=Valstybinė lietuvių kalbos komisija|date=|lang=lt|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Згодна з іншай, больш распаўсюджанай гістарычнай версіяй, якую таксама падтрымлівае [[Дзяржаўная камісія літоўскай мовы]], назва магла ўтварыцца ад прозвішча або імя аднаго з мясцовых землеўладальнікаў&nbsp;— багатага віленскага месціча Субача, які жыў тут у XV стагоддзі<ref name="govilnius">{{cite web|url=https://www.govilnius.lt/visit-vilnius/places/subacius-panoramic-viewpoint|title=Subačius Panoramic Viewpoint|publisher=Go Vilnius|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref><ref name="orbis_gate"/><ref name="vlkk"/>. Гісторык і пісьменнік [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]], а таксама шэраг іншых даследчыкаў XIX стагоддзя прапаноўвалі яшчэ адну версію, тлумачачы паходжанне назвы ад словазлучэння «з убочча» ({{lang-pl|z ubocza}}), паколькі вуліца ішла нібыта з боку, па схіле пагорка{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}{{sfn|Kirkor|1856|с=96}}. У канцы XVIII&nbsp;— XIX стагоддзі частка вуліцы таксама называлася ''Сіроцкай'' ({{lang-ru-old|Сиротская}}). Гэта было непасрэдна звязана з тым, што ў 1786 годзе княгіня [[Ядвіга Агінская]] набыла тут зямельны ўчастак і ў 1791 годзе пабудавала вялікі сіроцкі прытулак «Дзіцятка Езус» ({{lang-pl|Dzieciątko Jezus}}), якім апекаваліся манахіні-шарыткі{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}<ref name="travelvilnius"/>. == Гісторыя == === Фарміраванне вуліцы і Субацкая брама === [[Файл:Subačius gate.Vilnius.Lithuania.jpg|злева|міні|[[Субацкая брама]] ў канцы XVIII стагоддзя на малюнку [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]]]] Ужо з XIV стагоддзя на месцы сучаснай вуліцы праходзіў адзін з найстарэйшых і найважнейшых стратэгічных шляхоў з Вільні, які вёў па левым беразе ракі [[Вільня (рака)|Вільні]] ў кірунку [[Полацк|Полацка]], [[Смаленск|Смаленска]] і [[Масква|Масквы]]{{sfn|Katalynas|2006|с=51}}<ref name="travelvilnius"/><ref name="orbis_gate"/>. У часы дахрысціянскай Літвы тут існавалі паселішчы, а пазней, у XIV стагоддзі, на суседнім пагорку быў пабудаваны так званы «Крывы замак»{{Удакладніць}}, які быў спалены [[Тэўтонскі ордэн|крыжакамі]] ў 1390 годзе. Рэшткі каменна-цаглянай вежы гарадской сцяны, што належала гэтаму замку, захоўваліся на вуліцы да пачатку XIX стагоддзя<ref name="travelvilnius"/>. Археалагічныя даныя сведчаць, што заходняя частка вуліцы была забудавана ўжо ў канцы XIV&nbsp;— пачатку XV стагоддзяў{{sfn|Katalynas|2006|с=43, 54}}. У пачатку XVI стагоддзя, з-за павелічэння пагрозы з боку [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікага Княства Маскоўскага]] і набегаў татараў, вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык]] у 1503 годзе выдаў прывілей віленскім мяшчанам на ўзвядзенне [[Віленская гарадская сцяна|мураванай гарадской сцяны]]. Працы былі скончаны ў 1522 годзе{{sfn|Steponaitis, Vailionis|2009|с=201}}. На вуліцы Субач была пабудавана адна з самых значных гарадскіх брам&nbsp;— [[Субацкая брама|Субацкая]]. Яна ўяўляла сабой чатырохпавярховы будынак, які моцна выступаў за лінію гарадской сцяны, што дазваляла абаронцам весці флангавы абстрэл праціўніка. Вежа была прыстасавана не толькі для абароны, але і мела ацяпляльныя жылыя памяшканні. У XVIII стагоддзі тут нават размяшчалася гарадская турма<ref name="orbis_gate"/>. У першай палове XVII стагоддзя для ўзмацнення абароназдольнасці горада каля Субацкай брамы быў узведзены артылерыйскі бастыён ([[віленская бастэя]]). Ён складаўся з вежы, падковападобнай часткі для артылерыі і злучальнага тунэля. Бастыён моцна пацярпеў падчас [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны з Расіяй у 1655—1661 гадах]]{{sfn|Steponaitis, Vailionis|2009|с=201}}. Нягледзячы на адбудову, ён паступова страціў сваё ваеннае значэнне, і ў канцы XVIII стагоддзя яго тэрыторыя ператварылася ў гарадскую звалку, а равы былі засыпаны зямлёй<ref name="orbis_bastion">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/bastion-of-vilnius/|title=Bastion of Vilnius|publisher=Orbis Lituaniae|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. У 1801 годзе па рашэнні расійскіх улад вежа Субацкай брамы была знесена<ref name="orbis_gate"/>. === Залаты век і заможныя жыхары === У XVI і першай палове XVII стагоддзя вуліца Субач лічылася адной з самых прэстыжных і заможных у горадзе. Яна абмяжоўвала землі і ўладанні праваслаўнага [[Свята-Духаўскі манастыр (Вільня)|Свята-Духаўскага манастыра]]{{sfn|АВАК|1893|с=CLVII}}. У гэты перыяд вуліца славілася тым, што на ёй жылі найбагацейшыя віленскія купцы і славутыя мяшчане{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Згодна з гарадскімі актамі і інвентарамі, на вуліцы знаходзіліся багатыя мураваныя дамы такіх вядомых асоб, як Іеранім і Пётр Азарычы, Крыштоф Блін, мяшчанін Бычкоўскі (чый дом быў вядомы як «Крыштофаўскі»), Акуліна Дарафеевічоўна, Самуіл Філіповіч, Рамановіч, Сульжыц, Страшкевіч і Кушалевіч. Усе гэтыя асобы валодалі значнымі багаццямі, мелі сваякоў або блізкіх людзей сярод браціі Віленскага Свята-Духаўскага манастыра і большую частку сваёй маёмасці ахвяравалі або завяшчалі на карысць гэтага манастыра{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Сярод іншых значных пабудоў на вуліцы Субач вылучаўся мураваны дом Мінкевіча. Гэты будынак быў выкуплены дзяржаўным дзеячам [[Караль Станіслаў Радзівіл (канцлер вялікі літоўскі)|Каралем Станіславам Радзівілам]] і падараваны каталіцкім ксяндзам ордэна [[Кармеліты|кармелітаў]]{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Таксама тут знаходзіўся пляц з домам роду [[Валовічы|Валовічаў]], які пазней перайшоў да віленскага райцы Сенчыча, а ў 1601 годзе&nbsp;— да ратушнага пісара Бенедыкта. Гэты дом размяшчаўся насупраць царквы Святога Духа рускага брацтва{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Акрамя таго, у 1597 годзе згадваецца дом Ганны Рыгораўны Цыбульскай, які знаходзіўся на рагу вуліцы Субач, непадалёку ад [[Вострая брама|Вострай брамы]] і насупраць гасціннага двара{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. === Заняпад і змены ў планіроўцы === [[Файл:Wilno Kosciol Misjonarzy Zygmunt Vogel.jpg|міні|Місіянерскі касцёл па вуліцы Субач на фоне панарамы Вільні. Малюнак Зыгмунта Фогеля. ]] Квітнеючы перыяд вуліцы скончыўся ў сярэдзіне XVII стагоддзя з-за шматлікіх войнаў і пажараў. Прафесар [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]] ў сваіх працах з сумам адзначаў: {{цытата|«Вуліца Субач гады таму была цудоўная, самых багатых купцоў у сабе мела, цяпер жа (у 1749 годзе) больш за ўсё пустуе».{{арыгінальны тэкст|pl|Subocz ulica przed laty wspaniała, co najbogatszych kupców w sobie miała, teraz najwięcej pustek...}}}}{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}} Мясцовасць паміж вуліцай Субач і гандлёвым раёнам [[Імбары]] ў XVI стагоддзі была занятая нязначнымі гаспадарчымі пабудовамі. Аднак у пачатку XVII стагоддзя яны былі збольшага знішчаны і выкуплены для маштабнага будаўніцтва [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёла Святога Казіміра]], спадарожных кляштарных будынкаў езуітаў і ўтварэння новых могілак{{sfn|АВАК|1893|с=CLIX}}. [[Файл:Vilnia, Subač, Misijanerski. Вільня, Субач, Місіянэрскі (S. Fleury, 1895-1905).jpg|міні|Вуліца Субач з місіянерскім касцёлам на фотаздымку канца XIX — пачатку XX стагоддзя. Від у бок цэнтра горада.]] [[Файл:Vilnia, Subač, Misijanerski. Вільня, Субач, Місіянэрскі (H. Poddębski, 1937) (2).jpg|злева|міні|Місіянерскі касцёл на вуліцы Субач. 1937 г.]] Асаблівую ролю ў гісторыі вуліцы адыграла мясцовасць, якая ляжала паміж вуліцай Субач і касцёлам місіянераў. З даўніх часоў яна насіла ўзнёслую назву «Рай» з-за прыгожага віду, што адкрываўся адтуль на горад. У 1785 годзе гэтыя землі, якія раней належалі былому езуіту Грабніцкаму, былі ахвяраваны на дабрачыннасць. Дабрачынца [[Ядвіга Агінская]] скупіла суседнія дамы і пляцы, у тым ліку частку зямлі місіянераў, і ў 1791 годзе заснавала тут вялікі сіроцкі выхаваўчы прытулак «Дзіцятка Езус» (пабудаваны архітэктарам [[Аўгусцін Касакоўскі|Аўгусцінам Касакоўскім]] пры ўдзеле [[Андрэй Поль|Андрэя Поля]]){{sfn|АВАК|1893|с=CCXIII}}. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] расійскі генерал-губернатар [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіл Мураўёў]] канфіскаваў прытулак і перадаў яго праваслаўнаму ведамству, якое хрысціла дзяцей паводле сваёй веры і выхоўвала іх у рускім духу. Толькі ў 1915 годзе будынак быў вернуты Літоўскаму таварыству, якое зноў стварыла тут дзіцячы дом<ref name="travelvilnius"/>. У 1948 годзе, калі ішла хваля перайменаванняў вуліц, дырэктар [[Бібліятэка Акадэміі навук Літоўскай ССР|бібліятэкі Акадэміі навук Літоўскай ССР]] [[Юозас Юргініс]] прапанаваў захаваць гістарычную назву вуліцы Субач (як і вуліц [[Скопаўка]] і [[Вуліца Савіч|Савіча]]), аргументуючы гэта тым, што назва з'яўляецца вельмі старой і паходзіць яшчэ з XV стагоддзя{{sfn|Rimkė|2014}}. [[Файл:Vilnia, Subač-Rosy. Вільня, Субач-Росы (19.04.1917).jpg|міні|Вуліца Субач на аэрафотаздымку 1917 года.]] Археалагічныя даследаванні на вуліцы паказваюць бесперапыннае архітэктурнае развіццё раёна. На ўчастках пад нумарамі 20 і 22 урбанізацыі ў XVI—XVII стагоддзях замінала складанасць гарадскога рэльефу і наяўнасць абарончага рова перад бастыёнам. Аднак ужо ў XVIII стагоддзі тут з'яўляюцца мураваныя будынкі{{sfn|Kalėjus, Rackevičius|2020|с=337-338}}. У 2015 годзе падчас раскопак у доме нумар 6 (былы [[Палац Салагубаў (Вільня, вуліца Субач)|палац]], які ў XVIII стагоддзі належаў Салагубу) былі знойдзены мураваныя падмуркі і культурныя пласты XVII стагоддзя, а таксама багаты матэрыял: кераміка, фрагменты пячной кафлі з раслінным арнаментам і манеты часоў [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта Вазы]]{{sfn|Grikpėdis|2016|с=338-340}}. === Другая сусветная вайна і лагер HKP 562 === Трагічная старонка ў гісторыі вуліцы Субач звязана з перыядам [[Нацысцкая Германія|нацысцкай акупацыі]] падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У канцы XIX стагоддзя, у 1898 годзе, сусветна вядомы філантроп барон [[Морыс дэ Гірш]] прафінансаваў будаўніцтва двух вялікіх шматкватэрных дамоў (сучасныя нумары 47 і 49) для бедных яўрэяў віленскай супольнасці. Жыхары мірна жылі тут да 1941 года, пакуль нацысцкія акупанты не выселілі іх і не забілі ў [[Панарская трагедыя|Панарах]]<ref name="jewish_heritage">{{cite web|url=https://www.jewish-heritage-lithuania.org/holocaust/buildings-on-subacius-street-no-47-49-in-vilnius/|title=Buildings on Subačius street no. 47-49 in Vilnius|publisher=Jewish Heritage Lithuania|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. У 1943—1944 гадах тэрыторыя гэтых дамоў была пераўтворана ў працоўны лагер HKP 562 (Heereskraftfahrpark) для віленскіх яўрэяў, якія займаліся рамонтам аўтамабіляў для [[Вермахт|Вермахта]]. Начальнікам лагера быў прызначаны маёр [[Карл Плагэ]], які ўвайшоў у гісторыю як «добры нацыст». Плагэ, рызыкуючы ўласным жыццём, выдаў больш за 200 дазволаў на працу яўрэям, большасць з якіх нават не былі механікамі, тым самым абараніўшы іх і іх сем'і ад знішчэння ў [[Віленскае гета|гета]]. Перад ліквідацыяй лагера СС у ліпені 1944 года Плагэ ўскосна папярэдзіў зняволеных пра небяспеку. Дзякуючы гэтаму каля 250 чалавек здолелі схавацца ў загадзя падрыхтаваных сховішчах (так званых «малінах») і перажылі вайну. Сярод тых, хто выжыў у адным з такіх сховішчаў на вуліцы Субач, быў і сусветна вядомы мастак [[Самуэль Бак]]. Пазней Карл Плагэ быў прызнаны [[Праведнікі народаў свету|Праведнікам народаў свету]]<ref name="jewish_heritage"/>. У двары паміж дамамі дагэтуль знаходзяцца брацкія магілы тых яўрэяў, якіх нацысты знайшлі і расстралялі на месцы ў апошнія дні акупацыі<ref name="jewish_heritage"/>. == Выдатныя будынкі і мясціны == * '''Дом № 6'''&nbsp;— гістарычны будынак, які ў XVIII стагоддзі набыў свой сучасны аб'ём шляхам аб'яднання двух мураваных дамоў. У розныя часы ім валодалі [[Кастравіцкія]], [[Дуніны]], [[Езуіцкі калегіум (Вільня)|езуіцкі калегіум]], [[Салагубы]] і [[Шарыткі|манахіні-шарыткі]]. У будынку захаваліся скляпеністыя сутарэнні і архітэктурныя элементы XVII—XVIII стагоддзяў<ref name="kulturospaveldas">{{cite web|url=http://www.kulturospaveldas.lt/tyrimai-3/subaciaus-g-6-vilniuje-buto-istoriniai-tyrimai.html|title=Subačiaus g. 6 Vilniuje, buto istoriniai tyrimai|publisher=Kultūros paveldo tyrimų portalas|date=|lang=lt|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. * '''Бастыён віленскай абарончай сцяны''' (сучасны адрас: вул. Бокшта, 20)&nbsp;— гістарычна звязаны з вуліцай Субач і былой Субацкай брамай. Пабудаваны ў першай палове XVII стагоддзя. Сёння ўяўляе сабой важны турыстычны і музейны аб'ект, адкуль таксама адкрываецца маляўнічы від на горад<ref name="orbis_bastion" />. * '''[[Касцёл Ушэсця Гасподняга і кляштар місіянераў (Вільня)|Касцёл Ушэсця Гасподняга і кляштар місіянераў]]''' (вул. Субач, 26)&#x20;— гістарычны рэлігійны комплекс. На ўзвышшы, якое гістарычна называлася Гарой Збавіцеля (''mons salutaris''), уздоўж вуліцы Субач узвышаюцца дзве вытанчаныя вежы былога касцёла Ушэсця Гасподняга і кляштара [[Місіянеры (ордэн)|місіянераў (ксяндзоў ордэна Святога Вінцэнта дэ Поля)]]. Гісторыя комплексу пачалася ў 1687 годзе, калі [[Кацярына Радзівіл]] падаравала місіянерам былы палац Сангушкаў з вялікім садам і сажалкамі (сёння гэта парк Кудру, які раней так і называўся&#x20;— Сады місіянераў). Сам касцёл быў заснаваны ў 1695 годзе інфлянцкім войскім [[Тэафіл Плятэр|Тэафілам Плятэрам]]. Яго асвячэнне адбылося 18 чэрвеня 1730 года віленскім біскупам-суфраганам [[Ежы Анцута|Ежы Анцутам]]{{sfn|Kirkor|1856|с=97-98}}. У 1843 годзе касцёл быў закрыты{{sfn|Kirkor|1856|с=97-98}}. Пасля пашкоджанняў у савецкія часы храм доўгі час стаяў пустым і не дзейнічаў; у наш час вядуцца рэстаўрацыйныя працы<ref name="aleteia">{{cite web|url=https://pl.aleteia.org/2023/10/09/miasto-milosierdzia-wilno-sladami-sw-faustyny-zdjecia/|title=Miasto Miłosierdzia: Wilno śladami św. Faustyny [ZDJĘCIA]|publisher=Aleteia|date=9 кастрычніка 2023|lang=pl|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. * '''Дамы № 20 і 22'''&nbsp;— тэрыторыя былога вялікага сіроцкага прытулку «Дзіцятка Езус», заснаванага ў 1791 годзе. Доўгі час будынкі выкарыстоўваліся як шпіталь і сіроцкі дом{{sfn|Kalėjus, Rackevičius|2020|с=337}}. * '''Дамы № 47 і 49'''&nbsp;— гістарычныя шматкватэрныя будынкі канца XIX стагоддзя, якія падчас Другой сусветнай вайны сталі месцам размяшчэння працоўнага лагера HKP 562. Сёння на фасадах усталяваны мемарыяльныя дошкі на іўрыце, ідыш, англійскай і літоўскай мовах, якія нагадваюць пра трагедыю віленскіх яўрэяў і гераізм Карла Плагэ<ref name="jewish_heritage"/>. * '''Аглядная пляцоўка (Панарама вуліцы Субач)'''&nbsp;— адна з самых папулярных турыстычных кропак горада, абсталяваная каля скрыжавання вуліц Субач і Майроніса. Адсюль адкрываецца захапляльны від на гістарычны раён [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]], [[Даліна Свінтарога|даліну Свінтарога]], вежы касцёлаў і цэркваў Старога горада, [[Гара Гедзіміна|гару Гедзіміна]] і [[Гара Трох Крыжоў|Гару Трох Крыжоў]]. Унізе на схіле размяшчаецца невялікі парк Кудру (былыя «Сады місіянераў»). У цёплы час года на пляцоўцы працуе адкрытае кафэ<ref name="govilnius" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Акты Виленской археографической комиссии |загаловак=Том XX. Акты, касающиеся города Вильны |месца=Вильна |выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина |год=1893 |старонак=715 |ref=АВАК}} * {{артыкул |аўтар=[[Лешак Беднарчук|Bednarczuk L.]] |загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) |выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica |тып=часопіс |год=2010 |нумар=5 |старонкі=1-18 |ref=Bednarczuk}} * {{артыкул |аўтар=Grikpėdis M. |загаловак=Subačiaus gatvė 6 |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2015 metais |год=2016 |старонкі=338-340 |ref=Grikpėdis}} * {{кніга |аўтар=Jurkštas J. |загаловак=Vilniaus vietovardžiai |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1985 |старонак=39 |ref=Jurkštas}} * {{артыкул |аўтар=Kalėjus A., Rackevičius G. |загаловак=Subačiaus gatvė 20, 22 |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2019 metais |год=2020 |старонкі=337-341 |ref=Kalėjus, Rackevičius}} * {{кніга |аўтар=Katalynas K. |загаловак=Vilniaus plėtra XIV – XVII a. |месца=Vilnius |выдавецтва=Diemedis |год=2006 |старонак=158 |ref=Katalynas}} * {{кніга |аўтар=Kirkor A. H. (Jan ze Śliwina) |загаловак=Przechadzki po Wilnie i jego okolicach |месца=Wilno |выдавецтва=Drukarnia A. Marcinowskiego |год=1856 |старонак=302 |ref=Kirkor}} * {{артыкул |аўтар=Rimkė E. |загаловак=Vilniaus senamiesčio gatvių pavadinimai sovietinėje Lietuvoje |выданне=Bernardinai.lt |год=2014 |ref=Rimkė}} * {{артыкул |аўтар=Steponaitis V., Vailionis E. |загаловак=Vilniaus gynybinės sienos bastėja |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2008 metais |год=2009 |старонкі=201-202 |ref=Steponaitis, Vailionis}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Subačiaus Street in Vilnius}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вуліцы Вільні]] [[Катэгорыя:Стары горад (Вільня)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Халакост у Літве]] rw5esl82m7shmjgnh2rr50nirvhzh67 5211169 5211137 2026-10-04T05:29:37Z M.L.Bot 261 /* Гісторыя */ 5211169 wikitext text/x-wiki {{Вуліца|Вільні |краіна = {{LIT}} |рэгіён = [[Віленскі раён]] |горад = Вільня |назва = Вуліца Субач |арыгінальная назва = {{lang-lt|Subačiaus gatvė}} |статус = |на карце = |памер = |фота = Subačiaus Street Vilnius.jpg |памер фота = |подпіс = Вуліца Субач каля былой Субацкай брамы |акруга-спасылка = |акруга = |раён-спасылка = |раён = Сянюнія ([[староства]]) [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |гістарычны раён-спасылка = |гістарычны раён = [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |мікрараён-спасылка = |мікрараён = |метро = |метра-спасылка = |электрычка = |электрычка-спасылка = |трамвай = |трамвай-спасылка = |тралейбус = |тралейбус-спасылка = |аўтобус = |аўтобус-спасылка = |маршрутка = |маршрутка-спасылка = |індэкс = 11350 |тэлефоны = |ранейшыя назвы = Субачая, Сабачая, Сіроцкая, Subocz |працягласць = |назва параметру = |тэкст параметру = |на карце wikimapia = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = }} '''Ву́ліца Су́бач''' ({{lang-lt|Subačiaus gatvė}}, {{lang-pl|Ulica Subocz}}, гістарычныя назвы: ''Субачая'', ''Сабачая'', ''Сіроцкая'')&nbsp;— вуліца ў гістарычным цэнтры [[Вільня|Вільні]]. Пачынаецца ў [[Стары горад (Вільня)|Старым горадзе]] і вядзе ў паўднёва-ўсходнім кірунку за межы гістарычных гарадскіх муроў да прадмесця [[Паплавы (Вільня)|Паплавы]]. == Этымалогія і тапаніміка == Гістарычна ў дакументах Вялікага Княства Літоўскага вуліца фігуравала пад назвамі ''Субачова'', ''Субачая''{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}. Паводле даследаванняў польскага мовазнаўца [[Лешак Беднарчук|Лешака Беднарчука]], які прааналізаваў гістарычныя запісы (напрыклад, «na Subačovoj ulicy» з 1528 года і «na ulicę Sobaczą» з 1663 года), тапонім у канчатковым выніку паходзіць ад усходнеславянскага слова «[[сабака]]» (''sobaka''). Пераход галоснага «o» ў «u» адбыўся ў выніку рэдукцыі пад уплывам беларускага акання{{sfn|Bednarczuk|2010|с=10}}. [[Файл:Subačiaus gatve, Vilnius.jpg|міні|Пачатак вуліцы Субач]] Гэты лінгвістычны факт пацвярджаецца наяўнасцю менш мілагучнай народнай назвы вуліцы&nbsp;— ''Сабачая'' ({{lang-ru-old|Собачая}}, {{lang-pl|Psia}}), якая часта сустракалася ў вуснай мове і літаратуры{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}. Гістарычна гэта тлумачылася тым, што ў вежы гарадской Субацкай брамы, у спецыяльным памяшканні над варотамі, з даўніх часоў традыцыйна жыў віленскі гарадскі [[кат]]{{sfn|Kirkor|1856|с=96}}. Яго памочнікі — чэлядзь, якую ў горадзе пагардліва звалі «падкатамі» (ад {{lang-pl|podkaci}}) і «сабачнікамі», — акрамя сваіх асноўных абавязкаў займаліся адловам і знішчэннем вулічных брадзячых сабак, што не мелі на сабе знака прыналежнасці гаспадару. Менавіта ад прафесіі гэтых сабачнікаў і пайшла неафіцыйная назва вуліцы{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}<ref name="travelvilnius">{{cite web|url=http://www.travelvilnius.com/index.php?id=Streets_Squares_Hills_Courtyards&lang=EN|title=Streets, Squares, Hills, and Courtyards|publisher=TravelVilnius.com|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Сучасныя даследчыкі ставяцца да гэтай версіі як да гарадской легенды, адзначаючы, што кат пасяліўся ў браме даволі позна: упершыню яго кватэра згадваецца там толькі ў 1669 годзе<ref name="orbis_gate">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/subacius-gate/|title=Subačius Gate|publisher=Orbis Lituaniae|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Нягледзячы на гэта, у 1864 годзе ўлады мелі намер афіцыйна перайменаваць вуліцу ў «Сабачую» ({{lang-ru|Собачья}}), аднак сутыкнуліся з супрацівам мясцовых жыхароў<ref name="vlkk">{{cite web|url=https://www.vlkk.lt/konsultacijos/5082-subacius-subaciaus-g|title=Subačius, Subačiaus g.|publisher=Valstybinė lietuvių kalbos komisija|date=|lang=lt|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Згодна з іншай, больш распаўсюджанай гістарычнай версіяй, якую таксама падтрымлівае [[Дзяржаўная камісія літоўскай мовы]], назва магла ўтварыцца ад прозвішча або імя аднаго з мясцовых землеўладальнікаў&nbsp;— багатага віленскага месціча Субача, які жыў тут у XV стагоддзі<ref name="govilnius">{{cite web|url=https://www.govilnius.lt/visit-vilnius/places/subacius-panoramic-viewpoint|title=Subačius Panoramic Viewpoint|publisher=Go Vilnius|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref><ref name="orbis_gate"/><ref name="vlkk"/>. Гісторык і пісьменнік [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]], а таксама шэраг іншых даследчыкаў XIX стагоддзя прапаноўвалі яшчэ адну версію, тлумачачы паходжанне назвы ад словазлучэння «з убочча» ({{lang-pl|z ubocza}}), паколькі вуліца ішла нібыта з боку, па схіле пагорка{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}{{sfn|Kirkor|1856|с=96}}. У канцы XVIII&nbsp;— XIX стагоддзі частка вуліцы таксама называлася ''Сіроцкай'' ({{lang-ru-old|Сиротская}}). Гэта было непасрэдна звязана з тым, што ў 1786 годзе княгіня [[Ядвіга Агінская]] набыла тут зямельны ўчастак і ў 1791 годзе пабудавала вялікі сіроцкі прытулак «Дзіцятка Езус» ({{lang-pl|Dzieciątko Jezus}}), якім апекаваліся манахіні-шарыткі{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}<ref name="travelvilnius"/>. == Гісторыя == === Фарміраванне вуліцы і Субацкая брама === [[Файл:Subačius gate.Vilnius.Lithuania.jpg|злева|міні|[[Субацкая брама]] ў канцы XVIII стагоддзя на малюнку [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]]]] Ужо з XIV стагоддзя на месцы сучаснай вуліцы праходзіў адзін з найстарэйшых і найважнейшых стратэгічных шляхоў з Вільні, які вёў па левым беразе ракі [[Вільня (рака)|Вільні]] ў кірунку [[Полацк|Полацка]], [[Смаленск|Смаленска]] і [[Масква|Масквы]]{{sfn|Katalynas|2006|с=51}}<ref name="travelvilnius"/><ref name="orbis_gate"/>. Археалагічныя даныя сведчаць, што заходняя частка вуліцы была забудавана ў канцы XIV&nbsp;— пачатку XV стагоддзяў{{sfn|Katalynas|2006|с=43, 54}}. У пачатку XVI стагоддзя, з-за павелічэння пагрозы з боку [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікага Княства Маскоўскага]] і набегаў татараў, вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык]] у 1503 годзе выдаў прывілей віленскім мяшчанам на ўзвядзенне [[Віленская гарадская сцяна|мураванай гарадской сцяны]]. Працы былі скончаны ў 1522 годзе{{sfn|Steponaitis, Vailionis|2009|с=201}}. На вуліцы Субач была пабудавана адна з самых значных гарадскіх брам&nbsp;— [[Субацкая брама|Субацкая]]. Яна ўяўляла сабой чатырохпавярховы будынак, які моцна выступаў за лінію гарадской сцяны, што дазваляла абаронцам весці флангавы абстрэл праціўніка. Вежа была прыстасавана не толькі для абароны, але і мела ацяпляльныя жылыя памяшканні. У XVIII стагоддзі тут нават размяшчалася гарадская турма<ref name="orbis_gate"/>. У першай палове XVII стагоддзя для ўзмацнення абароназдольнасці горада каля Субацкай брамы быў узведзены артылерыйскі бастыён ([[віленская бастэя]]). Ён складаўся з вежы, падковападобнай часткі для артылерыі і злучальнага тунэля. Бастыён моцна пацярпеў падчас [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны з Расіяй у 1655—1661 гадах]]{{sfn|Steponaitis, Vailionis|2009|с=201}}. Нягледзячы на адбудову, ён паступова страціў сваё ваеннае значэнне, і ў канцы XVIII стагоддзя яго тэрыторыя ператварылася ў гарадскую звалку, а равы былі засыпаны зямлёй<ref name="orbis_bastion">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/bastion-of-vilnius/|title=Bastion of Vilnius|publisher=Orbis Lituaniae|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. У 1801 годзе па рашэнні расійскіх улад вежа Субацкай брамы была знесена<ref name="orbis_gate"/>. === Залаты век і заможныя жыхары === У XVI і першай палове XVII стагоддзя вуліца Субач лічылася адной з самых прэстыжных і заможных у горадзе. Яна абмяжоўвала землі і ўладанні праваслаўнага [[Свята-Духаўскі манастыр (Вільня)|Свята-Духаўскага манастыра]]{{sfn|АВАК|1893|с=CLVII}}. У гэты перыяд вуліца славілася тым, што на ёй жылі найбагацейшыя віленскія купцы і славутыя мяшчане{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Згодна з гарадскімі актамі і інвентарамі, на вуліцы знаходзіліся багатыя мураваныя дамы такіх вядомых асоб, як Іеранім і Пётр Азарычы, Крыштоф Блін, мяшчанін Бычкоўскі (чый дом быў вядомы як «Крыштофаўскі»), Акуліна Дарафеевічоўна, Самуіл Філіповіч, Рамановіч, Сульжыц, Страшкевіч і Кушалевіч. Усе гэтыя асобы валодалі значнымі багаццямі, мелі сваякоў або блізкіх людзей сярод браціі Віленскага Свята-Духаўскага манастыра і большую частку сваёй маёмасці ахвяравалі або завяшчалі на карысць гэтага манастыра{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Сярод іншых значных пабудоў на вуліцы Субач вылучаўся мураваны дом Мінкевіча. Гэты будынак быў выкуплены дзяржаўным дзеячам [[Караль Станіслаў Радзівіл (канцлер вялікі літоўскі)|Каралем Станіславам Радзівілам]] і падараваны каталіцкім ксяндзам ордэна [[Кармеліты|кармелітаў]]{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Таксама тут знаходзіўся пляц з домам роду [[Валовічы|Валовічаў]], які пазней перайшоў да віленскага райцы Сенчыча, а ў 1601 годзе&nbsp;— да ратушнага пісара Бенедыкта. Гэты дом размяшчаўся насупраць царквы Святога Духа рускага брацтва{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Акрамя таго, у 1597 годзе згадваецца дом Ганны Рыгораўны Цыбульскай, які знаходзіўся на рагу вуліцы Субач, непадалёку ад [[Вострая брама|Вострай брамы]] і насупраць гасціннага двара{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. === Заняпад і змены ў планіроўцы === [[Файл:Wilno Kosciol Misjonarzy Zygmunt Vogel.jpg|міні|Місіянерскі касцёл па вуліцы Субач на фоне панарамы Вільні. Малюнак Зыгмунта Фогеля. ]] Квітнеючы перыяд вуліцы скончыўся ў сярэдзіне XVII стагоддзя з-за шматлікіх войнаў і пажараў. Прафесар [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]] ў сваіх працах з сумам адзначаў: {{цытата|«Вуліца Субач гады таму была цудоўная, самых багатых купцоў у сабе мела, цяпер жа (у 1749 годзе) больш за ўсё пустуе».{{арыгінальны тэкст|pl|Subocz ulica przed laty wspaniała, co najbogatszych kupców w sobie miała, teraz najwięcej pustek...}}}}{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}} Мясцовасць паміж вуліцай Субач і гандлёвым раёнам [[Імбары]] ў XVI стагоддзі была занятая нязначнымі гаспадарчымі пабудовамі. Аднак у пачатку XVII стагоддзя яны былі збольшага знішчаны і выкуплены для маштабнага будаўніцтва [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёла Святога Казіміра]], спадарожных кляштарных будынкаў езуітаў і ўтварэння новых могілак{{sfn|АВАК|1893|с=CLIX}}. [[Файл:Vilnia, Subač, Misijanerski. Вільня, Субач, Місіянэрскі (S. Fleury, 1895-1905).jpg|міні|Вуліца Субач з місіянерскім касцёлам на фотаздымку канца XIX — пачатку XX стагоддзя. Від у бок цэнтра горада.]] [[Файл:Vilnia, Subač, Misijanerski. Вільня, Субач, Місіянэрскі (H. Poddębski, 1937) (2).jpg|злева|міні|Місіянерскі касцёл на вуліцы Субач. 1937 г.]] Асаблівую ролю ў гісторыі вуліцы адыграла мясцовасць, якая ляжала паміж вуліцай Субач і касцёлам місіянераў. З даўніх часоў яна насіла ўзнёслую назву «Рай» з-за прыгожага віду, што адкрываўся адтуль на горад. У 1785 годзе гэтыя землі, якія раней належалі былому езуіту Грабніцкаму, былі ахвяраваны на дабрачыннасць. Дабрачынца [[Ядвіга Агінская]] скупіла суседнія дамы і пляцы, у тым ліку частку зямлі місіянераў, і ў 1791 годзе заснавала тут вялікі сіроцкі выхаваўчы прытулак «Дзіцятка Езус» (пабудаваны архітэктарам [[Аўгусцін Касакоўскі|Аўгусцінам Касакоўскім]] пры ўдзеле [[Андрэй Поль|Андрэя Поля]]){{sfn|АВАК|1893|с=CCXIII}}. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] расійскі генерал-губернатар [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіл Мураўёў]] канфіскаваў прытулак і перадаў яго праваслаўнаму ведамству, якое хрысціла дзяцей паводле сваёй веры і выхоўвала іх у рускім духу. Толькі ў 1915 годзе будынак быў вернуты Літоўскаму таварыству, якое зноў стварыла тут дзіцячы дом<ref name="travelvilnius"/>. У 1948 годзе, калі ішла хваля перайменаванняў вуліц, дырэктар [[Бібліятэка Акадэміі навук Літоўскай ССР|бібліятэкі Акадэміі навук Літоўскай ССР]] [[Юозас Юргініс]] прапанаваў захаваць гістарычную назву вуліцы Субач (як і вуліц [[Скопаўка]] і [[Вуліца Савіч|Савіча]]), аргументуючы гэта тым, што назва з'яўляецца вельмі старой і паходзіць яшчэ з XV стагоддзя{{sfn|Rimkė|2014}}. [[Файл:Vilnia, Subač-Rosy. Вільня, Субач-Росы (19.04.1917).jpg|міні|Вуліца Субач на аэрафотаздымку 1917 года.]] Археалагічныя даследаванні на вуліцы паказваюць бесперапыннае архітэктурнае развіццё раёна. На ўчастках пад нумарамі 20 і 22 урбанізацыі ў XVI—XVII стагоддзях замінала складанасць гарадскога рэльефу і наяўнасць абарончага рова перад бастыёнам. Аднак ужо ў XVIII стагоддзі тут з'яўляюцца мураваныя будынкі{{sfn|Kalėjus, Rackevičius|2020|с=337-338}}. У 2015 годзе падчас раскопак у доме нумар 6 (былы [[Палац Салагубаў (Вільня, вуліца Субач)|палац]], які ў XVIII стагоддзі належаў Салагубу) былі знойдзены мураваныя падмуркі і культурныя пласты XVII стагоддзя, а таксама багаты матэрыял: кераміка, фрагменты пячной кафлі з раслінным арнаментам і манеты часоў [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта Вазы]]{{sfn|Grikpėdis|2016|с=338-340}}. === Другая сусветная вайна і лагер HKP 562 === Трагічная старонка ў гісторыі вуліцы Субач звязана з перыядам [[Нацысцкая Германія|нацысцкай акупацыі]] падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У канцы XIX стагоддзя, у 1898 годзе, сусветна вядомы філантроп барон [[Морыс дэ Гірш]] прафінансаваў будаўніцтва двух вялікіх шматкватэрных дамоў (сучасныя нумары 47 і 49) для бедных яўрэяў віленскай супольнасці. Жыхары мірна жылі тут да 1941 года, пакуль нацысцкія акупанты не выселілі іх і не забілі ў [[Панарская трагедыя|Панарах]]<ref name="jewish_heritage">{{cite web|url=https://www.jewish-heritage-lithuania.org/holocaust/buildings-on-subacius-street-no-47-49-in-vilnius/|title=Buildings on Subačius street no. 47-49 in Vilnius|publisher=Jewish Heritage Lithuania|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. У 1943—1944 гадах тэрыторыя гэтых дамоў была пераўтворана ў працоўны лагер HKP 562 (Heereskraftfahrpark) для віленскіх яўрэяў, якія займаліся рамонтам аўтамабіляў для [[Вермахт|Вермахта]]. Начальнікам лагера быў прызначаны маёр [[Карл Плагэ]], які ўвайшоў у гісторыю як «добры нацыст». Плагэ, рызыкуючы ўласным жыццём, выдаў больш за 200 дазволаў на працу яўрэям, большасць з якіх нават не былі механікамі, тым самым абараніўшы іх і іх сем'і ад знішчэння ў [[Віленскае гета|гета]]. Перад ліквідацыяй лагера СС у ліпені 1944 года Плагэ ўскосна папярэдзіў зняволеных пра небяспеку. Дзякуючы гэтаму каля 250 чалавек здолелі схавацца ў загадзя падрыхтаваных сховішчах (так званых «малінах») і перажылі вайну. Сярод тых, хто выжыў у адным з такіх сховішчаў на вуліцы Субач, быў і сусветна вядомы мастак [[Самуэль Бак]]. Пазней Карл Плагэ быў прызнаны [[Праведнікі народаў свету|Праведнікам народаў свету]]<ref name="jewish_heritage"/>. У двары паміж дамамі дагэтуль знаходзяцца брацкія магілы тых яўрэяў, якіх нацысты знайшлі і расстралялі на месцы ў апошнія дні акупацыі<ref name="jewish_heritage"/>. == Выдатныя будынкі і мясціны == * '''Дом № 6'''&nbsp;— гістарычны будынак, які ў XVIII стагоддзі набыў свой сучасны аб'ём шляхам аб'яднання двух мураваных дамоў. У розныя часы ім валодалі [[Кастравіцкія]], [[Дуніны]], [[Езуіцкі калегіум (Вільня)|езуіцкі калегіум]], [[Салагубы]] і [[Шарыткі|манахіні-шарыткі]]. У будынку захаваліся скляпеністыя сутарэнні і архітэктурныя элементы XVII—XVIII стагоддзяў<ref name="kulturospaveldas">{{cite web|url=http://www.kulturospaveldas.lt/tyrimai-3/subaciaus-g-6-vilniuje-buto-istoriniai-tyrimai.html|title=Subačiaus g. 6 Vilniuje, buto istoriniai tyrimai|publisher=Kultūros paveldo tyrimų portalas|date=|lang=lt|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. * '''Бастыён віленскай абарончай сцяны''' (сучасны адрас: вул. Бокшта, 20)&nbsp;— гістарычна звязаны з вуліцай Субач і былой Субацкай брамай. Пабудаваны ў першай палове XVII стагоддзя. Сёння ўяўляе сабой важны турыстычны і музейны аб'ект, адкуль таксама адкрываецца маляўнічы від на горад<ref name="orbis_bastion" />. * '''[[Касцёл Ушэсця Гасподняга і кляштар місіянераў (Вільня)|Касцёл Ушэсця Гасподняга і кляштар місіянераў]]''' (вул. Субач, 26)&#x20;— гістарычны рэлігійны комплекс. На ўзвышшы, якое гістарычна называлася Гарой Збавіцеля (''mons salutaris''), уздоўж вуліцы Субач узвышаюцца дзве вытанчаныя вежы былога касцёла Ушэсця Гасподняга і кляштара [[Місіянеры (ордэн)|місіянераў (ксяндзоў ордэна Святога Вінцэнта дэ Поля)]]. Гісторыя комплексу пачалася ў 1687 годзе, калі [[Кацярына Радзівіл]] падаравала місіянерам былы палац Сангушкаў з вялікім садам і сажалкамі (сёння гэта парк Кудру, які раней так і называўся&#x20;— Сады місіянераў). Сам касцёл быў заснаваны ў 1695 годзе інфлянцкім войскім [[Тэафіл Плятэр|Тэафілам Плятэрам]]. Яго асвячэнне адбылося 18 чэрвеня 1730 года віленскім біскупам-суфраганам [[Ежы Анцута|Ежы Анцутам]]{{sfn|Kirkor|1856|с=97-98}}. У 1843 годзе касцёл быў закрыты{{sfn|Kirkor|1856|с=97-98}}. Пасля пашкоджанняў у савецкія часы храм доўгі час стаяў пустым і не дзейнічаў; у наш час вядуцца рэстаўрацыйныя працы<ref name="aleteia">{{cite web|url=https://pl.aleteia.org/2023/10/09/miasto-milosierdzia-wilno-sladami-sw-faustyny-zdjecia/|title=Miasto Miłosierdzia: Wilno śladami św. Faustyny [ZDJĘCIA]|publisher=Aleteia|date=9 кастрычніка 2023|lang=pl|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. * '''Дамы № 20 і 22'''&nbsp;— тэрыторыя былога вялікага сіроцкага прытулку «Дзіцятка Езус», заснаванага ў 1791 годзе. Доўгі час будынкі выкарыстоўваліся як шпіталь і сіроцкі дом{{sfn|Kalėjus, Rackevičius|2020|с=337}}. * '''Дамы № 47 і 49'''&nbsp;— гістарычныя шматкватэрныя будынкі канца XIX стагоддзя, якія падчас Другой сусветнай вайны сталі месцам размяшчэння працоўнага лагера HKP 562. Сёння на фасадах усталяваны мемарыяльныя дошкі на іўрыце, ідыш, англійскай і літоўскай мовах, якія нагадваюць пра трагедыю віленскіх яўрэяў і гераізм Карла Плагэ<ref name="jewish_heritage"/>. * '''Аглядная пляцоўка (Панарама вуліцы Субач)'''&nbsp;— адна з самых папулярных турыстычных кропак горада, абсталяваная каля скрыжавання вуліц Субач і Майроніса. Адсюль адкрываецца захапляльны від на гістарычны раён [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]], [[Даліна Свінтарога|даліну Свінтарога]], вежы касцёлаў і цэркваў Старога горада, [[Гара Гедзіміна|гару Гедзіміна]] і [[Гара Трох Крыжоў|Гару Трох Крыжоў]]. Унізе на схіле размяшчаецца невялікі парк Кудру (былыя «Сады місіянераў»). У цёплы час года на пляцоўцы працуе адкрытае кафэ<ref name="govilnius" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Акты Виленской археографической комиссии |загаловак=Том XX. Акты, касающиеся города Вильны |месца=Вильна |выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина |год=1893 |старонак=715 |ref=АВАК}} * {{артыкул |аўтар=[[Лешак Беднарчук|Bednarczuk L.]] |загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) |выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica |тып=часопіс |год=2010 |нумар=5 |старонкі=1-18 |ref=Bednarczuk}} * {{артыкул |аўтар=Grikpėdis M. |загаловак=Subačiaus gatvė 6 |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2015 metais |год=2016 |старонкі=338-340 |ref=Grikpėdis}} * {{кніга |аўтар=Jurkštas J. |загаловак=Vilniaus vietovardžiai |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1985 |старонак=39 |ref=Jurkštas}} * {{артыкул |аўтар=Kalėjus A., Rackevičius G. |загаловак=Subačiaus gatvė 20, 22 |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2019 metais |год=2020 |старонкі=337-341 |ref=Kalėjus, Rackevičius}} * {{кніга |аўтар=Katalynas K. |загаловак=Vilniaus plėtra XIV – XVII a. |месца=Vilnius |выдавецтва=Diemedis |год=2006 |старонак=158 |ref=Katalynas}} * {{кніга |аўтар=Kirkor A. H. (Jan ze Śliwina) |загаловак=Przechadzki po Wilnie i jego okolicach |месца=Wilno |выдавецтва=Drukarnia A. Marcinowskiego |год=1856 |старонак=302 |ref=Kirkor}} * {{артыкул |аўтар=Rimkė E. |загаловак=Vilniaus senamiesčio gatvių pavadinimai sovietinėje Lietuvoje |выданне=Bernardinai.lt |год=2014 |ref=Rimkė}} * {{артыкул |аўтар=Steponaitis V., Vailionis E. |загаловак=Vilniaus gynybinės sienos bastėja |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2008 metais |год=2009 |старонкі=201-202 |ref=Steponaitis, Vailionis}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Subačiaus Street in Vilnius}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вуліцы Вільні]] [[Катэгорыя:Стары горад (Вільня)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Халакост у Літве]] 6dl2h4fuemzn4c28j6rx56rr2ho2gg1 5211175 5211169 2026-10-04T06:36:44Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Халакост у Літве]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5211175 wikitext text/x-wiki {{Вуліца|Вільні |краіна = {{LIT}} |рэгіён = [[Віленскі раён]] |горад = Вільня |назва = Вуліца Субач |арыгінальная назва = {{lang-lt|Subačiaus gatvė}} |статус = |на карце = |памер = |фота = Subačiaus Street Vilnius.jpg |памер фота = |подпіс = Вуліца Субач каля былой Субацкай брамы |акруга-спасылка = |акруга = |раён-спасылка = |раён = Сянюнія ([[староства]]) [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |гістарычны раён-спасылка = |гістарычны раён = [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |мікрараён-спасылка = |мікрараён = |метро = |метра-спасылка = |электрычка = |электрычка-спасылка = |трамвай = |трамвай-спасылка = |тралейбус = |тралейбус-спасылка = |аўтобус = |аўтобус-спасылка = |маршрутка = |маршрутка-спасылка = |індэкс = 11350 |тэлефоны = |ранейшыя назвы = Субачая, Сабачая, Сіроцкая, Subocz |працягласць = |назва параметру = |тэкст параметру = |на карце wikimapia = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = }} '''Ву́ліца Су́бач''' ({{lang-lt|Subačiaus gatvė}}, {{lang-pl|Ulica Subocz}}, гістарычныя назвы: ''Субачая'', ''Сабачая'', ''Сіроцкая'')&nbsp;— вуліца ў гістарычным цэнтры [[Вільня|Вільні]]. Пачынаецца ў [[Стары горад (Вільня)|Старым горадзе]] і вядзе ў паўднёва-ўсходнім кірунку за межы гістарычных гарадскіх муроў да прадмесця [[Паплавы (Вільня)|Паплавы]]. == Этымалогія і тапаніміка == Гістарычна ў дакументах Вялікага Княства Літоўскага вуліца фігуравала пад назвамі ''Субачова'', ''Субачая''{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}. Паводле даследаванняў польскага мовазнаўца [[Лешак Беднарчук|Лешака Беднарчука]], які прааналізаваў гістарычныя запісы (напрыклад, «na Subačovoj ulicy» з 1528 года і «na ulicę Sobaczą» з 1663 года), тапонім у канчатковым выніку паходзіць ад усходнеславянскага слова «[[сабака]]» (''sobaka''). Пераход галоснага «o» ў «u» адбыўся ў выніку рэдукцыі пад уплывам беларускага акання{{sfn|Bednarczuk|2010|с=10}}. [[Файл:Subačiaus gatve, Vilnius.jpg|міні|Пачатак вуліцы Субач]] Гэты лінгвістычны факт пацвярджаецца наяўнасцю менш мілагучнай народнай назвы вуліцы&nbsp;— ''Сабачая'' ({{lang-ru-old|Собачая}}, {{lang-pl|Psia}}), якая часта сустракалася ў вуснай мове і літаратуры{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}. Гістарычна гэта тлумачылася тым, што ў вежы гарадской Субацкай брамы, у спецыяльным памяшканні над варотамі, з даўніх часоў традыцыйна жыў віленскі гарадскі [[кат]]{{sfn|Kirkor|1856|с=96}}. Яго памочнікі — чэлядзь, якую ў горадзе пагардліва звалі «падкатамі» (ад {{lang-pl|podkaci}}) і «сабачнікамі», — акрамя сваіх асноўных абавязкаў займаліся адловам і знішчэннем вулічных брадзячых сабак, што не мелі на сабе знака прыналежнасці гаспадару. Менавіта ад прафесіі гэтых сабачнікаў і пайшла неафіцыйная назва вуліцы{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}<ref name="travelvilnius">{{cite web|url=http://www.travelvilnius.com/index.php?id=Streets_Squares_Hills_Courtyards&lang=EN|title=Streets, Squares, Hills, and Courtyards|publisher=TravelVilnius.com|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Сучасныя даследчыкі ставяцца да гэтай версіі як да гарадской легенды, адзначаючы, што кат пасяліўся ў браме даволі позна: упершыню яго кватэра згадваецца там толькі ў 1669 годзе<ref name="orbis_gate">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/subacius-gate/|title=Subačius Gate|publisher=Orbis Lituaniae|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Нягледзячы на гэта, у 1864 годзе ўлады мелі намер афіцыйна перайменаваць вуліцу ў «Сабачую» ({{lang-ru|Собачья}}), аднак сутыкнуліся з супрацівам мясцовых жыхароў<ref name="vlkk">{{cite web|url=https://www.vlkk.lt/konsultacijos/5082-subacius-subaciaus-g|title=Subačius, Subačiaus g.|publisher=Valstybinė lietuvių kalbos komisija|date=|lang=lt|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Згодна з іншай, больш распаўсюджанай гістарычнай версіяй, якую таксама падтрымлівае [[Дзяржаўная камісія літоўскай мовы]], назва магла ўтварыцца ад прозвішча або імя аднаго з мясцовых землеўладальнікаў&nbsp;— багатага віленскага месціча Субача, які жыў тут у XV стагоддзі<ref name="govilnius">{{cite web|url=https://www.govilnius.lt/visit-vilnius/places/subacius-panoramic-viewpoint|title=Subačius Panoramic Viewpoint|publisher=Go Vilnius|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref><ref name="orbis_gate"/><ref name="vlkk"/>. Гісторык і пісьменнік [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]], а таксама шэраг іншых даследчыкаў XIX стагоддзя прапаноўвалі яшчэ адну версію, тлумачачы паходжанне назвы ад словазлучэння «з убочча» ({{lang-pl|z ubocza}}), паколькі вуліца ішла нібыта з боку, па схіле пагорка{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}{{sfn|Kirkor|1856|с=96}}. У канцы XVIII&nbsp;— XIX стагоддзі частка вуліцы таксама называлася ''Сіроцкай'' ({{lang-ru-old|Сиротская}}). Гэта было непасрэдна звязана з тым, што ў 1786 годзе княгіня [[Ядвіга Агінская]] набыла тут зямельны ўчастак і ў 1791 годзе пабудавала вялікі сіроцкі прытулак «Дзіцятка Езус» ({{lang-pl|Dzieciątko Jezus}}), якім апекаваліся манахіні-шарыткі{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}<ref name="travelvilnius"/>. == Гісторыя == === Фарміраванне вуліцы і Субацкая брама === [[Файл:Subačius gate.Vilnius.Lithuania.jpg|злева|міні|[[Субацкая брама]] ў канцы XVIII стагоддзя на малюнку [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]]]] Ужо з XIV стагоддзя на месцы сучаснай вуліцы праходзіў адзін з найстарэйшых і найважнейшых стратэгічных шляхоў з Вільні, які вёў па левым беразе ракі [[Вільня (рака)|Вільні]] ў кірунку [[Полацк|Полацка]], [[Смаленск|Смаленска]] і [[Масква|Масквы]]{{sfn|Katalynas|2006|с=51}}<ref name="travelvilnius"/><ref name="orbis_gate"/>. Археалагічныя даныя сведчаць, што заходняя частка вуліцы была забудавана ў канцы XIV&nbsp;— пачатку XV стагоддзяў{{sfn|Katalynas|2006|с=43, 54}}. У пачатку XVI стагоддзя, з-за павелічэння пагрозы з боку [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікага Княства Маскоўскага]] і набегаў татараў, вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык]] у 1503 годзе выдаў прывілей віленскім мяшчанам на ўзвядзенне [[Віленская гарадская сцяна|мураванай гарадской сцяны]]. Працы былі скончаны ў 1522 годзе{{sfn|Steponaitis, Vailionis|2009|с=201}}. На вуліцы Субач была пабудавана адна з самых значных гарадскіх брам&nbsp;— [[Субацкая брама|Субацкая]]. Яна ўяўляла сабой чатырохпавярховы будынак, які моцна выступаў за лінію гарадской сцяны, што дазваляла абаронцам весці флангавы абстрэл праціўніка. Вежа была прыстасавана не толькі для абароны, але і мела ацяпляльныя жылыя памяшканні. У XVIII стагоддзі тут нават размяшчалася гарадская турма<ref name="orbis_gate"/>. У першай палове XVII стагоддзя для ўзмацнення абароназдольнасці горада каля Субацкай брамы быў узведзены артылерыйскі бастыён ([[віленская бастэя]]). Ён складаўся з вежы, падковападобнай часткі для артылерыі і злучальнага тунэля. Бастыён моцна пацярпеў падчас [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны з Расіяй у 1655—1661 гадах]]{{sfn|Steponaitis, Vailionis|2009|с=201}}. Нягледзячы на адбудову, ён паступова страціў сваё ваеннае значэнне, і ў канцы XVIII стагоддзя яго тэрыторыя ператварылася ў гарадскую звалку, а равы былі засыпаны зямлёй<ref name="orbis_bastion">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/bastion-of-vilnius/|title=Bastion of Vilnius|publisher=Orbis Lituaniae|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. У 1801 годзе па рашэнні расійскіх улад вежа Субацкай брамы была знесена<ref name="orbis_gate"/>. === Залаты век і заможныя жыхары === У XVI і першай палове XVII стагоддзя вуліца Субач лічылася адной з самых прэстыжных і заможных у горадзе. Яна абмяжоўвала землі і ўладанні праваслаўнага [[Свята-Духаўскі манастыр (Вільня)|Свята-Духаўскага манастыра]]{{sfn|АВАК|1893|с=CLVII}}. У гэты перыяд вуліца славілася тым, што на ёй жылі найбагацейшыя віленскія купцы і славутыя мяшчане{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Згодна з гарадскімі актамі і інвентарамі, на вуліцы знаходзіліся багатыя мураваныя дамы такіх вядомых асоб, як Іеранім і Пётр Азарычы, Крыштоф Блін, мяшчанін Бычкоўскі (чый дом быў вядомы як «Крыштофаўскі»), Акуліна Дарафеевічоўна, Самуіл Філіповіч, Рамановіч, Сульжыц, Страшкевіч і Кушалевіч. Усе гэтыя асобы валодалі значнымі багаццямі, мелі сваякоў або блізкіх людзей сярод браціі Віленскага Свята-Духаўскага манастыра і большую частку сваёй маёмасці ахвяравалі або завяшчалі на карысць гэтага манастыра{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Сярод іншых значных пабудоў на вуліцы Субач вылучаўся мураваны дом Мінкевіча. Гэты будынак быў выкуплены дзяржаўным дзеячам [[Караль Станіслаў Радзівіл (канцлер вялікі літоўскі)|Каралем Станіславам Радзівілам]] і падараваны каталіцкім ксяндзам ордэна [[Кармеліты|кармелітаў]]{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Таксама тут знаходзіўся пляц з домам роду [[Валовічы|Валовічаў]], які пазней перайшоў да віленскага райцы Сенчыча, а ў 1601 годзе&nbsp;— да ратушнага пісара Бенедыкта. Гэты дом размяшчаўся насупраць царквы Святога Духа рускага брацтва{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Акрамя таго, у 1597 годзе згадваецца дом Ганны Рыгораўны Цыбульскай, які знаходзіўся на рагу вуліцы Субач, непадалёку ад [[Вострая брама|Вострай брамы]] і насупраць гасціннага двара{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. === Заняпад і змены ў планіроўцы === [[Файл:Wilno Kosciol Misjonarzy Zygmunt Vogel.jpg|міні|Місіянерскі касцёл па вуліцы Субач на фоне панарамы Вільні. Малюнак Зыгмунта Фогеля. ]] Квітнеючы перыяд вуліцы скончыўся ў сярэдзіне XVII стагоддзя з-за шматлікіх войнаў і пажараў. Прафесар [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]] ў сваіх працах з сумам адзначаў: {{цытата|«Вуліца Субач гады таму была цудоўная, самых багатых купцоў у сабе мела, цяпер жа (у 1749 годзе) больш за ўсё пустуе».{{арыгінальны тэкст|pl|Subocz ulica przed laty wspaniała, co najbogatszych kupców w sobie miała, teraz najwięcej pustek...}}}}{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}} Мясцовасць паміж вуліцай Субач і гандлёвым раёнам [[Імбары]] ў XVI стагоддзі была занятая нязначнымі гаспадарчымі пабудовамі. Аднак у пачатку XVII стагоддзя яны былі збольшага знішчаны і выкуплены для маштабнага будаўніцтва [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёла Святога Казіміра]], спадарожных кляштарных будынкаў езуітаў і ўтварэння новых могілак{{sfn|АВАК|1893|с=CLIX}}. [[Файл:Vilnia, Subač, Misijanerski. Вільня, Субач, Місіянэрскі (S. Fleury, 1895-1905).jpg|міні|Вуліца Субач з місіянерскім касцёлам на фотаздымку канца XIX — пачатку XX стагоддзя. Від у бок цэнтра горада.]] [[Файл:Vilnia, Subač, Misijanerski. Вільня, Субач, Місіянэрскі (H. Poddębski, 1937) (2).jpg|злева|міні|Місіянерскі касцёл на вуліцы Субач. 1937 г.]] Асаблівую ролю ў гісторыі вуліцы адыграла мясцовасць, якая ляжала паміж вуліцай Субач і касцёлам місіянераў. З даўніх часоў яна насіла ўзнёслую назву «Рай» з-за прыгожага віду, што адкрываўся адтуль на горад. У 1785 годзе гэтыя землі, якія раней належалі былому езуіту Грабніцкаму, былі ахвяраваны на дабрачыннасць. Дабрачынца [[Ядвіга Агінская]] скупіла суседнія дамы і пляцы, у тым ліку частку зямлі місіянераў, і ў 1791 годзе заснавала тут вялікі сіроцкі выхаваўчы прытулак «Дзіцятка Езус» (пабудаваны архітэктарам [[Аўгусцін Касакоўскі|Аўгусцінам Касакоўскім]] пры ўдзеле [[Андрэй Поль|Андрэя Поля]]){{sfn|АВАК|1893|с=CCXIII}}. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] расійскі генерал-губернатар [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіл Мураўёў]] канфіскаваў прытулак і перадаў яго праваслаўнаму ведамству, якое хрысціла дзяцей паводле сваёй веры і выхоўвала іх у рускім духу. Толькі ў 1915 годзе будынак быў вернуты Літоўскаму таварыству, якое зноў стварыла тут дзіцячы дом<ref name="travelvilnius"/>. У 1948 годзе, калі ішла хваля перайменаванняў вуліц, дырэктар [[Бібліятэка Акадэміі навук Літоўскай ССР|бібліятэкі Акадэміі навук Літоўскай ССР]] [[Юозас Юргініс]] прапанаваў захаваць гістарычную назву вуліцы Субач (як і вуліц [[Скопаўка]] і [[Вуліца Савіч|Савіча]]), аргументуючы гэта тым, што назва з'яўляецца вельмі старой і паходзіць яшчэ з XV стагоддзя{{sfn|Rimkė|2014}}. [[Файл:Vilnia, Subač-Rosy. Вільня, Субач-Росы (19.04.1917).jpg|міні|Вуліца Субач на аэрафотаздымку 1917 года.]] Археалагічныя даследаванні на вуліцы паказваюць бесперапыннае архітэктурнае развіццё раёна. На ўчастках пад нумарамі 20 і 22 урбанізацыі ў XVI—XVII стагоддзях замінала складанасць гарадскога рэльефу і наяўнасць абарончага рова перад бастыёнам. Аднак ужо ў XVIII стагоддзі тут з'яўляюцца мураваныя будынкі{{sfn|Kalėjus, Rackevičius|2020|с=337-338}}. У 2015 годзе падчас раскопак у доме нумар 6 (былы [[Палац Салагубаў (Вільня, вуліца Субач)|палац]], які ў XVIII стагоддзі належаў Салагубу) былі знойдзены мураваныя падмуркі і культурныя пласты XVII стагоддзя, а таксама багаты матэрыял: кераміка, фрагменты пячной кафлі з раслінным арнаментам і манеты часоў [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта Вазы]]{{sfn|Grikpėdis|2016|с=338-340}}. === Другая сусветная вайна і лагер HKP 562 === Трагічная старонка ў гісторыі вуліцы Субач звязана з перыядам [[Нацысцкая Германія|нацысцкай акупацыі]] падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У канцы XIX стагоддзя, у 1898 годзе, сусветна вядомы філантроп барон [[Морыс дэ Гірш]] прафінансаваў будаўніцтва двух вялікіх шматкватэрных дамоў (сучасныя нумары 47 і 49) для бедных яўрэяў віленскай супольнасці. Жыхары мірна жылі тут да 1941 года, пакуль нацысцкія акупанты не выселілі іх і не забілі ў [[Панарская трагедыя|Панарах]]<ref name="jewish_heritage">{{cite web|url=https://www.jewish-heritage-lithuania.org/holocaust/buildings-on-subacius-street-no-47-49-in-vilnius/|title=Buildings on Subačius street no. 47-49 in Vilnius|publisher=Jewish Heritage Lithuania|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. У 1943—1944 гадах тэрыторыя гэтых дамоў была пераўтворана ў працоўны лагер HKP 562 (Heereskraftfahrpark) для віленскіх яўрэяў, якія займаліся рамонтам аўтамабіляў для [[Вермахт|Вермахта]]. Начальнікам лагера быў прызначаны маёр [[Карл Плагэ]], які ўвайшоў у гісторыю як «добры нацыст». Плагэ, рызыкуючы ўласным жыццём, выдаў больш за 200 дазволаў на працу яўрэям, большасць з якіх нават не былі механікамі, тым самым абараніўшы іх і іх сем'і ад знішчэння ў [[Віленскае гета|гета]]. Перад ліквідацыяй лагера СС у ліпені 1944 года Плагэ ўскосна папярэдзіў зняволеных пра небяспеку. Дзякуючы гэтаму каля 250 чалавек здолелі схавацца ў загадзя падрыхтаваных сховішчах (так званых «малінах») і перажылі вайну. Сярод тых, хто выжыў у адным з такіх сховішчаў на вуліцы Субач, быў і сусветна вядомы мастак [[Самуэль Бак]]. Пазней Карл Плагэ быў прызнаны [[Праведнікі народаў свету|Праведнікам народаў свету]]<ref name="jewish_heritage"/>. У двары паміж дамамі дагэтуль знаходзяцца брацкія магілы тых яўрэяў, якіх нацысты знайшлі і расстралялі на месцы ў апошнія дні акупацыі<ref name="jewish_heritage"/>. == Выдатныя будынкі і мясціны == * '''Дом № 6'''&nbsp;— гістарычны будынак, які ў XVIII стагоддзі набыў свой сучасны аб'ём шляхам аб'яднання двух мураваных дамоў. У розныя часы ім валодалі [[Кастравіцкія]], [[Дуніны]], [[Езуіцкі калегіум (Вільня)|езуіцкі калегіум]], [[Салагубы]] і [[Шарыткі|манахіні-шарыткі]]. У будынку захаваліся скляпеністыя сутарэнні і архітэктурныя элементы XVII—XVIII стагоддзяў<ref name="kulturospaveldas">{{cite web|url=http://www.kulturospaveldas.lt/tyrimai-3/subaciaus-g-6-vilniuje-buto-istoriniai-tyrimai.html|title=Subačiaus g. 6 Vilniuje, buto istoriniai tyrimai|publisher=Kultūros paveldo tyrimų portalas|date=|lang=lt|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. * '''Бастыён віленскай абарончай сцяны''' (сучасны адрас: вул. Бокшта, 20)&nbsp;— гістарычна звязаны з вуліцай Субач і былой Субацкай брамай. Пабудаваны ў першай палове XVII стагоддзя. Сёння ўяўляе сабой важны турыстычны і музейны аб'ект, адкуль таксама адкрываецца маляўнічы від на горад<ref name="orbis_bastion" />. * '''[[Касцёл Ушэсця Гасподняга і кляштар місіянераў (Вільня)|Касцёл Ушэсця Гасподняга і кляштар місіянераў]]''' (вул. Субач, 26)&#x20;— гістарычны рэлігійны комплекс. На ўзвышшы, якое гістарычна называлася Гарой Збавіцеля (''mons salutaris''), уздоўж вуліцы Субач узвышаюцца дзве вытанчаныя вежы былога касцёла Ушэсця Гасподняга і кляштара [[Місіянеры (ордэн)|місіянераў (ксяндзоў ордэна Святога Вінцэнта дэ Поля)]]. Гісторыя комплексу пачалася ў 1687 годзе, калі [[Кацярына Радзівіл]] падаравала місіянерам былы палац Сангушкаў з вялікім садам і сажалкамі (сёння гэта парк Кудру, які раней так і называўся&#x20;— Сады місіянераў). Сам касцёл быў заснаваны ў 1695 годзе інфлянцкім войскім [[Тэафіл Плятэр|Тэафілам Плятэрам]]. Яго асвячэнне адбылося 18 чэрвеня 1730 года віленскім біскупам-суфраганам [[Ежы Анцута|Ежы Анцутам]]{{sfn|Kirkor|1856|с=97-98}}. У 1843 годзе касцёл быў закрыты{{sfn|Kirkor|1856|с=97-98}}. Пасля пашкоджанняў у савецкія часы храм доўгі час стаяў пустым і не дзейнічаў; у наш час вядуцца рэстаўрацыйныя працы<ref name="aleteia">{{cite web|url=https://pl.aleteia.org/2023/10/09/miasto-milosierdzia-wilno-sladami-sw-faustyny-zdjecia/|title=Miasto Miłosierdzia: Wilno śladami św. Faustyny [ZDJĘCIA]|publisher=Aleteia|date=9 кастрычніка 2023|lang=pl|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. * '''Дамы № 20 і 22'''&nbsp;— тэрыторыя былога вялікага сіроцкага прытулку «Дзіцятка Езус», заснаванага ў 1791 годзе. Доўгі час будынкі выкарыстоўваліся як шпіталь і сіроцкі дом{{sfn|Kalėjus, Rackevičius|2020|с=337}}. * '''Дамы № 47 і 49'''&nbsp;— гістарычныя шматкватэрныя будынкі канца XIX стагоддзя, якія падчас Другой сусветнай вайны сталі месцам размяшчэння працоўнага лагера HKP 562. Сёння на фасадах усталяваны мемарыяльныя дошкі на іўрыце, ідыш, англійскай і літоўскай мовах, якія нагадваюць пра трагедыю віленскіх яўрэяў і гераізм Карла Плагэ<ref name="jewish_heritage"/>. * '''Аглядная пляцоўка (Панарама вуліцы Субач)'''&nbsp;— адна з самых папулярных турыстычных кропак горада, абсталяваная каля скрыжавання вуліц Субач і Майроніса. Адсюль адкрываецца захапляльны від на гістарычны раён [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]], [[Даліна Свінтарога|даліну Свінтарога]], вежы касцёлаў і цэркваў Старога горада, [[Гара Гедзіміна|гару Гедзіміна]] і [[Гара Трох Крыжоў|Гару Трох Крыжоў]]. Унізе на схіле размяшчаецца невялікі парк Кудру (былыя «Сады місіянераў»). У цёплы час года на пляцоўцы працуе адкрытае кафэ<ref name="govilnius" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Акты Виленской археографической комиссии |загаловак=Том XX. Акты, касающиеся города Вильны |месца=Вильна |выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина |год=1893 |старонак=715 |ref=АВАК}} * {{артыкул |аўтар=[[Лешак Беднарчук|Bednarczuk L.]] |загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) |выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica |тып=часопіс |год=2010 |нумар=5 |старонкі=1-18 |ref=Bednarczuk}} * {{артыкул |аўтар=Grikpėdis M. |загаловак=Subačiaus gatvė 6 |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2015 metais |год=2016 |старонкі=338-340 |ref=Grikpėdis}} * {{кніга |аўтар=Jurkštas J. |загаловак=Vilniaus vietovardžiai |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1985 |старонак=39 |ref=Jurkštas}} * {{артыкул |аўтар=Kalėjus A., Rackevičius G. |загаловак=Subačiaus gatvė 20, 22 |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2019 metais |год=2020 |старонкі=337-341 |ref=Kalėjus, Rackevičius}} * {{кніга |аўтар=Katalynas K. |загаловак=Vilniaus plėtra XIV – XVII a. |месца=Vilnius |выдавецтва=Diemedis |год=2006 |старонак=158 |ref=Katalynas}} * {{кніга |аўтар=Kirkor A. H. (Jan ze Śliwina) |загаловак=Przechadzki po Wilnie i jego okolicach |месца=Wilno |выдавецтва=Drukarnia A. Marcinowskiego |год=1856 |старонак=302 |ref=Kirkor}} * {{артыкул |аўтар=Rimkė E. |загаловак=Vilniaus senamiesčio gatvių pavadinimai sovietinėje Lietuvoje |выданне=Bernardinai.lt |год=2014 |ref=Rimkė}} * {{артыкул |аўтар=Steponaitis V., Vailionis E. |загаловак=Vilniaus gynybinės sienos bastėja |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2008 metais |год=2009 |старонкі=201-202 |ref=Steponaitis, Vailionis}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Subačiaus Street in Vilnius}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вуліцы Вільні]] [[Катэгорыя:Стары горад (Вільня)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] s2tha1q5lwrehe21tgh9bzbr0vs9lbv 5211193 5211175 2026-10-04T08:37:14Z M.L.Bot 261 5211193 wikitext text/x-wiki {{Вуліца|Вільні |краіна = {{LIT}} |рэгіён = [[Віленскі раён]] |горад = Вільня |назва = Вуліца Субач |арыгінальная назва = {{lang-lt|Subačiaus gatvė}} |статус = |на карце = |памер = |фота = Subačiaus Street Vilnius.jpg |памер фота = |подпіс = Вуліца Субач каля былой Субацкай брамы |акруга-спасылка = |акруга = |раён-спасылка = |раён = Сянюнія ([[староства]]) [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |гістарычны раён-спасылка = |гістарычны раён = [[Стары горад (Вільня)|Стары горад]] |мікрараён-спасылка = |мікрараён = |метро = |метра-спасылка = |электрычка = |электрычка-спасылка = |трамвай = |трамвай-спасылка = |тралейбус = |тралейбус-спасылка = |аўтобус = |аўтобус-спасылка = |маршрутка = |маршрутка-спасылка = |індэкс = 11350 |тэлефоны = |ранейшыя назвы = Субачая, Сабачая, Сіроцкая, Subocz |працягласць = |назва параметру = |тэкст параметру = |на карце wikimapia = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = }} '''Ву́ліца Су́бач''' ({{lang-lt|Subačiaus gatvė}}, {{lang-pl|Ulica Subocz}}, гістарычныя назвы: ''Субачая'', ''Сабачая'', ''Сіроцкая'')&nbsp;— вуліца ў гістарычным цэнтры [[Вільня|Вільні]]. Пачынаецца ў [[Стары горад (Вільня)|Старым горадзе]] і вядзе ў паўднёва-ўсходнім кірунку за межы гістарычных гарадскіх муроў да прадмесця [[Паплавы (Вільня)|Паплавы]]. == Этымалогія і тапаніміка == У актах часоў Вялікага Княства Літоўскага вуліца фігуравала пад назвамі ''Субачова'', ''Субачая''{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}. Паводле польскага мовазнаўца [[Лешак Беднарчук|Лешака Беднарчука]], які прааналізаваў гістарычныя запісы (напрыклад, «na Subačovoj ulicy» з 1528 года і «na ulicę Sobaczą» з 1663 года), тапонім утварыўся зыходна ад усходнеславянскага слова «[[сабака]]» (''sobaka''), пераход галоснага «o» ў «u» адбыўся праз рэдукцыю пад уплывам беларускага акання{{sfn|Bednarczuk|2010|с=10}}. [[Файл:Subačiaus gatve, Vilnius.jpg|міні|Пачатак вуліцы Субач]] Лінгвістычныя назіранне пацвярджае менш мілагучная народная назва вуліцы&nbsp;— ''Сабачая'' ({{lang-ru-old|Собачая}}, {{lang-pl|Psia}}), якая часта сустракалася ў вуснай мове і літаратуры{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}. [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Кіркор]] тлумачыў назву жыццём у вежы Субацкай брамы, у памяшканні над варотамі, віленскага гарадскога [[кат|ката]]{{sfn|Kirkor|1856|с=96}}. Яго памочнікі — чэлядзь, якую называлі «падкатамі» (ад {{lang-pl|podkaci}}) і «сабачнікамі», — акрамя асноўных абавязкаў займаліся адловам і знішчэннем вулічных бадзяжных сабак, што не мелі знака належнасці гаспадару. Ад гэтых сабачнікаў быццам і пайшла неафіцыйная назва вуліцы{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}<ref name="travelvilnius">{{cite web|url=http://www.travelvilnius.com/index.php?id=Streets_Squares_Hills_Courtyards&lang=EN|title=Streets, Squares, Hills, and Courtyards|publisher=TravelVilnius.com|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Сучасныя даследчыкі ставяцца да гэтай версіі як да гарадской легенды, адзначаючы, што кат пасяліўся ў браме даволі позна: упершыню яго кватэра згадваецца там толькі ў 1669 годзе<ref name="orbis_gate">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/subacius-gate/|title=Subačius Gate|publisher=Orbis Lituaniae|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Нягледзячы на гэта, у 1864 годзе ўлады мелі намер афіцыйна перайменаваць вуліцу ў «Сабачую» ({{lang-ru|Собачья}}), аднак сустрэлі супраціў мясцовых жыхароў<ref name="vlkk">{{cite web|url=https://www.vlkk.lt/konsultacijos/5082-subacius-subaciaus-g|title=Subačius, Subačiaus g.|publisher=Valstybinė lietuvių kalbos komisija|date=|lang=lt|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. Згодна з іншай, больш распаўсюджанай гістарычнай версіяй, якую таксама падтрымлівае [[Дзяржаўная камісія літоўскай мовы]], назва магла ўтварыцца ад прозвішча або імя аднаго з мясцовых землеўладальнікаў&nbsp;— багатага віленскага месціча Субача, які жыў тут у XV стагоддзі<ref name="govilnius">{{cite web|url=https://www.govilnius.lt/visit-vilnius/places/subacius-panoramic-viewpoint|title=Subačius Panoramic Viewpoint|publisher=Go Vilnius|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref><ref name="orbis_gate"/><ref name="vlkk"/>. Гісторык і пісьменнік [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]], а таксама шэраг іншых даследчыкаў XIX стагоддзя прапаноўвалі яшчэ адну версію, тлумачачы паходжанне назвы ад словазлучэння «з убочча» ({{lang-pl|z ubocza}}), паколькі вуліца ішла нібыта з боку, па схіле пагорка{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}{{sfn|Kirkor|1856|с=96}}. У канцы XVIII&nbsp;— XIX стагоддзі частка вуліцы таксама называлася ''Сіроцкай'' ({{lang-ru-old|Сиротская}}). Гэта было непасрэдна звязана з тым, што ў 1786 годзе княгіня [[Ядвіга Агінская]] набыла тут зямельны ўчастак і ў 1791 годзе пабудавала вялікі сіроцкі прытулак «Дзіцятка Езус» ({{lang-pl|Dzieciątko Jezus}}), якім апекаваліся манахіні-шарыткі{{sfn|АВАК|1893|с=XCV}}<ref name="travelvilnius"/>. == Гісторыя == === Фарміраванне вуліцы і Субацкая брама === [[Файл:Subačius gate.Vilnius.Lithuania.jpg|злева|міні|[[Субацкая брама]] ў канцы XVIII стагоддзя на малюнку [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]]]] Ужо з XIV стагоддзя на месцы сучаснай вуліцы праходзіў адзін з найстарэйшых і найважнейшых стратэгічных шляхоў з Вільні, які вёў па левым беразе ракі [[Вільня (рака)|Вільні]] ў кірунку [[Полацк|Полацка]], [[Смаленск|Смаленска]] і [[Масква|Масквы]]{{sfn|Katalynas|2006|с=51}}<ref name="travelvilnius"/><ref name="orbis_gate"/>. Археалагічныя даныя сведчаць, што заходняя частка вуліцы была забудавана ў канцы XIV&nbsp;— пачатку XV стагоддзяў{{sfn|Katalynas|2006|с=43, 54}}. У пачатку XVI стагоддзя, з-за павелічэння пагрозы з боку [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікага Княства Маскоўскага]] і набегаў татараў, вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык]] у 1503 годзе выдаў прывілей віленскім мяшчанам на ўзвядзенне [[Віленская гарадская сцяна|мураванай гарадской сцяны]]. Працы былі скончаны ў 1522 годзе{{sfn|Steponaitis, Vailionis|2009|с=201}}. На вуліцы Субач была пабудавана адна з самых значных гарадскіх брам&nbsp;— [[Субацкая брама|Субацкая]]. Яна ўяўляла сабой чатырохпавярховы будынак, які моцна выступаў за лінію гарадской сцяны, што дазваляла абаронцам весці флангавы абстрэл праціўніка. Вежа была прыстасавана не толькі для абароны, але і мела ацяпляльныя жылыя памяшканні. У XVIII стагоддзі тут нават размяшчалася гарадская турма<ref name="orbis_gate"/>. У першай палове XVII стагоддзя для ўзмацнення абароны горада каля Субацкай брамы ўзвялі {{Не перакладзена 5|Віленская бастэя|бастэю|lt|Vilniaus gynybinės sienos bastėja}}, яна складалася з вежы, падковападобнай часткі для артылерыі і злучальнага тунэля. Бастэя моцна пацярпела падчас [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны з Расіяй у 1655—1661 гадах]]{{sfn|Steponaitis, Vailionis|2009|с=201}}. Нягледзячы на адбудову, бастэя паступова страціла ваеннае значэнне, у канцы XVIII стагоддзя яе тэрыторыя ператварылася ў гарадскую звалку, а равы засыпалі зямлёй<ref name="orbis_bastion">{{cite web|url=https://www.ldkistorija.lt/bastion-of-vilnius/|title=Bastion of Vilnius|publisher=Orbis Lituaniae|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. У 1801 годзе рашэннем расійскіх уладаў Субацкую браму знеселі<ref name="orbis_gate"/>. === Залаты век і заможныя жыхары === У XVI і першай палове XVII стагоддзя вуліца Субач лічылася адной з самых прэстыжных і заможных у горадзе. Яна абмяжоўвала землі і ўладанні праваслаўнага [[Свята-Духаўскі манастыр (Вільня)|Свята-Духаўскага манастыра]]{{sfn|АВАК|1893|с=CLVII}}. У гэты перыяд вуліца славілася тым, што на ёй жылі найбагацейшыя віленскія купцы і славутыя мяшчане{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Згодна з гарадскімі актамі і інвентарамі, на вуліцы знаходзіліся багатыя мураваныя дамы такіх вядомых асоб, як Іеранім і Пётр Азарычы, Крыштоф Блін, мяшчанін Бычкоўскі (чый дом быў вядомы як «Крыштофаўскі»), Акуліна Дарафеевічоўна, Самуіл Філіповіч, Рамановіч, Сульжыц, Страшкевіч і Кушалевіч. Усе гэтыя асобы валодалі значнымі багаццямі, мелі сваякоў або блізкіх людзей сярод браціі Віленскага Свята-Духаўскага манастыра і большую частку сваёй маёмасці ахвяравалі або завяшчалі на карысць гэтага манастыра{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Сярод іншых значных пабудоў на вуліцы Субач вылучаўся мураваны дом Мінкевіча. Гэты будынак быў выкуплены дзяржаўным дзеячам [[Караль Станіслаў Радзівіл (канцлер вялікі літоўскі)|Каралем Станіславам Радзівілам]] і падараваны каталіцкім ксяндзам ордэна [[Кармеліты|кармелітаў]]{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Таксама тут знаходзіўся пляц з домам роду [[Валовічы|Валовічаў]], які пазней перайшоў да віленскага райцы Сенчыча, а ў 1601 годзе&nbsp;— да ратушнага пісара Бенедыкта. Гэты дом размяшчаўся насупраць царквы Святога Духа рускага брацтва{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. Акрамя таго, у 1597 годзе згадваецца дом Ганны Рыгораўны Цыбульскай, які знаходзіўся на рагу вуліцы Субач, непадалёку ад [[Вострая брама|Вострай брамы]] і насупраць гасціннага двара{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}}. === Заняпад і змены ў планіроўцы === [[Файл:Wilno Kosciol Misjonarzy Zygmunt Vogel.jpg|міні|Місіянерскі касцёл па вуліцы Субач на фоне панарамы Вільні. Малюнак Зыгмунта Фогеля. ]] Квітнеючы перыяд вуліцы скончыўся ў сярэдзіне XVII стагоддзя з-за шматлікіх войнаў і пажараў. Прафесар [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]] ў сваіх працах з сумам адзначаў: {{цытата|«Вуліца Субач гады таму была цудоўная, самых багатых купцоў у сабе мела, цяпер жа (у 1749 годзе) больш за ўсё пустуе».{{арыгінальны тэкст|pl|Subocz ulica przed laty wspaniała, co najbogatszych kupców w sobie miała, teraz najwięcej pustek...}}}}{{sfn|АВАК|1893|с=CLX}} Мясцовасць паміж вуліцай Субач і гандлёвым раёнам [[Імбары]] ў XVI стагоддзі была занятая нязначнымі гаспадарчымі пабудовамі. Аднак у пачатку XVII стагоддзя яны былі збольшага знішчаны і выкуплены для маштабнага будаўніцтва [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёла Святога Казіміра]], спадарожных кляштарных будынкаў езуітаў і ўтварэння новых могілак{{sfn|АВАК|1893|с=CLIX}}. [[Файл:Vilnia, Subač, Misijanerski. Вільня, Субач, Місіянэрскі (S. Fleury, 1895-1905).jpg|міні|Вуліца Субач з місіянерскім касцёлам на фотаздымку канца XIX — пачатку XX стагоддзя. Від у бок цэнтра горада.]] [[Файл:Vilnia, Subač, Misijanerski. Вільня, Субач, Місіянэрскі (H. Poddębski, 1937) (2).jpg|злева|міні|Місіянерскі касцёл на вуліцы Субач. 1937 г.]] Асаблівую ролю ў гісторыі вуліцы адыграла мясцовасць, якая ляжала паміж вуліцай Субач і касцёлам місіянераў. З даўніх часоў яна насіла ўзнёслую назву «Рай» з-за прыгожага віду, што адкрываўся адтуль на горад. У 1785 годзе гэтыя землі, якія раней належалі былому езуіту Грабніцкаму, былі ахвяраваны на дабрачыннасць. Дабрачынца [[Ядвіга Агінская]] скупіла суседнія дамы і пляцы, у тым ліку частку зямлі місіянераў, і ў 1791 годзе заснавала тут вялікі сіроцкі выхаваўчы прытулак «Дзіцятка Езус» (пабудаваны архітэктарам [[Аўгусцін Касакоўскі|Аўгусцінам Касакоўскім]] пры ўдзеле [[Андрэй Поль|Андрэя Поля]]){{sfn|АВАК|1893|с=CCXIII}}. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] расійскі генерал-губернатар [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіл Мураўёў]] канфіскаваў прытулак і перадаў яго праваслаўнаму ведамству, якое хрысціла дзяцей паводле сваёй веры і выхоўвала іх у рускім духу. Толькі ў 1915 годзе будынак быў вернуты Літоўскаму таварыству, якое зноў стварыла тут дзіцячы дом<ref name="travelvilnius"/>. У 1948 годзе, калі ішла хваля перайменаванняў вуліц, дырэктар [[Бібліятэка Акадэміі навук Літоўскай ССР|бібліятэкі Акадэміі навук Літоўскай ССР]] [[Юозас Юргініс]] прапанаваў захаваць гістарычную назву вуліцы Субач (як і вуліц [[Скопаўка]] і [[Вуліца Савіч|Савіча]]), аргументуючы гэта тым, што назва з'яўляецца вельмі старой і паходзіць яшчэ з XV стагоддзя{{sfn|Rimkė|2014}}. [[Файл:Vilnia, Subač-Rosy. Вільня, Субач-Росы (19.04.1917).jpg|міні|Вуліца Субач на аэрафотаздымку 1917 года.]] Археалагічныя даследаванні на вуліцы паказваюць бесперапыннае архітэктурнае развіццё раёна. На ўчастках пад нумарамі 20 і 22 урбанізацыі ў XVI—XVII стагоддзях замінала складанасць гарадскога рэльефу і наяўнасць абарончага рова перад бастыёнам. Аднак ужо ў XVIII стагоддзі тут з'яўляюцца мураваныя будынкі{{sfn|Kalėjus, Rackevičius|2020|с=337-338}}. У 2015 годзе падчас раскопак у доме нумар 6 (былы [[Палац Салагубаў (Вільня, вуліца Субач)|палац]], які ў XVIII стагоддзі належаў Салагубу) былі знойдзены мураваныя падмуркі і культурныя пласты XVII стагоддзя, а таксама багаты матэрыял: кераміка, фрагменты пячной кафлі з раслінным арнаментам і манеты часоў [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта Вазы]]{{sfn|Grikpėdis|2016|с=338-340}}. === Другая сусветная вайна і лагер HKP 562 === Трагічная старонка ў гісторыі вуліцы Субач звязана з перыядам [[Нацысцкая Германія|нацысцкай акупацыі]] падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У канцы XIX стагоддзя, у 1898 годзе, сусветна вядомы філантроп барон [[Морыс дэ Гірш]] прафінансаваў будаўніцтва двух вялікіх шматкватэрных дамоў (сучасныя нумары 47 і 49) для бедных яўрэяў віленскай супольнасці. Жыхары мірна жылі тут да 1941 года, пакуль нацысцкія акупанты не выселілі іх і не забілі ў [[Панарская трагедыя|Панарах]]<ref name="jewish_heritage">{{cite web|url=https://www.jewish-heritage-lithuania.org/holocaust/buildings-on-subacius-street-no-47-49-in-vilnius/|title=Buildings on Subačius street no. 47-49 in Vilnius|publisher=Jewish Heritage Lithuania|date=|lang=en|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. У 1943—1944 гадах тэрыторыя гэтых дамоў была пераўтворана ў працоўны лагер HKP 562 (Heereskraftfahrpark) для віленскіх яўрэяў, якія займаліся рамонтам аўтамабіляў для [[Вермахт|Вермахта]]. Начальнікам лагера быў прызначаны маёр [[Карл Плагэ]], які ўвайшоў у гісторыю як «добры нацыст». Плагэ, рызыкуючы ўласным жыццём, выдаў больш за 200 дазволаў на працу яўрэям, большасць з якіх нават не былі механікамі, тым самым абараніўшы іх і іх сем'і ад знішчэння ў [[Віленскае гета|гета]]. Перад ліквідацыяй лагера СС у ліпені 1944 года Плагэ ўскосна папярэдзіў зняволеных пра небяспеку. Дзякуючы гэтаму каля 250 чалавек здолелі схавацца ў загадзя падрыхтаваных сховішчах (так званых «малінах») і перажылі вайну. Сярод тых, хто выжыў у адным з такіх сховішчаў на вуліцы Субач, быў і сусветна вядомы мастак [[Самуэль Бак]]. Пазней Карл Плагэ быў прызнаны [[Праведнікі народаў свету|Праведнікам народаў свету]]<ref name="jewish_heritage"/>. У двары паміж дамамі дагэтуль знаходзяцца брацкія магілы тых яўрэяў, якіх нацысты знайшлі і расстралялі на месцы ў апошнія дні акупацыі<ref name="jewish_heritage"/>. == Выдатныя будынкі і мясціны == * '''Дом № 6'''&nbsp;— гістарычны будынак, які ў XVIII стагоддзі набыў свой сучасны аб'ём шляхам аб'яднання двух мураваных дамоў. У розныя часы ім валодалі [[Кастравіцкія]], [[Дуніны]], [[Езуіцкі калегіум (Вільня)|езуіцкі калегіум]], [[Салагубы]] і [[Шарыткі|манахіні-шарыткі]]. У будынку захаваліся скляпеністыя сутарэнні і архітэктурныя элементы XVII—XVIII стагоддзяў<ref name="kulturospaveldas">{{cite web|url=http://www.kulturospaveldas.lt/tyrimai-3/subaciaus-g-6-vilniuje-buto-istoriniai-tyrimai.html|title=Subačiaus g. 6 Vilniuje, buto istoriniai tyrimai|publisher=Kultūros paveldo tyrimų portalas|date=|lang=lt|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. * '''Бастыён віленскай абарончай сцяны''' (сучасны адрас: вул. Бокшта, 20)&nbsp;— гістарычна звязаны з вуліцай Субач і былой Субацкай брамай. Пабудаваны ў першай палове XVII стагоддзя. Сёння ўяўляе сабой важны турыстычны і музейны аб'ект, адкуль таксама адкрываецца маляўнічы від на горад<ref name="orbis_bastion" />. * '''[[Касцёл Ушэсця Гасподняга і кляштар місіянераў (Вільня)|Касцёл Ушэсця Гасподняга і кляштар місіянераў]]''' (вул. Субач, 26)&#x20;— гістарычны рэлігійны комплекс. На ўзвышшы, якое гістарычна называлася Гарой Збавіцеля (''mons salutaris''), уздоўж вуліцы Субач узвышаюцца дзве вытанчаныя вежы былога касцёла Ушэсця Гасподняга і кляштара [[Місіянеры (ордэн)|місіянераў (ксяндзоў ордэна Святога Вінцэнта дэ Поля)]]. Гісторыя комплексу пачалася ў 1687 годзе, калі [[Кацярына Радзівіл]] падаравала місіянерам былы палац Сангушкаў з вялікім садам і сажалкамі (сёння гэта парк Кудру, які раней так і называўся&#x20;— Сады місіянераў). Сам касцёл быў заснаваны ў 1695 годзе інфлянцкім войскім [[Тэафіл Плятэр|Тэафілам Плятэрам]]. Яго асвячэнне адбылося 18 чэрвеня 1730 года віленскім біскупам-суфраганам [[Ежы Анцута|Ежы Анцутам]]{{sfn|Kirkor|1856|с=97-98}}. У 1843 годзе касцёл быў закрыты{{sfn|Kirkor|1856|с=97-98}}. Пасля пашкоджанняў у савецкія часы храм доўгі час стаяў пустым і не дзейнічаў; у наш час вядуцца рэстаўрацыйныя працы<ref name="aleteia">{{cite web|url=https://pl.aleteia.org/2023/10/09/miasto-milosierdzia-wilno-sladami-sw-faustyny-zdjecia/|title=Miasto Miłosierdzia: Wilno śladami św. Faustyny [ZDJĘCIA]|publisher=Aleteia|date=9 кастрычніка 2023|lang=pl|accessdate=25 кастрычніка 2023}}</ref>. * '''Дамы № 20 і 22'''&nbsp;— тэрыторыя былога вялікага сіроцкага прытулку «Дзіцятка Езус», заснаванага ў 1791 годзе. Доўгі час будынкі выкарыстоўваліся як шпіталь і сіроцкі дом{{sfn|Kalėjus, Rackevičius|2020|с=337}}. * '''Дамы № 47 і 49'''&nbsp;— гістарычныя шматкватэрныя будынкі канца XIX стагоддзя, якія падчас Другой сусветнай вайны сталі месцам размяшчэння працоўнага лагера HKP 562. Сёння на фасадах усталяваны мемарыяльныя дошкі на іўрыце, ідыш, англійскай і літоўскай мовах, якія нагадваюць пра трагедыю віленскіх яўрэяў і гераізм Карла Плагэ<ref name="jewish_heritage"/>. * '''Аглядная пляцоўка (Панарама вуліцы Субач)'''&nbsp;— адна з самых папулярных турыстычных кропак горада, абсталяваная каля скрыжавання вуліц Субач і Майроніса. Адсюль адкрываецца захапляльны від на гістарычны раён [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]], [[Даліна Свінтарога|даліну Свінтарога]], вежы касцёлаў і цэркваў Старога горада, [[Гара Гедзіміна|гару Гедзіміна]] і [[Гара Трох Крыжоў|Гару Трох Крыжоў]]. Унізе на схіле размяшчаецца невялікі парк Кудру (былыя «Сады місіянераў»). У цёплы час года на пляцоўцы працуе адкрытае кафэ<ref name="govilnius" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Акты Виленской археографической комиссии |загаловак=Том XX. Акты, касающиеся города Вильны |месца=Вильна |выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина |год=1893 |старонак=715 |ref=АВАК}} * {{артыкул |аўтар=[[Лешак Беднарчук|Bednarczuk L.]] |загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) |выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica |тып=часопіс |год=2010 |нумар=5 |старонкі=1-18 |ref=Bednarczuk}} * {{артыкул |аўтар=Grikpėdis M. |загаловак=Subačiaus gatvė 6 |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2015 metais |год=2016 |старонкі=338-340 |ref=Grikpėdis}} * {{кніга |аўтар=Jurkštas J. |загаловак=Vilniaus vietovardžiai |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1985 |старонак=39 |ref=Jurkštas}} * {{артыкул |аўтар=Kalėjus A., Rackevičius G. |загаловак=Subačiaus gatvė 20, 22 |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2019 metais |год=2020 |старонкі=337-341 |ref=Kalėjus, Rackevičius}} * {{кніга |аўтар=Katalynas K. |загаловак=Vilniaus plėtra XIV – XVII a. |месца=Vilnius |выдавецтва=Diemedis |год=2006 |старонак=158 |ref=Katalynas}} * {{кніга |аўтар=Kirkor A. H. (Jan ze Śliwina) |загаловак=Przechadzki po Wilnie i jego okolicach |месца=Wilno |выдавецтва=Drukarnia A. Marcinowskiego |год=1856 |старонак=302 |ref=Kirkor}} * {{артыкул |аўтар=Rimkė E. |загаловак=Vilniaus senamiesčio gatvių pavadinimai sovietinėje Lietuvoje |выданне=Bernardinai.lt |год=2014 |ref=Rimkė}} * {{артыкул |аўтар=Steponaitis V., Vailionis E. |загаловак=Vilniaus gynybinės sienos bastėja |выданне=Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2008 metais |год=2009 |старонкі=201-202 |ref=Steponaitis, Vailionis}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Subačiaus Street in Vilnius}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вуліцы Вільні]] [[Катэгорыя:Стары горад (Вільня)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 14j9w2qeoj26stipvm0femin97av4gu Сіроцкая вуліца (Вільня) 0 816038 5211128 2026-10-03T21:08:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Вуліца Субач]] 5211128 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вуліца Субач]] 9gekk7mtcaigpfkl7fuzgq86z96buyc Субацкая вуліца 0 816039 5211129 2026-10-03T21:08:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Вуліца Субач]] 5211129 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вуліца Субач]] 9gekk7mtcaigpfkl7fuzgq86z96buyc Зверапошук 0 816041 5211198 2026-10-04T09:12:24Z Emilia Noah 155537 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1374563766|Hitpig!]]» 5211198 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Фільм|прадзюсар={{plainlist| * Adam Nagle * Peter Nagle * Dave Rosenbaum }}|мова=English}}'''«Зверапошук»'''— анімацыйны [[Кінакамедыя|камедыйны фільм]] 2024 года рэжысёраў Чынцыі Анджэліні і Дэвіда Файса. Фільм зняты паводле арыгінальнай гісторыі Берклі Брыдта, якая ўваходзіць у яго дзіцячую кнігу 2008 года «Піт і салёныя агуркі». Брыдт таксама напісаў сцэнар разам з Дэйвам Розенбаўмам і Тайлерам Веррынам. Фільм, зняты студыяй <a href="./Aniventure" rel="mw:WikiLink" data-linkid="165" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Aniventure&amp;quot;,&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;British entertainment company&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q12270567&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;en&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;source&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwHQ" title="Aniventure">«</a>Aniventure» і анімацыяй <a href="./Cinesite" rel="mw:WikiLink" data-linkid="166" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Cinesite&amp;quot;,&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;Visual effects studio&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q5120891&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;en&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;source&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwHg" title="Cinesite">«</a>Cinesite», агучваюць Джэйсан Судэйкіс, Лілі Сінгх, Рэйн Уілсан, Аніта, РуПол, Ханна Гэдсбі і Чарлі Адлер. «Зверапошук» быў выпушчаны ў Паўночнай Амерыцы 1 лістапада 2024 года, а ў Вялікабрытаніі і Ірландыі — 24 красавіка 2026 года. == Сюжэт == Хітпіг — антрапаморфная свіння, якую выгадавала пажылая паляўнічая за галовамі Вялікая Берта, каб яна знаходзіла згубленых хатніх жывёл і вяртала іх гаспадарам. Калі Берту з'ядае кракадзіл, Хітпіг атрымлівае траўму ад гэтай падзеі, але працягвае справу Берты, змагаючыся з вядомымі жывёламі-ўцекачамі за грашовую ўзнагароду. Аднойчы ўначы слон па мянушцы Піклз уцякае з-пад апекі Скачучага Лорда Трыка, багатага, але няўдачлівага шоумена з Лас-Вегаса, з дапамогай актывісткі па абароне правоў жывёл Летыцыі дос Анхос. Выявіўшы пра ўцёкі Піклза, Лорд-Скачун звязваецца з Хітпігам, каб той злавіў Піклза перад вялікім шоу, якое ён мае намер адкрыць праз пару дзён. Хітпіг прымае яго прапанову, пачуўшы пра ўзнагароду ў мільён долараў. Летыцыя бярэ Піклз у Лондан з намерам перавезці Піклз у Індыю, каб яна знайшла сваю сям’ю. Хітпігу ўдаецца знайсці Піклз і заслужыць яе давер, калі яна памылкова прымае Хітпіга за саюзніка Летыцыі. Аднак фургон Хітпіга эвакуіруюць, таму ім даводзіцца ляцець назад у Лас-Вегас. У самалёце Хітпіга заўважае Летыцыя, і яны ўступаюць у бой дроцікамі за Піклза, які памылкова адчыняе заднія дзверы самалёта. Хітпіга і Піклза катапультуюць з самалёта, і яны прызямляюцца ў прыдарожным матэлі. Пара будуе імправізаваны транспартны сродак, каб вярнуцца ў Лас-Вегас, але збочвае з дарогі, калі фестываль паветраных шароў адцягвае ўвагу Піклз, прымушаючы Хітпіга гнацца за ёй. Яны вырашаюць выкарыстоўваць паветраны шар у якасці яшчэ аднаго сродку перамяшчэння. Яны апынаюцца ў Сан-Францыска, дзе церпяць крушэнне на здымачнай пляцоўцы кулінарнага гульнявога шоу. Піклз дапамагае Хітпігу перамагчы, выкарыстоўваючы свой хобат як руку пасля таго, як ён зламае свой. Развіваючы складаныя пачуцці да Піклза, Хітпіг бачыць сон пра Берту, якая тлумачыць яму, што дапамога іншым была ўзнагароджанай часткай палявання за галовамі. Затым Хітпіг ратуе Піклз ад утаплення ў затопленым доме, дыхаючы ў яе хобот. На наступны дзень Скачучы Лорд знаходзіць Хітпіга і Піклза і раскрывае Піклзу праўду пра Хітпіг, якая ўсё яшчэ верыць, што ён спрабуе забраць яе ў Індыю, і прымушае Хітпіга ўзяць узнагароду. Калі Хітпіг адмаўляецца ад узнагароды, Скачучы Лорд запалохвае яго сваім хатнім кракадзілам Пушыстым, які аказваецца тым самым кракадзілам, што з'еў Берту, з-за чаго той страціў прытомнасць. Ачуняўшы, Хітпіг вырашае выратаваць Піклза. Летыцыя, якая ўзяла пад кантроль фургон Хітпіга, настойвае на дапамозе разам з іншымі жывёламі, якіх злавіў Хітпіг, і Супер-Пеўнем, пеўнем-супергероем. Яны прабіраюцца да палаца Скачучага Лорда, але даведваюцца, што ў шоу Скачучага Лорда ён страляе сваім палацам у космас, каб паспяхова скокнуць у абдымкі Піклза. З дапамогай Супер-Пеўня і ядзерных пуканняў тхара, Хітпігу і яго камандзе ўдаецца дагнаць лятаючы палац. Хітпіг дабіраецца да галоўнай сцэны, каб выратаваць Піклза, але, калі ён спрабуе змагацца з Пухнацікам, фургон-кэтчбек аддзяляецца ад уваходнага люка палаца, выкідваючы Скачучага Лорда, Пухнаціка і Хітпіга. Калі Хітпіг ляціць у космас, Супер Певень хапае фургон з кішэнямі, вяртае яго ў палац і ратуе Хітпіга. Хітпіг бяспечна вяртае палац на Зямлю. Некаторы час пазней Хітпіг прывозіць саленні ў Індыю. Праз год Hitpig адкрыў фудтрак у Італіі. Піклз, не маючы магчымасці знайсці сваю сям’ю ў Індыі, натыкаецца на яго грузавік і заяўляе, што Хітпіг і яго сябры — яе сапраўдная сям'я. Хітпіг вырашае запрасіць Піклза дапамагчы яму выратаваць жывёл разам з Летыцыяй, і яны ляцяць у яго фургоне. Тым часам Скачучы Лорд і Пухнацік узляцелі высока ў космас прама да Сонца, дзе імгненна згарэлі. == Агучванне == * Джэйсан Судэйкіс у ролі Хітпіга, свінні-паляўнічага за галовамі * Лілі Сінгх у ролі слана Піклза * Рэйн Уілсан у ролі Скачучага Лорда Трыка, шоумена з Лас-Вегаса * Аніта ў ролі Лецісіі дос Анхос, абаронцы правоў жывёл * РуПол у ролі тхора, тхора з гетэрахроміяй * Ларын Эшборн — Берта, прыёмная маці і настаўніца Хітпіга * Эндзі Сэркіс у ролі вядучага навін * Шэлбі Янг у ролі фургона Хітпіга * Ханна Гэдсбі ў ролі Лолы, коалы * Чарлі Адлер у ролі Суперпеўня ** Адлер таксама агучвае Луіса па імені Амар. * Флавор Флавор як шэф-повар Emcee == Вытворчасць == «Зверапошук» быў задуманы Берклі Брэйдэдам як экранізацыя яго дзіцячай кнігі 2008 года «Піт і салёныя саленні». Фільм першапачаткова быў распрацаваны кампаніяй <a href="./DreamWorks_Animation" rel="mw:WikiLink" data-linkid="238" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;DreamWorks Animation&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/de/Dreamworksanimationentrance.jpg/120px-Dreamworksanimationentrance.jpg?utm_source=en.wikipedia.org&amp;amp;utm_campaign=api&amp;amp;utm_content=thumbnail&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:53},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;American animation studio&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q500088&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;en&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;label&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwUQ" title="DreamWorks Animation">«</a>DreamWorks Animation» у 2014 годзе, але неўзабаве быў закрыты.<ref>{{Cite web|url=https://trademarks.justia.com/863/40/dreamworks-86340156.html|title=DREAMWORKS HITPIG- Trademark Details|website=Trademarkia|access-date=August 23, 2022}}</ref> Да стварэння «Зверапошук», у 2010 годзе Брыдт упершыню паспрабавала экранізаваць «Піта і Піклза» як камп’ютарны анімацыйны серыял для дашкольнікаў у фармаце «Technicolor».<ref>{{Cite web|url=https://www.awn.com/animationworld/sarnoff-talks-technicolor-pete-pickles|title=Sarnoff Talks Technicolor, Pete & Pickles|author=Desowitz|first=Bill|website=[[Animation World Network]]|date=May 6, 2010|access-date=August 23, 2022}}</ref> У 2020 годзе было абвешчана, што брытанская анімацыйная кампанія <a href="./Aniventure" rel="mw:WikiLink" data-linkid="242" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Aniventure&amp;quot;,&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;British entertainment company&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q12270567&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;en&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;source&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwYg" title="Aniventure">«</a>Aniventure» будзе прадзюсаваць фільм, а рэжысёрамі будуць Чынцыя Анджэліні і Маўрыцыа Парымбэлі.<ref name="DeadlineCasting">{{Cite web|url=https://deadline.com/2020/10/peter-dinklage-lilly-singh-rainn-wilson-rupaul-hannah-gadsby-dany-boon-voice-animated-movie-hitpig-1234601710/|title='Hitpig': Peter Dinklage, Lilly Singh, Rainn Wilson, RuPaul, Hannah Gadsby & Dany Boon To Voice Animated Movie|author=Wiseman|first=Andreas|website=[[Deadline Hollywood]]|date=October 22, 2020|access-date=August 23, 2022}}</ref> Неўзабаве пасля гэтага Парымбэлі быў заменены Дэвідам Файсам . Вытворчасцю анімацыйных фільмаў займалася кампанія Cinesite праз свае аб’екты [[Манрэаль|ў Манрэалі]] , а таксама ў [[Ванкувер|Ванкуверы]].<ref name="CartoonBrewTeaser">{{Cite web|url=https://www.cartoonbrew.com/feature-film/aniventure-debuts-first-teaser-for-action-comedy-hitpig-214339.html|title=Aniventure Debuts First Teaser For Action-Comedy 'HITPIG' – Exclusive|author=Amidi|first=Amid|author-link=Amid Amidi|website=[[Cartoon Brew]]|date=March 18, 2022|access-date=August 23, 2022}}</ref> У 2020 годзе было абвешчана, што да акцёрскага складу далучыліся [[Пітэр Дынклэйдж]], Лілі Сінгх, Рэйн Уілсан, РуПол, Ханна Гэдсбі і [[Дані Бун|Дэні Бун]].<ref name="DeadlineCasting" /> Калі Дэвід Файс далучыўся да праекта ў якасці рэжысёра, Бун пакінуў праект, і яго ролю замяніў ветэран агучвання і былы супрацоўнік Файса па фільмах «Карова і курыца» Чарлі Адлер, які таксама агучваў яшчэ дзве ролі ў фільме.<ref>{{Cite web|url=https://officialcharlieadler.com/about|title=About- Charlie Adler|website=Official Charlie Adler|access-date=August 23, 2022}}</ref> 8 сакавіка 2022 года было абвешчана, што Аніта будзе агучваць персанажа Летысію душ Анжос.<ref>{{Cite web|url=https://www.awn.com/news/brazilian-singer-songwriter-anitta-joins-hitpig-cast|title=Brazilian Singer-Songwriter Anitta Joins 'Hitpig' Cast|author=Diamond Sarto|first=Debbie|website=[[Animation World Network]]|date=March 9, 2022|access-date=August 23, 2022}}</ref> У маі 2024 года паведамлялася, што Джэйсан Судэйкіс будзе гуляць галоўнага героя, замяніўшы Дынклэйджа, а GFM Animation пачала міжнародныя продажы.<ref>{{Cite web|url=https://www.screendaily.com/news/gfm-animation-launches-sales-on-hitpig-with-jason-sudeikis-rupaul-among-voice-cast/5193413.article|title=GFM Animation launches sales on ''HitPig'', with Jason Sudeikis, RuPaul among voice cast|author=Tabbara|first=Mona|website=[[Screen Daily]]|date=May 14, 2024|access-date=May 14, 2024}}</ref> Музыку да фільма напісала Ізабэла Самэрс.<ref>{{Cite web|url=https://filmmusicreporter.com/2022/03/08/isabella-summers-to-score-cinzia-angelinis-david-feiss-hitpig/|title=Isabella Summers to Score Cinzia Angelini's & David Feiss' 'Hitpig'|website=Film Music Reporter|date=March 8, 2022|access-date=August 23, 2022}}</ref> == Рэліз == У жніўні 2024 года кампанія «Viva Pictures» набыла правы на паказ у ЗША і выпусціла фільм у кінатэатрах 1 лістапада 2024 года.<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2024/08/hitpig-movie-jason-sudeikis-unveils-release-date-viva-pictures-1236040456/|title=Viva Pictures Acquires Animated Feature ''Hitpig!'' Starring Jason Sudeikis For November Release|author=Grobar|first=Matt|website=[[Deadline Hollywood]]|date=2024-08-15|access-date=2024-08-15}}</ref> «VVS Films» выпусціла фільм у Канадзе ад імя «Viva Pictures». «Kazoo» выпусціў фільм у Вялікабрытаніі 24 красавіка 2026 года.<ref>{{Cite web|url=https://www.animationuk.org/news/kazoo-films-appoints-michael-guerrero-as-new-head-of-marketing/|title=Kazoo Films appoints Michael Guerrero as new Head of Marketing|website=Animation UK|date=2025-05-14|access-date=2024-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dcm.co.uk/films/date/2026/04|title=Film Calendar|website=[[Digital Cinema Media]]|access-date=6 April 2026}}</ref> Правы на распаўсюджванне фільма ў ЗША былі перададзены кампаніі «Sony Pictures Home Entertainment» 9 студзеня 2026 года.<ref>{{Cite web|url=https://publicrecords.copyright.gov/detailed-record/rmm_voyager_V01504277800000|title=U.S. Copyright Office Public Records System|website=U.S. Copyright Office Public Records System|access-date=2026-03-13|ref={{sfnref|U.S. Copyright Office Public Records System}}}}</ref> == Прыём == === Каса === У Злучаных Штатах і Канадзе, «Зверапошук» быў выпушчаны разам з альбомамі ''Here'' і ''Absolution''. У першыя выхадныя фільм сабраў 1,2 мільёна долараў у 2107 кінатэатрах, заняўшы 13-е месца ў пракаце.<ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/weekend/2024W44/?ref_=bo_rl_table_1|title=Domestic 2024 Weekend 44|website=Box Office Mojo|access-date=November 14, 2024}}</ref> === Крытычны адказ === On the , Апытаныя [[CinemaScore]] гледачы паставілі фільму сярэднюю адзнаку «B+» па шкале ад A+ да F.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.cinemascore.com/|title=Home|website=CinemaScore|access-date=2024-11-02}}</ref> == Спасылкі == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Крыніцы}} == Знешнія спасылкі == * [[Official YouTube|https://youtu.be/LEf82C-WWr0?si=mam1p1AxHsV0uug6]] * {{Афіцыйны сайт|https://www.hitpig.movie/}} * {{Афіцыйны сайт|https://www.aniventure.com/projects/hitpig}} у [[Aniventure|Анівентуры]] * Hitpig! [[Катэгорыя:Фільмы Канады 2024 года]] [[Катэгорыя:Фільмы 2024 года]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 6sgmlxez6swaeb296s2j1al7f0nz8xq 5211201 5211198 2026-10-04T09:19:58Z Emilia Noah 155537 5211201 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=4 кастрычніка 2026}} {{Кароткае апісанне|Фільм 2024 года Чынцыі Анджэліні і Дэвіда Файса}} {{Фільм}} '''«Зверапошук»'''— анімацыйны [[Кінакамедыя|камедыйны фільм]] 2024 года рэжысёраў Чынцыі Анджэліні і Дэвіда Файса. Фільм зняты паводле арыгінальнай гісторыі Берклі Брыдта, якая ўваходзіць у яго дзіцячую кнігу 2008 года «Піт і салёныя агуркі». Брыдт таксама напісаў сцэнар разам з Дэйвам Розенбаўмам і Тайлерам Веррынам. Фільм, зняты студыяй «Aniventure» і анімацыяй «Cinesite», агучваюць Джэйсан Судэйкіс, Лілі Сінгх, Рэйн Уілсан, Аніта, РуПол, Ханна Гэдсбі і Чарлі Адлер. «Зверапошук» быў выпушчаны ў Паўночнай Амерыцы 1 лістапада 2024 года, а ў Вялікабрытаніі і Ірландыі — 24 красавіка 2026 года. == Сюжэт == Хітпіг — антрапаморфная свіння, якую выгадавала пажылая паляўнічая за галовамі Вялікая Берта, каб яна знаходзіла згубленых хатніх жывёл і вяртала іх гаспадарам. Калі Берту з'ядае кракадзіл, Хітпіг атрымлівае траўму ад гэтай падзеі, але працягвае справу Берты, змагаючыся з вядомымі жывёламі-ўцекачамі за грашовую ўзнагароду. Аднойчы ўначы слон па мянушцы Піклз уцякае з-пад апекі Скачучага Лорда Трыка, багатага, але няўдачлівага шоумена з Лас-Вегаса, з дапамогай актывісткі па абароне правоў жывёл Летыцыі дос Анхос. Выявіўшы пра ўцёкі Піклза, Лорд-Скачун звязваецца з Хітпігам, каб той злавіў Піклза перад вялікім шоу, якое ён мае намер адкрыць праз пару дзён. Хітпіг прымае яго прапанову, пачуўшы пра ўзнагароду ў мільён долараў. Летыцыя бярэ Піклз у Лондан з намерам перавезці Піклз у Індыю, каб яна знайшла сваю сям’ю. Хітпігу ўдаецца знайсці Піклз і заслужыць яе давер, калі яна памылкова прымае Хітпіга за саюзніка Летыцыі. Аднак фургон Хітпіга эвакуіруюць, таму ім даводзіцца ляцець назад у Лас-Вегас. У самалёце Хітпіга заўважае Летыцыя, і яны ўступаюць у бой дроцікамі за Піклза, які памылкова адчыняе заднія дзверы самалёта. Хітпіга і Піклза катапультуюць з самалёта, і яны прызямляюцца ў прыдарожным матэлі. Пара будуе імправізаваны транспартны сродак, каб вярнуцца ў Лас-Вегас, але збочвае з дарогі, калі фестываль паветраных шароў адцягвае ўвагу Піклз, прымушаючы Хітпіга гнацца за ёй. Яны вырашаюць выкарыстоўваць паветраны шар у якасці яшчэ аднаго сродку перамяшчэння. Яны апынаюцца ў Сан-Францыска, дзе церпяць крушэнне на здымачнай пляцоўцы кулінарнага гульнявога шоу. Піклз дапамагае Хітпігу перамагчы, выкарыстоўваючы свой хобат як руку пасля таго, як ён зламае свой. Развіваючы складаныя пачуцці да Піклза, Хітпіг бачыць сон пра Берту, якая тлумачыць яму, што дапамога іншым была ўзнагароджанай часткай палявання за галовамі. Затым Хітпіг ратуе Піклз ад утаплення ў затопленым доме, дыхаючы ў яе хобот. На наступны дзень Скачучы Лорд знаходзіць Хітпіга і Піклза і раскрывае Піклзу праўду пра Хітпіг, якая ўсё яшчэ верыць, што ён спрабуе забраць яе ў Індыю, і прымушае Хітпіга ўзяць узнагароду. Калі Хітпіг адмаўляецца ад узнагароды, Скачучы Лорд запалохвае яго сваім хатнім кракадзілам Пушыстым, які аказваецца тым самым кракадзілам, што з'еў Берту, з-за чаго той страціў прытомнасць. Ачуняўшы, Хітпіг вырашае выратаваць Піклза. Летыцыя, якая ўзяла пад кантроль фургон Хітпіга, настойвае на дапамозе разам з іншымі жывёламі, якіх злавіў Хітпіг, і Супер-Пеўнем, пеўнем-супергероем. Яны прабіраюцца да палаца Скачучага Лорда, але даведваюцца, што ў шоу Скачучага Лорда ён страляе сваім палацам у космас, каб паспяхова скокнуць у абдымкі Піклза. З дапамогай Супер-Пеўня і ядзерных пуканняў тхара, Хітпігу і яго камандзе ўдаецца дагнаць лятаючы палац. Хітпіг дабіраецца да галоўнай сцэны, каб выратаваць Піклза, але, калі ён спрабуе змагацца з Пухнацікам, фургон-кэтчбек аддзяляецца ад уваходнага люка палаца, выкідваючы Скачучага Лорда, Пухнаціка і Хітпіга. Калі Хітпіг ляціць у космас, Супер Певень хапае фургон з кішэнямі, вяртае яго ў палац і ратуе Хітпіга. Хітпіг бяспечна вяртае палац на Зямлю. Некаторы час пазней Хітпіг прывозіць саленні ў Індыю. Праз год Hitpig адкрыў фудтрак у Італіі. Піклз, не маючы магчымасці знайсці сваю сям’ю ў Індыі, натыкаецца на яго грузавік і заяўляе, што Хітпіг і яго сябры — яе сапраўдная сям'я. Хітпіг вырашае запрасіць Піклза дапамагчы яму выратаваць жывёл разам з Летыцыяй, і яны ляцяць у яго фургоне. Тым часам Скачучы Лорд і Пухнацік узляцелі высока ў космас прама да Сонца, дзе імгненна згарэлі. == Агучванне == * Джэйсан Судэйкіс у ролі Хітпіга, свінні-паляўнічага за галовамі * Лілі Сінгх у ролі слана Піклза * Рэйн Уілсан у ролі Скачучага Лорда Трыка, шоумена з Лас-Вегаса * Аніта ў ролі Лецісіі дос Анхос, абаронцы правоў жывёл * РуПол у ролі тхора, тхора з гетэрахроміяй * Ларын Эшборн — Берта, прыёмная маці і настаўніца Хітпіга * Эндзі Сэркіс у ролі вядучага навін * Шэлбі Янг у ролі фургона Хітпіга * Ханна Гэдсбі ў ролі Лолы, коалы * Чарлі Адлер у ролі Суперпеўня ** Адлер таксама агучвае Луіса па імені Амар. * Флавор Флавор як шэф-повар Emcee == Вытворчасць == «Зверапошук» быў задуманы Берклі Брэйдэдам як экранізацыя яго дзіцячай кнігі 2008 года «Піт і салёныя саленні». Фільм першапачаткова быў распрацаваны кампаніяй <a href="./DreamWorks_Animation" rel="mw:WikiLink" data-linkid="238" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;DreamWorks Animation&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/de/Dreamworksanimationentrance.jpg/120px-Dreamworksanimationentrance.jpg?utm_source=en.wikipedia.org&amp;amp;utm_campaign=api&amp;amp;utm_content=thumbnail&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:53},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;American animation studio&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q500088&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;en&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;label&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwUQ" title="DreamWorks Animation">«</a>DreamWorks Animation» у 2014 годзе, але неўзабаве быў закрыты.<ref>{{Cite web|url=https://trademarks.justia.com/863/40/dreamworks-86340156.html|title=DREAMWORKS HITPIG- Trademark Details|website=Trademarkia|access-date=August 23, 2022}}</ref> Да стварэння «Зверапошук», у 2010 годзе Брыдт упершыню паспрабавала экранізаваць «Піта і Піклза» як камп’ютарны анімацыйны серыял для дашкольнікаў у фармаце «Technicolor».<ref>{{Cite web|url=https://www.awn.com/animationworld/sarnoff-talks-technicolor-pete-pickles|title=Sarnoff Talks Technicolor, Pete & Pickles|author=Desowitz|first=Bill|website=[[Animation World Network]]|date=May 6, 2010|access-date=August 23, 2022}}</ref> У 2020 годзе было абвешчана, што брытанская анімацыйная кампанія <a href="./Aniventure" rel="mw:WikiLink" data-linkid="242" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Aniventure&amp;quot;,&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;British entertainment company&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q12270567&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;en&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;source&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwYg" title="Aniventure">«</a>Aniventure» будзе прадзюсаваць фільм, а рэжысёрамі будуць Чынцыя Анджэліні і Маўрыцыа Парымбэлі.<ref name="DeadlineCasting">{{Cite web|url=https://deadline.com/2020/10/peter-dinklage-lilly-singh-rainn-wilson-rupaul-hannah-gadsby-dany-boon-voice-animated-movie-hitpig-1234601710/|title='Hitpig': Peter Dinklage, Lilly Singh, Rainn Wilson, RuPaul, Hannah Gadsby & Dany Boon To Voice Animated Movie|author=Wiseman|first=Andreas|website=[[Deadline Hollywood]]|date=October 22, 2020|access-date=August 23, 2022}}</ref> Неўзабаве пасля гэтага Парымбэлі быў заменены Дэвідам Файсам . Вытворчасцю анімацыйных фільмаў займалася кампанія Cinesite праз свае аб’екты [[Манрэаль|ў Манрэалі]] , а таксама ў [[Ванкувер|Ванкуверы]].<ref name="CartoonBrewTeaser">{{Cite web|url=https://www.cartoonbrew.com/feature-film/aniventure-debuts-first-teaser-for-action-comedy-hitpig-214339.html|title=Aniventure Debuts First Teaser For Action-Comedy 'HITPIG' – Exclusive|author=Amidi|first=Amid|author-link=Amid Amidi|website=[[Cartoon Brew]]|date=March 18, 2022|access-date=August 23, 2022}}</ref> У 2020 годзе было абвешчана, што да акцёрскага складу далучыліся [[Пітэр Дынклэйдж]], Лілі Сінгх, Рэйн Уілсан, РуПол, Ханна Гэдсбі і [[Дані Бун|Дэні Бун]].<ref name="DeadlineCasting" /> Калі Дэвід Файс далучыўся да праекта ў якасці рэжысёра, Бун пакінуў праект, і яго ролю замяніў ветэран агучвання і былы супрацоўнік Файса па фільмах «Карова і курыца» Чарлі Адлер, які таксама агучваў яшчэ дзве ролі ў фільме.<ref>{{Cite web|url=https://officialcharlieadler.com/about|title=About- Charlie Adler|website=Official Charlie Adler|access-date=August 23, 2022}}</ref> 8 сакавіка 2022 года было абвешчана, што Аніта будзе агучваць персанажа Летысію душ Анжос.<ref>{{Cite web|url=https://www.awn.com/news/brazilian-singer-songwriter-anitta-joins-hitpig-cast|title=Brazilian Singer-Songwriter Anitta Joins 'Hitpig' Cast|author=Diamond Sarto|first=Debbie|website=[[Animation World Network]]|date=March 9, 2022|access-date=August 23, 2022}}</ref> У маі 2024 года паведамлялася, што Джэйсан Судэйкіс будзе гуляць галоўнага героя, замяніўшы Дынклэйджа, а GFM Animation пачала міжнародныя продажы.<ref>{{Cite web|url=https://www.screendaily.com/news/gfm-animation-launches-sales-on-hitpig-with-jason-sudeikis-rupaul-among-voice-cast/5193413.article|title=GFM Animation launches sales on ''HitPig'', with Jason Sudeikis, RuPaul among voice cast|author=Tabbara|first=Mona|website=[[Screen Daily]]|date=May 14, 2024|access-date=May 14, 2024}}</ref> Музыку да фільма напісала Ізабэла Самэрс.<ref>{{Cite web|url=https://filmmusicreporter.com/2022/03/08/isabella-summers-to-score-cinzia-angelinis-david-feiss-hitpig/|title=Isabella Summers to Score Cinzia Angelini's & David Feiss' 'Hitpig'|website=Film Music Reporter|date=March 8, 2022|access-date=August 23, 2022}}</ref> == Рэліз == У жніўні 2024 года кампанія «Viva Pictures» набыла правы на паказ у ЗША і выпусціла фільм у кінатэатрах 1 лістапада 2024 года.<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2024/08/hitpig-movie-jason-sudeikis-unveils-release-date-viva-pictures-1236040456/|title=Viva Pictures Acquires Animated Feature ''Hitpig!'' Starring Jason Sudeikis For November Release|author=Grobar|first=Matt|website=[[Deadline Hollywood]]|date=2024-08-15|access-date=2024-08-15}}</ref> «VVS Films» выпусціла фільм у Канадзе ад імя «Viva Pictures». «Kazoo» выпусціў фільм у Вялікабрытаніі 24 красавіка 2026 года.<ref>{{Cite web|url=https://www.animationuk.org/news/kazoo-films-appoints-michael-guerrero-as-new-head-of-marketing/|title=Kazoo Films appoints Michael Guerrero as new Head of Marketing|website=Animation UK|date=2025-05-14|access-date=2024-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dcm.co.uk/films/date/2026/04|title=Film Calendar|website=[[Digital Cinema Media]]|access-date=6 April 2026}}</ref> Правы на распаўсюджванне фільма ў ЗША былі перададзены кампаніі «Sony Pictures Home Entertainment» 9 студзеня 2026 года.<ref>{{Cite web|url=https://publicrecords.copyright.gov/detailed-record/rmm_voyager_V01504277800000|title=U.S. Copyright Office Public Records System|website=U.S. Copyright Office Public Records System|access-date=2026-03-13|ref={{sfnref|U.S. Copyright Office Public Records System}}}}</ref> == Прыём == === Каса === У Злучаных Штатах і Канадзе, «Зверапошук» быў выпушчаны разам з альбомамі ''Here'' і ''Absolution''. У першыя выхадныя фільм сабраў 1,2 мільёна долараў у 2107 кінатэатрах, заняўшы 13-е месца ў пракаце.<ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/weekend/2024W44/?ref_=bo_rl_table_1|title=Domestic 2024 Weekend 44|website=Box Office Mojo|access-date=November 14, 2024}}</ref> === Крытычны адказ === On the , Апытаныя [[CinemaScore]] гледачы паставілі фільму сярэднюю адзнаку «B+» па шкале ад A+ да F.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.cinemascore.com/|title=Home|website=CinemaScore|access-date=2024-11-02}}</ref> == Спасылкі == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Крыніцы}} == Знешнія спасылкі == * [[Official YouTube|https://youtu.be/LEf82C-WWr0?si=mam1p1AxHsV0uug6]] * {{Афіцыйны сайт|https://www.hitpig.movie/}} * {{Афіцыйны сайт|https://www.aniventure.com/projects/hitpig}} у [[Aniventure|Анівентуры]] * Hitpig! [[Катэгорыя:Фільмы Канады 2024 года]] [[Катэгорыя:Фільмы 2024 года]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] h4vzjuu7sqvpy54z187pi7kwv2hkwr5 5211203 5211201 2026-10-04T09:22:56Z Emilia Noah 155537 /* Крытычны адказ */ 5211203 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=4 кастрычніка 2026}} {{Кароткае апісанне|Фільм 2024 года Чынцыі Анджэліні і Дэвіда Файса}} {{Фільм}} '''«Зверапошук»'''— анімацыйны [[Кінакамедыя|камедыйны фільм]] 2024 года рэжысёраў Чынцыі Анджэліні і Дэвіда Файса. Фільм зняты паводле арыгінальнай гісторыі Берклі Брыдта, якая ўваходзіць у яго дзіцячую кнігу 2008 года «Піт і салёныя агуркі». Брыдт таксама напісаў сцэнар разам з Дэйвам Розенбаўмам і Тайлерам Веррынам. Фільм, зняты студыяй «Aniventure» і анімацыяй «Cinesite», агучваюць Джэйсан Судэйкіс, Лілі Сінгх, Рэйн Уілсан, Аніта, РуПол, Ханна Гэдсбі і Чарлі Адлер. «Зверапошук» быў выпушчаны ў Паўночнай Амерыцы 1 лістапада 2024 года, а ў Вялікабрытаніі і Ірландыі — 24 красавіка 2026 года. == Сюжэт == Хітпіг — антрапаморфная свіння, якую выгадавала пажылая паляўнічая за галовамі Вялікая Берта, каб яна знаходзіла згубленых хатніх жывёл і вяртала іх гаспадарам. Калі Берту з'ядае кракадзіл, Хітпіг атрымлівае траўму ад гэтай падзеі, але працягвае справу Берты, змагаючыся з вядомымі жывёламі-ўцекачамі за грашовую ўзнагароду. Аднойчы ўначы слон па мянушцы Піклз уцякае з-пад апекі Скачучага Лорда Трыка, багатага, але няўдачлівага шоумена з Лас-Вегаса, з дапамогай актывісткі па абароне правоў жывёл Летыцыі дос Анхос. Выявіўшы пра ўцёкі Піклза, Лорд-Скачун звязваецца з Хітпігам, каб той злавіў Піклза перад вялікім шоу, якое ён мае намер адкрыць праз пару дзён. Хітпіг прымае яго прапанову, пачуўшы пра ўзнагароду ў мільён долараў. Летыцыя бярэ Піклз у Лондан з намерам перавезці Піклз у Індыю, каб яна знайшла сваю сям’ю. Хітпігу ўдаецца знайсці Піклз і заслужыць яе давер, калі яна памылкова прымае Хітпіга за саюзніка Летыцыі. Аднак фургон Хітпіга эвакуіруюць, таму ім даводзіцца ляцець назад у Лас-Вегас. У самалёце Хітпіга заўважае Летыцыя, і яны ўступаюць у бой дроцікамі за Піклза, які памылкова адчыняе заднія дзверы самалёта. Хітпіга і Піклза катапультуюць з самалёта, і яны прызямляюцца ў прыдарожным матэлі. Пара будуе імправізаваны транспартны сродак, каб вярнуцца ў Лас-Вегас, але збочвае з дарогі, калі фестываль паветраных шароў адцягвае ўвагу Піклз, прымушаючы Хітпіга гнацца за ёй. Яны вырашаюць выкарыстоўваць паветраны шар у якасці яшчэ аднаго сродку перамяшчэння. Яны апынаюцца ў Сан-Францыска, дзе церпяць крушэнне на здымачнай пляцоўцы кулінарнага гульнявога шоу. Піклз дапамагае Хітпігу перамагчы, выкарыстоўваючы свой хобат як руку пасля таго, як ён зламае свой. Развіваючы складаныя пачуцці да Піклза, Хітпіг бачыць сон пра Берту, якая тлумачыць яму, што дапамога іншым была ўзнагароджанай часткай палявання за галовамі. Затым Хітпіг ратуе Піклз ад утаплення ў затопленым доме, дыхаючы ў яе хобот. На наступны дзень Скачучы Лорд знаходзіць Хітпіга і Піклза і раскрывае Піклзу праўду пра Хітпіг, якая ўсё яшчэ верыць, што ён спрабуе забраць яе ў Індыю, і прымушае Хітпіга ўзяць узнагароду. Калі Хітпіг адмаўляецца ад узнагароды, Скачучы Лорд запалохвае яго сваім хатнім кракадзілам Пушыстым, які аказваецца тым самым кракадзілам, што з'еў Берту, з-за чаго той страціў прытомнасць. Ачуняўшы, Хітпіг вырашае выратаваць Піклза. Летыцыя, якая ўзяла пад кантроль фургон Хітпіга, настойвае на дапамозе разам з іншымі жывёламі, якіх злавіў Хітпіг, і Супер-Пеўнем, пеўнем-супергероем. Яны прабіраюцца да палаца Скачучага Лорда, але даведваюцца, што ў шоу Скачучага Лорда ён страляе сваім палацам у космас, каб паспяхова скокнуць у абдымкі Піклза. З дапамогай Супер-Пеўня і ядзерных пуканняў тхара, Хітпігу і яго камандзе ўдаецца дагнаць лятаючы палац. Хітпіг дабіраецца да галоўнай сцэны, каб выратаваць Піклза, але, калі ён спрабуе змагацца з Пухнацікам, фургон-кэтчбек аддзяляецца ад уваходнага люка палаца, выкідваючы Скачучага Лорда, Пухнаціка і Хітпіга. Калі Хітпіг ляціць у космас, Супер Певень хапае фургон з кішэнямі, вяртае яго ў палац і ратуе Хітпіга. Хітпіг бяспечна вяртае палац на Зямлю. Некаторы час пазней Хітпіг прывозіць саленні ў Індыю. Праз год Hitpig адкрыў фудтрак у Італіі. Піклз, не маючы магчымасці знайсці сваю сям’ю ў Індыі, натыкаецца на яго грузавік і заяўляе, што Хітпіг і яго сябры — яе сапраўдная сям'я. Хітпіг вырашае запрасіць Піклза дапамагчы яму выратаваць жывёл разам з Летыцыяй, і яны ляцяць у яго фургоне. Тым часам Скачучы Лорд і Пухнацік узляцелі высока ў космас прама да Сонца, дзе імгненна згарэлі. == Агучванне == * Джэйсан Судэйкіс у ролі Хітпіга, свінні-паляўнічага за галовамі * Лілі Сінгх у ролі слана Піклза * Рэйн Уілсан у ролі Скачучага Лорда Трыка, шоумена з Лас-Вегаса * Аніта ў ролі Лецісіі дос Анхос, абаронцы правоў жывёл * РуПол у ролі тхора, тхора з гетэрахроміяй * Ларын Эшборн — Берта, прыёмная маці і настаўніца Хітпіга * Эндзі Сэркіс у ролі вядучага навін * Шэлбі Янг у ролі фургона Хітпіга * Ханна Гэдсбі ў ролі Лолы, коалы * Чарлі Адлер у ролі Суперпеўня ** Адлер таксама агучвае Луіса па імені Амар. * Флавор Флавор як шэф-повар Emcee == Вытворчасць == «Зверапошук» быў задуманы Берклі Брэйдэдам як экранізацыя яго дзіцячай кнігі 2008 года «Піт і салёныя саленні». Фільм першапачаткова быў распрацаваны кампаніяй <a href="./DreamWorks_Animation" rel="mw:WikiLink" data-linkid="238" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;DreamWorks Animation&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/de/Dreamworksanimationentrance.jpg/120px-Dreamworksanimationentrance.jpg?utm_source=en.wikipedia.org&amp;amp;utm_campaign=api&amp;amp;utm_content=thumbnail&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:53},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;American animation studio&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q500088&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;en&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;label&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwUQ" title="DreamWorks Animation">«</a>DreamWorks Animation» у 2014 годзе, але неўзабаве быў закрыты.<ref>{{Cite web|url=https://trademarks.justia.com/863/40/dreamworks-86340156.html|title=DREAMWORKS HITPIG- Trademark Details|website=Trademarkia|access-date=August 23, 2022}}</ref> Да стварэння «Зверапошук», у 2010 годзе Брыдт упершыню паспрабавала экранізаваць «Піта і Піклза» як камп’ютарны анімацыйны серыял для дашкольнікаў у фармаце «Technicolor».<ref>{{Cite web|url=https://www.awn.com/animationworld/sarnoff-talks-technicolor-pete-pickles|title=Sarnoff Talks Technicolor, Pete & Pickles|author=Desowitz|first=Bill|website=[[Animation World Network]]|date=May 6, 2010|access-date=August 23, 2022}}</ref> У 2020 годзе было абвешчана, што брытанская анімацыйная кампанія <a href="./Aniventure" rel="mw:WikiLink" data-linkid="242" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Aniventure&amp;quot;,&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;British entertainment company&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q12270567&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;en&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;source&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwYg" title="Aniventure">«</a>Aniventure» будзе прадзюсаваць фільм, а рэжысёрамі будуць Чынцыя Анджэліні і Маўрыцыа Парымбэлі.<ref name="DeadlineCasting">{{Cite web|url=https://deadline.com/2020/10/peter-dinklage-lilly-singh-rainn-wilson-rupaul-hannah-gadsby-dany-boon-voice-animated-movie-hitpig-1234601710/|title='Hitpig': Peter Dinklage, Lilly Singh, Rainn Wilson, RuPaul, Hannah Gadsby & Dany Boon To Voice Animated Movie|author=Wiseman|first=Andreas|website=[[Deadline Hollywood]]|date=October 22, 2020|access-date=August 23, 2022}}</ref> Неўзабаве пасля гэтага Парымбэлі быў заменены Дэвідам Файсам . Вытворчасцю анімацыйных фільмаў займалася кампанія Cinesite праз свае аб’екты [[Манрэаль|ў Манрэалі]] , а таксама ў [[Ванкувер|Ванкуверы]].<ref name="CartoonBrewTeaser">{{Cite web|url=https://www.cartoonbrew.com/feature-film/aniventure-debuts-first-teaser-for-action-comedy-hitpig-214339.html|title=Aniventure Debuts First Teaser For Action-Comedy 'HITPIG' – Exclusive|author=Amidi|first=Amid|author-link=Amid Amidi|website=[[Cartoon Brew]]|date=March 18, 2022|access-date=August 23, 2022}}</ref> У 2020 годзе было абвешчана, што да акцёрскага складу далучыліся [[Пітэр Дынклэйдж]], Лілі Сінгх, Рэйн Уілсан, РуПол, Ханна Гэдсбі і [[Дані Бун|Дэні Бун]].<ref name="DeadlineCasting" /> Калі Дэвід Файс далучыўся да праекта ў якасці рэжысёра, Бун пакінуў праект, і яго ролю замяніў ветэран агучвання і былы супрацоўнік Файса па фільмах «Карова і курыца» Чарлі Адлер, які таксама агучваў яшчэ дзве ролі ў фільме.<ref>{{Cite web|url=https://officialcharlieadler.com/about|title=About- Charlie Adler|website=Official Charlie Adler|access-date=August 23, 2022}}</ref> 8 сакавіка 2022 года было абвешчана, што Аніта будзе агучваць персанажа Летысію душ Анжос.<ref>{{Cite web|url=https://www.awn.com/news/brazilian-singer-songwriter-anitta-joins-hitpig-cast|title=Brazilian Singer-Songwriter Anitta Joins 'Hitpig' Cast|author=Diamond Sarto|first=Debbie|website=[[Animation World Network]]|date=March 9, 2022|access-date=August 23, 2022}}</ref> У маі 2024 года паведамлялася, што Джэйсан Судэйкіс будзе гуляць галоўнага героя, замяніўшы Дынклэйджа, а GFM Animation пачала міжнародныя продажы.<ref>{{Cite web|url=https://www.screendaily.com/news/gfm-animation-launches-sales-on-hitpig-with-jason-sudeikis-rupaul-among-voice-cast/5193413.article|title=GFM Animation launches sales on ''HitPig'', with Jason Sudeikis, RuPaul among voice cast|author=Tabbara|first=Mona|website=[[Screen Daily]]|date=May 14, 2024|access-date=May 14, 2024}}</ref> Музыку да фільма напісала Ізабэла Самэрс.<ref>{{Cite web|url=https://filmmusicreporter.com/2022/03/08/isabella-summers-to-score-cinzia-angelinis-david-feiss-hitpig/|title=Isabella Summers to Score Cinzia Angelini's & David Feiss' 'Hitpig'|website=Film Music Reporter|date=March 8, 2022|access-date=August 23, 2022}}</ref> == Рэліз == У жніўні 2024 года кампанія «Viva Pictures» набыла правы на паказ у ЗША і выпусціла фільм у кінатэатрах 1 лістапада 2024 года.<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2024/08/hitpig-movie-jason-sudeikis-unveils-release-date-viva-pictures-1236040456/|title=Viva Pictures Acquires Animated Feature ''Hitpig!'' Starring Jason Sudeikis For November Release|author=Grobar|first=Matt|website=[[Deadline Hollywood]]|date=2024-08-15|access-date=2024-08-15}}</ref> «VVS Films» выпусціла фільм у Канадзе ад імя «Viva Pictures». «Kazoo» выпусціў фільм у Вялікабрытаніі 24 красавіка 2026 года.<ref>{{Cite web|url=https://www.animationuk.org/news/kazoo-films-appoints-michael-guerrero-as-new-head-of-marketing/|title=Kazoo Films appoints Michael Guerrero as new Head of Marketing|website=Animation UK|date=2025-05-14|access-date=2024-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dcm.co.uk/films/date/2026/04|title=Film Calendar|website=[[Digital Cinema Media]]|access-date=6 April 2026}}</ref> Правы на распаўсюджванне фільма ў ЗША былі перададзены кампаніі «Sony Pictures Home Entertainment» 9 студзеня 2026 года.<ref>{{Cite web|url=https://publicrecords.copyright.gov/detailed-record/rmm_voyager_V01504277800000|title=U.S. Copyright Office Public Records System|website=U.S. Copyright Office Public Records System|access-date=2026-03-13|ref={{sfnref|U.S. Copyright Office Public Records System}}}}</ref> == Прыём == === Каса === У Злучаных Штатах і Канадзе, «Зверапошук» быў выпушчаны разам з альбомамі ''Here'' і ''Absolution''. У першыя выхадныя фільм сабраў 1,2 мільёна долараў у 2107 кінатэатрах, заняўшы 13-е месца ў пракаце.<ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/weekend/2024W44/?ref_=bo_rl_table_1|title=Domestic 2024 Weekend 44|website=Box Office Mojo|access-date=November 14, 2024}}</ref> === Крытычны адказ === На сайце-агрэгатары рэцэнзій Rotten Tomatoes 52% з 23 водгукаў крытыкаў з’яўляюцца станоўчымі, а сярэдняя адзнака складае 5,0 з 10. У агульным заключэнні сайта гаворыцца: «Гучная і шалёная камедыя з арыгінальнай задумай і жывымі анімацыйнымі персанажамі, «Зверапошук«» месцамі забаўляе, але ў выніку ўспрымаецца як занадта хаатычная і прадказальная стужка».[18] Гледачы, апытаныя кампаніяй [[CinemaScore]], паставілі фільму сярэднюю адзнаку «B+» па шкале ад «A+» да «F».<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.cinemascore.com/|title=Home|website=CinemaScore|access-date=2024-11-02}}</ref> == Спасылкі == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Крыніцы}} == Знешнія спасылкі == * [[Official YouTube|https://youtu.be/LEf82C-WWr0?si=mam1p1AxHsV0uug6]] * {{Афіцыйны сайт|https://www.hitpig.movie/}} * {{Афіцыйны сайт|https://www.aniventure.com/projects/hitpig}} у [[Aniventure|Анівентуры]] * Hitpig! [[Катэгорыя:Фільмы Канады 2024 года]] [[Катэгорыя:Фільмы 2024 года]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] igw2wxji98a9w8lgkygdjja3b0hwj6j 5211204 5211203 2026-10-04T09:25:07Z Emilia Noah 155537 /* Вытворчасць */ 5211204 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=4 кастрычніка 2026}} {{Кароткае апісанне|Фільм 2024 года Чынцыі Анджэліні і Дэвіда Файса}} {{Фільм}} '''«Зверапошук»'''— анімацыйны [[Кінакамедыя|камедыйны фільм]] 2024 года рэжысёраў Чынцыі Анджэліні і Дэвіда Файса. Фільм зняты паводле арыгінальнай гісторыі Берклі Брыдта, якая ўваходзіць у яго дзіцячую кнігу 2008 года «Піт і салёныя агуркі». Брыдт таксама напісаў сцэнар разам з Дэйвам Розенбаўмам і Тайлерам Веррынам. Фільм, зняты студыяй «Aniventure» і анімацыяй «Cinesite», агучваюць Джэйсан Судэйкіс, Лілі Сінгх, Рэйн Уілсан, Аніта, РуПол, Ханна Гэдсбі і Чарлі Адлер. «Зверапошук» быў выпушчаны ў Паўночнай Амерыцы 1 лістапада 2024 года, а ў Вялікабрытаніі і Ірландыі — 24 красавіка 2026 года. == Сюжэт == Хітпіг — антрапаморфная свіння, якую выгадавала пажылая паляўнічая за галовамі Вялікая Берта, каб яна знаходзіла згубленых хатніх жывёл і вяртала іх гаспадарам. Калі Берту з'ядае кракадзіл, Хітпіг атрымлівае траўму ад гэтай падзеі, але працягвае справу Берты, змагаючыся з вядомымі жывёламі-ўцекачамі за грашовую ўзнагароду. Аднойчы ўначы слон па мянушцы Піклз уцякае з-пад апекі Скачучага Лорда Трыка, багатага, але няўдачлівага шоумена з Лас-Вегаса, з дапамогай актывісткі па абароне правоў жывёл Летыцыі дос Анхос. Выявіўшы пра ўцёкі Піклза, Лорд-Скачун звязваецца з Хітпігам, каб той злавіў Піклза перад вялікім шоу, якое ён мае намер адкрыць праз пару дзён. Хітпіг прымае яго прапанову, пачуўшы пра ўзнагароду ў мільён долараў. Летыцыя бярэ Піклз у Лондан з намерам перавезці Піклз у Індыю, каб яна знайшла сваю сям’ю. Хітпігу ўдаецца знайсці Піклз і заслужыць яе давер, калі яна памылкова прымае Хітпіга за саюзніка Летыцыі. Аднак фургон Хітпіга эвакуіруюць, таму ім даводзіцца ляцець назад у Лас-Вегас. У самалёце Хітпіга заўважае Летыцыя, і яны ўступаюць у бой дроцікамі за Піклза, які памылкова адчыняе заднія дзверы самалёта. Хітпіга і Піклза катапультуюць з самалёта, і яны прызямляюцца ў прыдарожным матэлі. Пара будуе імправізаваны транспартны сродак, каб вярнуцца ў Лас-Вегас, але збочвае з дарогі, калі фестываль паветраных шароў адцягвае ўвагу Піклз, прымушаючы Хітпіга гнацца за ёй. Яны вырашаюць выкарыстоўваць паветраны шар у якасці яшчэ аднаго сродку перамяшчэння. Яны апынаюцца ў Сан-Францыска, дзе церпяць крушэнне на здымачнай пляцоўцы кулінарнага гульнявога шоу. Піклз дапамагае Хітпігу перамагчы, выкарыстоўваючы свой хобат як руку пасля таго, як ён зламае свой. Развіваючы складаныя пачуцці да Піклза, Хітпіг бачыць сон пра Берту, якая тлумачыць яму, што дапамога іншым была ўзнагароджанай часткай палявання за галовамі. Затым Хітпіг ратуе Піклз ад утаплення ў затопленым доме, дыхаючы ў яе хобот. На наступны дзень Скачучы Лорд знаходзіць Хітпіга і Піклза і раскрывае Піклзу праўду пра Хітпіг, якая ўсё яшчэ верыць, што ён спрабуе забраць яе ў Індыю, і прымушае Хітпіга ўзяць узнагароду. Калі Хітпіг адмаўляецца ад узнагароды, Скачучы Лорд запалохвае яго сваім хатнім кракадзілам Пушыстым, які аказваецца тым самым кракадзілам, што з'еў Берту, з-за чаго той страціў прытомнасць. Ачуняўшы, Хітпіг вырашае выратаваць Піклза. Летыцыя, якая ўзяла пад кантроль фургон Хітпіга, настойвае на дапамозе разам з іншымі жывёламі, якіх злавіў Хітпіг, і Супер-Пеўнем, пеўнем-супергероем. Яны прабіраюцца да палаца Скачучага Лорда, але даведваюцца, што ў шоу Скачучага Лорда ён страляе сваім палацам у космас, каб паспяхова скокнуць у абдымкі Піклза. З дапамогай Супер-Пеўня і ядзерных пуканняў тхара, Хітпігу і яго камандзе ўдаецца дагнаць лятаючы палац. Хітпіг дабіраецца да галоўнай сцэны, каб выратаваць Піклза, але, калі ён спрабуе змагацца з Пухнацікам, фургон-кэтчбек аддзяляецца ад уваходнага люка палаца, выкідваючы Скачучага Лорда, Пухнаціка і Хітпіга. Калі Хітпіг ляціць у космас, Супер Певень хапае фургон з кішэнямі, вяртае яго ў палац і ратуе Хітпіга. Хітпіг бяспечна вяртае палац на Зямлю. Некаторы час пазней Хітпіг прывозіць саленні ў Індыю. Праз год Hitpig адкрыў фудтрак у Італіі. Піклз, не маючы магчымасці знайсці сваю сям’ю ў Індыі, натыкаецца на яго грузавік і заяўляе, што Хітпіг і яго сябры — яе сапраўдная сям'я. Хітпіг вырашае запрасіць Піклза дапамагчы яму выратаваць жывёл разам з Летыцыяй, і яны ляцяць у яго фургоне. Тым часам Скачучы Лорд і Пухнацік узляцелі высока ў космас прама да Сонца, дзе імгненна згарэлі. == Агучванне == * Джэйсан Судэйкіс у ролі Хітпіга, свінні-паляўнічага за галовамі * Лілі Сінгх у ролі слана Піклза * Рэйн Уілсан у ролі Скачучага Лорда Трыка, шоумена з Лас-Вегаса * Аніта ў ролі Лецісіі дос Анхос, абаронцы правоў жывёл * РуПол у ролі тхора, тхора з гетэрахроміяй * Ларын Эшборн — Берта, прыёмная маці і настаўніца Хітпіга * Эндзі Сэркіс у ролі вядучага навін * Шэлбі Янг у ролі фургона Хітпіга * Ханна Гэдсбі ў ролі Лолы, коалы * Чарлі Адлер у ролі Суперпеўня ** Адлер таксама агучвае Луіса па імені Амар. * Флавор Флавор як шэф-повар Emcee == Вытворчасць == «Зверапошук» быў задуманы Берклі Брэйдэдам як экранізацыя яго дзіцячай кнігі 2008 года «Піт і салёныя саленні». Фільм першапачаткова быў распрацаваны кампаніяй «DreamWorks Animation» у 2014 годзе, але неўзабаве быў закрыты.<ref>{{Cite web|url=https://trademarks.justia.com/863/40/dreamworks-86340156.html|title=DREAMWORKS HITPIG- Trademark Details|website=Trademarkia|access-date=August 23, 2022}}</ref> Да стварэння «Зверапошук», у 2010 годзе Брыдт упершыню паспрабавала экранізаваць «Піта і Піклза» як камп’ютарны анімацыйны серыял для дашкольнікаў у фармаце «Technicolor».<ref>{{Cite web|url=https://www.awn.com/animationworld/sarnoff-talks-technicolor-pete-pickles|title=Sarnoff Talks Technicolor, Pete & Pickles|author=Desowitz|first=Bill|website=[[Animation World Network]]|date=May 6, 2010|access-date=August 23, 2022}}</ref> У 2020 годзе было абвешчана, што брытанская анімацыйная кампанія «Aniventure» будзе прадзюсаваць фільм, а рэжысёрамі будуць Чынцыя Анджэліні і Маўрыцыа Парымбэлі.<ref name="DeadlineCasting">{{Cite web|url=https://deadline.com/2020/10/peter-dinklage-lilly-singh-rainn-wilson-rupaul-hannah-gadsby-dany-boon-voice-animated-movie-hitpig-1234601710/|title='Hitpig': Peter Dinklage, Lilly Singh, Rainn Wilson, RuPaul, Hannah Gadsby & Dany Boon To Voice Animated Movie|author=Wiseman|first=Andreas|website=[[Deadline Hollywood]]|date=October 22, 2020|access-date=August 23, 2022}}</ref> Неўзабаве пасля гэтага Парымбэлі быў заменены Дэвідам Файсам . Вытворчасцю анімацыйных фільмаў займалася кампанія Cinesite праз свае аб’екты [[Манрэаль|ў Манрэалі]] , а таксама ў [[Ванкувер|Ванкуверы]].<ref name="CartoonBrewTeaser">{{Cite web|url=https://www.cartoonbrew.com/feature-film/aniventure-debuts-first-teaser-for-action-comedy-hitpig-214339.html|title=Aniventure Debuts First Teaser For Action-Comedy 'HITPIG' – Exclusive|author=Amidi|first=Amid|author-link=Amid Amidi|website=[[Cartoon Brew]]|date=March 18, 2022|access-date=August 23, 2022}}</ref> У 2020 годзе было абвешчана, што да акцёрскага складу далучыліся [[Пітэр Дынклэйдж]], Лілі Сінгх, Рэйн Уілсан, РуПол, Ханна Гэдсбі і [[Дані Бун|Дэні Бун]].<ref name="DeadlineCasting" /> Калі Дэвід Файс далучыўся да праекта ў якасці рэжысёра, Бун пакінуў праект, і яго ролю замяніў ветэран агучвання і былы супрацоўнік Файса па фільмах «Карова і курыца» Чарлі Адлер, які таксама агучваў яшчэ дзве ролі ў фільме.<ref>{{Cite web|url=https://officialcharlieadler.com/about|title=About- Charlie Adler|website=Official Charlie Adler|access-date=August 23, 2022}}</ref> 8 сакавіка 2022 года было абвешчана, што Аніта будзе агучваць персанажа Летысію душ Анжос.<ref>{{Cite web|url=https://www.awn.com/news/brazilian-singer-songwriter-anitta-joins-hitpig-cast|title=Brazilian Singer-Songwriter Anitta Joins 'Hitpig' Cast|author=Diamond Sarto|first=Debbie|website=[[Animation World Network]]|date=March 9, 2022|access-date=August 23, 2022}}</ref> У маі 2024 года паведамлялася, што Джэйсан Судэйкіс будзе гуляць галоўнага героя, замяніўшы Дынклэйджа, а GFM Animation пачала міжнародныя продажы.<ref>{{Cite web|url=https://www.screendaily.com/news/gfm-animation-launches-sales-on-hitpig-with-jason-sudeikis-rupaul-among-voice-cast/5193413.article|title=GFM Animation launches sales on ''HitPig'', with Jason Sudeikis, RuPaul among voice cast|author=Tabbara|first=Mona|website=[[Screen Daily]]|date=May 14, 2024|access-date=May 14, 2024}}</ref> Музыку да фільма напісала Ізабэла Самэрс.<ref>{{Cite web|url=https://filmmusicreporter.com/2022/03/08/isabella-summers-to-score-cinzia-angelinis-david-feiss-hitpig/|title=Isabella Summers to Score Cinzia Angelini's & David Feiss' 'Hitpig'|website=Film Music Reporter|date=March 8, 2022|access-date=August 23, 2022}}</ref> == Рэліз == У жніўні 2024 года кампанія «Viva Pictures» набыла правы на паказ у ЗША і выпусціла фільм у кінатэатрах 1 лістапада 2024 года.<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2024/08/hitpig-movie-jason-sudeikis-unveils-release-date-viva-pictures-1236040456/|title=Viva Pictures Acquires Animated Feature ''Hitpig!'' Starring Jason Sudeikis For November Release|author=Grobar|first=Matt|website=[[Deadline Hollywood]]|date=2024-08-15|access-date=2024-08-15}}</ref> «VVS Films» выпусціла фільм у Канадзе ад імя «Viva Pictures». «Kazoo» выпусціў фільм у Вялікабрытаніі 24 красавіка 2026 года.<ref>{{Cite web|url=https://www.animationuk.org/news/kazoo-films-appoints-michael-guerrero-as-new-head-of-marketing/|title=Kazoo Films appoints Michael Guerrero as new Head of Marketing|website=Animation UK|date=2025-05-14|access-date=2024-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dcm.co.uk/films/date/2026/04|title=Film Calendar|website=[[Digital Cinema Media]]|access-date=6 April 2026}}</ref> Правы на распаўсюджванне фільма ў ЗША былі перададзены кампаніі «Sony Pictures Home Entertainment» 9 студзеня 2026 года.<ref>{{Cite web|url=https://publicrecords.copyright.gov/detailed-record/rmm_voyager_V01504277800000|title=U.S. Copyright Office Public Records System|website=U.S. Copyright Office Public Records System|access-date=2026-03-13|ref={{sfnref|U.S. Copyright Office Public Records System}}}}</ref> == Прыём == === Каса === У Злучаных Штатах і Канадзе, «Зверапошук» быў выпушчаны разам з альбомамі ''Here'' і ''Absolution''. У першыя выхадныя фільм сабраў 1,2 мільёна долараў у 2107 кінатэатрах, заняўшы 13-е месца ў пракаце.<ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/weekend/2024W44/?ref_=bo_rl_table_1|title=Domestic 2024 Weekend 44|website=Box Office Mojo|access-date=November 14, 2024}}</ref> === Крытычны адказ === На сайце-агрэгатары рэцэнзій Rotten Tomatoes 52% з 23 водгукаў крытыкаў з’яўляюцца станоўчымі, а сярэдняя адзнака складае 5,0 з 10. У агульным заключэнні сайта гаворыцца: «Гучная і шалёная камедыя з арыгінальнай задумай і жывымі анімацыйнымі персанажамі, «Зверапошук«» месцамі забаўляе, але ў выніку ўспрымаецца як занадта хаатычная і прадказальная стужка».[18] Гледачы, апытаныя кампаніяй [[CinemaScore]], паставілі фільму сярэднюю адзнаку «B+» па шкале ад «A+» да «F».<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.cinemascore.com/|title=Home|website=CinemaScore|access-date=2024-11-02}}</ref> == Спасылкі == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Крыніцы}} == Знешнія спасылкі == * [[Official YouTube|https://youtu.be/LEf82C-WWr0?si=mam1p1AxHsV0uug6]] * {{Афіцыйны сайт|https://www.hitpig.movie/}} * {{Афіцыйны сайт|https://www.aniventure.com/projects/hitpig}} у [[Aniventure|Анівентуры]] * Hitpig! [[Катэгорыя:Фільмы Канады 2024 года]] [[Катэгорыя:Фільмы 2024 года]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] suxrv0xt6eif8nab319uy8ign1ygu6k 5211205 5211204 2026-10-04T09:25:40Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5211205 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=4 кастрычніка 2026}} {{Кароткае апісанне|Фільм 2024 года Чынцыі Анджэліні і Дэвіда Файса}} {{Фільм}} '''«Зверапошук»'''— анімацыйны [[Кінакамедыя|камедыйны фільм]] 2024 года рэжысёраў Чынцыі Анджэліні і Дэвіда Файса. Фільм зняты паводле арыгінальнай гісторыі Берклі Брыдта, якая ўваходзіць у яго дзіцячую кнігу 2008 года «Піт і салёныя агуркі». Брыдт таксама напісаў сцэнар разам з Дэйвам Розенбаўмам і Тайлерам Веррынам. Фільм, зняты студыяй «Aniventure» і анімацыяй «Cinesite», агучваюць Джэйсан Судэйкіс, Лілі Сінгх, Рэйн Уілсан, Аніта, РуПол, Ханна Гэдсбі і Чарлі Адлер. «Зверапошук» быў выпушчаны ў Паўночнай Амерыцы 1 лістапада 2024 года, а ў Вялікабрытаніі і Ірландыі — 24 красавіка 2026 года. == Сюжэт == Хітпіг — антрапаморфная свіння, якую выгадавала пажылая паляўнічая за галовамі Вялікая Берта, каб яна знаходзіла згубленых хатніх жывёл і вяртала іх гаспадарам. Калі Берту з'ядае кракадзіл, Хітпіг атрымлівае траўму ад гэтай падзеі, але працягвае справу Берты, змагаючыся з вядомымі жывёламі-ўцекачамі за грашовую ўзнагароду. Аднойчы ўначы слон па мянушцы Піклз уцякае з-пад апекі Скачучага Лорда Трыка, багатага, але няўдачлівага шоумена з Лас-Вегаса, з дапамогай актывісткі па абароне правоў жывёл Летыцыі дос Анхос. Выявіўшы пра ўцёкі Піклза, Лорд-Скачун звязваецца з Хітпігам, каб той злавіў Піклза перад вялікім шоу, якое ён мае намер адкрыць праз пару дзён. Хітпіг прымае яго прапанову, пачуўшы пра ўзнагароду ў мільён долараў. Летыцыя бярэ Піклз у Лондан з намерам перавезці Піклз у Індыю, каб яна знайшла сваю сям’ю. Хітпігу ўдаецца знайсці Піклз і заслужыць яе давер, калі яна памылкова прымае Хітпіга за саюзніка Летыцыі. Аднак фургон Хітпіга эвакуіруюць, таму ім даводзіцца ляцець назад у Лас-Вегас. У самалёце Хітпіга заўважае Летыцыя, і яны ўступаюць у бой дроцікамі за Піклза, які памылкова адчыняе заднія дзверы самалёта. Хітпіга і Піклза катапультуюць з самалёта, і яны прызямляюцца ў прыдарожным матэлі. Пара будуе імправізаваны транспартны сродак, каб вярнуцца ў Лас-Вегас, але збочвае з дарогі, калі фестываль паветраных шароў адцягвае ўвагу Піклз, прымушаючы Хітпіга гнацца за ёй. Яны вырашаюць выкарыстоўваць паветраны шар у якасці яшчэ аднаго сродку перамяшчэння. Яны апынаюцца ў Сан-Францыска, дзе церпяць крушэнне на здымачнай пляцоўцы кулінарнага гульнявога шоу. Піклз дапамагае Хітпігу перамагчы, выкарыстоўваючы свой хобат як руку пасля таго, як ён зламае свой. Развіваючы складаныя пачуцці да Піклза, Хітпіг бачыць сон пра Берту, якая тлумачыць яму, што дапамога іншым была ўзнагароджанай часткай палявання за галовамі. Затым Хітпіг ратуе Піклз ад утаплення ў затопленым доме, дыхаючы ў яе хобот. На наступны дзень Скачучы Лорд знаходзіць Хітпіга і Піклза і раскрывае Піклзу праўду пра Хітпіг, якая ўсё яшчэ верыць, што ён спрабуе забраць яе ў Індыю, і прымушае Хітпіга ўзяць узнагароду. Калі Хітпіг адмаўляецца ад узнагароды, Скачучы Лорд запалохвае яго сваім хатнім кракадзілам Пушыстым, які аказваецца тым самым кракадзілам, што з'еў Берту, з-за чаго той страціў прытомнасць. Ачуняўшы, Хітпіг вырашае выратаваць Піклза. Летыцыя, якая ўзяла пад кантроль фургон Хітпіга, настойвае на дапамозе разам з іншымі жывёламі, якіх злавіў Хітпіг, і Супер-Пеўнем, пеўнем-супергероем. Яны прабіраюцца да палаца Скачучага Лорда, але даведваюцца, што ў шоу Скачучага Лорда ён страляе сваім палацам у космас, каб паспяхова скокнуць у абдымкі Піклза. З дапамогай Супер-Пеўня і ядзерных пуканняў тхара, Хітпігу і яго камандзе ўдаецца дагнаць лятаючы палац. Хітпіг дабіраецца да галоўнай сцэны, каб выратаваць Піклза, але, калі ён спрабуе змагацца з Пухнацікам, фургон-кэтчбек аддзяляецца ад уваходнага люка палаца, выкідваючы Скачучага Лорда, Пухнаціка і Хітпіга. Калі Хітпіг ляціць у космас, Супер Певень хапае фургон з кішэнямі, вяртае яго ў палац і ратуе Хітпіга. Хітпіг бяспечна вяртае палац на Зямлю. Некаторы час пазней Хітпіг прывозіць саленні ў Індыю. Праз год Hitpig адкрыў фудтрак у Італіі. Піклз, не маючы магчымасці знайсці сваю сям’ю ў Індыі, натыкаецца на яго грузавік і заяўляе, што Хітпіг і яго сябры — яе сапраўдная сям'я. Хітпіг вырашае запрасіць Піклза дапамагчы яму выратаваць жывёл разам з Летыцыяй, і яны ляцяць у яго фургоне. Тым часам Скачучы Лорд і Пухнацік узляцелі высока ў космас прама да Сонца, дзе імгненна згарэлі. == Агучванне == * Джэйсан Судэйкіс у ролі Хітпіга, свінні-паляўнічага за галовамі * Лілі Сінгх у ролі слана Піклза * Рэйн Уілсан у ролі Скачучага Лорда Трыка, шоумена з Лас-Вегаса * Аніта ў ролі Лецісіі дос Анхос, абаронцы правоў жывёл * РуПол у ролі тхора, тхора з гетэрахроміяй * Ларын Эшборн — Берта, прыёмная маці і настаўніца Хітпіга * Эндзі Сэркіс у ролі вядучага навін * Шэлбі Янг у ролі фургона Хітпіга * Ханна Гэдсбі ў ролі Лолы, коалы * Чарлі Адлер у ролі Суперпеўня ** Адлер таксама агучвае Луіса па імені Амар. * Флавор Флавор як шэф-повар Emcee == Вытворчасць == «Зверапошук» быў задуманы Берклі Брэйдэдам як экранізацыя яго дзіцячай кнігі 2008 года «Піт і салёныя саленні». Фільм першапачаткова быў распрацаваны кампаніяй «DreamWorks Animation» у 2014 годзе, але неўзабаве быў закрыты.<ref>{{Cite web|url=https://trademarks.justia.com/863/40/dreamworks-86340156.html|title=DREAMWORKS HITPIG- Trademark Details|website=Trademarkia|access-date=August 23, 2022}}</ref> Да стварэння «Зверапошук», у 2010 годзе Брыдт упершыню паспрабавала экранізаваць «Піта і Піклза» як камп’ютарны анімацыйны серыял для дашкольнікаў у фармаце «Technicolor».<ref>{{Cite web|url=https://www.awn.com/animationworld/sarnoff-talks-technicolor-pete-pickles|title=Sarnoff Talks Technicolor, Pete & Pickles|author=Desowitz|first=Bill|website=[[Animation World Network]]|date=May 6, 2010|access-date=August 23, 2022}}</ref> У 2020 годзе было абвешчана, што брытанская анімацыйная кампанія «Aniventure» будзе прадзюсаваць фільм, а рэжысёрамі будуць Чынцыя Анджэліні і Маўрыцыа Парымбэлі.<ref name="DeadlineCasting">{{Cite web|url=https://deadline.com/2020/10/peter-dinklage-lilly-singh-rainn-wilson-rupaul-hannah-gadsby-dany-boon-voice-animated-movie-hitpig-1234601710/|title='Hitpig': Peter Dinklage, Lilly Singh, Rainn Wilson, RuPaul, Hannah Gadsby & Dany Boon To Voice Animated Movie|author=Wiseman|first=Andreas|website=[[Deadline Hollywood]]|date=October 22, 2020|access-date=August 23, 2022}}</ref> Неўзабаве пасля гэтага Парымбэлі быў заменены Дэвідам Файсам . Вытворчасцю анімацыйных фільмаў займалася кампанія Cinesite праз свае аб’екты [[Манрэаль|ў Манрэалі]] , а таксама ў [[Ванкувер|Ванкуверы]].<ref name="CartoonBrewTeaser">{{Cite web|url=https://www.cartoonbrew.com/feature-film/aniventure-debuts-first-teaser-for-action-comedy-hitpig-214339.html|title=Aniventure Debuts First Teaser For Action-Comedy 'HITPIG' – Exclusive|author=Amidi|first=Amid|author-link=Amid Amidi|website=[[Cartoon Brew]]|date=March 18, 2022|access-date=August 23, 2022}}</ref> У 2020 годзе было абвешчана, што да акцёрскага складу далучыліся [[Пітэр Дынклэйдж]], Лілі Сінгх, Рэйн Уілсан, РуПол, Ханна Гэдсбі і [[Дані Бун|Дэні Бун]].<ref name="DeadlineCasting" /> Калі Дэвід Файс далучыўся да праекта ў якасці рэжысёра, Бун пакінуў праект, і яго ролю замяніў ветэран агучвання і былы супрацоўнік Файса па фільмах «Карова і курыца» Чарлі Адлер, які таксама агучваў яшчэ дзве ролі ў фільме.<ref>{{Cite web|url=https://officialcharlieadler.com/about|title=About- Charlie Adler|website=Official Charlie Adler|access-date=August 23, 2022}}</ref> 8 сакавіка 2022 года было абвешчана, што Аніта будзе агучваць персанажа Летысію душ Анжос.<ref>{{Cite web|url=https://www.awn.com/news/brazilian-singer-songwriter-anitta-joins-hitpig-cast|title=Brazilian Singer-Songwriter Anitta Joins 'Hitpig' Cast|author=Diamond Sarto|first=Debbie|website=[[Animation World Network]]|date=March 9, 2022|access-date=August 23, 2022}}</ref> У маі 2024 года паведамлялася, што Джэйсан Судэйкіс будзе гуляць галоўнага героя, замяніўшы Дынклэйджа, а GFM Animation пачала міжнародныя продажы.<ref>{{Cite web|url=https://www.screendaily.com/news/gfm-animation-launches-sales-on-hitpig-with-jason-sudeikis-rupaul-among-voice-cast/5193413.article|title=GFM Animation launches sales on ''HitPig'', with Jason Sudeikis, RuPaul among voice cast|author=Tabbara|first=Mona|website=[[Screen Daily]]|date=May 14, 2024|access-date=May 14, 2024}}</ref> Музыку да фільма напісала Ізабэла Самэрс.<ref>{{Cite web|url=https://filmmusicreporter.com/2022/03/08/isabella-summers-to-score-cinzia-angelinis-david-feiss-hitpig/|title=Isabella Summers to Score Cinzia Angelini's & David Feiss' 'Hitpig'|website=Film Music Reporter|date=March 8, 2022|access-date=August 23, 2022}}</ref> == Рэліз == У жніўні 2024 года кампанія «Viva Pictures» набыла правы на паказ у ЗША і выпусціла фільм у кінатэатрах 1 лістапада 2024 года.<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2024/08/hitpig-movie-jason-sudeikis-unveils-release-date-viva-pictures-1236040456/|title=Viva Pictures Acquires Animated Feature ''Hitpig!'' Starring Jason Sudeikis For November Release|author=Grobar|first=Matt|website=[[Deadline Hollywood]]|date=2024-08-15|access-date=2024-08-15}}</ref> «VVS Films» выпусціла фільм у Канадзе ад імя «Viva Pictures». «Kazoo» выпусціў фільм у Вялікабрытаніі 24 красавіка 2026 года.<ref>{{Cite web|url=https://www.animationuk.org/news/kazoo-films-appoints-michael-guerrero-as-new-head-of-marketing/|title=Kazoo Films appoints Michael Guerrero as new Head of Marketing|website=Animation UK|date=2025-05-14|access-date=2024-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dcm.co.uk/films/date/2026/04|title=Film Calendar|website=[[Digital Cinema Media]]|access-date=6 April 2026}}</ref> Правы на распаўсюджванне фільма ў ЗША былі перададзены кампаніі «Sony Pictures Home Entertainment» 9 студзеня 2026 года.<ref>{{Cite web|url=https://publicrecords.copyright.gov/detailed-record/rmm_voyager_V01504277800000|title=U.S. Copyright Office Public Records System|website=U.S. Copyright Office Public Records System|access-date=2026-03-13|ref={{sfnref|U.S. Copyright Office Public Records System}}}}</ref> == Прыём == === Каса === У Злучаных Штатах і Канадзе, «Зверапошук» быў выпушчаны разам з альбомамі ''Here'' і ''Absolution''. У першыя выхадныя фільм сабраў 1,2 мільёна долараў у 2107 кінатэатрах, заняўшы 13-е месца ў пракаце.<ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/weekend/2024W44/?ref_=bo_rl_table_1|title=Domestic 2024 Weekend 44|website=Box Office Mojo|access-date=November 14, 2024}}</ref> === Крытычны адказ === На сайце-агрэгатары рэцэнзій Rotten Tomatoes 52% з 23 водгукаў крытыкаў з’яўляюцца станоўчымі, а сярэдняя адзнака складае 5,0 з 10. У агульным заключэнні сайта гаворыцца: «Гучная і шалёная камедыя з арыгінальнай задумай і жывымі анімацыйнымі персанажамі, «Зверапошук«» месцамі забаўляе, але ў выніку ўспрымаецца як занадта хаатычная і прадказальная стужка».[18] Гледачы, апытаныя кампаніяй [[CinemaScore]], паставілі фільму сярэднюю адзнаку «B+» па шкале ад «A+» да «F».<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.cinemascore.com/|title=Home|website=CinemaScore|access-date=2024-11-02}}</ref> == Зноскі == {{Крыніцы}} == Знешнія спасылкі == * [[Official YouTube|https://youtu.be/LEf82C-WWr0?si=mam1p1AxHsV0uug6]] * {{Афіцыйны сайт|https://www.hitpig.movie/}} * {{Афіцыйны сайт|https://www.aniventure.com/projects/hitpig}} у [[Aniventure|Анівентуры]] * Hitpig! [[Катэгорыя:Фільмы Канады 2024 года]] [[Катэгорыя:Фільмы 2024 года]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 82aq6kohij9gel2it4urzmf4sjfn7oq 5211206 5211205 2026-10-04T09:29:09Z Emilia Noah 155537 /* Знешнія спасылкі */ 5211206 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=4 кастрычніка 2026}} {{Кароткае апісанне|Фільм 2024 года Чынцыі Анджэліні і Дэвіда Файса}} {{Фільм}} '''«Зверапошук»'''— анімацыйны [[Кінакамедыя|камедыйны фільм]] 2024 года рэжысёраў Чынцыі Анджэліні і Дэвіда Файса. Фільм зняты паводле арыгінальнай гісторыі Берклі Брыдта, якая ўваходзіць у яго дзіцячую кнігу 2008 года «Піт і салёныя агуркі». Брыдт таксама напісаў сцэнар разам з Дэйвам Розенбаўмам і Тайлерам Веррынам. Фільм, зняты студыяй «Aniventure» і анімацыяй «Cinesite», агучваюць Джэйсан Судэйкіс, Лілі Сінгх, Рэйн Уілсан, Аніта, РуПол, Ханна Гэдсбі і Чарлі Адлер. «Зверапошук» быў выпушчаны ў Паўночнай Амерыцы 1 лістапада 2024 года, а ў Вялікабрытаніі і Ірландыі — 24 красавіка 2026 года. == Сюжэт == Хітпіг — антрапаморфная свіння, якую выгадавала пажылая паляўнічая за галовамі Вялікая Берта, каб яна знаходзіла згубленых хатніх жывёл і вяртала іх гаспадарам. Калі Берту з'ядае кракадзіл, Хітпіг атрымлівае траўму ад гэтай падзеі, але працягвае справу Берты, змагаючыся з вядомымі жывёламі-ўцекачамі за грашовую ўзнагароду. Аднойчы ўначы слон па мянушцы Піклз уцякае з-пад апекі Скачучага Лорда Трыка, багатага, але няўдачлівага шоумена з Лас-Вегаса, з дапамогай актывісткі па абароне правоў жывёл Летыцыі дос Анхос. Выявіўшы пра ўцёкі Піклза, Лорд-Скачун звязваецца з Хітпігам, каб той злавіў Піклза перад вялікім шоу, якое ён мае намер адкрыць праз пару дзён. Хітпіг прымае яго прапанову, пачуўшы пра ўзнагароду ў мільён долараў. Летыцыя бярэ Піклз у Лондан з намерам перавезці Піклз у Індыю, каб яна знайшла сваю сям’ю. Хітпігу ўдаецца знайсці Піклз і заслужыць яе давер, калі яна памылкова прымае Хітпіга за саюзніка Летыцыі. Аднак фургон Хітпіга эвакуіруюць, таму ім даводзіцца ляцець назад у Лас-Вегас. У самалёце Хітпіга заўважае Летыцыя, і яны ўступаюць у бой дроцікамі за Піклза, які памылкова адчыняе заднія дзверы самалёта. Хітпіга і Піклза катапультуюць з самалёта, і яны прызямляюцца ў прыдарожным матэлі. Пара будуе імправізаваны транспартны сродак, каб вярнуцца ў Лас-Вегас, але збочвае з дарогі, калі фестываль паветраных шароў адцягвае ўвагу Піклз, прымушаючы Хітпіга гнацца за ёй. Яны вырашаюць выкарыстоўваць паветраны шар у якасці яшчэ аднаго сродку перамяшчэння. Яны апынаюцца ў Сан-Францыска, дзе церпяць крушэнне на здымачнай пляцоўцы кулінарнага гульнявога шоу. Піклз дапамагае Хітпігу перамагчы, выкарыстоўваючы свой хобат як руку пасля таго, як ён зламае свой. Развіваючы складаныя пачуцці да Піклза, Хітпіг бачыць сон пра Берту, якая тлумачыць яму, што дапамога іншым была ўзнагароджанай часткай палявання за галовамі. Затым Хітпіг ратуе Піклз ад утаплення ў затопленым доме, дыхаючы ў яе хобот. На наступны дзень Скачучы Лорд знаходзіць Хітпіга і Піклза і раскрывае Піклзу праўду пра Хітпіг, якая ўсё яшчэ верыць, што ён спрабуе забраць яе ў Індыю, і прымушае Хітпіга ўзяць узнагароду. Калі Хітпіг адмаўляецца ад узнагароды, Скачучы Лорд запалохвае яго сваім хатнім кракадзілам Пушыстым, які аказваецца тым самым кракадзілам, што з'еў Берту, з-за чаго той страціў прытомнасць. Ачуняўшы, Хітпіг вырашае выратаваць Піклза. Летыцыя, якая ўзяла пад кантроль фургон Хітпіга, настойвае на дапамозе разам з іншымі жывёламі, якіх злавіў Хітпіг, і Супер-Пеўнем, пеўнем-супергероем. Яны прабіраюцца да палаца Скачучага Лорда, але даведваюцца, што ў шоу Скачучага Лорда ён страляе сваім палацам у космас, каб паспяхова скокнуць у абдымкі Піклза. З дапамогай Супер-Пеўня і ядзерных пуканняў тхара, Хітпігу і яго камандзе ўдаецца дагнаць лятаючы палац. Хітпіг дабіраецца да галоўнай сцэны, каб выратаваць Піклза, але, калі ён спрабуе змагацца з Пухнацікам, фургон-кэтчбек аддзяляецца ад уваходнага люка палаца, выкідваючы Скачучага Лорда, Пухнаціка і Хітпіга. Калі Хітпіг ляціць у космас, Супер Певень хапае фургон з кішэнямі, вяртае яго ў палац і ратуе Хітпіга. Хітпіг бяспечна вяртае палац на Зямлю. Некаторы час пазней Хітпіг прывозіць саленні ў Індыю. Праз год Hitpig адкрыў фудтрак у Італіі. Піклз, не маючы магчымасці знайсці сваю сям’ю ў Індыі, натыкаецца на яго грузавік і заяўляе, што Хітпіг і яго сябры — яе сапраўдная сям'я. Хітпіг вырашае запрасіць Піклза дапамагчы яму выратаваць жывёл разам з Летыцыяй, і яны ляцяць у яго фургоне. Тым часам Скачучы Лорд і Пухнацік узляцелі высока ў космас прама да Сонца, дзе імгненна згарэлі. == Агучванне == * Джэйсан Судэйкіс у ролі Хітпіга, свінні-паляўнічага за галовамі * Лілі Сінгх у ролі слана Піклза * Рэйн Уілсан у ролі Скачучага Лорда Трыка, шоумена з Лас-Вегаса * Аніта ў ролі Лецісіі дос Анхос, абаронцы правоў жывёл * РуПол у ролі тхора, тхора з гетэрахроміяй * Ларын Эшборн — Берта, прыёмная маці і настаўніца Хітпіга * Эндзі Сэркіс у ролі вядучага навін * Шэлбі Янг у ролі фургона Хітпіга * Ханна Гэдсбі ў ролі Лолы, коалы * Чарлі Адлер у ролі Суперпеўня ** Адлер таксама агучвае Луіса па імені Амар. * Флавор Флавор як шэф-повар Emcee == Вытворчасць == «Зверапошук» быў задуманы Берклі Брэйдэдам як экранізацыя яго дзіцячай кнігі 2008 года «Піт і салёныя саленні». Фільм першапачаткова быў распрацаваны кампаніяй «DreamWorks Animation» у 2014 годзе, але неўзабаве быў закрыты.<ref>{{Cite web|url=https://trademarks.justia.com/863/40/dreamworks-86340156.html|title=DREAMWORKS HITPIG- Trademark Details|website=Trademarkia|access-date=August 23, 2022}}</ref> Да стварэння «Зверапошук», у 2010 годзе Брыдт упершыню паспрабавала экранізаваць «Піта і Піклза» як камп’ютарны анімацыйны серыял для дашкольнікаў у фармаце «Technicolor».<ref>{{Cite web|url=https://www.awn.com/animationworld/sarnoff-talks-technicolor-pete-pickles|title=Sarnoff Talks Technicolor, Pete & Pickles|author=Desowitz|first=Bill|website=[[Animation World Network]]|date=May 6, 2010|access-date=August 23, 2022}}</ref> У 2020 годзе было абвешчана, што брытанская анімацыйная кампанія «Aniventure» будзе прадзюсаваць фільм, а рэжысёрамі будуць Чынцыя Анджэліні і Маўрыцыа Парымбэлі.<ref name="DeadlineCasting">{{Cite web|url=https://deadline.com/2020/10/peter-dinklage-lilly-singh-rainn-wilson-rupaul-hannah-gadsby-dany-boon-voice-animated-movie-hitpig-1234601710/|title='Hitpig': Peter Dinklage, Lilly Singh, Rainn Wilson, RuPaul, Hannah Gadsby & Dany Boon To Voice Animated Movie|author=Wiseman|first=Andreas|website=[[Deadline Hollywood]]|date=October 22, 2020|access-date=August 23, 2022}}</ref> Неўзабаве пасля гэтага Парымбэлі быў заменены Дэвідам Файсам . Вытворчасцю анімацыйных фільмаў займалася кампанія Cinesite праз свае аб’екты [[Манрэаль|ў Манрэалі]] , а таксама ў [[Ванкувер|Ванкуверы]].<ref name="CartoonBrewTeaser">{{Cite web|url=https://www.cartoonbrew.com/feature-film/aniventure-debuts-first-teaser-for-action-comedy-hitpig-214339.html|title=Aniventure Debuts First Teaser For Action-Comedy 'HITPIG' – Exclusive|author=Amidi|first=Amid|author-link=Amid Amidi|website=[[Cartoon Brew]]|date=March 18, 2022|access-date=August 23, 2022}}</ref> У 2020 годзе было абвешчана, што да акцёрскага складу далучыліся [[Пітэр Дынклэйдж]], Лілі Сінгх, Рэйн Уілсан, РуПол, Ханна Гэдсбі і [[Дані Бун|Дэні Бун]].<ref name="DeadlineCasting" /> Калі Дэвід Файс далучыўся да праекта ў якасці рэжысёра, Бун пакінуў праект, і яго ролю замяніў ветэран агучвання і былы супрацоўнік Файса па фільмах «Карова і курыца» Чарлі Адлер, які таксама агучваў яшчэ дзве ролі ў фільме.<ref>{{Cite web|url=https://officialcharlieadler.com/about|title=About- Charlie Adler|website=Official Charlie Adler|access-date=August 23, 2022}}</ref> 8 сакавіка 2022 года было абвешчана, што Аніта будзе агучваць персанажа Летысію душ Анжос.<ref>{{Cite web|url=https://www.awn.com/news/brazilian-singer-songwriter-anitta-joins-hitpig-cast|title=Brazilian Singer-Songwriter Anitta Joins 'Hitpig' Cast|author=Diamond Sarto|first=Debbie|website=[[Animation World Network]]|date=March 9, 2022|access-date=August 23, 2022}}</ref> У маі 2024 года паведамлялася, што Джэйсан Судэйкіс будзе гуляць галоўнага героя, замяніўшы Дынклэйджа, а GFM Animation пачала міжнародныя продажы.<ref>{{Cite web|url=https://www.screendaily.com/news/gfm-animation-launches-sales-on-hitpig-with-jason-sudeikis-rupaul-among-voice-cast/5193413.article|title=GFM Animation launches sales on ''HitPig'', with Jason Sudeikis, RuPaul among voice cast|author=Tabbara|first=Mona|website=[[Screen Daily]]|date=May 14, 2024|access-date=May 14, 2024}}</ref> Музыку да фільма напісала Ізабэла Самэрс.<ref>{{Cite web|url=https://filmmusicreporter.com/2022/03/08/isabella-summers-to-score-cinzia-angelinis-david-feiss-hitpig/|title=Isabella Summers to Score Cinzia Angelini's & David Feiss' 'Hitpig'|website=Film Music Reporter|date=March 8, 2022|access-date=August 23, 2022}}</ref> == Рэліз == У жніўні 2024 года кампанія «Viva Pictures» набыла правы на паказ у ЗША і выпусціла фільм у кінатэатрах 1 лістапада 2024 года.<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2024/08/hitpig-movie-jason-sudeikis-unveils-release-date-viva-pictures-1236040456/|title=Viva Pictures Acquires Animated Feature ''Hitpig!'' Starring Jason Sudeikis For November Release|author=Grobar|first=Matt|website=[[Deadline Hollywood]]|date=2024-08-15|access-date=2024-08-15}}</ref> «VVS Films» выпусціла фільм у Канадзе ад імя «Viva Pictures». «Kazoo» выпусціў фільм у Вялікабрытаніі 24 красавіка 2026 года.<ref>{{Cite web|url=https://www.animationuk.org/news/kazoo-films-appoints-michael-guerrero-as-new-head-of-marketing/|title=Kazoo Films appoints Michael Guerrero as new Head of Marketing|website=Animation UK|date=2025-05-14|access-date=2024-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dcm.co.uk/films/date/2026/04|title=Film Calendar|website=[[Digital Cinema Media]]|access-date=6 April 2026}}</ref> Правы на распаўсюджванне фільма ў ЗША былі перададзены кампаніі «Sony Pictures Home Entertainment» 9 студзеня 2026 года.<ref>{{Cite web|url=https://publicrecords.copyright.gov/detailed-record/rmm_voyager_V01504277800000|title=U.S. Copyright Office Public Records System|website=U.S. Copyright Office Public Records System|access-date=2026-03-13|ref={{sfnref|U.S. Copyright Office Public Records System}}}}</ref> == Прыём == === Каса === У Злучаных Штатах і Канадзе, «Зверапошук» быў выпушчаны разам з альбомамі ''Here'' і ''Absolution''. У першыя выхадныя фільм сабраў 1,2 мільёна долараў у 2107 кінатэатрах, заняўшы 13-е месца ў пракаце.<ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/weekend/2024W44/?ref_=bo_rl_table_1|title=Domestic 2024 Weekend 44|website=Box Office Mojo|access-date=November 14, 2024}}</ref> === Крытычны адказ === На сайце-агрэгатары рэцэнзій Rotten Tomatoes 52% з 23 водгукаў крытыкаў з’яўляюцца станоўчымі, а сярэдняя адзнака складае 5,0 з 10. У агульным заключэнні сайта гаворыцца: «Гучная і шалёная камедыя з арыгінальнай задумай і жывымі анімацыйнымі персанажамі, «Зверапошук«» месцамі забаўляе, але ў выніку ўспрымаецца як занадта хаатычная і прадказальная стужка».[18] Гледачы, апытаныя кампаніяй [[CinemaScore]], паставілі фільму сярэднюю адзнаку «B+» па шкале ад «A+» да «F».<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.cinemascore.com/|title=Home|website=CinemaScore|access-date=2024-11-02}}</ref> == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [[Official YouTube|https://youtu.be/LEf82C-WWr0?si=mam1p1AxHsV0uug6]] * {{Афіцыйны сайт|https://www.hitpig.movie/}} * {{Афіцыйны сайт|https://www.aniventure.com/projects/hitpig}} у [[Aniventure|Анівентуры]] * {{IMDb title|qid=Q114853077}} [[Катэгорыя:Фільмы Канады 2024 года]] [[Катэгорыя:Фільмы 2024 года]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] nn7tk7774j3iv1k1raw4ajdm99n3f5g Размовы:Зверапошук 1 816042 5211209 2026-10-04T09:30:45Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Загаловак размовы}}» 5211209 wikitext text/x-wiki {{Загаловак размовы}} a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6 Аўгуст Касакоўскі 0 816043 5211220 2026-10-04T09:59:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перайменаваў старонку [[Аўгуст Касакоўскі]] у [[Аўгусцін Касакоўскі]] па-над перасылкай 5211220 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аўгусцін Касакоўскі]] 5xjxvqv923aitpgwooqeypgoe2unsq1 Размовы:Аўгуст Касакоўскі 1 816044 5211222 2026-10-04T09:59:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Размовы:Аўгуст Касакоўскі]] у [[Размовы:Аўгусцін Касакоўскі]] 5211222 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Аўгусцін Касакоўскі]] 00r6n2zb2ylh2rmatzhdaeoxwn7r2yg Вікарый 0 816045 5211225 2026-10-04T10:13:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Віка́рый''' (ад {{lang-la|vicarius}} — намеснік<ref>{{verbum|esbm|vikaryj|Віка́рый}}</ref>) — шматзначны тэрмін. == Значэнні == * Вікарый — царкоўная пасада ў хрысціянстве: ** у праваслаўнай царкве — намеснік або памочнік [[Архірэй|архірэя]] ([[епіскап]] без епархіі)<ref name="tsblm">{{verbum|ts...» 5211225 wikitext text/x-wiki '''Віка́рый''' (ад {{lang-la|vicarius}} — намеснік<ref>{{verbum|esbm|vikaryj|Віка́рый}}</ref>) — шматзначны тэрмін. == Значэнні == * Вікарый — царкоўная пасада ў хрысціянстве: ** у праваслаўнай царкве — намеснік або памочнік [[Архірэй|архірэя]] ([[епіскап]] без епархіі)<ref name="tsblm">{{verbum|tsblm2022|вікарый|віка́рый}}</ref><ref name="belen">{{Крыніцы/БЭ|том=4|старонка=153|артыкул=ВІКАРЫЙ}}</ref>; ** у каталіцкай царкве — памочнік біскупа або [[Пробашч|прыходскага святара]], а таксама папскі намеснік у аддаленых (місіянерскіх) раёнах<ref name="belen" />; ** у пратэстанцкай царкве — памочнік святара<ref name="tsblm" /><ref name="belen" />. * [[Вікарый (Старажытны Рым)|Вікарый]] — кіраўнік адміністрацыйнай акругі ([[Дыяцэзія (адміністрацыйная адзінка)|дыяцэзіі]]) у [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]<ref name="belen" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{неадназначнасць}} 2io0pzoaa3mwwtzuirlgssym454pdny 5211226 5211225 2026-10-04T10:14:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Значэнні */ 5211226 wikitext text/x-wiki '''Віка́рый''' (ад {{lang-la|vicarius}} — намеснік<ref>{{verbum|esbm|vikaryj|Віка́рый}}</ref>) — шматзначны тэрмін. == Значэнні == * [[Вікарый (царкоўная пасада)|Вікарый]] — царкоўная пасада ў хрысціянстве: ** у праваслаўнай царкве — намеснік або памочнік [[Архірэй|архірэя]] ([[епіскап]] без епархіі)<ref name="tsblm">{{verbum|tsblm2022|вікарый|віка́рый}}</ref><ref name="belen">{{Крыніцы/БЭ|том=4|старонка=153|артыкул=ВІКАРЫЙ}}</ref>; ** у каталіцкай царкве — памочнік біскупа або [[Пробашч|прыходскага святара]], а таксама папскі намеснік у аддаленых (місіянерскіх) раёнах<ref name="belen" />; ** у пратэстанцкай царкве — памочнік святара<ref name="tsblm" /><ref name="belen" />. * [[Вікарый (Старажытны Рым)|Вікарый]] — кіраўнік адміністрацыйнай акругі ([[Дыяцэзія (адміністрацыйная адзінка)|дыяцэзіі]]) у [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]<ref name="belen" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{неадназначнасць}} nwhabjmb0dr3oq87mb0ddt6zpc2hinp Вікарый (значэнні) 0 816046 5211227 2026-10-04T10:17:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Вікарый]] 5211227 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вікарый ]] nnq2eedo99n3xvwxap47407c3ha82ht 1-ы Падшыпнікавы завулак (Мінск) 0 816047 5211232 2026-10-04T11:10:40Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Вуліца Мінска |назва = 1-ы Падшыпнікавы завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = ...» 5211232 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = 1-ы Падшыпнікавы завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Заходні пасёлак |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220118<ref>[https://myindex.by/myindex.php?obl=5&reg=68&city=7701&typestreet=18&street=786 Минская область - Минский район - Минск - Переулок 1 подшипниковый - Почтовый индекс]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 207 м з поўначы на поўдзень і 124 м з захаду на ўсход<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/1st-padsypnikavy базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325162/?ll=27.626968%2C53.862513&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''1-ы Падшыпнікавы завулак''' — [[завулак]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Ідзе паміж вуліцамі [[Вуліца Куляшова (Мінск)|Куляшова]] і [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкай]]<ref name="geodzen"/>. Сектар індывідуальнай жылой забудовы. == Славутасці побач == * Насупраць скрыжавання завулка і Юнацкай вуліцы знаходзіцца СШ № 77 г. Мінска<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325162/?ll=27.626968%2C53.862513&z=17 карце Яндэкс]</ref>. == Цікавыя факты == * У артыкуле, прысвечаным мінскай тапаніміцы заўважалася наконт тэндэнцыі называць суседнія з завулкам вуліцы імёнамі рускіх жывапісцаў: "Мастакі ўсім гуртам былі засунуты на паўднёвы ўсход Мінска і з густам разбаўлены трыма Падшыпнікавымі, трыма Дзіцячымі і двума Юнацкімі завулкамі<ref>Вячеслав Бондаренко. [https://www.tio.by/info/newspaper/1650/ Минская топонимика за двести лет: тенденции, загадки, парадоксы] // ТІО.ВУ, 27.11.2008</ref>". == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/800 1-ы Падшыпнікавы завулак на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/1st-padsypnikavy 1-ы Падшыпнікавы завулак у базе даных Геадзэн] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194576363 1-й Пошипниковый переулок на карте 2ГИС] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] bfgyqtqa28x2r8w9803hcumz9l03sx6 5211234 5211232 2026-10-04T11:14:30Z Андрэй 2403 Б 152769 5211234 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = 1-ы Падшыпнікавы завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Заходні пасёлак |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220118<ref>[https://myindex.by/myindex.php?obl=5&reg=68&city=7701&typestreet=18&street=786 Минская область - Минский район - Минск - Переулок 1 подшипниковый - Почтовый индекс]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 207 м з поўначы на поўдзень і 124 м з захаду на ўсход<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/1st-padsypnikavy базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325162/?ll=27.626968%2C53.862513&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''1-ы Падшыпнікавы завулак''' — [[завулак]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Можа быць названы ў гонар [[Мінскі падшыпнікавы завод|аднаго з суседніх заводаў]]. Ідзе паміж вуліцамі [[Вуліца Куляшова (Мінск)|Куляшова]] і [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкай]]<ref name="geodzen"/>. Сектар індывідуальнай жылой забудовы. == Славутасці побач == * Насупраць скрыжавання завулка і Юнацкай вуліцы знаходзіцца СШ № 77 г. Мінска<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325162/?ll=27.626968%2C53.862513&z=17 карце Яндэкс]</ref>. == Цікавыя факты == * У артыкуле, прысвечаным мінскай тапаніміцы заўважалася наконт тэндэнцыі называць суседнія з завулкам вуліцы імёнамі рускіх жывапісцаў: "Мастакі ўсім гуртам былі засунуты на паўднёвы ўсход Мінска і з густам разбаўлены трыма Падшыпнікавымі, трыма Дзіцячымі і двума Юнацкімі завулкамі<ref>Вячеслав Бондаренко. [https://www.tio.by/info/newspaper/1650/ Минская топонимика за двести лет: тенденции, загадки, парадоксы] // ТІО.ВУ, 27.11.2008</ref>". == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/800 1-ы Падшыпнікавы завулак на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/1st-padsypnikavy 1-ы Падшыпнікавы завулак у базе даных Геадзэн] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194576363 1-й Пошипниковый переулок на карте 2ГИС] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] jy3bambi0rpxnbiwbp2m3p8ab0emylr 5211241 5211234 2026-10-04T11:25:02Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Спасылкі */ 5211241 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = 1-ы Падшыпнікавы завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Заходні пасёлак |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220118<ref>[https://myindex.by/myindex.php?obl=5&reg=68&city=7701&typestreet=18&street=786 Минская область - Минский район - Минск - Переулок 1 подшипниковый - Почтовый индекс]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 207 м з поўначы на поўдзень і 124 м з захаду на ўсход<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/1st-padsypnikavy базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325162/?ll=27.626968%2C53.862513&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''1-ы Падшыпнікавы завулак''' — [[завулак]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Можа быць названы ў гонар [[Мінскі падшыпнікавы завод|аднаго з суседніх заводаў]]. Ідзе паміж вуліцамі [[Вуліца Куляшова (Мінск)|Куляшова]] і [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкай]]<ref name="geodzen"/>. Сектар індывідуальнай жылой забудовы. == Славутасці побач == * Насупраць скрыжавання завулка і Юнацкай вуліцы знаходзіцца СШ № 77 г. Мінска<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325162/?ll=27.626968%2C53.862513&z=17 карце Яндэкс]</ref>. == Цікавыя факты == * У артыкуле, прысвечаным мінскай тапаніміцы заўважалася наконт тэндэнцыі называць суседнія з завулкам вуліцы імёнамі рускіх жывапісцаў: "Мастакі ўсім гуртам былі засунуты на паўднёвы ўсход Мінска і з густам разбаўлены трыма Падшыпнікавымі, трыма Дзіцячымі і двума Юнацкімі завулкамі<ref>Вячеслав Бондаренко. [https://www.tio.by/info/newspaper/1650/ Минская топонимика за двести лет: тенденции, загадки, парадоксы] // ТІО.ВУ, 27.11.2008</ref>". == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/800 1-ы Падшыпнікавы завулак на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/1st-padsypnikavy 1-ы Падшыпнікавы завулак у базе даных Геадзэн] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194576363 1-й Подшипниковый переулок на карте 2ГИС] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] 7xlyzyml533ic6ewg32mkrlbkfhd3ce 5211250 5211241 2026-10-04T11:50:19Z ~2026-49321-50 174003 5211250 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = 1-ы Падшыпнікавы завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Заходні пасёлак |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220118<ref>[https://myindex.by/myindex.php?obl=5&reg=68&city=7701&typestreet=18&street=786 Минская область - Минский район - Минск - Переулок 1 подшипниковый - Почтовый индекс]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 207 м з поўначы на поўдзень і 124 м з захаду на ўсход<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/1st-padsypnikavy базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325162/?ll=27.626968%2C53.862513&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''1-ы Падшыпнікавы завулак''' — [[завулак]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Можа быць названы ў гонар [[Мінскі падшыпнікавы завод|аднаго з суседніх заводаў]]. Ідзе паміж вуліцамі [[Вуліца Куляшова (Мінск)|Куляшова]] і [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкай]]<ref name="geodzen"/>. Сектар індывідуальнай жылой забудовы. == Славутасці побач == * Насупраць скрыжавання завулка і Юнацкай вуліцы знаходзіцца СШ № 77 г. Мінска<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325162/?ll=27.626968%2C53.862513&z=17 карце Яндэкс]</ref>. == Цікавыя факты == * У артыкуле, прысвечаным мінскай тапаніміцы, заўважалася наконт тэндэнцыі называць суседнія з завулкам вуліцы імёнамі рускіх жывапісцаў: «Мастакі ўсім гуртам былі засунуты на паўднёвы ўсход Мінска і з густам разбаўлены трыма Падшыпнікавымі, трыма Дзіцячымі і двума Юнацкімі завулкамі»<ref>Вячеслав Бондаренко. [https://www.tio.by/info/newspaper/1650/ Минская топонимика за двести лет: тенденции, загадки, парадоксы] // ТІО.ВY, 27.11.2008</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/800 1-ы Падшыпнікавы завулак на АТО.ВY] * [https://geodzen.com/by/minsk/1st-padsypnikavy 1-ы Падшыпнікавы завулак у базе даных Геадзэн] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194576363 1-й Подшипниковый переулок на карте 2ГИС] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] iuqfnrt98l04bz8fibnq5n8o1ugdchy 2-і Падшыпнікавы завулак (Мінск) 0 816048 5211240 2026-10-04T11:24:21Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Вуліца Мінска |назва = 2-і Падшыпнікавы завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = ...» 5211240 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = 2-і Падшыпнікавы завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Заходні пасёлак |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220118<ref>[https://myindex.by/myindex.php?obl=5&reg=68&city=7701&typestreet=18&street=1617 Минская область - Минский район - Минск - Переулок 2 подшипниковый - Почтовый индекс]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 206 м з поўначы на поўдзень і 125 м з захаду на ўсход<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/2nd-padsypnikavy базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325231/?ll=27.626218%2C53.862242&z=18 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''2-і Падшыпнікавы завулак''' — [[завулак]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Можа быць названы ў гонар [[Мінскі падшыпнікавы завод|аднаго з суседніх заводаў]]. Ідзе паміж вуліцамі [[Вуліца Куляшова (Мінск)|Куляшова]] і [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкай]]<ref name="geodzen"/>. Сектар індывідуальнай жылой забудовы. == Славутасці == * Д. 13/2 — аддзяленне кампаніі «Окна Запад»<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/org/oknazapad/117876114253/?ll=27.626554%2C53.862138&z=16 карце Яндэкс]</ref>. == Цікавыя факты == * У артыкуле, прысвечаным мінскай тапаніміцы заўважалася наконт тэндэнцыі называць суседнія з завулкам вуліцы імёнамі рускіх жывапісцаў: "Мастакі ўсім гуртам былі засунуты на паўднёвы ўсход Мінска і з густам разбаўлены трыма Падшыпнікавымі, трыма Дзіцячымі і двума Юнацкімі завулкамі<ref>Вячеслав Бондаренко. [https://www.tio.by/info/newspaper/1650/ Минская топонимика за двести лет: тенденции, загадки, парадоксы] // ТІО.ВУ, 27.11.2008</ref>". == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/801 2-і Падшыпнікавы завулак на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/2nd-padsypnikavy 2-і Падшыпнікавы завулак у базе даных Геадзэн] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194576467 2-й Подшипниковый переулок на карте 2ГИС] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] mh2ocj25jyqztm4ndo8jdj8rjqbpeum 5211249 5211240 2026-10-04T11:47:30Z ~2026-49321-50 174003 5211249 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = 2-і Падшыпнікавы завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Заходні пасёлак |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220118<ref>[https://myindex.by/myindex.php?obl=5&reg=68&city=7701&typestreet=18&street=1617 Минская область - Минский район - Минск - Переулок 2 подшипниковый - Почтовый индекс]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 206 м з поўначы на поўдзень і 125 м з захаду на ўсход<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/2nd-padsypnikavy базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325231/?ll=27.626218%2C53.862242&z=18 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''2-і Падшыпнікавы завулак''' — [[завулак]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Можа быць названы ў гонар [[Мінскі падшыпнікавы завод|аднаго з суседніх заводаў]]. Ідзе паміж вуліцамі [[Вуліца Куляшова (Мінск)|Куляшова]] і [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкай]]<ref name="geodzen"/>. Сектар індывідуальнай жылой забудовы. == Славутасці == * Д. 13/2 — аддзяленне кампаніі «Окна Запад»<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/org/oknazapad/117876114253/?ll=27.626554%2C53.862138&z=16 карце Яндэкс]</ref>. == Цікавыя факты == * У артыкуле, прысвечаным мінскай тапаніміцы, заўважалася наконт тэндэнцыі называць суседнія з завулкам вуліцы імёнамі рускіх жывапісцаў: «Мастакі ўсім гуртам былі засунуты на паўднёвы ўсход Мінска і з густам разбаўлены трыма Падшыпнікавымі, трыма Дзіцячымі і двума Юнацкімі завулкамі»<ref>Вячеслав Бондаренко. [https://www.tio.by/info/newspaper/1650/ Минская топонимика за двести лет: тенденции, загадки, парадоксы] // ТІО.ВY, 27.11.2008</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/801 2-і Падшыпнікавы завулак на АТО.ВY] * [https://geodzen.com/by/minsk/2nd-padsypnikavy 2-і Падшыпнікавы завулак у базе даных Геадзэн] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194576467 2-й Подшипниковый переулок на карте 2ГИС] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] 2f42z4c979lfarxtgli6ml31bt0nmcd